1. иддхибалавагго

1. ката̄дхика̄расапхалапан̃хо

1. атха кхо милиндо ра̄джа̄ ката̄вака̄со нипачча гаруно па̄де сираси ан̃джалим̣ катва̄ етадавоча ‘‘бханте на̄гасена, име титтхийа̄ евам̣ бхан̣анти [ван̃чо бхавати апхало (сӣ. пӣ. ка.)] ‘йади буддхо пӯджам̣ са̄дийати, на париниббуто буддхо сам̣йутто локена антобхавико локасмим̣ локаса̄дха̄ран̣о, тасма̄ тасса като адхика̄ро аван̃джхо бхавати сапхало. йади париниббуто висам̣йутто локена ниссат̣о саббабхавехи, тасса пӯджа̄ нуппаджджати, париниббуто на кин̃чи са̄дийати, аса̄дийантасса като адхика̄ро ван̃джхо бхавати апхало’ти убхато кот̣ико есо пан̃хо, несо висайо аппаттама̄наса̄нам̣, маханта̄нам̣ йевесо висайо, бхиндетам̣ дит̣т̣хиджа̄лам̣ екам̣се т̣хапайа, тавесо пан̃хо ануппатто, ана̄гата̄нам̣ джинапутта̄нам̣ чаккхум̣ дехи парава̄даниггаха̄йа̄’’ти.

тхеро а̄ха ‘‘париниббуто, маха̄ра̄джа, бхагава̄, на ча бхагава̄ пӯджам̣ са̄дийати, бодхимӯле йева татха̄гатасса са̄дийана̄ пахӣна̄, ким̣ пана анупа̄дисеса̄йа нибба̄надха̄туйа̄ париниббутасса. бха̄ситампетам̣, маха̄ра̄джа, тхерена са̄рипуттена дхаммасена̄патина̄ –

‘‘‘пӯджийанта̄ [пӯджита̄ (сйа̄.)] асамасама̄, садевама̄нусехи те;

на са̄дийанти сакка̄рам̣, буддха̄нам̣ еса дхаммата̄’’’ти.

ра̄джа̄ а̄ха ‘‘бханте на̄гасена, путто ва̄ питуно ван̣н̣ам̣ бха̄сати, пита̄ ва̄ путтасса ван̣н̣ам̣ бха̄сати, на четам̣ ка̄ран̣ам̣ парава̄да̄нам̣ ниггаха̄йа, паса̄даппака̄санам̣ на̄метам̣, ин̇гха ме твам̣ таттха ка̄ран̣ам̣ самма̄ брӯхи сакава̄дасса патит̣т̣ха̄пана̄йа дит̣т̣хиджа̄лавинивет̣хана̄йа̄’’ти.

тхеро а̄ха ‘‘париниббуто, маха̄ра̄джа, бхагава̄, на ча бхагава̄ пӯджам̣ са̄дийати, аса̄дийантассева татха̄гатасса деваманусса̄ дха̄туратанам̣ ваттхум̣ каритва̄ татха̄гатасса н̃а̄н̣аратана̄рамман̣ена самма̄пат̣ипаттим̣ севанта̄ тиссо сампаттийо пат̣илабханти.

‘‘йатха̄, маха̄ра̄джа, махатимаха̄аггиккхандхо паджджалитва̄ нибба̄йеййа, апи ну кхо со, маха̄ра̄джа, маха̄аггиккхандхо са̄дийати тин̣акат̣т̣хупа̄да̄на’’нти? ‘‘джалама̄нопи со, бханте, маха̄аггиккхандхо тин̣акат̣т̣хупа̄да̄нам̣ на са̄дийати, ким̣ пана ниббуто упасанто ачетано са̄дийати? ‘‘тасмим̣ пана, маха̄ра̄джа, аггиккхандхе упарате упасанте локе агги сун̃н̃о хотӣ’’ти. ‘‘на хи, бханте, кат̣т̣хам̣ аггисса ваттху хоти упа̄да̄нам̣, йе кечи манусса̄ аггика̄ма̄, те аттано тха̄мабалавӣрийена паччаттапурисака̄рена кат̣т̣хам̣ мантхайитва̄ [маддитва̄ (ка.)] аггим̣ ниббаттетва̄ тена аггина̄ аггикаран̣ӣйа̄ни камма̄ни каронтӣ’’ти. ‘‘тена хи, маха̄ра̄джа, титтхийа̄нам̣ вачанам̣ миччха̄ бхавати ‘аса̄дийантасса като адхика̄ро ван̃джхо бхавати апхало’ти.

‘‘йатха̄, маха̄ра̄джа, махатимаха̄аггиккхандхо паджджали, евамева бхагава̄ дасасахассийа̄ [дасасахассимхи (сӣ. пӣ. ка.)] локадха̄туйа̄ буддхасирийа̄ паджджали. йатха̄, маха̄ра̄джа, махатимаха̄аггиккхандхо паджджалитва̄ ниббуто, евамева бхагава̄ дасасахассийа̄ локадха̄туйа̄ буддхасирийа̄ паджджалитва̄ анупа̄дисеса̄йа нибба̄надха̄туйа̄ париниббуто. йатха̄, маха̄ра̄джа, ниббуто аггиккхандхо тин̣акат̣т̣хупа̄да̄нам̣ на са̄дийати, евамева кхо локахитасса са̄дийана̄ пахӣна̄ упасанта̄. йатха̄, маха̄ра̄джа, манусса̄ ниббуте аггиккхандхе анупа̄да̄не аттано тха̄мабалавӣрийена паччаттапурисака̄рена кат̣т̣хам̣ мантхайитва̄ аггим̣ ниббаттетва̄ тена аггина̄ аггикаран̣ӣйа̄ни камма̄ни каронти, евамева кхо деваманусса̄ татха̄гатасса париниббутасса аса̄дийантассева дха̄туратанам̣ ваттхум̣ каритва̄ татха̄гатасса н̃а̄н̣аратана̄рамман̣ена самма̄пат̣ипаттим̣ севанта̄ тиссо сампаттийо пат̣илабханти, имина̄пи, маха̄ра̄джа, ка̄ран̣ена татха̄гатасса париниббутасса аса̄дийантассева като адхика̄ро аван̃джхо бхавати сапхало.

‘‘апарампи, маха̄ра̄джа, уттарим̣ ка̄ран̣ам̣ сун̣охи йена ка̄ран̣ена татха̄гатасса париниббутасса аса̄дийантассева като адхика̄ро аван̃джхо бхавати сапхало. йатха̄, маха̄ра̄джа, махатимаха̄ва̄то ва̄йитва̄ упарамеййа, апи ну кхо со, маха̄ра̄джа, упарато ва̄то са̄дийати пуна ниббатта̄пана’’нти? ‘‘на хи, бханте, упаратасса ва̄тасса а̄бхого ва̄ манасика̄ро ва̄ пуна ниббатта̄пана̄йа’’. ‘‘ким̣ ка̄ран̣ам̣’’? ‘‘ачетана̄ са̄ ва̄йодха̄тӯ’’ти. ‘‘апи ну тасса, маха̄ра̄джа, упаратасса ва̄тасса ва̄тоти саман̃н̃а̄ апагаччхатӣ’’ти? ‘‘на хи, бханте, та̄лаван̣т̣авидхӯпана̄ни ва̄тасса уппаттийа̄ паччайа̄, йе кечи манусса̄ ун̣ха̄бхитатта̄ парил̣а̄хапарипӣл̣ита̄, те та̄лаван̣т̣ена ва̄ видхӯпанена ва̄ аттано тха̄мабалавӣрийена паччаттапурисака̄рена там̣ ниббаттетва̄ тена ва̄тена ун̣хам̣ нибба̄пенти парил̣а̄хам̣ вӯпасаментӣ’’ти. ‘‘тена хи, маха̄ра̄джа, титтхийа̄нам̣ вачанам̣ миччха̄ бхавати ‘аса̄дийантасса като адхика̄ро ван̃джхо бхавати апхало’ти.

‘‘йатха̄, маха̄ра̄джа, махатимаха̄ва̄то ва̄йи, евамева бхагава̄ дасасахассийа̄ локадха̄туйа̄ сӣталамадхурасантасукхумаметта̄ва̄тена упава̄йи. йатха̄, маха̄ра̄джа, махатимаха̄ва̄то ва̄йитва̄ упарато, евамева бхагава̄ сӣталамадхурасантасукхумаметта̄ва̄тена упава̄йитва̄ анупа̄дисеса̄йа нибба̄надха̄туйа̄ париниббуто. йатха̄, маха̄ра̄джа, упарато ва̄то пуна ниббатта̄панам̣ на са̄дийати, евамева локахитасса са̄дийана̄ пахӣна̄ упасанта̄. йатха̄, маха̄ра̄джа, те манусса̄ ун̣ха̄бхитатта̄ парил̣а̄хапарипӣл̣ита̄, евамева деваманусса̄ тивидхаггисанта̄папарил̣а̄хапарипӣл̣ита̄. йатха̄ та̄лаван̣т̣авидхӯпана̄ни ва̄тасса ниббаттийа̄ паччайа̄ хонти, евамева татха̄гатасса дха̄ту ча н̃а̄н̣аратанан̃ча паччайо хоти тиссаннам̣ сампаттӣнам̣ пат̣ила̄бха̄йа. йатха̄ манусса̄ ун̣ха̄бхитатта̄ парил̣а̄хапарипӣл̣ита̄ та̄лаван̣т̣ена ва̄ видхӯпанена ва̄ ва̄там̣ ниббаттетва̄ ун̣хам̣ нибба̄пенти парил̣а̄хам̣ вӯпасаменти, евамева деваманусса̄ татха̄гатасса париниббутасса аса̄дийантассева дха̄тун̃ча н̃а̄н̣аратанан̃ча пӯджетва̄ кусалам̣ ниббаттетва̄ тена кусалена тивидхаггисанта̄папарил̣а̄хам̣ нибба̄пенти вӯпасаменти. имина̄пи, маха̄ра̄джа, ка̄ран̣ена татха̄гатасса париниббутасса аса̄дийантассева като адхика̄ро аван̃джхо бхавати сапхалоти.

‘‘апарампи, маха̄ра̄джа, уттарим̣ ка̄ран̣ам̣ сун̣охи парава̄да̄нам̣ ниггаха̄йа. йатха̄, маха̄ра̄джа, пурисо бхерим̣ а̄кот̣етва̄ саддам̣ ниббаттеййа, йо со бхерисаддо пурисена ниббаттито, со саддо антарадха̄йеййа, апи ну кхо со, маха̄ра̄джа, саддо са̄дийати пуна ниббатта̄пана’’нти? ‘‘на хи, бханте, антарахито со саддо, наттхи тасса пуна уппа̄да̄йа а̄бхого ва̄ манасика̄ро ва̄, саким̣ ниббатте бхерисадде антарахите со бхерисаддо самуччхинно хоти. бхерӣ пана, бханте, паччайо хоти саддасса ниббаттийа̄, атха пурисо паччайе сати аттаджена ва̄йа̄мена бхерим̣ акот̣етва̄ саддам̣ ниббаттетӣ’’ти. ‘‘евамева кхо, маха̄ра̄джа, бхагава̄ сӣласама̄дхипан̃н̃а̄вимуттивимуттин̃а̄н̣адассанапарибха̄витам̣ дха̄туратанан̃ча дхамман̃ча винайан̃ча анусит̣т̣хан̃ча [анусаттхин̃ча (сӣ. пӣ.)] саттха̄рам̣ т̣хапайитва̄ сайам̣ анупа̄дисеса̄йа нибба̄надха̄туйа̄ париниббуто, на ча париниббуте бхагавати сампаттила̄бхо упаччхинно хоти, бхавадуккхапат̣ипӣл̣ита̄ сатта̄ дха̄туратанан̃ча дхамман̃ча винайан̃ча анусит̣т̣хан̃ча паччайам̣ каритва̄ сампаттика̄ма̄ сампаттийо пат̣илабханти, имина̄пи, маха̄ра̄джа, ка̄ран̣ена татха̄гатасса париниббутасса аса̄дийантассева като адхика̄ро аван̃джхо бхавати сапхалоти.

‘‘дит̣т̣хан̃четам̣, маха̄ра̄джа, бхагавата̄ ана̄гатамаддха̄нам̣. катхитан̃ча бхан̣итан̃ча а̄чиккхитан̃ча ‘сийа̄ кхо пана̄нанда, тумха̄кам̣ евамасса атӣтасаттхукам̣ па̄вачанам̣ наттхи но саттха̄ти, на кхо панетам̣, а̄нанда, евам̣ дат̣т̣хаббам̣, йо во, а̄нанда, майа̄ дхаммо ча винайо ча десито пан̃н̃атто, со во мамаччайена саттха̄’ти. париниббутасса татха̄гатасса аса̄дийантасса като адхика̄ро ван̃джхо бхавати апхалоти, там̣ тесам̣ титтхийа̄нам̣ вачанам̣ миччха̄ абхӯтам̣ витатхам̣ аликам̣ вируддхам̣ випарӣтам̣ дуккхада̄йакам̣ дуккхавипа̄кам̣ апа̄йагаманӣйанти.

‘‘апарампи, маха̄ра̄джа, уттарим̣ ка̄ран̣ам̣ сун̣охи йена ка̄ран̣ена татха̄гатасса париниббутасса аса̄дийантассева като адхика̄ро аван̃джхо бхавати сапхало. са̄дийати ну кхо, маха̄ра̄джа, айам̣ маха̄патхавӣ ‘саббабӣджа̄ни майи сам̣вирухантӯ’’’ти? ‘‘на хи, бханте’’ти. ‘‘кисса пана та̄ни, маха̄ра̄джа, бӣджа̄ни аса̄дийантийа̄ маха̄патхавийа̄ сам̣вирухитва̄ дал̣хамӯладжат̣а̄патит̣т̣хита̄ кхандхаса̄раса̄кха̄паривиттхин̣н̣а̄ пуппхапхаладхара̄ хонтӣ’’ти? ‘‘аса̄дийантӣпи, бханте, маха̄патхавӣ тесам̣ бӣджа̄нам̣ ваттхум̣ хоти паччайам̣ дети вирухана̄йа, та̄ни бӣджа̄ни там̣ ваттхум̣ нисса̄йа тена паччайена сам̣вирухитва̄ дал̣хамӯладжат̣а̄патит̣т̣хита̄ кхандхаса̄раса̄кха̄паривиттхин̣н̣а̄ пуппхапхаладхара̄ хонтӣ’’ти. ‘‘тена хи, маха̄ра̄джа, титтхийа̄ саке ва̄де нат̣т̣ха̄ хонти хата̄ вируддха̄, саче те бхан̣анти ‘аса̄дийантасса като адхика̄ро ван̃джхо бхавати апхало’ ти.

‘‘йатха̄, маха̄ра̄джа, маха̄патхавӣ, евам̣ татха̄гато арахам̣ самма̄самбуддхо. йатха̄, маха̄ра̄джа, маха̄патхавӣ на кин̃чи са̄дийати, евам̣ татха̄гато на кин̃чи са̄дийати. йатха̄, маха̄ра̄джа, та̄ни бӣджа̄ни патхавим̣ нисса̄йа сам̣вирухитва̄ дал̣хамӯладжат̣а̄патит̣т̣хита̄ кхандхаса̄раса̄кха̄паривиттхин̣н̣а̄ пуппхапхаладхара̄ хонти, евам̣ деваманусса̄ татха̄гатасса париниббутасса аса̄дийантассева дха̄тун̃ча н̃а̄н̣аратанан̃ча нисса̄йа дал̣хакусаламӯлапатит̣т̣хита̄ сама̄дхиккхандхадхаммаса̄расӣласа̄кха̄паривиттхин̣н̣а̄ вимуттипуппхаса̄ман̃н̃апхаладхара̄ хонти, имина̄пи, маха̄ра̄джа, ка̄ран̣ена татха̄гатасса париниббутасса аса̄дийантассева като адхика̄ро аван̃джхо бхавати сапхалоти.

‘‘апарампи, маха̄ра̄джа, уттарим̣ ка̄ран̣ам̣ сун̣охи йена ка̄ран̣ена татха̄гатасса париниббутасса аса̄дийантассева като адхика̄ро аван̃джхо бхавати сапхало. са̄дийанти ну кхо, маха̄ра̄джа, име от̣т̣ха̄ гон̣а̄ гадрабха̄ аджа̄ пасӯ манусса̄ антокуччхисмим̣ кимикула̄нам̣ самбхава’’нти? ‘‘на хи, бханте’’ти. ‘‘кисса пана те, маха̄ра̄джа, кимайо тесам̣ аса̄дийанта̄нам̣ антокуччхисмим̣ самбхавитва̄ бахупуттанатта̄ вепуллатам̣ па̄пун̣антӣ’’ти? ‘‘па̄пасса, бханте, каммасса балавата̄йа аса̄дийанта̄нам̣ йева тесам̣ сатта̄нам̣ антокуччхисмим̣ кимайо самбхавитва̄ бахупуттанатта̄ вепуллатам̣ па̄пун̣антӣ’’ти. ‘‘евамева кхо, маха̄ра̄джа, татха̄гатасса париниббутасса аса̄дийантассева дха̄тусса ча н̃а̄н̣а̄рамман̣асса ча балавата̄йа татха̄гате като адхика̄ро аван̃джхо бхавати сапхалоти.

‘‘апарампи, маха̄ра̄джа, уттарим̣ ка̄ран̣ам̣ сун̣охи йена ка̄ран̣ена татха̄гатасса париниббутасса аса̄дийантассева като адхика̄ро аван̃джхо бхавати сапхало. са̄дийанти ну кхо, маха̄ра̄джа, име манусса̄ име ат̣т̣ханавути рога̄ ка̄йе ниббаттантӯ’’ти? ‘‘на хи, бханте’’ти. ‘‘кисса пана те, маха̄ра̄джа, рога̄ аса̄дийанта̄нам̣ ка̄йе нипатантӣ’’ти? ‘‘пуббе катена, бханте, дуччаритена̄’’ти. ‘‘йади, маха̄ра̄джа, пуббе катам̣ акусалам̣ идха веданӣйам̣ хоти, тена хи, маха̄ра̄джа, пуббе катампи идха катампи кусала̄кусалам̣ каммам̣ аван̃джхам̣ бхавати сапхаланти. имина̄пи, маха̄ра̄джа, ка̄ран̣ена татха̄гатасса париниббутасса аса̄дийантассева като адхика̄ро аван̃джхо бхавати сапхалоти.

