1. ча̄па̄лавагго

1. апа̄расуттаван̣н̣ана̄

813. иддхипа̄дасам̣йуттасса пат̣хаме чхандам̣ нисса̄йа паватто сама̄дхи чхандасама̄дхи. падха̄набхӯта̄ сан̇кха̄ра̄ падха̄насан̇кха̄ра̄. саманна̄гатанти техи дхаммехи упетам̣. иддхийа̄ па̄дам̣, иддхибхӯтам̣ ва̄ па̄данти иддхипа̄дам̣. сесесупи есева найо. айаметтха сан̇кхепо, виттха̄ро пана иддхипа̄давибхан̇ге (вибха. 431 а̄дайо) а̄гатова. висуддхимагге (висуддхи. 2.3.69 а̄дайо) панасса аттхо дӣпито. татха̄ маггабоджджхан̇гасатипат̣т̣ха̄насам̣йуттесу чева идха ча екапариччхедова.

5. иддхипадесасуттаван̣н̣ана̄

817. пан̃чаме иддхипадесанти тайо ча магге тӣн̣и ча пхала̄ни.

6. саматтасуттаван̣н̣ана̄

818. чхат̣т̣хе саматтам̣ иддхинти арахаттапхаламева. а̄дито пат̣т̣ха̄йа пана навасупи суттесу виват̣т̣апа̄дака̄ ева иддхипа̄да̄ катхита̄.

10. четийасуттаван̣н̣ана̄

822. дасаме нисӣдананти чаммакхан̣д̣ам̣ адхиппетам̣. уденам̣ четийанти уденайаккхасса четийат̣т̣ха̄не катавиха̄ро вуччати. готамака̄дӣсупи есева найо. бха̄вита̄ти вад̣д̣хита̄. бахулӣката̄ти пунаппунам̣ ката̄. йа̄нӣката̄ти йуттайа̄нам̣ вийа ката̄. ваттхуката̄ти патит̣т̣ха̄нат̣т̣хена ваттху вийа ката̄. анут̣т̣хита̄ти адхит̣т̣хита̄. паричита̄ти самантато чита̄ сувад̣д̣хита̄. сусама̄раддха̄ти сут̣т̣ху сама̄раддха̄.

ити анийамена катхетва̄ пуна нийаметва̄ дассенто татха̄гатасса кхотиа̄дима̄ха. еттха ча каппанти а̄йукаппам̣, тасмим̣ тасмим̣ ка̄ле йам̣ манусса̄нам̣ а̄йуппама̄н̣ам̣, там̣ парипун̣н̣ам̣ каронто тит̣т̣хеййа. каппа̄васесам̣ ва̄ти ‘‘аппам̣ ва̄ бхиййо’’ти вуттавассасатато атирекам̣ ва̄. маха̄сӣваттхеро пана̄ха ‘‘буддха̄нам̣ ат̣т̣ха̄не гаджджитам̣ на̄ма наттхи. йатхева хи вел̣увага̄маке уппаннам̣ ма̄ран̣антикаведанам̣ даса ма̄се виккхамбхеси, евам̣ пунаппунам̣ там̣ сама̄паттим̣ сама̄паджджитва̄ даса даса ма̄сепи виккхамбхенто имам̣ бхаддакаппамева тит̣т̣хеййа̄’’ти.

касма̄ пана на т̣хитоти? упа̄дин̣н̣акасарӣрам̣ на̄ма кхан̣д̣ичча̄дӣхи абхибхуййати, буддха̄ на̄ма кхан̣д̣ичча̄дибха̄вам̣ апатва̄ва пан̃чаме а̄йукот̣т̣ха̄се бахуджанасса пийамана̄пака̄лейева паринибба̄йанти. буддха̄нубуддхесу ча маха̄са̄вакесу париниббутесу екакена кха̄н̣укена вийа т̣ха̄таббам̣ хоти, дахараса̄ман̣ерапарива̄ритена ва̄, тато – ‘‘ахо буддха̄нам̣ париса̄’’ти хӣл̣етаббатам̣ а̄паджджеййа, тасма̄ на т̣хитоти. евам̣ вуттепи со пана на руччати, ‘‘а̄йукаппо’’ти идамева ат̣т̣хакатха̄йам̣ нийамитам̣.

