1. ката̄дхика̄расапхалапан̃хо

1. атха кхо милиндо ра̄джа̄ ката̄вака̄со нипачча гаруно па̄де сираси ан̃джалим̣ катва̄ етадавоча ‘‘бханте на̄гасена, име титтхийа̄ евам̣ бхан̣анти [ван̃чо бхавати апхало (сӣ. пӣ. ка.)] ‘йади буддхо пӯджам̣ са̄дийати, на париниббуто буддхо сам̣йутто локена антобхавико локасмим̣ локаса̄дха̄ран̣о, тасма̄ тасса като адхика̄ро аван̃джхо бхавати сапхало. йади париниббуто висам̣йутто локена ниссат̣о саббабхавехи, тасса пӯджа̄ нуппаджджати, париниббуто на кин̃чи са̄дийати, аса̄дийантасса като адхика̄ро ван̃джхо бхавати апхало’ти убхато кот̣ико есо пан̃хо, несо висайо аппаттама̄наса̄нам̣, маханта̄нам̣ йевесо висайо, бхиндетам̣ дит̣т̣хиджа̄лам̣ екам̣се т̣хапайа, тавесо пан̃хо ануппатто, ана̄гата̄нам̣ джинапутта̄нам̣ чаккхум̣ дехи парава̄даниггаха̄йа̄’’ти.

тхеро а̄ха ‘‘париниббуто, маха̄ра̄джа, бхагава̄, на ча бхагава̄ пӯджам̣ са̄дийати, бодхимӯле йева татха̄гатасса са̄дийана̄ пахӣна̄, ким̣ пана анупа̄дисеса̄йа нибба̄надха̄туйа̄ париниббутасса. бха̄ситампетам̣, маха̄ра̄джа, тхерена са̄рипуттена дхаммасена̄патина̄ –

‘‘‘пӯджийанта̄ [пӯджита̄ (сйа̄.)] асамасама̄, садевама̄нусехи те;

на са̄дийанти сакка̄рам̣, буддха̄нам̣ еса дхаммата̄’’’ти.

ра̄джа̄ а̄ха ‘‘бханте на̄гасена, путто ва̄ питуно ван̣н̣ам̣ бха̄сати, пита̄ ва̄ путтасса ван̣н̣ам̣ бха̄сати, на четам̣ ка̄ран̣ам̣ парава̄да̄нам̣ ниггаха̄йа, паса̄даппака̄санам̣ на̄метам̣, ин̇гха ме твам̣ таттха ка̄ран̣ам̣ самма̄ брӯхи сакава̄дасса патит̣т̣ха̄пана̄йа дит̣т̣хиджа̄лавинивет̣хана̄йа̄’’ти.

тхеро а̄ха ‘‘париниббуто, маха̄ра̄джа, бхагава̄, на ча бхагава̄ пӯджам̣ са̄дийати, аса̄дийантассева татха̄гатасса деваманусса̄ дха̄туратанам̣ ваттхум̣ каритва̄ татха̄гатасса н̃а̄н̣аратана̄рамман̣ена самма̄пат̣ипаттим̣ севанта̄ тиссо сампаттийо пат̣илабханти.

‘‘йатха̄, маха̄ра̄джа, махатимаха̄аггиккхандхо паджджалитва̄ нибба̄йеййа, апи ну кхо со, маха̄ра̄джа, маха̄аггиккхандхо са̄дийати тин̣акат̣т̣хупа̄да̄на’’нти? ‘‘джалама̄нопи со, бханте, маха̄аггиккхандхо тин̣акат̣т̣хупа̄да̄нам̣ на са̄дийати, ким̣ пана ниббуто упасанто ачетано са̄дийати? ‘‘тасмим̣ пана, маха̄ра̄джа, аггиккхандхе упарате упасанте локе агги сун̃н̃о хотӣ’’ти. ‘‘на хи, бханте, кат̣т̣хам̣ аггисса ваттху хоти упа̄да̄нам̣, йе кечи манусса̄ аггика̄ма̄, те аттано тха̄мабалавӣрийена паччаттапурисака̄рена кат̣т̣хам̣ мантхайитва̄ [маддитва̄ (ка.)] аггим̣ ниббаттетва̄ тена аггина̄ аггикаран̣ӣйа̄ни камма̄ни каронтӣ’’ти. ‘‘тена хи, маха̄ра̄джа, титтхийа̄нам̣ вачанам̣ миччха̄ бхавати ‘аса̄дийантасса като адхика̄ро ван̃джхо бхавати апхало’ти.