‘‘сутапуббам̣ пана тайа̄, маха̄ра̄джа, нандако на̄ма йаккхо тхерам̣ са̄рипуттам̣ а̄са̄дайитва̄ патхавим̣ павит̣т̣хо’’ти? ‘‘а̄ма, бханте, суййати, локе па̄кат̣о есо’’ти. ‘‘апи ну кхо, маха̄ра̄джа, тхеро са̄рипутто са̄дийи нандакасса йаккхасса маха̄патхавигилана’’нти [паваттама̄непи (сйа̄.)]. ‘‘уббаттийантепи, бханте, садеваке локе патама̄непи чхама̄йам̣ чандимасӯрийе викирантепи синерупаббатара̄дже тхеро са̄рипутто на парасса дуккхам̣ са̄дийеййа. там̣ кисса хету? йена хетуна̄ тхеро са̄рипутто куджджхеййа ва̄ дуссеййа ва̄, со хету тхерасса са̄рипуттасса самӯхато самуччхинно, хетуно самуггха̄титатта̄, бханте, тхеро са̄рипутто джӣвитаха̄ракепи копам̣ на кареййа̄’’ти. ‘‘йади, маха̄ра̄джа, тхеро са̄рипутто нандакасса йаккхасса патхавигиланам̣ на са̄дийи, кисса пана нандако йаккхо патхавим̣ павит̣т̣хо’’ти? ‘‘акусаласса, бханте, каммасса балавата̄йа̄’’ти. ‘‘йади, маха̄ра̄джа, акусаласса каммасса балавата̄йа нандако йаккхо патхавим̣ павит̣т̣хо, аса̄дийантасса̄пи като апара̄дхо аван̃джхо бхавати сапхало. тена хи, маха̄ра̄джа, акусалассапи каммасса балавата̄йа аса̄дийантасса като адхика̄ро аван̃джхо бхавати сапхалоти. имина̄пи, маха̄ра̄джа, ка̄ран̣ена татха̄гатасса париниббутасса аса̄дийантассева като адхика̄ро аван̃джхо бхавати сапхалоти.

‘‘кати ну кхо те, маха̄ра̄джа, манусса̄, йе етарахи маха̄патхавим̣ павит̣т̣ха̄, аттхи те таттха саван̣а’’нти? ‘‘а̄ма, бханте, суййатӣ’’ти. ‘‘ин̇гха твам̣, маха̄ра̄джа, са̄вехӣ’’ти? ‘‘чин̃чама̄н̣авика̄, бханте, суппабуддхо ча сакко, девадатто ча тхеро, нандако ча йаккхо, нандо ча ма̄н̣авакоти. сутаметам̣, бханте, име пан̃ча джана̄ маха̄патхавим̣ павит̣т̣ха̄’’ти. ‘‘кисмим̣ те, маха̄ра̄джа, апараддха̄’’ти? ‘‘бхагавати ча, бханте, са̄вакесу ча̄’’ти. ‘‘апи ну кхо, маха̄ра̄джа, бхагава̄ ва̄ са̄вака̄ ва̄ са̄дийим̣су имесам̣ маха̄патхавипависана’’нти? ‘‘на хи бханте’’ти. ‘‘тена хи, маха̄ра̄джа, татха̄гатасса париниббутасса аса̄дийантассева като адхика̄ро аван̃джхо бхавати сапхало’’ти. ‘‘сувин̃н̃а̄пито, бханте на̄гасена, пан̃хо гамбхӣро утта̄нӣкато, гуйхам̣ видам̣ситам̣, ган̣т̣хи бхинно, гаханам̣ агаханам̣ катам̣, нат̣т̣ха̄ парава̄да̄, бхагга̄ кудит̣т̣хӣ, ниппабха̄ джа̄та̄ кутиттхийа̄, твам̣ ган̣ӣварапаварама̄саджджа̄’’ти.

ката̄дхика̄расапхалапан̃хо пат̣хамо.

2. саббан̃н̃убха̄вапан̃хо

2. ‘‘бханте на̄гасена, буддхо саббан̃н̃ӯ’’ти? ‘‘а̄ма, маха̄ра̄джа, бхагава̄ саббан̃н̃ӯ, на ча бхагавато сататам̣ самитам̣ н̃а̄н̣адассанам̣ паччупат̣т̣хитам̣, а̄ваджджанапат̣ибаддхам̣ бхагавато саббан̃н̃утан̃а̄н̣ам̣, а̄ваджджитва̄ йадиччхакам̣ джа̄на̄тӣ’’ти. ‘‘тена хи, бханте на̄гасена, буддхо асаббан̃н̃ӯти. йади тасса парийесана̄йа саббан̃н̃утан̃а̄н̣ам̣ хотӣ’’ти. ‘‘ва̄хасатам̣ кхо, маха̄ра̄джа, вӣхӣнам̣ ад̣д̣хачӯл̣ан̃ча ва̄ха̄ вӣхисаттамбан̣а̄ни две ча тумба̄ екаччхара̄ккхан̣е паваттачиттасса еттака̄ вӣхӣ лаккхам̣ т̣хапӣйама̄на̄ [т̣хапӣйама̄не (сӣ. пӣ.)] париккхайам̣ парийа̄да̄нам̣ гаччхеййум̣?

‘‘татриме саттавидха̄ читта̄ паваттанти, йе те, маха̄ра̄джа, сара̄га̄ садоса̄ самоха̄ сакилеса̄ абха̄витака̄йа̄ абха̄витасӣла̄ абха̄витачитта̄ абха̄витапан̃н̃а̄, тесам̣ там̣ читтам̣ гарукам̣ уппаджджати дандхам̣ паваттати. ким̣ ка̄ран̣а̄? абха̄витатта̄ читтасса. йатха̄, маха̄ра̄джа, вам̣сана̄л̣асса витатасса виса̄ласса виттхин̣н̣асса сам̣сиббитависиббитасса са̄кха̄джат̣а̄джат̣итасса а̄кад̣д̣хийантасса гарукам̣ хоти а̄гаманам̣ дандхам̣. ким̣ ка̄ран̣а̄? сам̣сиббитависиббитатта̄ са̄кха̄нам̣. евамева кхо, маха̄ра̄джа, йе те сара̄га̄ садоса̄ самоха̄ сакилеса̄ абха̄витака̄йа̄ абха̄витасӣла̄ абха̄витачитта̄ абха̄витапан̃н̃а̄, тесам̣ там̣ читтам̣ гарукам̣ уппаджджати дандхам̣ паваттати. ким̣ ка̄ран̣а̄? сам̣сиббитависиббитатта̄ килесехи, идам̣ пат̣хамам̣ читтам̣.

‘‘татридам̣ дутийам̣ читтам̣ вибхаттама̄паджджати – йе те, маха̄ра̄джа, сота̄панна̄ пихита̄па̄йа̄ дит̣т̣хиппатта̄ вин̃н̃а̄тасаттхуса̄сана̄, тесам̣ там̣ читтам̣ тӣсу т̣ха̄несу лахукам̣ уппаджджати лахукам̣ паваттати. упарибхӯмӣсу гарукам̣ уппаджджати дандхам̣ паваттати. ким̣ ка̄ран̣а̄? тӣсу т̣ха̄несу читтасса парисуддхатта̄ упари килеса̄нам̣ аппахӣнатта̄. йатха̄, маха̄ра̄джа, вам̣сана̄л̣асса типаббаган̣т̣хипарисуддхасса упари са̄кха̄джат̣а̄джат̣итасса а̄кад̣д̣хийантасса йа̄ва типаббам̣ та̄ва лахукам̣ ети, тато упари тхаддхам̣. ким̣ ка̄ран̣а̄? хет̣т̣ха̄ парисуддхатта̄ упари са̄кха̄джат̣а̄джат̣итатта̄. евамева кхо, маха̄ра̄джа, йе те сота̄панна̄ пихита̄па̄йа̄ дит̣т̣хиппатта̄ вин̃н̃а̄тасаттхуса̄сана̄, тесам̣ там̣ читтам̣ тӣсу т̣ха̄несу лахукам̣ уппаджджати лахукам̣ паваттати, упарибхӯмӣсу гарукам̣ уппаджджати дандхам̣ паваттати. ким̣ ка̄ран̣а̄? тӣсу т̣ха̄несу читтасса парисуддхатта̄ упари килеса̄нам̣ аппахӣнатта̄, идам̣ дутийам̣ читтам̣.

‘‘татридам̣ татийам̣ читтам̣ вибхаттама̄паджджати – йе те, маха̄ра̄джа, сакада̄га̄мино, йесам̣ ра̄гадосамоха̄ танубхӯта̄, тесам̣ там̣ читтам̣ пан̃часу т̣ха̄несу лахукам̣ уппаджджати лахукам̣ паваттати, упарибхӯмӣсу гарукам̣ уппаджджати дандхам̣ паваттати. ким̣ ка̄ран̣а̄? пан̃часу т̣ха̄несу читтасса парисуддхатта̄ упари килеса̄нам̣ аппахӣнатта̄. йатха̄, маха̄ра̄джа, вам̣сана̄л̣асса пан̃чапаббаган̣т̣хипарисуддхасса упари са̄кха̄джат̣а̄джат̣итасса а̄кад̣д̣хийантасса йа̄ва пан̃чапаббам̣ та̄ва лахукам̣ ети, тато упари тхаддхам̣. ким̣ ка̄ран̣а̄? хет̣т̣ха̄ парисуддхатта̄ упари са̄кха̄джат̣а̄джат̣итатта̄. евамева кхо, маха̄ра̄джа, йе те сакада̄га̄мино, йесам̣ ра̄гадосамоха̄ танубхӯта̄, тесам̣ там̣ читтам̣ пан̃часу т̣ха̄несу лахукам̣ уппаджджати лахукам̣ паваттати, упарибхӯмӣсу гарукам̣ уппаджджати дандхам̣ паваттати. ким̣ ка̄ран̣а̄? пан̃часу т̣ха̄несу читтасса парисуддхатта̄ упари килеса̄нам̣ аппахӣнатта̄, идам̣ татийам̣ читтам̣.

‘‘татридам̣ чатуттхам̣ читтам̣ вибхаттама̄паджджати – йе те, маха̄ра̄джа, ана̄га̄мино, йесам̣ пан̃чорамбха̄гийа̄ни сан̃н̃оджана̄ни пахӣна̄ни, тесам̣ там̣ читтам̣ дасасу т̣ха̄несу лахукам̣ уппаджджати лахукам̣ паваттати, упарибхӯмӣсу гарукам̣ уппаджджати дандхам̣ паваттати. ким̣ ка̄ран̣а̄? дасасу т̣ха̄несу читтасса парисуддхатта̄ упари килеса̄нам̣ аппахӣнатта̄. йатха̄, маха̄ра̄джа, вам̣сана̄л̣асса дасапаббаган̣т̣хипарисуддхасса упари са̄кха̄джат̣а̄джат̣итасса а̄кад̣д̣хийантасса йа̄ва дасапаббам̣ та̄ва лахукам̣ ети, тато упари тхаддхам̣. ким̣ ка̄ран̣а̄? хет̣т̣ха̄ парисуддхатта̄ упари са̄кха̄джат̣а̄джат̣итатта̄. евамева кхо, маха̄ра̄джа, йе те ана̄га̄мино, йесам̣ пан̃чорамбха̄гийа̄ни сан̃н̃оджана̄ни пахӣна̄ни, тесам̣ там̣ читтам̣ дасасу т̣ха̄несу лахукам̣ уппаджджати лахукам̣ паваттати, упарибхӯмӣсу гарукам̣ уппаджджати дандхам̣ паваттати. ким̣ ка̄ран̣а̄? дасасу т̣ха̄несу читтасса парисуддхатта̄ упари килеса̄нам̣ аппахӣнатта̄, идам̣ чатуттхам̣ читтам̣.

‘‘татридам̣ пан̃чамам̣ читтам̣ вибхаттама̄паджджати – йе те, маха̄ра̄джа, араханто кхӣн̣а̄сава̄ дхотамала̄ вантакилеса̄ вуситаванто катакаран̣ӣйа̄ охитабха̄ра̄ ануппаттасадаттха̄ париккхӣн̣абхавасан̃н̃оджана̄ паттапат̣исамбхида̄ са̄вакабхӯмӣсу парисуддха̄, тесам̣ там̣ читтам̣ са̄вакависайе лахукам̣ уппаджджати лахукам̣ паваттати, паччекабуддхабхӯмӣсу гарукам̣ уппаджджати дандхам̣ паваттати. ким̣ ка̄ран̣а̄? парисуддхатта̄ са̄вакависайе, апарисуддхатта̄ паччекабуддхависайе. йатха̄, маха̄ра̄джа, вам̣сана̄л̣асса саббапаббаган̣т̣хипарисуддхасса а̄кад̣д̣хийантасса лахукам̣ хоти а̄гаманам̣ адандхам̣. ким̣ ка̄ран̣а̄? саббапаббаган̣т̣хипарисуддхатта̄ агаханатта̄ вам̣сасса. евамева кхо, маха̄ра̄джа, йе те араханто кхӣн̣а̄сава̄ дхотамала̄ вантакилеса̄ вуситаванто катакаран̣ӣйа̄ охитабха̄ра̄ ануппаттасадаттха̄ париккхӣн̣абхавасан̃н̃оджана̄ паттапат̣исамбхида̄ са̄вакабхӯмӣсу парисуддха̄, тесам̣ там̣ читтам̣ са̄вакависайе лахукам̣ уппаджджати лахукам̣ паваттати, паччекабуддхабхӯмӣсу гарукам̣ уппаджджати дандхам̣ паваттати. ким̣ ка̄ран̣а̄? парисуддхатта̄ са̄вакависайе, апарисуддхатта̄ паччекабуддхависайе, идам̣ пан̃чамам̣ читтам̣.

‘‘татридам̣ чхат̣т̣хам̣ читтам̣ вибхаттама̄паджджати – йе те, маха̄ра̄джа, паччекабуддха̄ сайамбхуно ана̄чарийака̄ екача̄рино кхаггависа̄н̣акаппа̄ сакависайе парисуддхавималачитта̄, тесам̣ там̣ читтам̣ сакависайе лахукам̣ уппаджджати лахукам̣ паваттати, саббан̃н̃убуддхабхӯмӣсу гарукам̣ уппаджджати дандхам̣ паваттати. ким̣ ка̄ран̣а̄? парисуддхатта̄ сакависайе махантатта̄ саббан̃н̃убуддхависайасса. йатха̄, маха̄ра̄джа, пурисо сакависайам̣ париттам̣ надим̣ раттимпи дива̄пи йадиччхака аччхамбхито отареййа, атха парато маха̄самуддам̣ гамбхӣрам̣ виттхатам̣ ага̄дхамапа̄рам̣ дисва̄ бха̄йеййа, дандха̄йеййа на висахеййа отаритум̣. ким̣ ка̄ран̣а̄? тин̣н̣атта̄ [чин̣н̣атта̄ (сӣ. сйа̄. пӣ.)] сакависайасса, махантатта̄ ча маха̄самуддасса. евамева кхо, маха̄ра̄джа, йе те паччекабуддха̄ сайамбхуно ана̄чарийака̄ екача̄рино кхаггависа̄н̣акаппа̄ сакависайе парисуддхавималачитта̄, тесам̣ там̣ читтам̣ сакависайе лахукам̣ уппаджджати лахукам̣ паваттати, саббан̃н̃убуддхабхӯмӣсу гарукам̣ уппаджджати дандхам̣ паваттати. ким̣ ка̄ран̣а̄? парисуддхатта̄ сакависайе махантатта̄ саббан̃н̃убуддхависайасса, идам̣ чхат̣т̣хам̣ читтам̣.

‘‘татридам̣ саттамам̣ читтам̣ вибхаттама̄паджджати – йе те, маха̄ра̄джа, самма̄самбуддха̄ саббан̃н̃уно дасабаладхара̄ чатувеса̄раджджависа̄рада̄ ат̣т̣ха̄расахи буддхадхаммехи саманна̄гата̄ анантаджина̄ ана̄варан̣ан̃а̄н̣а̄, тесам̣ там̣ читтам̣ саббаттха лахукам̣ уппаджджати лахукам̣ паваттати. ким̣ ка̄ран̣а̄? саббаттха парисуддхатта̄. апи ну кхо, маха̄ра̄джа, на̄ра̄часса судхотасса вималасса нигган̣т̣хисса сукхумадха̄расса аджимхасса аван̇касса акут̣иласса дал̣хача̄пасама̄рӯл̣хасса кхомасукхуме ва̄ каппа̄сасукхуме ва̄ камбаласукхуме ва̄ балаванипа̄титасса дандха̄йитаттам̣ ва̄ лагганам̣ ва̄ хотӣ’’ти? ‘‘на хи, бханте, ‘‘ким̣ ка̄ран̣а̄’’? ‘‘сукхуматта̄ ваттха̄нам̣ судхотатта̄ на̄ра̄часса нипа̄тасса ча балаватта̄’’ти, евамева кхо, маха̄ра̄джа, йе те самма̄самбуддха̄ саббан̃н̃уно дасабаладхара̄ чатувеса̄раджджависа̄рада̄ ат̣т̣ха̄расахи буддхадхаммехи саманна̄гата̄ анантаджина̄ ана̄варан̣ан̃а̄н̣а̄, тесам̣ там̣ читтам̣ саббаттха лахукам̣ уппаджджати лахукам̣ паваттати. ким̣ ка̄ран̣а̄? саббаттха парисуддхатта̄, идам̣ саттамам̣ читтам̣.

‘‘татра, маха̄ра̄джа, йадидам̣ саббан̃н̃убуддха̄нам̣ читтам̣, там̣ чханнампи читта̄нам̣ ган̣анам̣ атиккамитва̄ асан̇кхйеййена гун̣ена парисуддхан̃ча лахукан̃ча. йасма̄ ча бхагавато читтам̣ парисуддхан̃ча лахукан̃ча, тасма̄, маха̄ра̄джа, бхагава̄ йамакапа̄т̣ихӣрам̣ дассети. йамакапа̄т̣ихӣре, маха̄ра̄джа, н̃а̄таббам̣ буддха̄нам̣ бхагаванта̄нам̣ читтам̣ евам̣ лахупариваттанти, на таттха сакка̄ уттарим̣ ка̄ран̣ам̣ ваттум̣, тепи, маха̄ра̄джа, па̄т̣ихӣра̄ саббан̃н̃убуддха̄нам̣ читтам̣ упа̄да̄йа ган̣анампи сан̇кхампи калампи калабха̄гампи на упенти, а̄ваджджанапат̣ибаддхам̣, маха̄ра̄джа, бхагавато саббан̃н̃утан̃а̄н̣ам̣, а̄ваджджетва̄ йадиччхакам̣ джа̄на̄ти.

‘‘йатха̄, маха̄ра̄джа, пурисо хаттхе т̣хапитам̣ йам̣ кин̃чи дутийе хаттхе т̣хапеййа виват̣ена мукхена ва̄чам̣ ниччха̄реййа, мукхагатам̣ бходжанам̣ гилеййа, уммӣлетва̄ ва̄ нимӣлеййа, нимӣлетва̄ ва̄ уммӣлеййа, самин̃джитам̣ ва̄ ба̄хам̣ паса̄реййа, паса̄ритам̣ ва̄ ба̄хам̣ самин̃джеййа, чиратарам̣ етам̣, маха̄ра̄джа, лахутарам̣ бхагавато саббан̃н̃утан̃а̄н̣ам̣, лахутарам̣ а̄ваджджанам̣, а̄ваджджетва̄ йадиччхакам̣ джа̄на̄ти, а̄ваджджанавикаламаттакена на та̄вата̄ буддха̄ бхагаванто асаббан̃н̃уно на̄ма хонтӣ’’ти.