йатха̄ там̣ ма̄рена парийут̣т̣хитачиттоти еттха танти нипа̄таматтам̣. йатха̄ ма̄рена парийут̣т̣хитачитто аджджхоттхат̣ачитто ан̃н̃опи кочи путхуджджано пат̣ивиджджхитум̣ на саккун̣еййа, евамева на̄саккхи пат̣ивиджджхитунти аттхо. ма̄ро хи йасса саббена саббам̣ два̄даса випалла̄са̄ аппахӣна̄, тасса читтам̣ парийут̣т̣ха̄ти. тхерасса ча чатта̄ро випалла̄са̄ аппахӣна̄, тенасса ма̄ро читтам̣ парийут̣т̣ха̄си. со пана читтапарийут̣т̣ха̄нам̣ каронто ким̣ каротӣти? бхеравам̣ рӯпа̄рамман̣ам̣ ва̄ дассети, садда̄рамман̣ам̣ ва̄ са̄вети, тато сатта̄ там̣ дисва̄ ва̄ сутва̄ ва̄ сатим̣ виссаджджетва̄ виват̣амукха̄ хонти, тесам̣ мукхена хаттхам̣ павесетва̄ хадайам̣ маддати, те висан̃н̃ӣ хутва̄ тит̣т̣ханти. тхерасса панеса мукхе хаттхам̣ павесетум̣ ким̣ саккхиссати? бхерава̄рамман̣ам̣ пана дассети, там̣ дисва̄ тхеро нимиттобха̄сам̣ на пат̣ивиджджхи. джа̄нантойева бхагава̄ киматтхам̣ йа̄вататийакам̣ а̄мантесӣти. парато ‘‘тит̣т̣хату, бханте, бхагава̄’’ти йа̄чите ‘‘туйхеветам̣ дуккат̣ам̣, туйхеветам̣ апараддха’’нти доса̄ропанена сокатанукаран̣аттхам̣.

ма̄ро па̄пима̄ти еттха сатте анаттхе нийодженто ма̄ретӣти ма̄ро. па̄пима̄ти тассева вевачанам̣. со хи па̄падхаммасаманна̄гататта̄ ‘‘па̄пима̄’’ти вуччати. кан̣хо, антако, намучи, паматтабандхӯтипи тассева на̄ма̄ни. бха̄сита̄ кхо панеса̄ти айан̃хи бхагавато самбодхипаттийа̄ ат̣т̣хаме сатта̄хе бодхиман̣д̣ам̣йева а̄гантва̄ – ‘‘бхагава̄ йадаттхам̣ тумхехи па̄рамийо пӯрита̄, со во аттхо ануппатто, пат̣ивиддхам̣ саббан̃н̃утан̃н̃а̄н̣ам̣, ким̣ во локавичаран̣ена̄’’ти ватва̄ йатха̄ аджджа, евамева – ‘‘паринибба̄ту да̄ни, бханте, бхагава̄, паринибба̄ту, сугато,’’ти йа̄чи. бхагава̄ часса ‘‘на та̄ва̄ха’’нтиа̄дӣни ватва̄ пат̣иккхипи. там̣ сандха̄йа ‘‘бха̄сита̄ кхо панеса̄, бханте,’’тиа̄дима̄ха.