‘‘йатха̄, маха̄ра̄джа, махатимаха̄аггиккхандхо паджджали, евамева бхагава̄ дасасахассийа̄ [дасасахассимхи (сӣ. пӣ. ка.)] локадха̄туйа̄ буддхасирийа̄ паджджали. йатха̄, маха̄ра̄джа, махатимаха̄аггиккхандхо паджджалитва̄ ниббуто, евамева бхагава̄ дасасахассийа̄ локадха̄туйа̄ буддхасирийа̄ паджджалитва̄ анупа̄дисеса̄йа нибба̄надха̄туйа̄ париниббуто. йатха̄, маха̄ра̄джа, ниббуто аггиккхандхо тин̣акат̣т̣хупа̄да̄нам̣ на са̄дийати, евамева кхо локахитасса са̄дийана̄ пахӣна̄ упасанта̄. йатха̄, маха̄ра̄джа, манусса̄ ниббуте аггиккхандхе анупа̄да̄не аттано тха̄мабалавӣрийена паччаттапурисака̄рена кат̣т̣хам̣ мантхайитва̄ аггим̣ ниббаттетва̄ тена аггина̄ аггикаран̣ӣйа̄ни камма̄ни каронти, евамева кхо деваманусса̄ татха̄гатасса париниббутасса аса̄дийантассева дха̄туратанам̣ ваттхум̣ каритва̄ татха̄гатасса н̃а̄н̣аратана̄рамман̣ена самма̄пат̣ипаттим̣ севанта̄ тиссо сампаттийо пат̣илабханти, имина̄пи, маха̄ра̄джа, ка̄ран̣ена татха̄гатасса париниббутасса аса̄дийантассева като адхика̄ро аван̃джхо бхавати сапхало.

‘‘апарампи, маха̄ра̄джа, уттарим̣ ка̄ран̣ам̣ сун̣охи йена ка̄ран̣ена татха̄гатасса париниббутасса аса̄дийантассева като адхика̄ро аван̃джхо бхавати сапхало. йатха̄, маха̄ра̄джа, махатимаха̄ва̄то ва̄йитва̄ упарамеййа, апи ну кхо со, маха̄ра̄джа, упарато ва̄то са̄дийати пуна ниббатта̄пана’’нти? ‘‘на хи, бханте, упаратасса ва̄тасса а̄бхого ва̄ манасика̄ро ва̄ пуна ниббатта̄пана̄йа’’. ‘‘ким̣ ка̄ран̣ам̣’’? ‘‘ачетана̄ са̄ ва̄йодха̄тӯ’’ти. ‘‘апи ну тасса, маха̄ра̄джа, упаратасса ва̄тасса ва̄тоти саман̃н̃а̄ апагаччхатӣ’’ти? ‘‘на хи, бханте, та̄лаван̣т̣авидхӯпана̄ни ва̄тасса уппаттийа̄ паччайа̄, йе кечи манусса̄ ун̣ха̄бхитатта̄ парил̣а̄хапарипӣл̣ита̄, те та̄лаван̣т̣ена ва̄ видхӯпанена ва̄ аттано тха̄мабалавӣрийена паччаттапурисака̄рена там̣ ниббаттетва̄ тена ва̄тена ун̣хам̣ нибба̄пенти парил̣а̄хам̣ вӯпасаментӣ’’ти. ‘‘тена хи, маха̄ра̄джа, титтхийа̄нам̣ вачанам̣ миччха̄ бхавати ‘аса̄дийантасса като адхика̄ро ван̃джхо бхавати апхало’ти.