‘‘а̄ваджджанампи, бханте на̄гасена, парийесана̄йа ка̄таббам̣, ин̇гха мам̣ таттха ка̄ран̣ена сан̃н̃а̄пехӣ’’ти. ‘‘йатха̄, маха̄ра̄джа, пурисасса ад̣д̣хасса махаддханасса маха̄бхогасса пахӯтаджа̄тарӯпараджатасса пахӯтавиттӯпакаран̣асса пахӯтадханадхан̃н̃асса са̄ливӣхийаватан̣д̣улатиламуггама̄сапуббан̣н̣а̄паран̣н̣асаппителанаванӣтакхӣрададхимадхугул̣апха̄н̣ита̄ ча кхал̣опикумбхипӣт̣харакот̣т̣хабха̄джанагата̄ бхавеййум̣, тасса ча пурисасса па̄хунако а̄гаччхеййа бхатта̄рахо бхатта̄бхикан̇кхӣ, тасса ча гехе йам̣ рандхам̣ бходжанам̣, там̣ паринит̣т̣хитам̣ бхавеййа, кумбхито тан̣д̣уле нӣхаритва̄ бходжанам̣ рандхеййа, апи ча кхо со, маха̄ра̄джа, та̄ватакена бходжанавекалламаттакена адхано на̄ма капан̣о на̄ма бхавеййа̄’’ти? ‘‘на хи, бханте, чаккаваттиран̃н̃о гхарепи, бханте, ака̄ле бходжанавекаллам̣ хоти, ким̣ пана гахапатикасса̄’’ти? ‘‘евамева кхо, маха̄ра̄джа, татха̄гатасса а̄ваджджанавикаламаттакам̣ саббан̃н̃утан̃а̄н̣ам̣ а̄ваджджетва̄ йадиччхакам̣ джа̄на̄ти.

‘‘йатха̄ ва̄ пана, маха̄ра̄джа, руккхо асса пхалито он̣атавинато пин̣д̣ибха̄рабхарито, на кин̃чи таттха патитам̣ пхалам̣ бхавеййа, апи ну кхо со, маха̄ра̄джа, руккхо та̄ватакена патитапхалавекалламаттакена апхало на̄ма бхавеййа̄’’ти? ‘‘на хи, бханте, патанапат̣ибаддха̄ни та̄ни руккхапхала̄ни, патите йадиччхакам̣ лабхатӣ’’ти. ‘‘евамева кхо, маха̄ра̄джа, татха̄гатасса а̄ваджджанапат̣ибаддхам̣ саббан̃н̃утан̃а̄н̣ам̣ а̄ваджджетва̄ йадиччхакам̣ джа̄на̄тӣ’’ти.

‘‘бханте на̄гасена, а̄ваджджетва̄ а̄ваджджетва̄ буддхо йадиччхакам̣ джа̄на̄тӣ’’ти? ‘‘а̄ма, маха̄ра̄джа, бхагава̄ а̄ваджджетва̄ а̄ваджджетва̄ йадиччхакам̣ джа̄на̄тӣ’’ти.

‘‘йатха̄, маха̄ра̄джа, чаккаваттӣ ра̄джа̄ йада̄ чаккаратанам̣ сарати ‘упету ме чаккаратана’нти, сарите чаккаратанам̣ упети, евамева кхо, маха̄ра̄джа, татха̄гато а̄ваджджетва̄ а̄ваджджетва̄ йадиччхакам̣ джа̄на̄тӣ’’ти. ‘‘дал̣хам̣, бханте на̄гасена, ка̄ран̣ам̣, буддхо саббан̃н̃ӯ, сампат̣иччха̄ма буддхо саббан̃н̃ӯ’’ти.

буддхасаббан̃н̃убха̄вапан̃хо дутийо.

3. девадаттапаббаджджапан̃хо

3. ‘‘бханте на̄гасена, девадатто кена пабба̄джито’’ти? ‘‘чха йиме, маха̄ра̄джа, кхаттийакума̄ра̄ бхаддийо ча ануруддхо ча а̄нандо ча бхагу ча кимило [кимбило (сӣ. пӣ.) ма. ни. 2.166 пасситаббам̣] ча девадатто ча упа̄ликаппако саттамо абхисамбуддхе саттхари сакйакула̄нандаджанане бхагавантам̣ анупаббаджанта̄ никкхамим̣су, те бхагава̄ пабба̄джесӣ’’ти. ‘‘нану, бханте, девадаттена паббаджитва̄ сан̇гхо бхинно’’ти? ‘‘а̄ма, маха̄ра̄джа, девадаттена паббаджитва̄ сан̇гхо бхинно, на гихӣ сан̇гхам̣ бхиндати, на бхиккхунӣ, на сиккхама̄на̄, на са̄ман̣еро, на са̄ман̣ерӣ сан̇гхам̣ бхиндати, бхиккху пакататто сама̄насам̣ва̄сако сама̄насӣма̄йам̣ т̣хито сан̇гхам̣ бхиндатӣти. сан̇гхабхедако, бханте, пуггало ким̣ каммам̣ пхусатӣ’’ти? ‘‘каппат̣т̣хитикам̣, маха̄ра̄джа, каммам̣ пхусатӣ’’ти.

‘‘ким̣ пана, бханте на̄гасена, буддхо джа̄на̄ти ‘девадатто паббаджитва̄ сан̇гхам̣ бхиндиссати, сан̇гхам̣ бхиндитва̄ каппам̣ нирайе паччиссатӣ’’’ти? ‘‘а̄ма, маха̄ра̄джа, татха̄гато джа̄на̄ти ‘девадатто паббаджитва̄ сан̇гхам̣ бхиндиссати, сан̇гхам̣ бхиндитва̄ каппам̣ нирайе паччиссатӣ’’’ти. ‘‘йади, бханте на̄гасена, буддхо джа̄на̄ти ‘девадатто паббаджитва̄ сан̇гхам̣ бхиндиссати, сан̇гхам̣ бхиндитва̄ каппам̣ нирайе паччиссатӣ’ти, тена хи, бханте на̄гасена, буддхо ка̄рун̣ико анукампако хитесӣ саббасатта̄нам̣ ахитам̣ апанетва̄ хитамупадахатӣти йам̣ вачанам̣, там̣ миччха̄. йади там̣ аджа̄нитва̄ пабба̄джеси, тена хи буддхо асаббан̃н̃ӯти, айампи убхато кот̣ико пан̃хо тава̄нуппатто, виджат̣ехи етам̣ маха̄джат̣ам̣, бхинда пара̄пава̄дам̣, ана̄гате аддха̄не тайа̄ садиса̄ буддхиманто бхиккхӯ дуллабха̄ бхависсанти, еттха тава балам̣ пака̄сехӣ’’ти.

‘‘ка̄рун̣ико, маха̄ра̄джа, бхагава̄ саббан̃н̃ӯ ча, ка̄рун̃н̃ена, маха̄ра̄джа, бхагава̄ саббан̃н̃утан̃а̄н̣ена девадаттасса гатим̣ олокенто аддаса девадаттам̣ а̄па̄йикам̣ каммам̣ [апара̄парийакаммам̣ (сӣ. сйа̄. пӣ.)] а̄йӯхитва̄ анека̄ни каппакот̣исатасахасса̄ни нирайена нирайам̣ винипа̄тена винипа̄там̣ гаччхантам̣, там̣ бхагава̄ саббан̃н̃утан̃а̄н̣ена джа̄нитва̄ имасса апарийантакатам̣ каммам̣ мама са̄сане паббаджитасса парийантакатам̣ бхависсати, пуримам̣ упа̄да̄йа парийантакатам̣ дуккхам̣ бхависсати, апаббаджитопи айам̣ могхапурисо каппат̣т̣хийамева каммам̣ а̄йӯхиссатӣти ка̄рун̃н̃ена девадаттам̣ пабба̄джесӣ’’ти.

‘‘тена хи, бханте на̄гасена, буддхо вадхитва̄ телена маккхети, папа̄те па̄тетва̄ хаттхам̣ дети, ма̄ретва̄ джӣвитам̣ парийесати, йам̣ со пат̣хамам̣ дуккхам̣ датва̄ паччха̄ сукхам̣ упадахатӣ’’ти? ‘‘вадхетипи, маха̄ра̄джа, татха̄гато сатта̄нам̣ хитавасена, па̄тетипи сатта̄нам̣ хитавасена, ма̄ретипи сатта̄нам̣ хитавасена, вадхитва̄пи, маха̄ра̄джа, татха̄гато сатта̄нам̣ хитамева упадахати, па̄тетва̄пи сатта̄нам̣ хитамева упадахати, ма̄ретва̄пи сатта̄нам̣ хитамева упадахати. йатха̄, маха̄ра̄джа, ма̄та̄питаро на̄ма вадхитва̄пи па̄тайитва̄пи путта̄нам̣ хитамева упадаханти, евамева кхо, маха̄ра̄джа, татха̄гато вадхетипи сатта̄нам̣ хитавасена, па̄тетипи сатта̄нам̣ хитавасена, ма̄ретипи сатта̄нам̣ хитавасена, вадхитва̄пи, маха̄ра̄джа, татха̄гато сатта̄нам̣ хитамева упадахати, па̄тетва̄пи сатта̄нам̣ хитамева упадахати, ма̄ретва̄пи сатта̄нам̣ хитамева упадахати, йена йена йогена сатта̄нам̣ гун̣авуд̣д̣хи хоти, тена тена йогена саббасатта̄нам̣ хитамева упадахати. саче, маха̄ра̄джа, девадатто на пабба̄джеййа, гихибхӯто сама̄но нирайасам̣ваттаникам̣ бахум̣ па̄пакаммам̣ катва̄ анека̄ни каппакот̣исатасахасса̄ни нирайена нирайам̣ винипа̄тена винипа̄там̣ гаччханто бахум̣ дуккхам̣ ведайиссати, там̣ бхагава̄ джа̄нама̄но ка̄рун̃н̃ена девадаттам̣ пабба̄джеси, ‘мама са̄сане паббаджитасса дуккхам̣ парийантакатам̣ бхависсатӣ’ти ка̄рун̃н̃ена гарукам̣ дуккхам̣ лахукам̣ ака̄си.

‘‘йатха̄ ва̄, маха̄ра̄джа, дханайасасирин̃а̄тибалена балава̄ пурисо аттано н̃а̄тим̣ ва̄ миттам̣ ва̄ ран̃н̃а̄ гарукам̣ дан̣д̣ам̣ дха̄рентам̣ аттано бахувиссаттхабха̄вена саматтхата̄йа гарукам̣ дан̣д̣ам̣ лахукам̣ ака̄си, евамева кхо, маха̄ра̄джа, бхагава̄ бахӯни каппакот̣исатасахасса̄ни дуккхам̣ ведайама̄нам̣ девадаттам̣ пабба̄джетва̄ сӣласама̄дхипан̃н̃а̄вимуттибаласаматтхабха̄вена гарукам̣ дуккхам̣ лахукам̣ ака̄си.

‘‘йатха̄ ва̄ пана, маха̄ра̄джа, кусало бхисакко саллакатто гарукам̣ рогам̣ балавосадхабалена лахукам̣ кароти, евамева кхо, маха̄ра̄джа, бахӯни каппакот̣исатасахасса̄ни дуккхам̣ ведайама̄нам̣ девадаттам̣ бхагава̄ роган̃н̃ута̄йа пабба̄джетва̄ ка̄рун̃н̃абало паттхаддхадхаммосадхабалена гарукам̣ дуккхам̣ лахукам̣ ака̄си. апи ну кхо со, маха̄ра̄джа, бхагава̄ бахуведанӣйам̣ девадаттам̣ аппаведанӣйам̣ каронто кин̃чи апун̃н̃ам̣ а̄паджджеййа̄’’ти? ‘‘на кин̃чи, бханте, апун̃н̃ам̣ а̄паджджеййа антамасо гаддӯханаматтампӣ’’ти. ‘‘имампи кхо, маха̄ра̄джа, ка̄ран̣ам̣ аттхато сампат̣иччха, йена ка̄ран̣ена бхагава̄ девадаттам̣ пабба̄джеси.

‘‘апарампи, маха̄ра̄джа, уттарим̣ ка̄ран̣ам̣ сун̣охи, йена ка̄ран̣ена бхагава̄ девадаттам̣ пабба̄джеси. йатха̄, маха̄ра̄джа, чорам̣ а̄гуча̄рим̣ гахетва̄ ран̃н̃о дассеййум̣, ‘айам̣ кхо, дева, чоро а̄гуча̄рӣ, имасса йам̣ иччхаси, там̣ дан̣д̣ам̣ пан̣ехӣ’ти. таменам̣ ра̄джа̄ евам̣ вадеййа ‘тена хи, бхан̣е, имам̣ чорам̣ бахинагарам̣ нӣхаритва̄ а̄гха̄тане сӣсам̣ чхиндатха̄’’ти, ‘евам̣ дева̄’ти кхо те ран̃н̃о пат̣иссутва̄ там̣ бахинагарам̣ нӣхаритва̄ а̄гха̄танам̣ найеййум̣. таменам̣ пассеййа кочидева пурисо ран̃н̃о сантика̄ ладдхаваро ладдхайасадханабхого а̄деййавачано балавиччхитака̄рӣ, со тасса ка̄рун̃н̃ам̣ катва̄ те пурисе евам̣ вадеййа ‘алам̣, бхо, ким̣ тумха̄кам̣ имасса сӣсаччхеданена, тена хи бхо имасса хаттхам̣ ва̄ па̄дам̣ ва̄ чхиндитва̄ джӣвитам̣ раккхатха, ахаметасса ка̄ран̣а̄ ран̃н̃о сантике пат̣ивачанам̣ карисса̄мӣ’ти. те тасса балавато вачанена тасса чорасса хаттхам̣ ва̄ па̄дам̣ ва̄ чхиндитва̄ джӣвитам̣ раккхеййум̣. апи ну кхо со, маха̄ра̄джа, пурисо евам̣ ка̄рӣ тасса чорасса киччака̄рӣ асса̄’’ти? ‘‘джӣвитада̄йако со, бханте, пурисо тасса чорасса, джӣвите динне ким̣ тасса акатам̣ на̄ма аттхӣ’’ти? ‘‘йа̄ пана хаттхапа̄даччхедане ведана̄, со та̄йа ведана̄йа кин̃чи апун̃н̃ам̣ а̄паджджеййа̄’’ти? ‘‘аттано катена со, бханте, чоро дуккхаведанам̣ ведайати, джӣвитада̄йако пана пурисо на кин̃чи апун̃н̃ам̣ а̄паджджеййа̄’’ти. ‘‘евамева кхо, маха̄ра̄джа, бхагава̄ ка̄рун̃н̃ена девадаттам̣ пабба̄джеси ‘мама са̄сане паббаджитасса дуккхам̣ парийантакатам̣ бхависсатӣ’ти. парийантакатан̃ча, маха̄ра̄джа, девадаттасса дуккхам̣, девадатто, маха̄ра̄джа, маран̣ака̄ле –

‘‘‘имехи ат̣т̣хӣхи тамаггапуггалам̣, дева̄тидевам̣ нарадаммаса̄ратхим̣;

самантачаккхум̣ сатапун̃н̃алаккхан̣ам̣, па̄н̣ехи буддхам̣ саран̣ам̣ упемӣ’ти.

‘‘па̄н̣упетам̣ саран̣амагама̄си. девадатто, маха̄ра̄джа, чха кот̣т̣ха̄се кате каппе атикканте пат̣хамакот̣т̣ха̄се сан̇гхам̣ бхинди, пан̃ча кот̣т̣ха̄се нирайе паччитва̄ тато муччитва̄ ат̣т̣хиссаро на̄ма паччекабуддхо бхависсати. апи ну кхо со, маха̄ра̄джа, бхагава̄ евам̣ ка̄рӣ девадаттасса киччака̄рӣ асса̄’’ти? ‘‘саббададо, бханте на̄гасена, татха̄гато девадаттасса, йам̣ татха̄гато девадаттам̣ паччекабодхим̣ па̄пессати, ким̣ татха̄гатена девадаттасса акатам̣ на̄ма аттхӣ’’ти? ‘‘йам̣ пана, маха̄ра̄джа, девадатто сан̇гхам̣ бхиндитва̄ нирайе дуккхаведанам̣ ведайати, апи ну кхо бхагава̄ татонида̄нам̣ кин̃чи апун̃н̃ам̣ а̄паджджеййа̄’’ти? ‘‘на хи, бханте, аттана̄ катена, бханте, девадатто каппам̣ нирайе паччати, дуккхапарийантака̄рако саттха̄ на кин̃чи апун̃н̃ам̣ а̄паджджатӣ’’ти. ‘‘имампи кхо, твам̣ маха̄ра̄джа, ка̄ран̣ам̣ аттхато сампат̣иччха, йена ка̄ран̣ена бхагава̄ девадаттам̣ пабба̄джеси.

‘‘апарампи, маха̄ра̄джа, уттарим̣ ка̄ран̣ам̣ сун̣охи, йена ка̄ран̣ена бхагава̄ девадаттам̣ пабба̄джеси. йатха̄, маха̄ра̄джа, кусало бхисакко саллакатто ва̄тапиттасемхасаннипа̄таутупарин̣а̄мависамапариха̄раопаккамикопаккантам̣ пӯтикун̣ападуггандха̄бхисан̃чханнам̣ антосаллам̣ сусирагатам̣ пуббарухирасампун̣н̣ам̣ ван̣ам̣ вӯпасаменто ван̣амукхам̣ каккхал̣атикхин̣акха̄ракат̣укена бхесаджджена анулимпати парипаччана̄йа, парипаччитва̄ мудубха̄вамупагатам̣ саттхена викантайитва̄ д̣ахати сала̄ка̄йа, дад̣д̣хе кха̄ралаван̣ам̣ дети, бхесаджджена анулимпати ван̣арухана̄йа бйа̄дхитасса соттхибха̄вамануппаттийа̄, апи ну кхо со, маха̄ра̄джа, бхисакко саллакатто ахитачитто бхесаджджена анулимпати, саттхена викантети, д̣ахати сала̄ка̄йа, кха̄ралаван̣ам̣ детӣ’’ти? ‘‘на хи, бханте, хитачитто соттхика̄мо та̄ни кирийа̄ни каротӣ’’ти. ‘‘йа̄ панасса бхесаджджакирийа̄каран̣ена уппанна̄ дуккхаведана̄, татонида̄нам̣ со бхисакко саллакатто кин̃чи апун̃н̃ам̣ а̄паджджеййа̄’’ти? ‘‘хитачитто, бханте, соттхика̄мо бхисакко саллакатто та̄ни кирийа̄ни кароти, ким̣ со татонида̄нам̣ апун̃н̃ам̣ а̄паджджеййа, саггага̄мӣ со, бханте, бхисакко саллакатто’’ти. ‘‘евамева кхо, маха̄ра̄джа, ка̄рун̃н̃ена бхагава̄ девадаттам̣ пабба̄джеси дуккхапаримуттийа̄.

‘‘апарампи, маха̄ра̄джа, уттарим̣ ка̄ран̣ам̣ сун̣охи, йена ка̄ран̣ена бхагава̄ девадаттам̣ пабба̄джеси. йатха̄, маха̄ра̄джа, пурисо кан̣т̣акена виддхо асса, атхан̃н̃атаро пурисо тасса хитака̄мо соттхика̄мо тин̣хена кан̣т̣акенава̄ саттхамукхена ва̄ самантато чхиндитва̄ паггхарантена лохитена там̣ кан̣т̣акам̣ нӣхареййа, апи ну кхо со, маха̄ра̄джа, пурисо ахитака̄мо там̣ кан̣т̣акам̣ нӣхаратӣ’’ти? ‘‘на хи, бханте, хитака̄мо со, бханте, пурисо соттхика̄мо там̣ кан̣т̣акам̣ нӣхарати. саче со, бханте, там̣ кан̣т̣акам̣ на нӣхареййа, маран̣ам̣ ва̄ со тена па̄пун̣еййа маран̣аматтам̣ ва̄ дуккха’’нти. ‘‘евамева кхо, маха̄ра̄джа, татха̄гато ка̄рун̃н̃ена девадаттам̣ пабба̄джеси дуккхапаримуттийа̄. саче маха̄ра̄джа, бхагава̄ девадаттам̣ на пабба̄джеййа, каппакот̣исатасахассампи девадатто бхавапарампара̄йа нирайе паччеййа̄’’ти.

