намо тасса бхагавато арахато самма̄самбуддхасса
сам̣йуттаника̄йе
маха̄вагга-ат̣т̣хакатха̄
1. маггасам̣йуттам̣
1. авиджджа̄вагго
1-2. авиджджа̄сутта̄диван̣н̣ана̄
1-2. маха̄ваггасса пат̣хаме пуббан̇гама̄ти сахаджа̄тавасена ча упаниссайавасена ча̄ти двӣха̄ка̄рехи пуббан̇гама̄. сама̄паттийа̄ти сама̄паджджана̄йа сабха̄вапат̣ила̄бха̄йа, уппаттийа̄ти аттхо. анвадева ахирикам̣ аноттаппанти са̄ панеса̄ йадетам̣ аладжджана̄ка̄расан̣т̣хикам̣ ахирикам̣, абха̄йана̄ка̄расан̣т̣хитан̃ча аноттаппам̣, етам̣ анудева сахева екатова, на вина̄ тена уппаджджатӣти аттхо. авиджджа̄гатасса̄ти авиджджа̄йа упагатасса саманна̄гатасса. миччха̄дит̣т̣хӣти айа̄тха̄вадит̣т̣хи аниййа̄никадит̣т̣хи. пахотӣти хоти уппаджджати. миччха̄сан̇каппа̄дӣсупи айа̄тха̄вааниййа̄никавасенева миччха̄бха̄во ведитаббо. ити има̄ни ат̣т̣хапи акусаладхаммасама̄паттийа̄ миччхаттаан̇га̄ни на̄ма хонти. та̄ни пана на екаккхан̣е сабба̄ни лаббханти, на̄наккхан̣е лаббханти.
катхам̣? йада̄ хи дит̣т̣хисампайуттачиттам̣ ка̄йавин̃н̃аттим̣ самут̣т̣ха̄пентам̣ уппаджджати, тада̄ миччха̄дит̣т̣хи миччха̄сан̇каппо миччха̄ва̄йа̄мо миччха̄сати миччха̄сама̄дхи миччха̄каммантоти чха ан̇га̄ни хонти. йада̄ дит̣т̣хивиппайуттам̣, тада̄ миччха̄дит̣т̣хиваджджа̄ни пан̃ча. йада̄ та̄нева две вачӣвин̃н̃аттим̣ самут̣т̣ха̄пенти, тада̄ миччха̄каммантат̣т̣ха̄не миччха̄ва̄ча̄йа саддхим̣ та̄нева чха ва̄ пан̃ча ва̄. айам̣ а̄джӣво на̄ма куппама̄но ка̄йавачӣдва̄ресуйева ан̃н̃атарасмим̣ куппати, на манодва̄ре. тасма̄ йада̄ а̄джӣвасӣсена та̄нева читта̄ни ка̄йавачӣвин̃н̃аттийо самут̣т̣ха̄пенти, тада̄ ка̄йакаммам̣ миччха̄джӣво на̄ма хоти, татха̄ вачӣкамманти миччха̄джӣвасса васена та̄нева чха ва̄ пан̃ча ва̄. йада̄ пана вин̃н̃аттим̣ асамут̣т̣ха̄петва̄ та̄ни читта̄ни уппаджджанти, тада̄ миччха̄дит̣т̣химиччха̄сан̇каппамиччха̄ва̄йа̄мамиччха̄сатимиччха̄сама̄дхивасена пан̃ча ва̄, миччха̄сан̇каппа̄дивасена чатта̄ри ва̄ хонтӣти евам̣ на екаккхан̣е сабба̄ни лаббханти, на̄наккхан̣е лаббхантӣти.