‘‘йатха̄, маха̄ра̄джа, махатимаха̄ва̄то ва̄йи, евамева бхагава̄ дасасахассийа̄ локадха̄туйа̄ сӣталамадхурасантасукхумаметта̄ва̄тена упава̄йи. йатха̄, маха̄ра̄джа, махатимаха̄ва̄то ва̄йитва̄ упарато, евамева бхагава̄ сӣталамадхурасантасукхумаметта̄ва̄тена упава̄йитва̄ анупа̄дисеса̄йа нибба̄надха̄туйа̄ париниббуто. йатха̄, маха̄ра̄джа, упарато ва̄то пуна ниббатта̄панам̣ на са̄дийати, евамева локахитасса са̄дийана̄ пахӣна̄ упасанта̄. йатха̄, маха̄ра̄джа, те манусса̄ ун̣ха̄бхитатта̄ парил̣а̄хапарипӣл̣ита̄, евамева деваманусса̄ тивидхаггисанта̄папарил̣а̄хапарипӣл̣ита̄. йатха̄ та̄лаван̣т̣авидхӯпана̄ни ва̄тасса ниббаттийа̄ паччайа̄ хонти, евамева татха̄гатасса дха̄ту ча н̃а̄н̣аратанан̃ча паччайо хоти тиссаннам̣ сампаттӣнам̣ пат̣ила̄бха̄йа. йатха̄ манусса̄ ун̣ха̄бхитатта̄ парил̣а̄хапарипӣл̣ита̄ та̄лаван̣т̣ена ва̄ видхӯпанена ва̄ ва̄там̣ ниббаттетва̄ ун̣хам̣ нибба̄пенти парил̣а̄хам̣ вӯпасаменти, евамева деваманусса̄ татха̄гатасса париниббутасса аса̄дийантассева дха̄тун̃ча н̃а̄н̣аратанан̃ча пӯджетва̄ кусалам̣ ниббаттетва̄ тена кусалена тивидхаггисанта̄папарил̣а̄хам̣ нибба̄пенти вӯпасаменти. имина̄пи, маха̄ра̄джа, ка̄ран̣ена татха̄гатасса париниббутасса аса̄дийантассева като адхика̄ро аван̃джхо бхавати сапхалоти.

‘‘апарампи, маха̄ра̄джа, уттарим̣ ка̄ран̣ам̣ сун̣охи парава̄да̄нам̣ ниггаха̄йа. йатха̄, маха̄ра̄джа, пурисо бхерим̣ а̄кот̣етва̄ саддам̣ ниббаттеййа, йо со бхерисаддо пурисена ниббаттито, со саддо антарадха̄йеййа, апи ну кхо со, маха̄ра̄джа, саддо са̄дийати пуна ниббатта̄пана’’нти? ‘‘на хи, бханте, антарахито со саддо, наттхи тасса пуна уппа̄да̄йа а̄бхого ва̄ манасика̄ро ва̄, саким̣ ниббатте бхерисадде антарахите со бхерисаддо самуччхинно хоти. бхерӣ пана, бханте, паччайо хоти саддасса ниббаттийа̄, атха пурисо паччайе сати аттаджена ва̄йа̄мена бхерим̣ акот̣етва̄ саддам̣ ниббаттетӣ’’ти. ‘‘евамева кхо, маха̄ра̄джа, бхагава̄ сӣласама̄дхипан̃н̃а̄вимуттивимуттин̃а̄н̣адассанапарибха̄витам̣ дха̄туратанан̃ча дхамман̃ча винайан̃ча анусит̣т̣хан̃ча [анусаттхин̃ча (сӣ. пӣ.)] саттха̄рам̣ т̣хапайитва̄ сайам̣ анупа̄дисеса̄йа нибба̄надха̄туйа̄ париниббуто, на ча париниббуте бхагавати сампаттила̄бхо упаччхинно хоти, бхавадуккхапат̣ипӣл̣ита̄ сатта̄ дха̄туратанан̃ча дхамман̃ча винайан̃ча анусит̣т̣хан̃ча паччайам̣ каритва̄ сампаттика̄ма̄ сампаттийо пат̣илабханти, имина̄пи, маха̄ра̄джа, ка̄ран̣ена татха̄гатасса париниббутасса аса̄дийантассева като адхика̄ро аван̃джхо бхавати сапхалоти.

‘‘дит̣т̣хан̃четам̣, маха̄ра̄джа, бхагавата̄ ана̄гатамаддха̄нам̣. катхитан̃ча бхан̣итан̃ча а̄чиккхитан̃ча ‘сийа̄ кхо пана̄нанда, тумха̄кам̣ евамасса атӣтасаттхукам̣ па̄вачанам̣ наттхи но саттха̄ти, на кхо панетам̣, а̄нанда, евам̣ дат̣т̣хаббам̣, йо во, а̄нанда, майа̄ дхаммо ча винайо ча десито пан̃н̃атто, со во мамаччайена саттха̄’ти. париниббутасса татха̄гатасса аса̄дийантасса като адхика̄ро ван̃джхо бхавати апхалоти, там̣ тесам̣ титтхийа̄нам̣ вачанам̣ миччха̄ абхӯтам̣ витатхам̣ аликам̣ вируддхам̣ випарӣтам̣ дуккхада̄йакам̣ дуккхавипа̄кам̣ апа̄йагаманӣйанти.