‘‘анусотага̄мим̣, бханте на̄гасена, девадаттам̣ татха̄гато пат̣исотам̣ па̄песи, випантхапат̣ипаннам̣ девадаттам̣ пантхе пат̣ипа̄деси, папа̄те патитасса девадаттасса патит̣т̣хам̣ ада̄си, висамагатам̣ девадаттам̣ татха̄гато самам̣ а̄ропеси, име ча, бханте на̄гасена, хетӯ има̄ни ча ка̄ран̣а̄ни на сакка̄ ан̃н̃ена сандассетум̣ ан̃н̃атра тава̄дисена буддхимата̄’’ти.

девадаттапаббаджджапан̃хо татийо.

4. патхавичаланапан̃хо

4. ‘‘бханте на̄гасена, бха̄ситампетам̣ бхагавата̄ – ‘ат̣т̣химе, бхиккхаве [ат̣т̣химе а̄нанда (а. ни. 8.70)], хетӯ ат̣т̣ха паччайа̄ махато бхӯмича̄ласса па̄тубха̄ва̄йа̄’ти. асесавачанам̣ идам̣, ниссесавачанам̣ идам̣, ниппарийа̄йавачанам̣ идам̣, наттхан̃н̃о навамо хету махато бхӯмича̄ласса па̄тубха̄ва̄йа. йади, бханте на̄гасена, ан̃н̃о навамо хету бхавеййа махато бхӯмича̄ласса па̄тубха̄ва̄йа, тампи хетум̣ бхагава̄ катхеййа. йасма̄ ча кхо, бханте на̄гасена, наттхан̃н̃о навамо хету махато бхӯмича̄ласса па̄тубха̄ва̄йа, тасма̄ ана̄чиккхито бхагавата̄, айан̃ча навамо хету диссати махато бхӯмича̄ласса па̄тубха̄ва̄йа, йам̣ вессантарена ран̃н̃а̄ маха̄да̄не дӣйама̄не саттаккхаттум̣ маха̄патхавӣ кампита̄ти. йади, бханте на̄гасена, ат̣т̣хева хетӯ ат̣т̣ха паччайа̄ махато бхӯмича̄ласса па̄тубха̄ва̄йа, тена хи вессантарена ран̃н̃а̄ маха̄да̄не дӣйама̄не саттаккхаттум̣ маха̄патхавӣ кампита̄ти йам̣ вачанам̣, там̣ миччха̄. йади вессантарена ран̃н̃а̄ маха̄да̄не дӣйама̄не саттаккхаттум̣ маха̄патхавӣ кампита̄, тена хи ат̣т̣хева хетӯ ат̣т̣ха паччайа̄ махато бхӯмича̄ласса па̄тубха̄ва̄йа̄ти тампи вачанам̣ миччха̄. айампи убхато кот̣ико пан̃хо сукхумо дуннивет̣хийо андхакаран̣о чева гамбхӣро ча, со тава̄нуппатто, несо ан̃н̃ена иттарапан̃н̃ена сакка̄ висаджджетум̣ ан̃н̃атра тава̄дисена буддхимата̄’’ти.

‘‘бха̄ситампетам̣, маха̄ра̄джа, бхагавата̄ – ‘ат̣т̣химе, бхиккхаве, хетӯ ат̣т̣ха паччайа̄ махато бхӯмича̄ласса па̄тубха̄ва̄йа̄’ти. йам̣ вессантарена ран̃н̃а̄ маха̄да̄не дӣйама̄не саттаккхаттум̣ маха̄патхавӣ кампита̄, тан̃ча пана ака̄ликам̣ када̄чуппаттикам̣ ат̣т̣хахи хетӯхи виппамуттам̣, тасма̄ аган̣итам̣ ат̣т̣хахи хетӯхи.

‘‘йатха̄, маха̄ра̄джа, локе тайо йева мегха̄ ган̣ӣйанти вассико хемантико па̄вусакоти. йади те мун̃читва̄ ан̃н̃о мегхо павассати, на со мегхо ган̣ӣйати самматехи мегхехи, ака̄ламегхотвева сан̇кхам̣ гаччхати. евамева кхо, маха̄ра̄джа, вессантарена ран̃н̃а̄ маха̄да̄не дӣйама̄не йам̣ саттаккхаттум̣ маха̄патхавӣ кампита̄, ака̄ликам̣ етам̣ када̄чуппаттикам̣ ат̣т̣хахи хетӯхи виппамуттам̣, на там̣ ган̣ӣйати ат̣т̣хахи хетӯхи.

‘‘йатха̄ ва̄ пана, маха̄ра̄джа, химаванта̄ паббата̄ пан̃ча надисата̄ни санданти, тесам̣, маха̄ра̄джа, пан̃чаннам̣ надисата̄нам̣ дасева надийо надиган̣ана̄йа ган̣ӣйанти. сеййатхӣдам̣, ган̇га̄ йамуна̄ ачираватӣ сарабхӯ махӣ синдху сарассатӣ ветраватӣ вӣтам̣са̄ чандабха̄га̄ти, авасеса̄ надийо надиган̣ана̄йа аган̣ита̄. ким̣ ка̄ран̣а̄? на та̄ надийо дхувасалила̄. евамева кхо, маха̄ра̄джа, вессантарена ран̃н̃а̄ маха̄да̄не дӣйама̄не йам̣ саттаккхаттум̣ маха̄патхавӣ кампита̄, ака̄ликам̣ етам̣ када̄чуппаттикам̣ ат̣т̣хахи хетӯхи виппамуттам̣, на там̣ ган̣ӣйати ат̣т̣хахи хетӯхи.

‘‘йатха̄ ва̄ пана, маха̄ра̄джа, ран̃н̃о сатампи двисатампи тисатампи амачча̄ хонти, тесам̣ чха йева джана̄ амаччаган̣ана̄йа ган̣ӣйанти. сеййатхӣдам̣, сена̄пати пурохито аккхадассо бхан̣д̣а̄га̄рико чхаттагга̄хако кхаггагга̄хако. ете йева амаччаган̣ана̄йа ган̣ӣйанти. ким̣ ка̄ран̣а̄? йуттатта̄ ра̄джагун̣ехи, авасеса̄ аган̣ита̄, саббе амачча̄твева сан̇кхам̣ гаччханти. евамева кхо, маха̄ра̄джа, вессантарена ран̃н̃а̄ маха̄да̄не дӣйама̄не йам̣ саттаккхаттум̣ маха̄патхавӣ кампита̄, ака̄ликам̣ етам̣ када̄чуппаттикам̣ ат̣т̣хахи хетӯхи виппамуттам̣, на там̣ ган̣ӣйати ат̣т̣хахи хетӯхи.

‘‘суййати ну кхо, маха̄ра̄джа, етарахи джинаса̄сане ката̄дхика̄ра̄нам̣ дит̣т̣хадхаммасукхаведанӣйакаммам̣, китти ча йесам̣ аббхуггата̄ девамануссесӯ’’ти? ‘‘а̄ма, бханте, суййати етарахи джинаса̄сане ката̄дхика̄ра̄нам̣ дит̣т̣хадхаммасукхаведанӣйакаммам̣, китти ча йесам̣ аббхуггата̄ девамануссесу сатта джана̄ти’’. ‘‘ке ча те, маха̄ра̄джа̄’’ти? ‘‘сумано ча, бханте, ма̄ла̄ка̄ро, екаса̄т̣ако ча бра̄хман̣о, пун̣н̣о ча бхатако, маллика̄ ча девӣ, гопа̄лама̄та̄ ча девӣ, суппийа̄ ча упа̄сика̄, пун̣н̣а̄ ча да̄сӣти име сатта дит̣т̣хадхаммасукхаведанӣйа̄ сатта̄, китти ча имесам̣ аббхуггата̄ девамануссесӯ’’ти.

‘‘апарепи суййанти ну кхо атӣте ма̄нусакенева сарӣрадехена тидасабхаванам̣ гата̄’’ти? ‘‘а̄ма, бханте, суййантӣ’’ти. ‘‘ке ча те, маха̄ра̄джа̄’’ти? ‘‘гуттило ча гандхаббо, са̄дхӣно ча ра̄джа̄, ними ча ра̄джа̄, мандха̄та̄ ча ра̄джа̄ти име чатуро джана̄ суййанти, тенева ма̄нусакена сарӣрадехена тидасабхаванам̣ гата̄’’ти. ‘‘сучирампи катам̣ суййати сукатадуккат̣анти? сутапуббам̣ пана тайа̄, маха̄ра̄джа, атӣте ва̄ аддха̄не ваттама̄не ва̄ аддха̄не иттханна̄масса да̄не дӣйама̄не саким̣ ва̄ двиккхаттум̣ ва̄ тиккхаттум̣ ва̄ маха̄патхавӣ кампита̄’’ти? ‘‘на хи бханте’’ти. ‘‘аттхи ме, маха̄ра̄джа, а̄гамо адхигамо парийатти саванам̣ сиккха̄балам̣ суссӯса̄ парипуччха̄ а̄чарийупа̄санам̣, майа̄пи на сутапуббам̣ ‘иттханна̄масса да̄не дӣйама̄не саким̣ ва̄ двиккхаттум̣ ва̄ тиккхаттум̣ ва̄ маха̄патхавӣ кампита̄’ти т̣хапетва̄ вессантарасса ра̄джавасабхасса да̄наварам̣. бхагавато ча, маха̄ра̄джа, кассапасса, бхагавато ча сакйамуниноти двиннам̣ буддха̄нам̣ антаре ган̣анапатхам̣ вӣтиватта̄ вассакот̣ийо атикканта̄, таттхапи ме саванам̣ наттхи ‘иттханна̄масса да̄не дӣйама̄не саким̣ ва̄ двиккхаттум̣ ва̄ тиккхаттум̣ ва̄ маха̄патхавӣ кампита̄’ти. на, маха̄ра̄джа, та̄ватакена вӣрийена та̄ватакена параккамена маха̄патхавӣ кампати, гун̣абха̄рабхарита̄, маха̄ра̄джа, саббасочеййакирийагун̣абха̄рабхарита̄ дха̄ретум̣ на висахантӣ маха̄патхавӣ чалати кампати паведхати.

‘‘йатха̄, маха̄ра̄джа, сакат̣асса атибха̄рабхаритасса на̄бхийо ча немийо ча пхаланти аккхо бхиджджати, евамева кхо, маха̄ра̄джа, саббасочеййакирийагун̣абха̄рабхарита̄ маха̄патхавӣ дха̄ретум̣ на висахантӣ чалати кампати паведхати.

‘‘йатха̄ ва̄ пана, маха̄ра̄джа, гаганам̣ аниладжалавегасан̃чха̄дитам̣ уссаннаджалабха̄рабхаритам̣ атива̄тена пхут̣итатта̄ надати равати гал̣агал̣а̄йати, евамева кхо, маха̄ра̄джа, маха̄патхавӣ ран̃н̃о вессантарасса да̄набалавипулауссаннабха̄рабхарита̄ дха̄ретум̣ на висахантӣ чалати кампати паведхати. на хи, маха̄ра̄джа, ран̃н̃о вессантарасса читтам̣ ра̄гавасена паваттати, на досавасена паваттати, на мохавасена паваттати, на ма̄навасена паваттати, на дит̣т̣хивасена паваттати, на килесавасена паваттати, на витаккавасена паваттати, на аративасена паваттати, атха кхо да̄навасена бахулам̣ паваттати ‘кинти ана̄гата̄ йа̄чака̄ мама сантике а̄гаччхеййум̣, а̄гата̄ ча йа̄чака̄ йатха̄ка̄мам̣ лабхитва̄ аттамана̄ бхавеййу’нти сататам̣ самитам̣ да̄нам̣ пати ма̄насам̣ т̣хапитам̣ хоти. ран̃н̃о, маха̄ра̄джа, вессантарасса сататам̣ самитам̣ дасасу т̣ха̄несу ма̄насам̣ т̣хапитам̣ хоти даме саме кхантийам̣ сам̣варе йаме нийаме аккодхе авихим̣са̄йам̣ сачче сочеййе. ран̃н̃о, маха̄ра̄джа, вессантарасса ка̄месана̄ пахӣна̄, бхавесана̄ пат̣иппассаддха̄, брахмачарийесана̄йа йева уссуккам̣ а̄панно, ран̃н̃о, маха̄ра̄джа, вессантарасса аттараккха̄ [парараккха̄йа (сӣ. пӣ.)] пахӣна̄, саббасаттараккха̄йа уссуккам̣ а̄панно ‘кинти име сатта̄ самагга̄ ассу арога̄ садхана̄ дӣгха̄йука̄’ти бахулам̣ йева ма̄насам̣ паваттати. дадама̄но ча, маха̄ра̄джа, вессантаро ра̄джа̄ там̣ да̄нам̣ на бхавасампаттихету дети, на дханахету дети, на пат̣ида̄нахету дети, на упала̄панахету дети, на а̄йухету дети, на ван̣н̣ахету дети, на сукхахету дети, на балахету дети, на йасахету дети, на путтахету дети, на дхӣтухету дети, атха кхо саббан̃н̃утан̃а̄н̣ахету саббан̃н̃утан̃а̄н̣аратанасса ка̄ран̣а̄ еварӯпе атулавипула̄нуттаре да̄наваре ада̄си, саббан̃н̃утам̣ патто ча имам̣ га̄тхам̣ абха̄си –

‘‘‘джа̄лим̣ кан̣ха̄джинам̣ дхӣтам̣, маддидевим̣ патиббатам̣;

чаджама̄но на чинтесим̣, бодхийа̄ йева ка̄ран̣а̄’ти.

‘‘вессантаро, маха̄ра̄джа, ра̄джа̄ аккодхена кодхам̣ джина̄ти, аса̄дхум̣ са̄дхуна̄ джина̄ти, кадарийам̣ да̄нена джина̄ти, аликава̄динам̣ саччена джина̄ти, саббам̣ акусалам̣ кусалена джина̄ти. тасса евам̣ дадама̄насса дхамма̄нугатасса дхаммасӣсакасса [дхамма̄сӣсакасса (ка.)] да̄наниссандабалава [да̄наниссандабала (сӣ. пӣ.)] вӣрийавипулавиппха̄рена хет̣т̣ха̄ маха̄ва̄та̄ сан̃чаланти сан̣икам̣ сан̣икам̣ саким̣ саким̣ а̄кула̄кула̄ ва̄йанти онаманти уннаманти винаманти, чхиннапаттапа̄дапа̄ [сӣннаппаттапа̄дапа̄ (сӣ.)] папатанти, гумбам̣ гумбам̣ вала̄хака̄ гагане сандха̄ванти, раджосан̃чита̄ ва̄та̄ да̄рун̣а̄ хонти, гаганам̣ уппӣл̣ита̄ ва̄та̄ ва̄йанти, сахаса̄ дхамадхама̄йанти, маха̄бхӣмо саддо ниччхарати, тесу ва̄тесу купитесу удакам̣ сан̣икам̣ сан̣икам̣ чалати, удаке чалите кхуббханти маччхакаччхапа̄, йамакайамака̄ ӯмийо джа̄йанти, джалачара̄ сатта̄ тасанти, джалавӣчи йуганаддхо ваттати, вӣчина̄до паваттати, гхора̄ буббул̣а̄ [пуббул̣а̄ (ка.)] ут̣т̣хаханти, пхен̣ама̄ла̄ бхаванти, уттарати маха̄самуддо, диса̄видисам̣ дха̄вати удакам̣, уддхам̣сотапат̣исотамукха̄ санданти салиладха̄ра̄, тасанти асура̄ гарул̣а̄ на̄га̄ йаккха̄, уббиджджанти ‘ким̣ ну кхо, катхам̣ ну кхо, са̄гаро випариваттатӣ’ти, гаманапатхамесанти бхӣтачитта̄, кхубхите лул̣ите джаладха̄ре пакампати маха̄патхавӣ санага̄ саса̄гара̄, париваттати синеругири кӯт̣аселасикхаро винамама̄но хоти, вимана̄ хонти ахинакулабил̣а̄ракот̣т̣хукасӯкарамигапаккхино, руданти йаккха̄ аппесаккха̄, хасанти йаккха̄ махесаккха̄ кампама̄на̄йа маха̄патхавийа̄.

‘‘йатха̄, маха̄ра̄джа, махати маха̄парийоге уддханагате удакасампун̣н̣е а̄кин̣н̣атан̣д̣уле хет̣т̣хато агги джалама̄но пат̣хамам̣ та̄ва парийогам̣ санта̄пети, парийого сантатто удакам̣ санта̄пети, удакам̣ сантаттам̣ тан̣д̣улам̣ санта̄пети, тан̣д̣улам̣ сантаттам̣ уммуджджати нимуджджати, буббул̣акаджа̄там̣ хоти, пхен̣ама̄ла̄ уттарати; евамева кхо, маха̄ра̄джа, вессантаро ра̄джа̄ йам̣ локе дуччаджам̣, там̣ чаджи, тасса там̣ дуччаджам̣ чаджантасса да̄насса сабха̄ваниссандена хет̣т̣ха̄ маха̄ва̄та̄ дха̄ретум̣ на висаханта̄ парикуппим̣су [парикампим̣су (ка.)], маха̄ва̄тесу парикупитесу [парикхуббхитесу (сйа̄.)] удакам̣ кампи, удаке кампите маха̄патхавӣ кампи, ити тада̄ маха̄ва̄та̄ ча удакан̃ча маха̄патхавӣ ча̄ти име тайо екамана̄ вийа ахесум̣ маха̄да̄наниссандена випулабалавӣрийена наттхедисо, маха̄ра̄джа, ан̃н̃асса да̄на̄нубха̄во, йатха̄ вессантарасса ран̃н̃о маха̄да̄на̄нубха̄во. йатха̄, маха̄ра̄джа, махийа̄ бахувидха̄ ман̣айо виджджанти. сеййатхӣдам̣, инданӣло маха̄нӣло джотирасо вел̣урийо умма̄пуппхо сирӣсапуппхо манохаро сӯрийаканто чандаканто ваджиро кхаджджопанако пхуссара̄го лохитан̇го маса̄рагаллоти, ете саббе атиккамма чаккаваттиман̣и аггамаккха̄йати, чаккаваттиман̣и, маха̄ра̄джа, саманта̄ йоджанам̣ обха̄сети. евамева кхо, маха̄ра̄джа, йам̣ кин̃чи махийа̄ да̄нам̣ виджджати апи асадисада̄нам̣ парамам̣, там̣ саббам̣ атиккамма вессантарасса ран̃н̃о маха̄да̄нам̣ аггамаккха̄йати, вессантарасса, маха̄ра̄джа, ран̃н̃о маха̄да̄не дӣйама̄не саттаккхаттум̣ маха̄патхавӣ кампита̄’’ти.