суккапаккхе виджджа̄ти каммассакатан̃а̄н̣ам̣. иха̄пи сахаджа̄тавасена ча упаниссайавасена ча̄ти двӣха̄ка̄рехи пуббан̇гамата̄ ведитабба̄. хироттаппанти хирӣ ча оттаппан̃ча. таттха ладжджана̄ка̄расан̣т̣хита̄ хирӣ, бха̄йана̄ка̄расан̣т̣хитам̣ оттаппам̣. айаметтха сан̇кхепо, виттха̄ро пана висуддхимагге вуттова. виджджа̄гатасса̄ти виджджа̄йа упагатасса саманна̄гатасса. виддасуноти видуно пан̣д̣итасса. самма̄дит̣т̣хӣти йа̄тха̄вадит̣т̣хи ниййа̄никадит̣т̣хи. самма̄камманта̄дӣсупи есева найо. ити кусаладхаммасама̄паттийа̄ има̄ни ат̣т̣хан̇га̄ни хонти, та̄ни локийамаггаккхан̣е на екато сабба̄ни лаббханти, локуттарамаггаккхан̣е пана лаббханти. та̄ни ча кхо пат̣хамаджджха̄никамагге, дутийаджджха̄ника̄дӣсу пана самма̄сан̇каппаваджджа̄ни саттева хонти.
таттха йо евам̣ вадеййа ‘‘йасма̄ маджджхиманика̄йамхи маха̄сал̣а̄йатаникасутте (ма. ни. 3.431) ‘йа̄ татха̄бхӯтасса дит̣т̣хи, са̄сса хоти самма̄дит̣т̣хи. йо татха̄бхӯтасса, сан̇каппо, сва̄сса хоти самма̄сан̇каппо. йо татха̄бхӯтасса ва̄йа̄мо, сва̄сса хоти самма̄ва̄йа̄мо. йа̄ татха̄бхӯтасса сати, сва̄сса хоти самма̄сати. йо татха̄бхӯтасса сама̄дхи, сва̄сса хоти самма̄сама̄дхи. пуббева кхо панасса ка̄йакаммам̣ вачӣкаммам̣ а̄джӣво ча супарисуддхо’ти вуттам̣ тасма̄ пан̃чан̇гикопи локуттарамагго хотӣ’’ти со ваттаббо – тасмим̣йева сутте ‘‘евамасса̄йам̣ арийо ат̣т̣хан̇гико магго бха̄вана̄па̄рипӯрим̣ гаччхатӣ’’ти идам̣ касма̄ на пассаси? йам̣ панетам̣ ‘‘пуббева кхо панасса̄’’ти вуттам̣, там̣ паббаджитадивасато пат̣т̣ха̄йа парисуддхабха̄вадассанаттхам̣. паббаджитадивасато пат̣т̣ха̄йа хи парисуддха̄ни ка̄йакамма̄дӣни локуттарамаггаккхан̣е атипарисуддха̄ни хонтӣти айаматтхо дӣпито.
йампи абхидхамме вуттам̣ ‘‘тасмим̣ кхо пана самайе пан̃чан̇гико магго хотӣ’’ти (вибха. 212), там̣ екам̣ киччантарам̣ дассетум̣ вуттам̣. йасмин̃хи ка̄ле миччха̄каммантам̣ паха̄йа самма̄каммантам̣ пӯрети, тасмим̣ ка̄ле миччха̄ва̄ча̄ ва̄ миччха̄джӣво ва̄ на хоти, дит̣т̣хи сан̇каппо ва̄йа̄мо сати сама̄дхӣти имесуйева пан̃часу ка̄ракан̇гесу самма̄камманто пӯрати. виративасена хи самма̄камманто пӯрати на̄ма. самма̄ва̄ча̄самма̄а̄джӣвесупи есева найо. ити имам̣ киччантарам̣ дассетум̣ евам̣ вуттам̣. локийамаггаккхан̣е ча пан̃чева хонти, вирати пана анийата̄. тасма̄ ‘‘чхаан̇гико’’ти аватва̄ ‘‘пан̃чан̇гико’’твева вуттам̣. ‘‘йа̄ ча, бхиккхаве, арийачиттасса ана̄савачиттасса арийамаггасаман̇гино арийамаггам̣ бха̄вайато тӣхи ка̄йадуччаритехи а̄рати вирати пат̣ивирати вераман̣ӣ акирийа̄ акаран̣ам̣, айам̣ бхиккхаве самма̄камманто арийо ана̄саво локуттарамагго’’ти (ма. ни. 3.139). евам̣ пана маха̄чатта̄лӣсакасутта̄дӣсу анекесу суттесу самма̄камманта̄дӣнан̃ча локуттарамаггасса ан̇габха̄васиддхито ат̣т̣хан̇гикова локуттарамагго хотӣти ведитабботи. имасмим̣ сутте айам̣ ат̣т̣хан̇гико магго локийалокуттарамиссакова катхито. дутийам̣ косаласам̣йутте вуттамева.