таттха вийатта̄ти маггавасена бйатта̄. татхева винӣта̄. татха̄ виса̄рада̄. бахуссута̄ти тепит̣акавасена баху сутаметесанти бахуссута̄. тадева дхаммам̣ дха̄рентӣти дхаммадхара̄. атха ва̄ парийаттибахуссута̄ чева пат̣иведхабахуссута̄ ча, парийаттипат̣иведхадхамма̄нам̣йева дха̄ран̣ато дхаммадхара̄ти еваметтха аттхо дат̣т̣хаббо. дхамма̄нудхаммаппат̣ипанна̄ти арийадхаммасса анудхаммабхӯтам̣ випассана̄дхаммам̣ пат̣ипанна̄. са̄мӣчиппат̣ипанна̄ти ануччхавикапат̣ипадам̣ пат̣ипанна̄. анудхаммача̄риноти анудхаммачаран̣асӣла̄. сакам̣ а̄чарийаканти аттано а̄чарийава̄дам̣. а̄чиккхиссантӣтиа̄дӣни сабба̄ни ан̃н̃аман̃н̃ассева вевачана̄ни. сахадхаммена̄ти сахетукена сака̄ран̣ена вачанена. саппа̄т̣иха̄рийанти йа̄ва ниййа̄никам̣ катва̄ дхаммам̣ десессанти.

брахмачарийанти сиккхаттайасан̇гахитам̣ сакалам̣ са̄санабрахмачарийам̣. иддханти самиддхам̣ джха̄насса̄давасена. пхӣтанти вуд̣д̣хипаттам̣ саббапа̄липхуллам̣ вийа абхин̃н̃а̄сампаттивасена. виттха̄риканти виттхатам̣ тасмим̣ тасмим̣ диса̄бха̄ге патит̣т̣хитавасена. ба̄худжан̃н̃анти бахӯхи н̃а̄там̣ пат̣ивиддхам̣ маха̄джана̄бхисамайавасена. путхубхӯтанти сабба̄ка̄рена путхулабха̄вапаттам̣. катхам̣? йа̄ва девамануссехи суппака̄ситам̣, йаттака̄ вин̃н̃уджа̄тика̄ дева̄ чева манусса̄ ча аттхи, саббехи сут̣т̣ху пака̄ситанти аттхо.

аппоссуккоти нира̄лайо. тван̃хи па̄пима ат̣т̣хамасатта̄хато пат̣т̣ха̄йа ‘‘паринибба̄ту да̄ни, бханте, бхагава̄, паринибба̄ту сугато’’ти вираванто а̄хин̣д̣иттха, аджджа да̄ни пат̣т̣ха̄йа вигатусса̄хо хохи, ма̄ майхам̣ паринибба̄наттхам̣ ва̄йа̄мам̣ карохӣти вадати.

сато сампаджа̄но а̄йусан̇кха̄рам̣ оссаджӣти сатим̣ сӯпат̣т̣хитам̣ катва̄ н̃а̄н̣ена париччхиндитва̄ а̄йусан̇кха̄рам̣ виссаджи паджахи. таттха на бхагава̄ хаттхена лед̣д̣ум̣ вийа а̄йусан̇кха̄рам̣ оссаджи, тема̄саматтамева пана пхаласама̄паттим̣ сама̄паджджитва̄ тато парам̣ на сама̄паджджисса̄мӣти читтам̣ уппа̄деси. там̣ сандха̄йа вуттам̣ ‘‘оссаджӣ’’ти. уссаджӣтипи па̄т̣хо. маха̄бхӯмича̄лоти маханто патхавикампо. тада̄ кира дасасахассилокадха̄ту акампиттха. бхим̣санакоти бхайаджанако. девадундубхийо ча пхалим̣сӯти девабхерийо пхалим̣су, дево суккхагаджджитам̣ гаджджи, ака̄лавиджджулата̄ ниччхарим̣су, кхан̣икавассам̣ вассӣти вуттам̣ хоти.