‘‘аччхарийам̣, бханте на̄гасена, буддха̄нам̣, аббхутам̣, бханте на̄гасена, буддха̄нам̣, йам̣ татха̄гато бодхисатто сама̄но асамо локена евам̣кханти евам̣читто евам̣адхимутти евам̣адхиппа̄йо, бодхисатта̄нам̣, бханте на̄гасена, параккамо даккха̄пито, па̄рамӣ ча джина̄нам̣ бхиййо обха̄сита̄, чарийам̣ чаратопи та̄ва татха̄гатасса садеваке локе сет̣т̣хабха̄во анудассито. са̄дху, бханте на̄гасена, тхомитам̣ джинаса̄санам̣, джотита̄ джинапа̄рамӣ, чхинно титтхийа̄нам̣ ва̄даган̣т̣хи, бхинно пара̄пава̄дакумбхо [гумбо тайа̄ виддхам̣сито (сйа̄.)], пан̃хо гамбхӣро утта̄нӣкато, гаханам̣ агаханам̣ катам̣, самма̄ ладдхам̣ джинапутта̄нам̣ нибба̄ханам̣ [нибба̄йанам̣ (ка.)], еваметам̣ ган̣иварапавара татха̄ сампат̣иччха̄ма̄’’ти.

патхавичаланапан̃хо чатуттхо.

5. сивира̄джачаккхуда̄напан̃хо

5. ‘‘бханте на̄гасена, тумхе евам̣ бхан̣атха ‘сивира̄джена йа̄чакасса чаккхӯни динна̄ни, андхасса сато пуна диббачаккхӯни уппанна̄нӣ’ти, етампи вачанам̣ сакасат̣ам̣ саниггахам̣ садосам̣ ‘хетусамуггха̄те ахетусмим̣ аваттхусмим̣ наттхи диббачаккхусса уппа̄до’ти сутте вуттам̣, йади, бханте на̄гасена, сивира̄джена йа̄чакасса чаккхӯни динна̄ни, тена хи ‘пуна диббачаккхӯни уппанна̄нӣ’ти йам̣ вачанам̣, там̣ миччха̄; йади диббачаккхӯни уппанна̄ни, тена хи ‘сивира̄джена йа̄чакасса чаккхӯни динна̄нӣ’ти йам̣ вачанам̣, тампи миччха̄. айампи убхато кот̣ико пан̃хо ган̣т̣хитопи ган̣т̣хитаро вет̣хатопи вет̣хатаро гаханатопи гаханатаро, со тава̄нуппатто, таттха чхандамабхиджанехи нибба̄хана̄йа парава̄да̄нам̣ ниггаха̄йа̄’’ти.

‘‘динна̄ни, маха̄ра̄джа, сивира̄джена йа̄чакасса чаккхӯни, таттха ма̄ виматим̣ уппа̄дехи, пуна дибба̄ни ча чаккхӯни уппанна̄ни, таттха̄пи ма̄ виматим̣ джанехӣ’’ти. ‘‘апи ну кхо, бханте на̄гасена, хетусамуггха̄те ахетусмим̣ аваттхусмим̣ диббачаккху уппаджджатӣ’’ти? ‘‘на хи, маха̄ра̄джа̄’’ти. ‘‘ким̣ пана, бханте, еттха ка̄ран̣ам̣, йена ка̄ран̣ена хетусамуггха̄те ахетусмим̣ аваттхусмим̣ диббачаккху уппаджджати, ин̇гха та̄ва ка̄ран̣ена мам̣ сан̃н̃а̄пехӣ’’ти?

‘‘ким̣ пана, маха̄ра̄джа, аттхи локе саччам̣ на̄ма, йена саччава̄дино саччакирийам̣ каронтӣ’’ти? ‘‘а̄ма, бханте, аттхи локе саччам̣ на̄ма, саччена, бханте на̄гасена, саччава̄дино саччакирийам̣ катва̄ девам̣ васса̄пенти, аггим̣ нибба̄пенти, висам̣ пат̣ихананти, ан̃н̃ампи вивидхам̣ каттаббам̣ каронтӣ’’ти. ‘‘тена хи, маха̄ра̄джа, йуджджати самети сивира̄джасса саччабалена диббачаккхӯни уппанна̄нӣти, саччабалена, маха̄ра̄джа, аваттхусмим̣ диббачаккху уппаджджати, саччам̣ йева таттха ваттху бхавати диббачаккхусса уппа̄да̄йа.

‘‘йатха̄, маха̄ра̄джа, йе кечи сатта̄ саччамануга̄йанти ‘маха̄мегхо павассатӯ’ти, тесам̣ саха саччаманугӣтена маха̄мегхо павассати, апи ну кхо, маха̄ра̄джа, аттхи а̄ка̄се вассахету санничито ‘йена хетуна̄ маха̄мегхо павассатӣ’’’ти? ‘‘на хи, бханте, саччам̣ йева таттха хету бхавати махато мегхасса павассана̄йа̄’’ти. ‘‘евамева кхо, маха̄ра̄джа, наттхи тасса пакатихету, саччам̣ йеветтха ваттху бхавати диббачаккхусса уппа̄да̄йа̄ти.

‘‘йатха̄ ва̄ пана, маха̄ра̄джа, йе кечи сатта̄ саччамануга̄йанти ‘джалитападжджалитамаха̄аггиккхандхо пат̣иниваттатӯ’ти, тесам̣ саха саччаманугӣтена джалитападжджалитамаха̄аггиккхандхо кхан̣ена пат̣иниваттати. апи ну кхо, маха̄ра̄джа, аттхи тасмим̣ джалитападжджалите маха̄аггиккхандхе хету санничито ‘йена хетуна̄ джалитападжджалитамаха̄аггиккхандхо кхан̣ена пат̣иниваттатӣ’’ти? ‘‘на хи, бханте, саччам̣ йева таттха ваттху хоти тасса джалитападжджалитасса маха̄аггиккхандхасса кхан̣ена пат̣иниваттана̄йа̄’’ти. ‘‘евамева кхо, маха̄ра̄джа, наттхи тасса пакатихету, саччам̣ йеветтха ваттху бхавати диббачаккхусса уппа̄да̄йа̄ти.

‘‘йатха̄ ва̄ пана, маха̄ра̄джа, йе кечи сатта̄ саччамануга̄йанти ‘висам̣ хала̄халам̣ агадам̣ бхаватӯ’ти. тесам̣ саха саччаманугӣтена висам̣ хала̄халам̣ кхан̣ена агадам̣ бхавати, апи ну кхо, маха̄ра̄джа, аттхи тасмим̣ хала̄халависе хету санничито ‘йена хетуна̄ висам̣ хала̄халам̣ кхан̣ена агадам̣ бхаватӣ’’’ти? ‘‘на хи, бханте, саччам̣ йева таттха хету бхавати висасса хала̄халасса кхан̣ена пат̣игха̄та̄йа̄’’ти. ‘‘евамева кхо, маха̄ра̄джа, вина̄ пакатихетум̣ саччам̣ йеветтха ваттху бхавати диббачаккхусса уппа̄да̄йа̄ти.

‘‘чатуннампи, маха̄ра̄джа, арийасачча̄нам̣ пат̣иведха̄йа наттхан̃н̃ам̣ ваттху, саччам̣ ваттхум̣ катва̄ чатта̄ри арийасачча̄ни пат̣ивиджджхантӣти. аттхи, маха̄ра̄джа, чӣнависайе чӣнара̄джа̄, со маха̄самудде кӣл̣итука̄мо [балим̣ ка̄тука̄мо (сӣ. пӣ.)] чатума̄се чатума̄се саччакирийам̣ катва̄ саха ратхена антомаха̄самудде йоджанам̣ пависати, тасса ратхасӣсасса пурато пурато маха̄ва̄риккхандхо пат̣иккамати, никкхантасса пуна оттхарати, апи ну кхо, маха̄ра̄джа, со маха̄самуддо садевамануссенапи локена пакатика̄йабалена сакка̄ пат̣иккама̄пету’’нти? ‘‘атипариттакепи, бханте, тал̣а̄ке удакам̣ на сакка̄ садевамануссенапи локена пакатика̄йабалена пат̣иккама̄петум̣, ким̣ пана маха̄самудде удака’’нти? ‘‘имина̄пи, маха̄ра̄джа, ка̄ран̣ена саччабалам̣ н̃а̄таббам̣ ‘наттхи там̣ т̣ха̄нам̣, йам̣ саччена на паттабба’нти.

‘‘нагаре, маха̄ра̄джа, па̄т̣алипутте асоко дхаммара̄джа̄ санегамаджа̄нападаамаччабхат̣абаламаха̄маттехи паривуто ган̇гам̣ надим̣ [ган̇га̄надим̣ (сӣ.)] навасалиласампун̣н̣ам̣ саматиттхикам̣ самбхаритам̣ пан̃чайоджанасата̄йа̄мам̣ йоджанапутхулам̣ сандама̄нам̣ дисва̄ амачче евама̄ха ‘аттхи кочи, бхан̣е, саматтхо, йо имам̣ маха̄ган̇гам̣ пат̣исотам̣ санда̄пету’нти. амачча̄ а̄хам̣су ‘дуккарам̣ дева̄’ти.

‘‘тасмим̣ йева ган̇га̄кӯле т̣хита̄ бандхуматӣ на̄ма ган̣ика̄ ассоси ран̃н̃а̄ кира евам̣ вуттам̣ ‘сакка̄ ну кхо имам̣ маха̄ган̇гам̣ пат̣исотам̣ санда̄пету’нти, са̄ евама̄ха ‘ахан̃хи нагаре па̄т̣алипутте ган̣ика̄ рӯпӯпаджӣвинӣ антимаджӣвика̄, мама та̄ва ра̄джа̄ саччакирийам̣ пассатӯ’ти. атха са̄ саччакирийам̣ ака̄си, саха тасса̄ саччакирийа̄йа кхан̣ена са̄ маха̄ган̇га̄ гал̣агал̣а̄йантӣ пат̣исотам̣ сандиттха махато джанака̄йасса пассато.

‘‘атха ра̄джа̄ ган̇га̄йа а̄ват̣т̣аӯмивегаджанитам̣ хала̄халасаддам̣ сутва̄ вимхито аччхарийаббхутаджа̄то амачче евама̄ха ‘кисса̄йам̣, бхан̣е, маха̄ган̇га̄ пат̣исотам̣ сандатӣ’ти? ‘бандхуматӣ, маха̄ра̄джа, ган̣ика̄ тава вачанам̣ сутва̄ саччакирийам̣ ака̄си, тасса̄ саччакирийа̄йа маха̄ган̇га̄ уддхам̣мукха̄ сандатӣ’ти.

‘‘атха сам̣виггахадайо ра̄джа̄ туритатурито сайам̣ гантва̄ там̣ ган̣икам̣ пуччхи ‘саччам̣ кира, дже, тайа̄ саччакирийа̄йа айам̣ ган̇га̄ пат̣исотам̣ санда̄пита̄’ти? ‘а̄ма дева̄’ти. ра̄джа̄ а̄ха ‘ким̣ те таттха балам̣ аттхи, ко ва̄ те вачанам̣ а̄дийати анумматто, кена твам̣ балена имам̣ маха̄ган̇гам̣ пат̣исотам̣ санда̄песӣ’ти? са̄ а̄ха ‘саччабалена̄хам̣, маха̄ра̄джа, имам̣ маха̄ган̇гам̣ пат̣исотам̣ санда̄песи’нти. ра̄джа̄ а̄ха ‘ким̣ те саччабалам̣ аттхи чорийа̄ дхуттийа̄ асатийа̄ чхинника̄йа па̄пийа̄ бхиннасӣла̄йа [па̄пика̄йа бхиннасӣма̄йа (сӣ.)] хириатиккантика̄йа андхаджанапалобхика̄йа̄’ти. ‘саччам̣, маха̄ра̄джа, та̄дисика̄ ахам̣, та̄дисика̄йапи ме, маха̄ра̄джа, саччакирийа̄ аттхи, йа̄йа̄хам̣ иччхама̄на̄ садевакампи локам̣ париваттеййа’нти. ра̄джа̄ а̄ха ‘катама̄ пана са̄ хоти саччакирийа̄, ин̇гха мам̣ са̄вехӣ’ти. ‘йо ме, маха̄ра̄джа, дханам̣ дети кхаттийо ва̄ бра̄хман̣о ва̄ вессо ва̄ суддо ва̄ ан̃н̃о ва̄ кочи, тесам̣ самакам̣ йева упат̣т̣хаха̄ми, ‘‘кхаттийо’’ти висесо наттхи, ‘‘суддо’’ти атиман̃н̃ана̄ [атиман̃н̃ама̄но (ка.)] наттхи, анунайаппат̣игхавиппамутта̄ дханасса̄микам̣ паричара̄ми, еса̄ ме дева саччакирийа̄, йа̄йа̄хам̣ имам̣ маха̄ган̇гам̣ пат̣исотам̣ санда̄песи’нти.

‘‘итипи, маха̄ра̄джа, сачче т̣хита̄ на кин̃чи аттхам̣ на винданти. динна̄ни ча, маха̄ра̄джа, сивира̄джена йа̄чакасса чаккхӯни, диббачаккхӯни ча уппанна̄ни, тан̃ча саччакирийа̄йа. йам̣ пана сутте вуттам̣ ‘мам̣сачаккхусмим̣ нат̣т̣хе ахетусмим̣ аваттхусмим̣ наттхи диббачаккхусса уппа̄до’ти. там̣ бха̄вана̄майам̣ чаккхум̣ сандха̄йа вуттам̣, еваметам̣, маха̄ра̄джа, дха̄рехӣ’’ти. ‘‘са̄дху, бханте на̄гасена, суниббет̣хито пан̃хо, суниддит̣т̣хо ниггахо, сумаддита̄ парава̄да̄, еваметам̣ татха̄ сампат̣иччха̄мӣ’’ти.

сивира̄джачаккхуда̄напан̃хо пан̃чамо.

6. габбха̄ваккантипан̃хо

6. ‘‘бханте на̄гасена, бха̄ситампетам̣ бхагавата̄ ‘тин̣н̣ам̣ кхо пана, бхиккхаве, саннипа̄та̄ габбхасса авакканти [габбхасса̄вакканти (ма. ни. 1.408)] хоти, идха ма̄та̄питаро ча саннипатита̄ хонти, ма̄та̄ ча утунӣ хоти, гандхаббо ча паччупат̣т̣хито хоти, имесам̣ кхо, бхиккхаве, тин̣н̣ам̣ саннипа̄та̄ габбхасса авакканти хотӣ’ти, асесавачанаметам̣, ниссесавачанаметам̣, ниппарийа̄йавачанаметам̣, арахассавачанаметам̣, садеваманусса̄нам̣ маджджхе нисӣдитва̄ бхан̣итам̣, айан̃ча двиннам̣ саннипа̄та̄ габбхасса авакканти диссати, дукӯлена та̄пасена па̄рика̄йа та̄пасийа̄ утуника̄ле даккхин̣ена хаттхан̇гут̣т̣хена на̄бхи пара̄мат̣т̣ха̄, тасса тена на̄бхипара̄масанена са̄макума̄ро ниббатто. ма̄тан̇гена̄пи исина̄ бра̄хман̣акан̃н̃а̄йа утуника̄ле даккхин̣ена хаттхан̇гут̣т̣хена на̄бхи пара̄мат̣т̣ха̄, тасса тена на̄бхипара̄масанена ман̣д̣абйо на̄ма ма̄н̣авако ниббаттоти. йади, бханте на̄гасена, бхагавата̄ бхан̣итам̣ ‘тин̣н̣ам̣ кхо пана, бхиккхаве, саннипа̄та̄ габбхасса авакканти хотӣ’ти. тена хи са̄мо ча кума̄ро ман̣д̣абйо ча ма̄н̣авако убхопи те на̄бхипара̄масанена ниббатта̄ти йам̣ вачанам̣, там̣ миччха̄. йади, бханте, татха̄гатена бхан̣итам̣ ‘са̄мо ча кума̄ро ман̣д̣абйо ча ма̄н̣авако на̄бхипара̄масанена ниббатта̄’’ти, тена хи ‘тин̣н̣ам̣ кхо пана, бхиккхаве, саннипа̄та̄ габбхасса авакканти хотӣ’ти йам̣ вачанам̣, тампи миччха̄. айампи убхато кот̣ико пан̃хо сугамбхӣро сунипун̣о висайо буддхиманта̄нам̣, со тава̄нуппатто, чхинда виматипатхам̣, дха̄рехи н̃а̄н̣авараппаджджота’’нти.

‘‘бха̄ситампетам̣, маха̄ра̄джа, бхагавата̄ ‘тин̣н̣ам̣ кхо пана, бхиккхаве, саннипа̄та̄ габбхасса авакканти хоти, идха ма̄та̄питаро ча саннипатита̄ хонти, ма̄та̄ ча утунӣ хоти, гандхаббо ча паччупат̣т̣хито хоти, евам̣ тин̣н̣ам̣ саннипа̄та̄ габбхасса авакканти хотӣ’ти. бхан̣итан̃ча ‘са̄мо ча кума̄ро ман̣д̣абйо ча ма̄н̣авако на̄бхипара̄масанена ниббатта̄’’ти. ‘‘тена хи, бханте на̄гасена, йена ка̄ран̣ена пан̃хо сувиниччхито хоти, тена ка̄ран̣ена мам̣ сан̃н̃а̄пехӣ’’ти.

‘‘сутапуббам̣ пана тайа̄, маха̄ра̄джа, сам̣киччо ча кума̄ро исисин̇го ча та̄пасо тхеро ча кума̄ракассапо ‘имина̄ на̄ма те ниббатта̄’’ти? ‘‘а̄ма, бханте, суййати, аббхуггата̄ тесам̣ джа̄ти, две мигадхенуйо та̄ва утуника̄ле двиннам̣ та̄паса̄нам̣ пасса̄ват̣т̣ха̄нам̣ а̄гантва̄ сасамбхавам̣ пасса̄вам̣ пивим̣су, тена пасса̄васамбхавена сам̣киччо ча кума̄ро исисин̇го ча та̄пасо ниббатта̄. тхерасса уда̄йисса бхиккхунупассайам̣ упагатасса раттачиттена бхиккхунийа̄ ан̇гаджа̄там̣ упаниджджха̄йантасса самбхавам̣ ка̄са̄ве муччи. атха кхо а̄йасма̄ уда̄йи там̣ бхиккхуним̣ етадавоча ‘гаччха бхагини, удакам̣ а̄хара антарава̄сакам̣ дховисса̄мӣ’ти. ‘а̄хараййа ахамева дховисса̄мӣ’ти. тато са̄ бхиккхунӣ утунисамайе там̣ самбхавам̣ екадесам̣ мукхена аггахеси, екадесам̣ ан̇гаджа̄те паккхипи, тена тхеро кума̄ракассапо ниббаттоти етам̣ джано а̄ха̄’’ти.