3. са̄рипуттасуттаван̣н̣ана̄
3. татийе сакаламидам̣ бхантети а̄нандаттхеро са̄вакапа̄рамӣн̃а̄н̣асса маттхакам̣ аппаттата̄йа сакалампи маггабрахмачарийам̣ калйа̄н̣амиттасанниссайена лаббхатӣти на ан̃н̃а̄си, дхаммасена̄пати пана са̄вакапа̄рамӣн̃а̄н̣асса маттхаке т̣хитатта̄ ан̃н̃а̄си, тасма̄ евама̄ха. теневасса бхагава̄ са̄дху са̄дхӯти са̄дхука̄рамада̄си.
4. джа̄н̣уссон̣ибра̄хман̣асуттаван̣н̣ана̄
4. чатуттхе саббасетена вал̣ава̄бхиратхена̄ти сакаласетена чатӯхи вал̣ава̄хи йуттаратхена. со кира саббо сачаккапан̃джаракуббаро раджатапариккхитто хоти. ратхо ча на̄меса дувидхо хоти – йодхаратхо, алан̇ка̄раратхоти. таттха йодхаратхо чатурассасан̣т̣ха̄но хоти на̄тимаха̄ двиннам̣ тин̣н̣ам̣ ва̄ джана̄нам̣ гахан̣асаматтхо. алан̇ка̄раратхо маха̄ хоти дӣгхато дӣгхо путхулато путхуло ча, таттха чхаттагга̄хако ва̄лабӣджанигга̄хако та̄лаван̣т̣агга̄хакоти евам̣ ат̣т̣ха ва̄ даса ва̄ сукхенева т̣ха̄тум̣ ва̄ нисӣдитум̣ ва̄ нипаджджитум̣ ва̄ сакконти. айампи алан̇ка̄раратхойева.
сета̄ судам̣ асса̄ти та̄ вал̣ава̄ пакатийа̄ сетаван̣н̣а̄ва. сета̄лан̇ка̄ра̄ти паса̄дханам̣ та̄сам̣ раджатамайам̣ ахоси. сето ратхоти ратхопи вуттанайенева раджатапариккхиттатта̄ таттха таттха дантакаммакхачитатта̄ ча сетова. сетапарива̄роти йатха̄ ан̃н̃е ратха̄ сӣхачаммапарива̄ра̄пи хонти, бйаггхачаммапарива̄ра̄пи пан̣д̣укамбалапарива̄ра̄пи хонти, на евам̣ еса. еса пана гханадукӯлена парива̄рито ахоси. сета̄ расмийоти расмийопи раджатапана̄л̣исупариккхитта̄. сета̄ патодалат̣т̣хӣти патодалат̣т̣хипи раджатапариккхитта̄.