уда̄нам̣ уда̄несӣти касма̄ уда̄неси? кочи на̄ма вадеййа ‘‘бхагава̄ паччхато паччхато анубандхитва̄ – ‘паринибба̄йатха, бханте, паринибба̄йатха, бханте’ти упаддуто бхайена а̄йусан̇кха̄рам̣ виссаджджесӣ’’ти. тассока̄со ма̄ хотӯти. бхӣтасса хи уда̄нам̣ на̄ма наттхӣти пӣтивегависсат̣т̣хам̣ уда̄неси.

таттха саббесам̣ сон̣асин̇га̄ла̄дӣнампи паччаккхабха̄вато тулитам̣ париччхиннанти тулам̣. ким̣ там̣? ка̄ма̄вачаракаммам̣. на тулам̣, на ва̄ тулам̣ садисамасса ан̃н̃ам̣ локийакаммам̣ аттхӣти атулам̣. ким̣ там̣? махаггатакаммам̣. атха ва̄ ка̄ма̄вачарам̣ рӯпа̄вачаран̃ча тулам̣, арӯпа̄вачарам̣ атулам̣. аппавипа̄кам̣ тулам̣, бахувипа̄кам̣ атулам̣. самбхаванти самбхавахетубхӯтам̣, пин̣д̣ака̄ракам̣ ра̄сика̄раканти аттхо. бхавасан̇кха̄ранти пунаббхавасса сан̇кха̄рам̣. авассаджӣти виссаджджеси. мунӣти буддхамуни. аджджхаттаратоти нийакаджджхаттарато. сама̄хитоти упача̄раппана̄сама̄дхивасена сама̄хито. абхинди кавачамива̄ти кавачам̣ вийа абхинди. аттасамбхаванти аттани джа̄такилесам̣. идам̣ вуттам̣ хоти – савипа̄кат̣т̣хена самбхавам̣ бхава̄бхисан̇кхан̣ат̣т̣хена бхавасан̇кха̄ранти ча ладдхана̄мам̣ тула̄туласан̇кха̄там̣ локийакамман̃ча оссаджи, сан̇га̄масӣсе маха̄йодхо кавачам̣ вийа аттасамбхавам̣ килесан̃ча аджджхаттарато сама̄хито хутва̄ абхиндӣти.

атха ва̄ туланти туленто тӣренто. атулан̃ча самбхаванти нибба̄нан̃чева бхаван̃ча. бхавасан̇кха̄ранти бхавага̄микаммам̣. авассаджи мунӣти ‘‘пан̃чаккхандха̄ аничча̄, пан̃чаннам̣ кхандха̄нам̣ ниродхо нибба̄нам̣ ничча’’нтиа̄дина̄ найена тулайанто буддхамуни бхаве а̄дӣнавам̣ нибба̄не ча̄нисам̣сам̣ дисва̄ там̣ кхандха̄нам̣ мӯлабхӯтам̣ бхавасан̇кха̄рам̣ ‘‘каммаккхайа̄йа сам̣ваттатӣ’’ти евам̣ вуттена каммаккхайакарена арийамаггена авассаджи. катхам̣? аджджхаттарато сама̄хито абхинди кавачамиваттасамбхавам̣. со хи випассана̄васена аджджхаттарато, саматхавасена сама̄хитоти евам̣ пуббабха̄гато пат̣т̣ха̄йа саматхавипассана̄балена кавачамива аттабха̄вам̣ парийонандхитва̄ т̣хитам̣, аттани самбхаватта̄ аттасамбхаванти ладдхана̄мам̣ саббам̣ килесаджа̄там̣ абхинди. килеса̄бха̄вена ча каммам̣ аппат̣исандхикатта̄ авассат̣т̣хам̣ на̄ма хотӣти евам̣ килесаппаха̄нена каммам̣ джахи. пахӣнакилесасса бхайам̣ на̄ма наттхи. тасма̄ абхӣтова а̄йусан̇кха̄рам̣ оссаджи. абхӣтабха̄ван̃а̄панаттхан̃ча уда̄нам̣ уда̄несӣти ведитаббо.

ча̄па̄лавагго пат̣хамо.