‘‘апи ну кхо твам̣, маха̄ра̄джа, саддахаси там̣ вачана’’нти? ‘‘а̄ма бханте, балавам̣ таттха майам̣ ка̄ран̣ам̣ упалабха̄ма, йена майам̣ ка̄ран̣ена саддаха̄ма ‘имина̄ ка̄ран̣ена ниббатта̄’’ти. ‘‘ким̣ панеттха, маха̄ра̄джа, ка̄ран̣а’’нти? ‘‘супарикаммакате, бханте, калале бӣджам̣ нипатитва̄ кхиппам̣ сам̣вирухатӣ’’ти. ‘‘а̄ма маха̄ра̄джа̄’’ти. ‘‘евамева кхо, бханте, са̄ бхиккхунӣ утунӣ сама̄на̄ сан̣т̣хите калале рухире паччхиннавеге т̣хита̄йа дха̄туйа̄ там̣ самбхавам̣ гахетва̄ тасмим̣ калале паккхипи, тена тасса̄ габбхо сан̣т̣ха̄си, евам̣ таттха ка̄ран̣ам̣ паччема тесам̣ ниббаттийа̄’’ти. ‘‘еваметам̣, маха̄ра̄джа, татха̄ сампат̣иччха̄ми, йониппавесена габбхо самбхаватӣти. сампат̣иччхаси пана, твам̣ маха̄ра̄джа, тхерасса кума̄ракассапасса габбха̄ваккамана’’нти? ‘‘а̄ма бханте’’ти. ‘‘са̄дху, маха̄ра̄джа, пачча̄гатоси мама висайам̣, екавидхенапи габбха̄ваккантим̣ катхайанто мама̄нубалам̣ бхависсаси, атха йа̄ пана та̄ две мигадхенуйо пасса̄вам̣ пивитва̄ габбхам̣ пат̣илабхим̣су, та̄сам̣ твам̣ саддахаси габбхасса̄ваккамана’’нти? ‘‘а̄ма, бханте, йам̣ кин̃чи бхуттам̣ пӣтам̣ кха̄йитам̣ лехитам̣, саббам̣ там̣ калалам̣ осарати, т̣ха̄нагатам̣ вуд̣д̣хима̄паджджати. йатха̄, бханте на̄гасена, йа̄ ка̄чи сарита̄ на̄ма, сабба̄ та̄ маха̄самуддам̣ осаранти, т̣ха̄нагата̄ вуд̣д̣хима̄паджджанти. евамева кхо, бханте на̄гасена, йам̣ кин̃чи бхуттам̣ пӣтам̣ кха̄йитам̣ лехитам̣, саббам̣ там̣ калалам̣ осарати, т̣ха̄нагатам̣ вуд̣д̣хима̄паджджати, тена̄хам̣ ка̄ран̣ена саддаха̄ми мукхагатенапи габбхасса авакканти хотӣ’’ти. ‘‘са̄дху, маха̄ра̄джа, га̄л̣хатарам̣ упагатоси мама висайам̣, мукхапа̄ненапи двайасаннипа̄то бхавати. сам̣киччасса ча, маха̄ра̄джа, кума̄расса исисин̇гасса ча та̄пасасса тхерасса ча кума̄ракассапасса габбха̄ваккаманам̣ сампат̣иччхасӣ’’ти? ‘‘а̄ма, бханте, саннипа̄то осаратӣ’’ти.

‘‘са̄мопи, маха̄ра̄джа, кума̄ро ман̣д̣абйопи ма̄н̣авако тӣсу саннипа̄тесу антогадха̄, екараса̄ йева пуримена, таттха ка̄ран̣ам̣ ваккха̄ми. дукӯло ча, маха̄ра̄джа, та̄пасо па̄рика̄ ча та̄пасӣ убхопи те аран̃н̃ава̄са̄ ахесум̣ павивека̄дхимутта̄ уттаматтхагавесака̄, тапатеджена йа̄ва брахмалокам̣ санта̄песум̣. тесам̣ тада̄ сакко дева̄наминдо са̄йам̣ па̄там̣ упат̣т̣ха̄нам̣ а̄гаччхати. со тесам̣ гарукатаметтата̄йа упадха̄ренто аддаса ана̄гатамаддха̄не двиннампи тесам̣ чаккхӯнам̣ антарадха̄нам̣, дисва̄ те евама̄ха ‘екам̣ ме, бхонто, вачанам̣ каротха, са̄дху екам̣ путтам̣ джанеййа̄тха, со тумха̄кам̣ упат̣т̣ха̄ко бхависсати а̄ламбано ча̄’ти. ‘алам̣, косийа, ма̄ евам̣ бхан̣ӣ’ти. те тасса там̣ вачанам̣ на сампат̣иччхим̣су. анукампако аттхака̄мо сакко дева̄наминдо дутийампи…пе… татийампи те евама̄ха ‘екам̣ ме, бхонто, вачанам̣ каротха, са̄дху екам̣ путтам̣ джанеййа̄тха, со тумха̄кам̣ упат̣т̣ха̄ко бхависсати а̄ламбано ча̄’ти. татийампи те а̄хам̣су ‘алам̣, косийа, ма̄ твам̣ кхо амхе анаттхе нийоджехи, када̄йам̣ ка̄йо на бхиджджиссати, бхиджджату айам̣ ка̄йо бхеданадхаммо, бхиджджантийа̄пи дхаран̣ийа̄ патантепи селасикхаре пхалантепи а̄ка̄се патантепи чандимасӯрийе нева майам̣ локадхаммехи миссайисса̄ма, ма̄ твам̣ амха̄кам̣ саммукхабха̄вам̣ упагаччха, упагатасса те есо висса̄со, анаттхачаро твам̣ ман̃н̃е’ти.

тато сакко дева̄наминдо тесам̣ манам̣ алабхама̄но гарукато пан̃джалико пуна йа̄чи ‘йади ме вачанам̣ на уссахатха ка̄тум̣, йада̄ та̄пасӣ утунӣ хоти пуппхаватӣ, тада̄ твам̣, бханте, даккхин̣ена хаттхан̇гут̣т̣хена на̄бхим̣ пара̄масеййа̄си, тена са̄ габбхам̣ лаччхати, саннипа̄то йевеса габбха̄ваккантийа̄’ти. ‘саккомахам̣, косийа, там̣ вачанам̣ ка̄тум̣, на та̄ватакена амха̄кам̣ тапо бхиджджати, хотӯ’ти сампат̣иччхим̣су. та̄йа ча пана вела̄йа девабхаване аттхи девапутто уссаннакусаламӯло кхӣн̣а̄йуко а̄йуккхайаппатто йадиччхакам̣ саматтхо оккамитум̣ апи чаккаваттикулепи. атха сакко дева̄наминдо там̣ девапуттам̣ упасан̇камитва̄ евама̄ха ‘ехи кхо, ма̄риса, супабха̄то те дивасо, аттхасиддхи упагата̄, йамахам̣ те упат̣т̣ха̄нама̄гамим̣, раман̣ӣйе те ока̄се ва̄со бхависсати, патирӯпе куле пат̣исандхи бхависсати, сундарехи ма̄та̄питӯхи вад̣д̣хетаббо, ехи ме вачанам̣ карохӣ’ти йа̄чи. дутийампи…пе… татийампи йа̄чи сираси пан̃джаликато.

тато со девапутто евама̄ха ‘катамам̣ там̣, ма̄риса, кулам̣, йам̣ твам̣ абхиккхан̣ам̣ киттайаси пунаппуна’нти. ‘дукӯло ча та̄пасо па̄рика̄ ча та̄пасӣ’ти. со тасса вачанам̣ сутва̄ тут̣т̣хо сампат̣иччхи ‘са̄дху, ма̄риса, йо тава чхандо, со хоту, а̄кан̇кхама̄но ахам̣, ма̄риса, паттхите куле уппаджджеййам̣, кимхи куле уппаджджа̄ми ан̣д̣адже ва̄ джала̄будже ва̄ сам̣седадже ва̄ опапа̄тике ва̄’ти? ‘джала̄буджа̄йа, ма̄риса, йонийа̄ уппаджджа̄хӣ’ти. атха сакко дева̄наминдо уппаттидивасам̣ виган̣етва̄ дукӯласса та̄пасасса а̄рочеси ‘асукасмим̣ на̄ма дивасе та̄пасӣ утунӣ бхависсати пуппхаватӣ, тада̄ твам̣, бханте, даккхин̣ена хаттхан̇гут̣т̣хена на̄бхим̣ пара̄масеййа̄сӣ’ти. тасмим̣, маха̄ра̄джа, дивасе та̄пасӣ ча утунӣ пуппхаватӣ ахоси, девапутто ча таттхӯпаго паччупат̣т̣хито ахоси, та̄пасо ча даккхин̣ена хаттхан̇гут̣т̣хена та̄пасийа̄ на̄бхим̣ пара̄маси, ити те тайо саннипа̄та̄ ахесум̣, на̄бхипара̄масанена та̄пасийа̄ ра̄го удапа̄ди, со панасса̄ ра̄го на̄бхипара̄масанам̣ пат̣ичча ма̄ твам̣ саннипа̄там̣ аджджха̄ча̄рамева ман̃н̃и, ӯхасанампи [хасанампи (ка.)] саннипа̄то, уллапанампи саннипа̄то, упаниджджха̄йанампи саннипа̄то, пуббабха̄габха̄вато ра̄гасса уппа̄да̄йа а̄масанена саннипа̄то джа̄йати, саннипа̄та̄ оккаманам̣ хотӣти.

‘‘анаджджха̄ча̄репи, маха̄ра̄джа, пара̄масанена габбха̄вакканти хоти. йатха̄, маха̄ра̄джа, агги джалама̄но апара̄масанопи упагатасса сӣтам̣ бйапаханти, евамева кхо, маха̄ра̄джа, анаджджха̄ча̄репи пара̄масанена габбха̄вакканти хоти.

‘‘чатуннам̣, маха̄ра̄джа, васена сатта̄нам̣ габбха̄вакканти хоти каммавасена йонивасена кулавасена а̄йа̄чанавасена, апи ча саббепете сатта̄ каммасамбхава̄ каммасамут̣т̣ха̄на̄.

‘‘катхам̣, маха̄ра̄джа, каммавасена сатта̄нам̣ габбха̄вакканти хоти? уссаннакусаламӯла̄, маха̄ра̄джа, сатта̄ йадиччхакам̣ уппаджджанти кхаттийамаха̄са̄лакуле ва̄ бра̄хман̣амаха̄са̄лакуле ва̄ гахапатимаха̄са̄лакуле ва̄ девесу ва̄ ан̣д̣аджа̄йа ва̄ йонийа̄ джала̄буджа̄йа ва̄ йонийа̄ сам̣седаджа̄йа ва̄ йонийа̄ опапа̄тика̄йа ва̄ йонийа̄. йатха̄, маха̄ра̄джа, пурисо ад̣д̣хо махаддхано маха̄бхого пахӯтаджа̄тарӯпараджато пахӯтавиттӯпакаран̣о пахӯтадханадхан̃н̃о пахӯтан̃а̄типаккхо да̄сим̣ ва̄ да̄сам̣ ва̄ кхеттам̣ ва̄ ваттхум̣ ва̄ га̄мам̣ ва̄ нигамам̣ ва̄ джанападам̣ ва̄ йам̣ кин̃чи манаса̄ абхипаттхитам̣, йадиччхакам̣ двигун̣атигун̣ампи дханам̣ датва̄ кин̣а̄ти, евамева кхо, маха̄ра̄джа, уссаннакусаламӯла̄ сатта̄ йадиччхакам̣ уппаджджанти кхаттийамаха̄са̄лакуле ва̄ бра̄хман̣амаха̄са̄лакуле ва̄ гахапатимаха̄са̄лакуле ва̄ девесу ва̄ ан̣д̣аджа̄йа ва̄ йонийа̄ джала̄буджа̄йа ва̄ йонийа̄ сам̣седаджайа ва̄ йонийа̄ опапа̄тика̄йа ва̄ йонийа̄. евам̣ каммавасена сатта̄нам̣ габбха̄вакканти хоти.

‘‘катхам̣ йонивасена сатта̄нам̣ габбха̄вакканти хоти? куккут̣а̄нам̣, маха̄ра̄джа, ва̄тена габбха̄вакканти хоти. бала̄ка̄нам̣ мегхасаддена габбха̄вакканти хоти. саббепи дева̄ агаббхасеййака̄ сатта̄ йева, тесам̣ на̄на̄ван̣н̣ена габбха̄вакканти хоти. йатха̄, маха̄ра̄джа, манусса̄ на̄на̄ван̣н̣ена махийа̄ чаранти, кечи пурато пат̣иччха̄денти, кечи паччхато пат̣иччха̄денти, кечи нагга̄ хонти, кечи бхан̣д̣ӯ хонти сетапат̣адхара̄, кечи мол̣ибаддха̄ хонти, кечи бхан̣д̣ӯ ка̄са̄вавасана̄ хонти, кечи ка̄са̄вавасана̄ мол̣ибаддха̄ хонти, кечи джат̣ино ва̄качӣрадхара̄ [ва̄качӣра̄ (ка.)] хонти, кечи чаммавасана̄ хонти, кечи расмийо нива̄сенти, саббепете манусса̄ на̄на̄ван̣н̣ена махийа̄ чаранти, евамева кхо, маха̄ра̄джа, сатта̄ йева те саббе, тесам̣ на̄на̄ван̣н̣ена габбха̄вакканти хоти. евам̣ йонивасена сатта̄нам̣ габбха̄вакканти хоти.

‘‘катхам̣ кулавасена сатта̄нам̣ габбха̄вакканти хоти? кулам̣ на̄ма, маха̄ра̄джа, чатта̄ри кула̄ни ан̣д̣аджам̣ джала̄буджам̣ сам̣седаджам̣ опапа̄тикам̣. йади таттха гандхаббо йато куточи а̄гантва̄ ан̣д̣адже куле уппаджджати, со таттха ан̣д̣аджо хоти…пе… джала̄будже куле…пе… сам̣седадже куле…пе… опапа̄тике куле уппаджджати, со таттха опапа̄тико хоти. тесу тесу кулесу та̄диса̄ йева сатта̄ самбхаванти. йатха̄, маха̄ра̄джа, химавати нерупаббатам̣ йе кечи мигапаккхино упенти, саббе те сакаван̣н̣ам̣ виджахитва̄ суван̣н̣аван̣н̣а̄ хонти, евамева кхо, маха̄ра̄джа, йо кочи гандхаббо йато куточи а̄гантва̄ ан̣д̣аджам̣ йоним̣ упагантва̄ сабха̄ваван̣н̣ам̣ виджахитва̄ ан̣д̣аджо хоти…пе… джала̄буджам̣…пе… сам̣седаджам̣…пе… опапа̄тикам̣ йоним̣ упагантва̄ сабха̄ваван̣н̣ам̣ виджахитва̄ опапа̄тико хоти, евам̣ кулавасена сатта̄нам̣ габбха̄вакканти хоти.

‘‘катхам̣ а̄йа̄чанавасена сатта̄нам̣ габбха̄вакканти хоти? идха, маха̄ра̄джа, кулам̣ хоти апуттакам̣ бахуса̄патеййам̣ саддхам̣ пасаннам̣ сӣлавантам̣ калйа̄н̣адхаммам̣ тапанисситам̣, девапутто ча уссаннакусаламӯло чаванадхаммо хоти. атха сакко дева̄наминдо тасса куласса анукампа̄йа там̣ девапуттам̣ а̄йа̄чати ‘пан̣идхехи, ма̄риса, асукасса куласса махесийа̄ куччхи’нти. со тасса а̄йа̄чанахету там̣ кулам̣ пан̣идхети. йатха̄, маха̄ра̄джа, манусса̄ пун̃н̃ака̄ма̄ саман̣ам̣ манобха̄ванӣйам̣ а̄йа̄читва̄ гехам̣ упаненти, айам̣ упагантва̄ саббасса куласса сукха̄вахо бхависсатӣти. евамева кхо, маха̄ра̄джа, сакко дева̄наминдо там̣ девапуттам̣ а̄йа̄читва̄ там̣ кулам̣ упанети. евам̣ а̄йа̄чанавасена сатта̄нам̣ габбха̄вакканти хоти.

‘‘са̄мо, маха̄ра̄джа, кума̄ро саккена дева̄наминдена а̄йа̄чито па̄рика̄йа та̄пасийа̄ куччхим̣ окканто. са̄мо, маха̄ра̄джа, кума̄ро катапун̃н̃о, ма̄та̄питаро сӣлаванто калйа̄н̣адхамма̄, а̄йа̄чако сакко, тин̣н̣ам̣ четопан̣идхийа̄ са̄мо кума̄ро ниббатто. идха, маха̄ра̄джа, найакусало пурисо сукат̣т̣хе анӯпакхетте бӣджам̣ ропеййа, апи ну тасса бӣджасса антара̄йам̣ виваджджентасса вуд̣д̣хийа̄ кочи антара̄йо бхавеййа̄’’ти? ‘‘на хи, бханте, нирупагха̄там̣ бӣджам̣ кхиппам̣ сам̣вирухеййа̄’’ти. ‘‘евамева кхо, маха̄ра̄джа, са̄мо кума̄ро мутто уппаннантара̄йехи тин̣н̣ам̣ четопан̣идхийа̄ ниббатто.

‘‘апи ну кхо, маха̄ра̄джа, сутапуббам̣ тайа̄ исӣнам̣ манопадосена иддхо пхӣто маха̄джанападо саджано самуччхинно’’ти? ‘‘а̄ма, бханте, суййати. махийа̄ дан̣д̣ака̄ран̃н̃ам̣ [дан̣д̣акӣран̃н̃ам̣ (ма. ни. 2.65)] маджджха̄ран̃н̃ам̣ ка̄лин̇га̄ран̃н̃ам̣ ма̄тан̇га̄ран̃н̃ам̣, саббам̣ там̣ аран̃н̃ам̣ аран̃н̃абхӯтам̣, саббепете джанапада̄ исӣнам̣ манопадосена кхайам̣ гата̄’’ти. ‘‘йади, маха̄ра̄джа, тесам̣ манопадосена сусамиддха̄ джанапада̄ уччхиджджанти, апи ну кхо тесам̣ манопаса̄дена кин̃чи ниббаттеййа̄’’ти? ‘‘а̄ма бханте’’ти. ‘‘тена хи, маха̄ра̄джа, са̄мо кума̄ро тин̣н̣ам̣ балаванта̄нам̣ четопаса̄дена ниббатто исиниммито деваниммито пун̃н̃аниммитоти. еваметам̣, маха̄ра̄джа, дха̄рехи.

‘‘тайоме, маха̄ра̄джа, девапутта̄ саккена дева̄наминдена а̄йа̄чита̄ кулам̣ уппанна̄. катаме тайо? са̄мо кума̄ро маха̄пана̄до кусара̄джа̄, тайопете бодхисатта̄’’ти. ‘‘суниддит̣т̣ха̄, бханте на̄гасена, габбха̄вакканти, сукатхитам̣ ка̄ран̣ам̣, андхака̄ро а̄локо като, джат̣а̄ виджат̣ита̄, ниччхуддха̄ парава̄да̄, еваметам̣ татха̄ сампат̣иччха̄мӣ’’ти.

габбха̄ваккантипан̃хо чхат̣т̣хо.