сетам̣ чхаттанти ратхамаджджхе усса̄питачхаттампи сетамева ахоси. сетам̣ ун̣хӣсанти ат̣т̣хан̇гулавиттха̄ро раджатамайо ун̣хӣсапат̣т̣о сето. сета̄ни ваттха̄нӣти ваттха̄нипи сета̄ни пхен̣апун̃джаван̣н̣а̄ни. тесу нива̄санам̣ пан̃часатаггханакам̣, уттара̄сан̇го сахассаггханако. сета̄ упа̄хана̄ти упа̄хана̄ на̄ма магга̄рул̣хасса ва̄ хонти ат̣авим̣ ва̄ пависантасса. айам̣ пана ратхам̣ абхирул̣хо, тенасса тадануччхавико раджатапат̣исевито па̄да̄лан̇ка̄ро на̄ма еса евам̣ вуттоти ведитаббо. сета̄йа судам̣ ва̄лабӣджанийа̄ти пхаликамайадан̣д̣а̄йа сетачамарава̄лабӣджанийа̄. на кевалан̃ча еттакамевасса сетам̣ ахоси, со пана бра̄хман̣о сетавилепанам̣ вилимпи, сетама̄лам̣ пил̣андхи, дасасу ан̇гулӣсу ан̇гулимуддика̄ кан̣н̣есу кун̣д̣ала̄нӣти евама̄ди алан̇ка̄рописса раджатамайова ахоси. парива̄рабра̄хман̣а̄писса дасасахассаматта̄ татхева сетаваттхавилепанама̄ла̄лан̇ка̄ра̄ ахесум̣.
йам̣ панетам̣ са̄ваттхийа̄ ниййа̄йантанти вуттам̣, татра̄йам̣ ниййа̄йанавибха̄вана̄ – со кира чханнам̣ чханнам̣ ма̄са̄нам̣ екава̄рам̣ нагарам̣ падаккхин̣ам̣ кароти – ‘‘ито еттакехи дивасехи нагарам̣ падаккхин̣ам̣ кариссатӣ’’ти пуретарамева гхосана̄ кайирати. там̣ сутва̄ йе нагарато на пакканта̄, те на паккаманти. йепи пакканта̄, тепи ‘‘пун̃н̃авато сирисампаттим̣ пассисса̄ма̄’’ти а̄гаччханти. йам̣ дивасам̣ бра̄хман̣о нагарам̣ анувичарати, тада̄ па̄това нагаравӣтхийо саммаджджитва̄ ва̄ликам̣ окиритва̄ ла̄джапан̃чамехи пуппхехи виппакиритва̄ пун̣н̣агхат̣е т̣хапетва̄ кадалийо ча дхадже ча усса̄петва̄ сакаланагарам̣ дхӯпитава̄ситам̣ каронти.
бра̄хман̣о па̄това сӣсам̣ нха̄йитва̄ пуребхаттам̣ бхун̃джитва̄ вуттанайенева сетаваттха̄дӣхи атта̄нам̣ алан̇каритва̄ па̄са̄да̄ оруйха ратхам̣ абхирухати. атха нам̣ те бра̄хман̣а̄ саббасетаваттхавилепанама̄ла̄лан̇ка̄ра̄ сетаччхатта̄ни гахетва̄ парива̄ренти. тато маха̄джанасса саннипа̄таттхам̣ пат̣хамам̣йева тарун̣ада̄рака̄нам̣ пхала̄пхала̄ни викиранти, таданантарам̣ ма̄сакарӯпа̄дӣни, таданантарам̣ каха̄пан̣е викиранти. маха̄джано саннипатати, уккут̣т̣хийо чева челуккхепа̄ ча ваттанти. атха бра̄хман̣о ман̇галикасоваттхика̄дӣсу ман̇гала̄ни чева суваттхийо ча каронтесу маха̄сампаттийа̄ нагарам̣ анувичарати. пун̃н̃аванта̄ манусса̄ екабхӯмика̄дипа̄са̄де а̄руйха сукапаттасадиса̄ни ва̄тапа̄накава̄т̣а̄ни виваритва̄ олокенти. бра̄хман̣опи аттано йасасирисампаттийа̄ нагарам̣ аджджхоттхаранто вийа даккхин̣адва̄ра̄бхимукхо хоти. там̣ сандха̄йетам̣ вуттам̣.