‘‘апарампи, маха̄ра̄джа, уттарим̣ ка̄ран̣ам̣ сун̣охи йена ка̄ран̣ена татха̄гатасса париниббутасса аса̄дийантассева като адхика̄ро аван̃джхо бхавати сапхало. са̄дийати ну кхо, маха̄ра̄джа, айам̣ маха̄патхавӣ ‘саббабӣджа̄ни майи сам̣вирухантӯ’’’ти? ‘‘на хи, бханте’’ти. ‘‘кисса пана та̄ни, маха̄ра̄джа, бӣджа̄ни аса̄дийантийа̄ маха̄патхавийа̄ сам̣вирухитва̄ дал̣хамӯладжат̣а̄патит̣т̣хита̄ кхандхаса̄раса̄кха̄паривиттхин̣н̣а̄ пуппхапхаладхара̄ хонтӣ’’ти? ‘‘аса̄дийантӣпи, бханте, маха̄патхавӣ тесам̣ бӣджа̄нам̣ ваттхум̣ хоти паччайам̣ дети вирухана̄йа, та̄ни бӣджа̄ни там̣ ваттхум̣ нисса̄йа тена паччайена сам̣вирухитва̄ дал̣хамӯладжат̣а̄патит̣т̣хита̄ кхандхаса̄раса̄кха̄паривиттхин̣н̣а̄ пуппхапхаладхара̄ хонтӣ’’ти. ‘‘тена хи, маха̄ра̄джа, титтхийа̄ саке ва̄де нат̣т̣ха̄ хонти хата̄ вируддха̄, саче те бхан̣анти ‘аса̄дийантасса като адхика̄ро ван̃джхо бхавати апхало’ ти.

‘‘йатха̄, маха̄ра̄джа, маха̄патхавӣ, евам̣ татха̄гато арахам̣ самма̄самбуддхо. йатха̄, маха̄ра̄джа, маха̄патхавӣ на кин̃чи са̄дийати, евам̣ татха̄гато на кин̃чи са̄дийати. йатха̄, маха̄ра̄джа, та̄ни бӣджа̄ни патхавим̣ нисса̄йа сам̣вирухитва̄ дал̣хамӯладжат̣а̄патит̣т̣хита̄ кхандхаса̄раса̄кха̄паривиттхин̣н̣а̄ пуппхапхаладхара̄ хонти, евам̣ деваманусса̄ татха̄гатасса париниббутасса аса̄дийантассева дха̄тун̃ча н̃а̄н̣аратанан̃ча нисса̄йа дал̣хакусаламӯлапатит̣т̣хита̄ сама̄дхиккхандхадхаммаса̄расӣласа̄кха̄паривиттхин̣н̣а̄ вимуттипуппхаса̄ман̃н̃апхаладхара̄ хонти, имина̄пи, маха̄ра̄джа, ка̄ран̣ена татха̄гатасса париниббутасса аса̄дийантассева като адхика̄ро аван̃джхо бхавати сапхалоти.

‘‘апарампи, маха̄ра̄джа, уттарим̣ ка̄ран̣ам̣ сун̣охи йена ка̄ран̣ена татха̄гатасса париниббутасса аса̄дийантассева като адхика̄ро аван̃джхо бхавати сапхало. са̄дийанти ну кхо, маха̄ра̄джа, име от̣т̣ха̄ гон̣а̄ гадрабха̄ аджа̄ пасӯ манусса̄ антокуччхисмим̣ кимикула̄нам̣ самбхава’’нти? ‘‘на хи, бханте’’ти. ‘‘кисса пана те, маха̄ра̄джа, кимайо тесам̣ аса̄дийанта̄нам̣ антокуччхисмим̣ самбхавитва̄ бахупуттанатта̄ вепуллатам̣ па̄пун̣антӣ’’ти? ‘‘па̄пасса, бханте, каммасса балавата̄йа аса̄дийанта̄нам̣ йева тесам̣ сатта̄нам̣ антокуччхисмим̣ кимайо самбхавитва̄ бахупуттанатта̄ вепуллатам̣ па̄пун̣антӣ’’ти. ‘‘евамева кхо, маха̄ра̄джа, татха̄гатасса париниббутасса аса̄дийантассева дха̄тусса ча н̃а̄н̣а̄рамман̣асса ча балавата̄йа татха̄гате като адхика̄ро аван̃джхо бхавати сапхалоти.