7. саддхаммантарадха̄напан̃хо

7. ‘‘бханте на̄гасена, бха̄ситампетам̣ бхагавата̄ ‘пан̃чева да̄ни, а̄нанда, вассасата̄ни [вассасахасса̄ни (сӣ.) пасса а. ни. 8.51] саддхаммо т̣хассатӣ’ти. пуна ча паринибба̄насамайе субхаддена парибба̄джакена пан̃хам̣ пут̣т̣хена бхагавата̄ бхан̣итам̣ ‘име ча, субхадда [дӣ. ни. 2.214 пасситаббам̣], бхиккхӯ самма̄ вихареййум̣, асун̃н̃о локо арахантехи асса̄’ти, асесавачанаметам̣, ниссесавачанаметам̣, ниппарийа̄йавачанаметам̣. йади, бханте на̄гасена, татха̄гатена бхан̣итам̣ ‘пан̃чева да̄ни, а̄нанда, вассасата̄ни саддхаммо т̣хассатӣ’ти, тена хи ‘асун̃н̃о локо арахантехи асса̄’ти йам̣ вачанам̣, там̣ миччха̄. йади татха̄гатена бхан̣итам̣ ‘асун̃н̃о локо арахантехи асса̄’ти, тена хи ‘пан̃чева да̄ни, а̄нанда, вассасата̄ни саддхаммо т̣хассатӣ’ти тампи вачанам̣ миччха̄. айампи убхато кот̣ико пан̃хо гаханатопи гаханатаро балаватопи балаватаро ган̣т̣хитопи ган̣т̣хитаро, со тава̄нуппатто, таттха те н̃а̄н̣абалавиппха̄рам̣ дассехи макаро вийа са̄гараббхантарагато’’ти.

‘‘бха̄ситампетам̣, маха̄ра̄джа, бхагавата̄ ‘пан̃чева да̄ни, а̄нанда, вассасата̄ни саддхаммо т̣хассатӣ’ти. паринибба̄насамайе ча субхаддасса парибба̄джакасса бхан̣итам̣ ‘име ча, субхадда, бхиккхӯ самма̄ вихареййум̣, асун̃н̃о локо арахантехи асса̄’ти. тан̃ча пана, маха̄ра̄джа, бхагавато вачанам̣ на̄наттхан̃чева хоти на̄на̄бйан̃джанан̃ча, айам̣ са̄санапариччхедо, айам̣ пат̣ипатти паридӣпана̄ти дӯрам̣ виваджджита̄ те убхо ан̃н̃аман̃н̃ам̣. йатха̄, маха̄ра̄джа, набхам̣ патхавито дӯрам̣ виваджджитам̣, нирайам̣ саггато дӯрам̣ виваджджитам̣, кусалам̣ акусалато дӯрам̣ виваджджитам̣, сукхам̣ дуккхато дӯрам̣ виваджджитам̣. евамева кхо, маха̄ра̄джа, те убхо ан̃н̃аман̃н̃ам̣ дӯрам̣ виваджджита̄.

‘‘апи ча, маха̄ра̄джа, ма̄ те пуччха̄ могха̄ асса [ассу (сӣ. сйа̄.)], расато те сам̣сандитва̄ катхайисса̄ми ‘пан̃чева да̄ни, а̄нанда, вассасата̄ни саддхаммо т̣хассатӣ’ти йам̣ бхагава̄ а̄ха, там̣ кхайам̣ паридӣпайанто сесакам̣ париччхинди, вассасахассам̣, а̄нанда, саддхаммо тит̣т̣хеййа, саче бхиккхунийо на пабба̄джеййум̣. пан̃чева да̄ни, а̄нанда, вассасата̄ни саддхаммо т̣хассатӣти. апи ну кхо, маха̄ра̄джа, бхагава̄ евам̣ ваданто саддхаммасса антарадха̄нам̣ ва̄ вадети абхисамайам̣ ва̄ пат̣иккосатӣ’’ти? ‘‘на хи бханте’’ти. ‘‘нат̣т̣хам̣, маха̄ра̄джа, парикиттайанто сесакам̣ паридӣпайанто париччхинди. йатха̄, маха̄ра̄джа, пурисо нат̣т̣ха̄йико саббасесакам̣ гахетва̄ джанасса паридӣпеййа ‘еттакам̣ ме бхан̣д̣ам̣ нат̣т̣хам̣, идам̣ сесака’нти. евамева кхо, маха̄ра̄джа, бхагава̄ нат̣т̣хам̣ паридӣпайанто сесакам̣ деваманусса̄нам̣ катхеси ‘пан̃чева да̄ни, а̄нанда, вассасата̄ни саддхаммо т̣хассатӣ’ти. йам̣ пана, маха̄ра̄джа, бхагавата̄ бхан̣итам̣ ‘пан̃чева да̄ни, а̄нанда, вассасата̄ни саддхаммо т̣хассатӣ’ти, са̄санапариччхедо есо.

‘‘йам̣ пана паринибба̄насамайе субхаддасса парибба̄джакасса саман̣е парикиттайанто а̄ха ‘име ча, субхадда, бхиккхӯ самма̄ вихареййум̣, асун̃н̃о локо арахантехи асса̄’ти, пат̣ипаттипаридӣпана̄ еса̄, твам̣ пана там̣ париччхедан̃ча паридӣпанан̃ча екарасам̣ кароси. йади пана те чхандо, екарасам̣ катва̄ катхайисса̄ми, са̄дхукам̣ сун̣охи манасикарохи авиккхиттама̄насо [авичалама̄насо (сӣ.) авима̄насо (пӣ. ка.)].

‘‘идха, маха̄ра̄джа, тал̣а̄ко бхавеййа навасалиласампун̣н̣о саммукхамуттарийама̄но париччхинно париват̣умакато, апарийа̄дин̣н̣е йева тасмим̣ тал̣а̄ке удакӯпари маха̄мегхо апара̄парам̣ ануппабандхо абхивассеййа, апи ну кхо, маха̄ра̄джа, тасмим̣ тал̣а̄ке удакам̣ париккхайам̣ парийа̄да̄нам̣ гаччхеййа̄’’ти? ‘‘на хи бханте’’ти. ‘‘кена ка̄ран̣ена маха̄ра̄джа̄’’ти? ‘‘мегхасса, бханте, ануппабандхата̄йа̄’’ти. ‘‘евамева кхо, маха̄ра̄джа, джинаса̄санаварасаддхамматал̣а̄ко а̄ча̄расӣлагун̣аваттапат̣ипаттивималанавасалиласампун̣н̣о уттарийама̄но бхаваггамабхибхавитва̄ т̣хито. йади таттха буддхапутта̄ а̄ча̄расӣлагун̣аваттапат̣ипаттимегхавассам̣ апара̄парам̣ ануппабандха̄пеййум̣ абхивасса̄пеййум̣. евамидам̣ джинаса̄санаварасаддхамматал̣а̄ко чирам̣ дӣгхамаддха̄нам̣ тит̣т̣хеййа, арахантехи локо асун̃н̃о бхавеййа, имаматтхам̣ бхагавата̄ сандха̄йа бха̄ситам̣ ‘име ча, субхадда, бхиккхӯ самма̄ вихареййум̣, асун̃н̃о локо арахантехи асса̄’ти.

‘‘идха пана, маха̄ра̄джа, махати маха̄аггиккхандхе джалама̄не апара̄парам̣ суккхатин̣акат̣т̣хагомайа̄ни упасам̣хареййум̣, апи ну кхо со, маха̄ра̄джа, аггиккхандхо нибба̄йеййа̄’’ти? ‘‘на хи, бханте, бхиййо бхиййо со аггиккхандхо джалеййа, бхиййо бхиййо пабха̄сеййа̄’’ти. ‘‘евамева кхо, маха̄ра̄джа, дасасахассийа̄ [дасасахассимхи (бахӯсу)] локадха̄туйа̄ джинаса̄санаварампи а̄ча̄расӣлагун̣аваттапат̣ипаттийа̄ джалати пабха̄сати. йади пана, маха̄ра̄джа, тадуттарим̣ буддхапутта̄ пан̃чахи падха̄нийан̇гехи саманна̄гата̄ сататамаппаматта̄ падахеййум̣, тӣсу сиккха̄су чхандаджа̄та̄ сиккхеййум̣, ча̄риттан̃ча сӣлам̣ саматтам̣ парипӯреййум̣, евамидам̣ джинаса̄санаварам̣ бхиййо бхиййо чирам̣ дӣгхамаддха̄нам̣ тит̣т̣хеййа, асун̃н̃о локо арахантехи асса̄ти имаматтхам̣ бхагавата̄ сандха̄йа бха̄ситам̣ ‘име ча, субхадда, бхиккхӯ самма̄ вихареййум̣, асун̃н̃о локо арахантехи асса̄’ти.

‘‘идха пана, маха̄ра̄джа, синиддхасамасумаджджитасаппабха̄савимала̄да̄сам̣ [саппабхам̣ сувимала̄да̄сам̣ (сӣ.)] сан̣хасукхумагерукачун̣н̣ена апара̄парам̣ маджджеййум̣, апи ну кхо, маха̄ра̄джа, тасмим̣ а̄да̄се малакаддамараджоджаллам̣ джа̄йеййа̄’’ти? ‘‘на хи, бханте, ан̃н̃адаттху вималатарам̣ йева бхавеййа̄’’ти. ‘‘евамева кхо, маха̄ра̄джа, джинаса̄санаварам̣ пакатиниммалам̣ бйапагатакилесамалараджоджаллам̣, йади там̣ буддхапутта̄ а̄ча̄расӣлагун̣аваттапат̣ипаттисаллекхадхутагун̣ена джинаса̄санаварам̣ саллаккхеййум̣ [салликкхеййум̣ (сӣ. пӣ.)], евамидам̣ джинаса̄санаварам̣ чирам̣ дӣгхамаддха̄нам̣ тит̣т̣хеййа, асун̃н̃о ча локо арахантехи асса̄ти имаматтхам̣ бхагавата̄ сандха̄йа бха̄ситам̣ ‘име ча, субхадда, бхиккхӯ самма̄ вихареййум̣, асун̃н̃о локо арахантехи асса̄’ти. пат̣ипаттимӯлакам̣, маха̄ра̄джа, саттхуса̄санам̣ пат̣ипаттика̄ран̣ам̣ пат̣ипаттийа̄ анантарахита̄йа тит̣т̣хатӣ’’ти.

‘‘бханте на̄гасена, ‘саддхаммантарадха̄на’нти йам̣ вадеси, катамам̣ там̣ саддхаммантарадха̄на’’нти? ‘‘тӣн̣има̄ни, маха̄ра̄джа, са̄санантарадха̄на̄ни. катама̄ни тӣн̣и? адхигамантарадха̄нам̣ пат̣ипаттантарадха̄нам̣ лин̇гантарадха̄нам̣, адхигаме, маха̄ра̄джа, антарахите суппат̣ипаннасса̄пи дхамма̄бхисамайо на хоти, пат̣ипаттийа̄ антарахита̄йа сиккха̄падапан̃н̃атти антарадха̄йати, лин̇гам̣йева тит̣т̣хати, лин̇ге антарахите павен̣упаччхедо хоти, има̄ни кхо, маха̄ра̄джа, тӣн̣и антарадха̄на̄нӣ’’ти.

‘‘сувин̃н̃а̄пито, бханте на̄гасена, пан̃хо, гамбхӣро утта̄нӣкато, ган̣т̣хи бхинно, нат̣т̣ха̄ парава̄да̄ бхагга̄ ниппабха̄ ката̄, твам̣ ган̣иваравасабхама̄саджджа̄ти.

саддхаммантарадха̄напан̃хо саттамо.

8. акусалаччхеданапан̃хо

8. ‘‘бханте на̄гасена, татха̄гато саббам̣ акусалам̣ джха̄петва̄ саббан̃н̃утам̣ патто, уда̄ху са̄васесе акусале саббан̃н̃утам̣ патто’’ти? ‘‘саббам̣, маха̄ра̄джа, акусалам̣ джха̄петва̄ бхагава̄ саббан̃н̃утам̣ патто, наттхи бхагавато сесекам̣ акусала’’нти.

‘‘ким̣ пана, бханте, дуккха̄ ведана̄ татха̄гатасса ка̄йе уппаннапубба̄’’ти? ‘‘а̄ма, маха̄ра̄джа, ра̄джагахе бхагавато па̄до сакалика̄йа [саккхалика̄йа (сйа̄. ка.)] кхато, лохитапаккхандика̄ба̄дхо уппанно, ка̄йе абхисанне джӣвакена виреко ка̄рито, ва̄та̄ба̄дхе уппанне упат̣т̣ха̄кена тхерена ун̣ходакам̣ парийит̣т̣ха’’нти.

‘‘йади, бханте на̄гасена, татха̄гато саббам̣ акусалам̣ джха̄петва̄ саббан̃н̃утам̣ патто, тена хи бхагавато па̄до сакалика̄йа кхато, лохитапаккхандика̄ ча а̄ба̄дхо уппанноти йам̣ вачанам̣, там̣ миччха̄. йади татха̄гатасса па̄до сакалика̄йа кхато, лохитапаккхандика̄ ча а̄ба̄дхо уппанно, тена хи татха̄гато саббам̣ акусалам̣ джха̄петва̄ саббан̃н̃утам̣ паттоти тампи вачанам̣ миччха̄. наттхи, бханте, вина̄ каммена ведайитам̣, саббам̣ там̣ ведайитам̣ каммамӯлакам̣, там̣ камменева ведайати, айампи убхато кот̣ико пан̃хо тава̄нуппатто, со тайа̄ нибба̄хитаббо’’ти [нибба̄йитабботи (ка.)].

‘‘на хи, маха̄ра̄джа, саббам̣ там̣ ведайитам̣ каммамӯлакам̣. ат̣т̣хахи, маха̄ра̄джа, ка̄ран̣ехи ведайита̄ни уппаджджанти, йехи ка̄ран̣ехи путхӯ сатта̄ ведана̄ ведийанти. катамехи ат̣т̣хахи? ва̄тасамут̣т̣ха̄на̄нипи кхо, маха̄ра̄джа, идхекачча̄ни ведайита̄ни уппаджджанти, питтасамут̣т̣ха̄на̄нипи кхо, маха̄ра̄джа…пе… семхасамут̣т̣ха̄на̄нипи кхо, маха̄ра̄джа…пе… саннипа̄тика̄нипи кхо, маха̄ра̄джа…пе… утупарин̣а̄маджа̄нипи кхо, маха̄ра̄джа…пе… висамапариха̄раджа̄нипи кхо, маха̄ра̄джа…пе… опаккамика̄нипи кхо, маха̄ра̄джа…пе… каммавипа̄каджа̄нипи кхо, маха̄ра̄джа, идхекачча̄ни ведайита̄ни уппаджджанти. имехи кхо, маха̄ра̄джа, ат̣т̣хахи ка̄ран̣ехи путхӯ сатта̄ ведана̄ ведайанти. таттха йе те пуггала̄ ‘сатте каммам̣ виба̄дхатӣ’ти вадеййум̣, те име пуггала̄ саттака̄ран̣ам̣ пат̣иба̄ханти. тесам̣ там̣ вачанам̣ миччха̄’’ти. ‘‘бханте на̄гасена, йан̃ча ва̄тикам̣ йан̃ча питтикам̣ йан̃ча семхикам̣ йан̃ча саннипа̄тикам̣ йан̃ча утупарин̣а̄маджам̣ йан̃ча висамапариха̄раджам̣ йан̃ча опаккамикам̣, саббете каммасамут̣т̣ха̄на̄ йева, камменева те саббе самбхавантӣ’’ти.

‘‘йади, маха̄ра̄джа, тепи саббе каммасамут̣т̣ха̄на̄ва а̄ба̄дха̄ бхавеййум̣, на тесам̣ кот̣т̣ха̄сато лаккхан̣а̄ни бхавеййум̣. ва̄то кхо, маха̄ра̄джа, куппама̄но дасавидхена куппати сӣтена ун̣хена джигхаччха̄йа випа̄са̄йа атибхуттена т̣ха̄нена падха̄нена а̄дха̄ванена упаккамена каммавипа̄кена. татра йе те нава видха̄, на те атӣте, на ана̄гате, ваттама̄наке бхаве уппаджджанти, тасма̄ на ваттабба̄ ‘каммасамбхава̄ сабба̄ ведана̄’ти. питтам̣, маха̄ра̄джа, куппама̄нам̣ тивидхена куппати сӣтена ун̣хена висамабходжанена. семхам̣, маха̄ра̄джа, куппама̄нам̣ тивидхена куппати сӣтена ун̣хена аннапа̄нена. йо ча, маха̄ра̄джа, ва̄то йан̃ча питтам̣ йан̃ча семхам̣, техи техи копехи куппитва̄ миссӣ хутва̄ сакам̣ сакам̣ веданам̣ а̄кад̣д̣хати. утупарин̣а̄маджа̄, маха̄ра̄джа, ведана̄ утупарийа̄мена уппаджджати. висамапариха̄раджа̄ ведана̄ висамапариха̄рена уппаджджати. опаккамика̄, маха̄ра̄джа, ведана̄ аттхи кирийа̄, аттхи каммавипа̄ка̄, каммавипа̄каджа̄ ведана̄ пуббе катена каммена уппаджджати. ити кхо, маха̄ра̄джа, аппам̣ каммавипа̄каджам̣, бахутарам̣ авасесам̣. таттха ба̄ла̄ ‘саббам̣ каммавипа̄каджам̣ йева̄’ти атидха̄ванти. там̣ каммам̣ на сакка̄ вина̄ буддхан̃а̄н̣ена ваваттха̄нам̣ ка̄тум̣.

‘‘йам̣ пана, маха̄ра̄джа, бхагавато па̄до сакалика̄йа кхато, там̣ ведайитам̣ нева ва̄тасамут̣т̣ха̄нам̣, на питтасамут̣т̣ха̄нам̣, на семхасамут̣т̣ха̄нам̣, на саннипа̄тикам̣, на утупарин̣а̄маджам̣, на висамапариха̄раджам̣, на каммавипа̄каджам̣, опаккамикам̣ йева. девадатто хи, маха̄ра̄джа, бахӯни джа̄тисатасахасса̄ни татха̄гате а̄гха̄там̣ бандхи, со тена а̄гха̄тена махатим̣ гарум̣ силам̣ гахетва̄ ‘маттхаке па̄тесса̄мӣ’ти мун̃чи, атхан̃н̃е две села̄ а̄гантва̄ там̣ силам̣ татха̄гатам̣ асампаттам̣ йева сампат̣иччхим̣су, та̄сам̣ паха̄рена папат̣ика̄ бхиджджитва̄ бхагавато па̄де патитва̄ рухирам̣ [нипатитва̄ рудхирам̣ (сйа̄.)] уппа̄деси, каммавипа̄като ва̄, маха̄ра̄джа, бхагавато еса̄ ведана̄ ниббатта̄ кирийато ва̄, татуддхам̣ наттхан̃н̃а̄ ведана̄.

‘‘йатха̄, маха̄ра̄джа, кхеттадут̣т̣хата̄йа ва̄ бӣджам̣ на самбхавати бӣджадут̣т̣хата̄йа ва̄. евамева кхо, маха̄ра̄джа, каммавипа̄като ва̄ бхагавато еса̄ ведана̄ ниббатта̄ кирийато ва̄, татуддхам̣ наттхан̃н̃а̄ ведана̄.

‘‘йатха̄ ва̄ пана, маха̄ра̄джа, кот̣т̣хадут̣т̣хата̄йа ва̄ бходжанам̣ висамам̣ парин̣амати а̄ха̄радут̣т̣хата̄йа ва̄, евамева кхо, маха̄ра̄джа, каммавипа̄като ва̄ бхагавато еса̄ ведана̄ ниббатта̄ кирийато ва̄, татуддхам̣ наттхан̃н̃а̄ ведана̄. апи ча, маха̄ра̄джа, наттхи бхагавато каммавипа̄каджа̄ ведана̄, наттхи висамапариха̄раджа̄ ведана̄, авасесехи самут̣т̣ха̄нехи бхагавато ведана̄ уппаджджати, та̄йа ча пана ведана̄йа на сакка̄ бхагавантам̣ джӣвита̄ воропетум̣.

‘‘нипатанти, маха̄ра̄джа, имасмим̣ ча̄тумаха̄бхӯтике [ча̄туммаха̄бхӯтике (сӣ.)] ка̄йе ит̣т̣ха̄нит̣т̣ха̄ субха̄субхаведана̄. идха, маха̄ра̄джа, а̄ка̄се кхитто лед̣д̣у маха̄патхавийа̄ нипатати, апи ну кхо со, маха̄ра̄джа, лед̣д̣у пуббе катена маха̄патхавийа̄ нипатӣ’’ти? ‘‘на хи, бханте, наттхи со, бханте, хету маха̄патхавийа̄, йена хетуна̄ маха̄патхавӣ кусала̄кусалавипа̄кам̣ пат̣исам̣ведеййа, паччуппаннена, бханте, акаммакена хетуна̄ со лед̣д̣у маха̄патхавийам̣ нипатати. йатха̄, маха̄ра̄джа, маха̄патхавӣ, евам̣ татха̄гато дат̣т̣хаббо. йатха̄ лед̣д̣у пуббе акатена маха̄патхавийам̣ нипатати, евамева кхо, маха̄ра̄джа, татха̄гатасса пуббе акатена са̄ сакалика̄па̄де нипатита̄.

‘‘идха пана, маха̄ра̄джа, манусса̄ маха̄патхавим̣ бхинданти ча кхан̣анти ча, апи ну кхо, маха̄ра̄джа, те манусса̄ пуббе катена маха̄патхавим̣ бхинданти ча кхан̣анти ча̄’’ти? ‘‘на хи бханте’’ти. ‘‘евамева кхо, маха̄ра̄джа, йа̄ са̄ сакалика̄ бхагавато па̄де нипатита̄, на са̄ сакалика̄ пуббе катена бхагавато па̄де нипатита̄. йопи, маха̄ра̄джа, бхагавато лохитапаккхандика̄ба̄дхо уппанно, сопи а̄ба̄дхо на пуббе катена уппанно, саннипа̄тикенева уппанно, йе кечи, маха̄ра̄джа, бхагавато ка̄йика̄ а̄ба̄дха̄ уппанна̄, на те камма̄бхиниббатта̄, чханнам̣ етесам̣ самут̣т̣ха̄на̄нам̣ ан̃н̃атарато ниббатта̄.

‘‘бха̄ситампетам̣, маха̄ра̄джа, бхагавата̄ дева̄тидевена сам̣йуттаника̄йаваралан̃чхаке мол̣ийасӣваке [молийасиваке (сйа̄. ка.) сам̣. ни. 4.269 пасситаббам̣] веййа̄каран̣е –

‘‘‘питтасамут̣т̣ха̄на̄нипи кхо, сӣвака, идхекачча̄ни ведайита̄ни уппаджджанти. са̄мампи кхо етам̣, сӣвака, ведитаббам̣, йатха̄ питтасамут̣т̣ха̄на̄нипи идхекачча̄ни ведайита̄ни уппаджджанти. локассапи кхо етам̣, сӣвака, саччасамматам̣, йатха̄ питтасамут̣т̣ха̄на̄нипи идхекачча̄ни ведайита̄ни уппаджджанти. татра, сӣвака, йе те саман̣абра̄хман̣а̄ евам̣ва̄дино евам̣дит̣т̣хино ‘‘йам̣ кин̃ча̄йам̣ пурисапуггало пат̣исам̣ведети сукхам̣ ва̄ дуккхам̣ ва̄ адуккхамасукхам̣ ва̄, саббам̣ там̣ пуббе катахетӯ’’ти. йан̃ча са̄мам̣ н̃а̄там̣, тан̃ча атидха̄ванти, йан̃ча локе саччасамматам̣, тан̃ча атидха̄ванти. тасма̄ тесам̣ саман̣абра̄хман̣а̄нам̣ миччха̄ти вада̄ми.

‘‘‘семхасамут̣т̣ха̄на̄нипи кхо, сӣвака, идхекачча̄ни ведайита̄ни уппаджджанти. ва̄тасамут̣т̣ха̄на̄нипи кхо, сӣвака…пе… саннипа̄тика̄нипи кхо, сӣвака…пе… утупарин̣а̄маджа̄нипи кхо, сӣвака…пе… висамапариха̄раджа̄нипи кхо, сӣвака…пе… опаккамика̄нипи кхо, сӣвака…пе… каммавипа̄каджа̄нипи кхо, сӣвака, идхекачча̄ни ведайита̄ни уппаджджанти. са̄мампи кхо етам̣, сӣвака, ведитаббам̣, йатха̄ каммавипа̄каджа̄нипи идхекачча̄ни ведайита̄ни уппаджджанти. локассапи кхо етам̣, сӣвака, саччасамматам̣, йатха̄ каммавипа̄каджа̄нипи идхекачча̄ни ведайита̄ни уппаджджанти. татра, сӣвака, йе те саман̣абра̄хман̣а̄ евам̣ва̄дино евам̣дит̣т̣хино ‘‘йам̣ кин̃ча̄йам̣ пурисапуггало пат̣исам̣ведети сукхам̣ ва̄ дуккхам̣ ва̄ адуккхамасукхам̣ ва̄, саббам̣ там̣ пуббе катахетӯ’’ти. йан̃ча са̄мам̣ н̃а̄там̣, тан̃ча атидха̄ванти, йан̃ча локе саччасамматам̣, тан̃ча атидха̄ванти. тасма̄ тесам̣ саман̣абра̄хман̣а̄нам̣ миччха̄ти вада̄мӣ’’’ти.

‘‘итипи, маха̄ра̄джа, на сабба̄ ведана̄ каммавипа̄каджа̄, саббам̣, маха̄ра̄джа, акусалам̣ джха̄петва̄ бхагава̄ саббан̃н̃утам̣ паттоти еваметам̣ дха̄рехӣ’’ти. ‘‘са̄дху, бханте на̄гасена, еваметам̣ татха̄ сампат̣иччха̄мӣ’’ти.

акусалаччхеданапан̃хо ат̣т̣хамо.

9. уттарикаран̣ӣйапан̃хо

9. ‘‘бханте на̄гасена, тумхе бхан̣атха ‘йам̣ кин̃чи каран̣ӣйам̣ татха̄гатасса, саббам̣ там̣ бодхийа̄ йева мӯле паринит̣т̣хитам̣, наттхи татха̄гатасса уттарим̣ каран̣ӣйам̣, катасса ва̄ патичайо’ти, идан̃ча тема̄сам̣ пат̣исалла̄нам̣ диссати. йади, бханте на̄гасена, йам̣ кин̃чи каран̣ӣйам̣ татха̄гатасса, саббам̣ там̣ бодхийа̄ йева мӯле паринит̣т̣хитам̣, наттхи татха̄гатасса уттарим̣ каран̣ӣйам̣, катасса ва̄ патичайо, тена хи ‘тема̄сам̣ пат̣исаллӣно’ти йам̣ вачанам̣, там̣ миччха̄. йади тема̄сам̣ пат̣исаллӣно, тена хи ‘йам̣ кин̃чи каран̣ӣйам̣, татха̄гатасса, саббам̣ там̣ бодхийа̄ йева мӯле паринит̣т̣хита’нти тампи вачанам̣ миччха̄. наттхи катакаран̣ӣйасса пат̣исалла̄нам̣, сакаран̣ӣйассева пат̣исалла̄нам̣ йатха̄ на̄ма бйа̄дхитассева бхесаджджена каран̣ӣйам̣ хоти, абйа̄дхитасса ким̣ бхесаджджена. чха̄тассева бходжанена каран̣ӣйам̣ хоти, ачха̄тасса ким̣ бходжанена. евамева кхо, бханте на̄гасена, наттхи катакаран̣ӣйасса пат̣исалла̄нам̣, сакаран̣ӣйассева пат̣исалла̄нам̣. айампи убхато кот̣ико пан̃хо тава̄нуппатто, со тайа̄ нибба̄хитаббо’’ти.

‘‘йам̣ кин̃чи, маха̄ра̄джа, каран̣ӣйам̣ татха̄гатасса, саббам̣ там̣ бодхийа̄ йева мӯле паринит̣т̣хитам̣, наттхи татха̄гатасса уттарим̣ каран̣ӣйам̣, катасса ва̄ патичайо, бхагава̄ ча тема̄сам̣ пат̣исаллӣно, пат̣исалла̄нам̣ кхо, маха̄ра̄джа, бахугун̣ам̣, саббепи татха̄гата̄ пат̣исаллӣйитва̄ саббан̃н̃утам̣ патта̄, там̣ те сукатагун̣амануссаранта̄ пат̣исалла̄нам̣ севанти. йатха̄, маха̄ра̄джа, пурисо ран̃н̃о сантика̄ ладдхаваро пат̣иладдхабхого там̣ сукатагун̣амануссаранто апара̄парам̣ ран̃н̃о упат̣т̣ха̄нам̣ ети. евамева кхо, маха̄ра̄джа, саббепи татха̄гата̄ пат̣исаллӣйитва̄ саббан̃н̃утам̣ патта̄, там̣ те сукатагун̣амануссаранта̄ пат̣исалла̄нам̣ севанти.

‘‘йатха̄ ва̄ пана, маха̄ра̄джа, пурисо а̄туро дуккхито ба̄л̣хагила̄но бхисаккамупасевитва̄ соттхимануппатто там̣ сукатагун̣амануссаранто апара̄парам̣ бхисаккамупасевати. евамева кхо, маха̄ра̄джа, саббепи татха̄гата̄ пат̣исаллӣйитва̄ саббан̃н̃утам̣ патта̄, там̣ те сукатагун̣амануссаранта̄ пат̣исалла̄нам̣ севанти.

‘‘ат̣т̣хавӣсати кхо паниме, маха̄ра̄джа, пат̣исалла̄нагун̣а̄, йе гун̣е самануссаранта̄ [саманупассанта̄ (сӣ. пӣ.)] татха̄гата̄ пат̣исалла̄нам̣ севанти. катаме ат̣т̣хавӣсати? идха, маха̄ра̄джа, пат̣исалла̄нам̣ пат̣исаллӣйама̄нам̣ атта̄нам̣ раккхати, а̄йум̣ вад̣д̣хети, балам̣ дети, ваджджам̣ пидахати, айасамапанети, йасамупанети, аратим̣ винодети, ратимупадахати, бхайамапанети, веса̄раджджам̣ кароти, косаджджамапанети, вӣрийамабхиджанети, ра̄гамапанети, досамапанети, мохамапанети, ма̄нам̣ ниханти, витаккам̣ бхан̃джати, читтам̣ екаггам̣ кароти, ма̄насам̣ снехайати [собхайати (сӣ.)], ха̄сам̣ джанети, гарукам̣ кароти, ла̄бхамуппа̄дайати, намассийам̣ кароти, пӣтим̣ па̄пети, па̄моджджам̣ кароти, сан̇кха̄ра̄нам̣ сабха̄вам̣ дассайати, бхаваппат̣исандхим̣ уггха̄т̣ети, саббаса̄ман̃н̃ам̣ дети. име кхо, маха̄ра̄джа, ат̣т̣хавӣсати пат̣исалла̄нагун̣а̄, йе гун̣е самануссаранта̄ татха̄гата̄ пат̣исалла̄нам̣ севанти.

‘‘апи ча кхо, маха̄ра̄джа, татха̄гата̄ сантам̣ сукхам̣ сама̄паттиратим̣ анубхавитука̄ма̄ пат̣исалла̄нам̣ севанти парийоситасан̇каппа̄. чатӯхи кхо, маха̄ра̄джа, ка̄ран̣ехи татха̄гата̄ пат̣исалла̄нам̣ севанти. катамехи чатӯхи? виха̄рапха̄сута̄йапи, маха̄ра̄джа, татха̄гата̄ пат̣исалла̄нам̣ севанти, анаваджджагун̣абахулата̄йапи татха̄гата̄ пат̣исалла̄нам̣ севанти, асесаарийавӣтхитопи татха̄гата̄ пат̣исалла̄нам̣ севанти, саббабуддха̄нам̣ тхутатхомитаван̣н̣итапасаттхатопи татха̄гата̄ пат̣исалла̄нам̣ севанти. имехи кхо, маха̄ра̄джа, чатӯхи ка̄ран̣ехи татха̄гата̄ пат̣исалла̄нам̣ севанти. ити кхо, маха̄ра̄джа, татха̄гата̄ пат̣исалла̄нам̣ севанти на сакаран̣ӣйата̄йа, на катасса ва̄ патичайа̄йа, атха кхо гун̣ависесадасса̄вита̄йа татха̄гата̄ пат̣исалла̄нам̣ севантӣ’’ти. ‘‘са̄дху, бханте на̄гасена, еваметам̣ татха̄ сампат̣иччха̄мӣ’’ти.

уттарикаран̣ӣйапан̃хо навамо.

10. иддхибаладассанапан̃хо

10. ‘‘бханте на̄гасена, бха̄ситампетам̣ бхагавата̄ ‘татха̄гатасса кхо, а̄нанда, чатта̄ро иддхипа̄да̄ бха̄вита̄ бахулӣката̄ йа̄нӣката̄ ваттхуката̄ анут̣т̣хита̄ паричита̄ сусама̄раддха̄, со а̄кан̇кхама̄но, а̄нанда, татха̄гато каппам̣ ва̄ тит̣т̣хеййа каппа̄васесам̣ ва̄’ти. пуна ча бхан̣итам̣ ‘ито тин̣н̣ам̣ ма̄са̄нам̣ аччайена татха̄гато паринибба̄йиссатӣ’ти. йади, бханте на̄гасена, бхагавата̄ бхан̣итам̣ ‘татха̄гатасса кхо, а̄нанда, чатта̄ро иддхипа̄да̄ бха̄вита̄…пе… каппа̄васесам̣ ва̄’ти, тена хи тема̄сапариччхедо миччха̄. йади, бханте, татха̄гатена бхан̣итам̣ ‘ито тин̣н̣ам̣ ма̄са̄нам̣ аччайена татха̄гато паринибба̄йиссатӣ’ти, тена хи ‘‘татха̄гатасса кхо, а̄нанда, чатта̄ро иддхипа̄да̄ бха̄вита̄…пе… каппа̄васесам̣ ва̄’ти тампи вачанам̣ миччха̄. наттхи татха̄гата̄нам̣ ат̣т̣ха̄не гаджджитам̣. амогхавачана̄ буддха̄ бхагаванто татхавачана̄ адведжджхавачана̄. айампи убхато кот̣ико пан̃хо гамбхӣро сунипун̣о дунниджджха̄пайо тава̄нуппатто, бхиндетам̣ дит̣т̣хиджа̄лам̣, екам̣се т̣хапайа, бхинда парава̄да’’нти.

‘‘бха̄ситампетам̣, маха̄ра̄джа, бхагавата̄ ‘татха̄гатасса кхо, а̄нанда, чатта̄ро иддхипа̄да̄ бха̄вита̄…пе… каппа̄васесам̣ ва̄’ти, тема̄сапариччхедо ча бхан̣ито, со ча пана каппо а̄йукаппо вуччати. на, маха̄ра̄джа, бхагава̄ аттано балам̣ киттайама̄но евама̄ха, иддхибалам̣ пана маха̄ра̄джа, бхагава̄ парикиттайама̄но евама̄ха ‘татха̄гатасса кхо, а̄нанда, чатта̄ро иддхипа̄да̄ бха̄вита̄…пе… каппа̄васесам̣ ва̄’ти.

‘‘йатха̄, маха̄ра̄джа, ран̃н̃о асса̄джа̄нӣйо бхавеййа сӣгхагати аниладжаво, тасса ра̄джа̄ джавабалам̣ парикиттайанто санегамаджа̄нападабхат̣абалабра̄хман̣агахапатикаамаччаджанамаджджхе евам̣ вадеййа ‘а̄кан̇кхама̄но ме, бхо, айам̣ хайаваро са̄гараджалапарийантам̣ махим̣ анувичаритва̄ кхан̣ена идха̄гаччхеййа̄’ти, на ча там̣ джавагатим̣ тассам̣ париса̄йам̣ дассеййа, виджджати ча со джаво тасса, саматтхо ча со кхан̣ена са̄гараджалапарийантам̣ махим̣ анувичаритум̣. евамева кхо, маха̄ра̄джа, бхагава̄ аттано иддхибалам̣ парикиттайама̄но евама̄ха, тампи тевиджджа̄нам̣ чхал̣абхин̃н̃а̄нам̣ араханта̄нам̣ вималакхӣн̣а̄сава̄нам̣ деваманусса̄нан̃ча маджджхе нисӣдитва̄ бхан̣итам̣ ‘татха̄гатасса кхо, а̄нанда, чатта̄ро иддхипа̄да̄ бха̄вита̄ бахулӣката̄ йа̄нӣката̄ ваттхуката̄ анут̣т̣хита̄ паричита̄ сусама̄раддха̄, со а̄кан̇кхама̄но, а̄нанда, татха̄гато каппам̣ ва̄ тит̣т̣хеййа каппа̄васесам̣ ва̄’ти. виджджати ча там̣, маха̄ра̄джа, иддхибалам̣ бхагавато, саматтхо ча бхагава̄ иддхибалена каппам̣ ва̄ т̣ха̄тум̣ каппа̄васесам̣ ва̄, на ча бхагава̄ там̣ иддхибалам̣ тассам̣ париса̄йам̣ дассети, анаттхико, маха̄ра̄джа, бхагава̄ саббабхавехи, гарахита̄ ча татха̄гатасса саббабхава̄. бха̄ситампетам̣, маха̄ра̄джа, бхагавата̄ ‘сеййатха̄пи, бхиккхаве, аппаматтакопи гӯтхо дуггандхо хоти. евамева кхо ахам̣, бхиккхаве, аппаматтакампи бхавам̣ на ван̣н̣еми антамасо аччхара̄сан̇гха̄таматтампӣ’ти апи ну кхо, маха̄ра̄джа, бхагава̄ саббабхавагатийонийо гӯтхасамам̣ дисва̄ иддхибалам̣ нисса̄йа бхавесу чхандара̄гам̣ кареййа̄’’ти? ‘‘на хи бханте’’ти. ‘‘тена хи, маха̄ра̄джа, бхагава̄ иддхибалам̣ парикиттайама̄но еварӯпам̣ буддхасӣхана̄дамабхинадӣ’’ти. ‘‘са̄дху, бханте на̄гасена, еваметам̣ татха̄ сампат̣иччха̄мӣ’’ти.

иддхибаладассанапан̃хо дасамо.

иддхибалавагго пат̣хамо.

имасмим̣ вагге даса пан̃ха̄.