‘‘апарампи, маха̄ра̄джа, уттарим̣ ка̄ран̣ам̣ сун̣охи йена ка̄ран̣ена татха̄гатасса париниббутасса аса̄дийантассева като адхика̄ро аван̃джхо бхавати сапхало. са̄дийанти ну кхо, маха̄ра̄джа, име манусса̄ име ат̣т̣ханавути рога̄ ка̄йе ниббаттантӯ’’ти? ‘‘на хи, бханте’’ти. ‘‘кисса пана те, маха̄ра̄джа, рога̄ аса̄дийанта̄нам̣ ка̄йе нипатантӣ’’ти? ‘‘пуббе катена, бханте, дуччаритена̄’’ти. ‘‘йади, маха̄ра̄джа, пуббе катам̣ акусалам̣ идха веданӣйам̣ хоти, тена хи, маха̄ра̄джа, пуббе катампи идха катампи кусала̄кусалам̣ каммам̣ аван̃джхам̣ бхавати сапхаланти. имина̄пи, маха̄ра̄джа, ка̄ран̣ена татха̄гатасса париниббутасса аса̄дийантассева като адхика̄ро аван̃джхо бхавати сапхалоти.

‘‘сутапуббам̣ пана тайа̄, маха̄ра̄джа, нандако на̄ма йаккхо тхерам̣ са̄рипуттам̣ а̄са̄дайитва̄ патхавим̣ павит̣т̣хо’’ти? ‘‘а̄ма, бханте, суййати, локе па̄кат̣о есо’’ти. ‘‘апи ну кхо, маха̄ра̄джа, тхеро са̄рипутто са̄дийи нандакасса йаккхасса маха̄патхавигилана’’нти [паваттама̄непи (сйа̄.)]. ‘‘уббаттийантепи, бханте, садеваке локе патама̄непи чхама̄йам̣ чандимасӯрийе викирантепи синерупаббатара̄дже тхеро са̄рипутто на парасса дуккхам̣ са̄дийеййа. там̣ кисса хету? йена хетуна̄ тхеро са̄рипутто куджджхеййа ва̄ дуссеййа ва̄, со хету тхерасса са̄рипуттасса самӯхато самуччхинно, хетуно самуггха̄титатта̄, бханте, тхеро са̄рипутто джӣвитаха̄ракепи копам̣ на кареййа̄’’ти. ‘‘йади, маха̄ра̄джа, тхеро са̄рипутто нандакасса йаккхасса патхавигиланам̣ на са̄дийи, кисса пана нандако йаккхо патхавим̣ павит̣т̣хо’’ти? ‘‘акусаласса, бханте, каммасса балавата̄йа̄’’ти. ‘‘йади, маха̄ра̄джа, акусаласса каммасса балавата̄йа нандако йаккхо патхавим̣ павит̣т̣хо, аса̄дийантасса̄пи като апара̄дхо аван̃джхо бхавати сапхало. тена хи, маха̄ра̄джа, акусалассапи каммасса балавата̄йа аса̄дийантасса като адхика̄ро аван̃джхо бхавати сапхалоти. имина̄пи, маха̄ра̄джа, ка̄ран̣ена татха̄гатасса париниббутасса аса̄дийантассева като адхика̄ро аван̃джхо бхавати сапхалоти.

‘‘кати ну кхо те, маха̄ра̄джа, манусса̄, йе етарахи маха̄патхавим̣ павит̣т̣ха̄, аттхи те таттха саван̣а’’нти? ‘‘а̄ма, бханте, суййатӣ’’ти. ‘‘ин̇гха твам̣, маха̄ра̄джа, са̄вехӣ’’ти? ‘‘чин̃чама̄н̣авика̄, бханте, суппабуддхо ча сакко, девадатто ча тхеро, нандако ча йаккхо, нандо ча ма̄н̣авакоти. сутаметам̣, бханте, име пан̃ча джана̄ маха̄патхавим̣ павит̣т̣ха̄’’ти. ‘‘кисмим̣ те, маха̄ра̄джа, апараддха̄’’ти? ‘‘бхагавати ча, бханте, са̄вакесу ча̄’’ти. ‘‘апи ну кхо, маха̄ра̄джа, бхагава̄ ва̄ са̄вака̄ ва̄ са̄дийим̣су имесам̣ маха̄патхавипависана’’нти? ‘‘на хи бханте’’ти. ‘‘тена хи, маха̄ра̄джа, татха̄гатасса париниббутасса аса̄дийантассева като адхика̄ро аван̃джхо бхавати сапхало’’ти. ‘‘сувин̃н̃а̄пито, бханте на̄гасена, пан̃хо гамбхӣро утта̄нӣкато, гуйхам̣ видам̣ситам̣, ган̣т̣хи бхинно, гаханам̣ агаханам̣ катам̣, нат̣т̣ха̄ парава̄да̄, бхагга̄ кудит̣т̣хӣ, ниппабха̄ джа̄та̄ кутиттхийа̄, твам̣ ган̣ӣварапаварама̄саджджа̄’’ти.

ката̄дхика̄расапхалапан̃хо пат̣хамо.