таменам̣ джано дисва̄ти маха̄джано там̣ ратхам̣ дисва̄. брахманти сет̣т̣ха̄дхивачанаметам̣. брахмам̣ вата бхо йа̄нанти сет̣т̣хайа̄насадисам̣ вата бхо йа̄нанти айаметтха аттхо. имассева кхо етанти, а̄нанда, манусса̄ на̄ма ван̣н̣абха̄н̣ака̄нам̣ дханам̣ датва̄ аттано да̄рика̄нам̣ ван̣н̣агӣтам̣ га̄йа̄пенти ‘‘абхирӯпо хоти дассанӣйо махаддхано маха̄бхого’’ти, на ча тена ван̣н̣абхан̣анаматтена абхирӯпа̄ ва̄ хонти махаддхана̄ ва̄, евамева маха̄джано бра̄хман̣асса ратхам̣ дисва̄ – ‘‘брахмам̣ вата бхо йа̄на’’нти кин̃ча̄пи евам̣ ван̣н̣ам̣ бхан̣ати, на панетам̣ йа̄нам̣ ван̣н̣абхан̣анаматтенева брахмайа̄нам̣ на̄ма хоти. ла̄макан̃хи етам̣ чхавам̣. параматтхена пана имассева кхо етам̣, а̄нанда, арийасса ат̣т̣хан̇гикасса маггасса адхивачанам̣. айан̃хи саббадосавигамена сет̣т̣хо, имина̄ ча арийа̄ нибба̄нам̣ йантӣти брахмайа̄нам̣ итипи, дхаммабхӯтатта̄ йа̄натта̄ ча дхаммайа̄нам̣ итипи, ануттаратта̄ килесасан̇га̄масса ча виджитатта̄ ануттаро сан̇га̄мавиджайо итипи ваттум̣ ват̣т̣ати.
ида̄нисса ниддосабха̄ван̃чева сан̇га̄мавиджайабха̄ван̃ча дассенто ра̄гавинайапарийоса̄на̄тиа̄дима̄ха. таттха ра̄гам̣ винайама̄на̄ парийоса̄пети парийоса̄нам̣ гаччхати ниппхаджджатӣти ра̄гавинайапарийоса̄на̄. еса найо саббаттха.
йасса саддха̄ ча пан̃н̃а̄ ча̄ти йасса арийамаггайа̄насса саддха̄нуса̄ривасена саддха̄, дхамма̄нуса̄ривасена пан̃н̃а̄ти име две дхамма̄ сада̄ дхурам̣ йутта̄, татрамаджджхаттата̄йуге йутта̄ти аттхо. хирӣ ӣса̄ти аттана̄ саддхим̣ адхивит̣т̣хена бахиддха̄самут̣т̣ха̄нена оттаппена саддхим̣ аджджхаттасамут̣т̣ха̄на̄ хирӣ йасса маггаратхасса ӣса̄. мано йоттанти випассана̄читтан̃ча маггачиттан̃ча йоттам̣. йатха̄ хи ратхасса ва̄ка̄димайам̣ йоттам̣ гон̣е ека̄баддхе кароти екасан̇гахите, евам̣ маггаратхасса локийавипассана̄читтам̣ атирекапан̃н̃а̄са, локуттаравипассана̄читтам̣ атирекасат̣т̣хи кусаладхамме ека̄баддхе екасан̇гахе кароти. тена вуттам̣ ‘‘мано йотта’’нти. сати а̄раккхаса̄ратхӣти маггасампайутта̄ сати а̄раккхаса̄ратхи. йатха̄ хи ратхасса а̄раккхо са̄ратхи на̄ма йоггийо. дхурам̣ ва̄хети йоджети аккхам̣ аббхан̃джати ратхам̣ песети ратхайуттаке ниббисеване кароти, евам̣ маггаратхасса сати. айан̃хи а̄раккхапаччупат̣т̣ха̄на̄ чева кусала̄кусала̄нан̃ча дхамма̄нам̣ гатийо саманвесатӣти вутта̄.
ратхоти арийаат̣т̣хан̇гикамаггаратхо. сӣлапариккха̄роти чатупа̄рисуддхисӣла̄лан̇ка̄ро. джха̄наккхоти випассана̄сампайутта̄нам̣ пан̃чаннам̣ джха̄нан̇га̄нам̣ васена джха̄намайааккхо. чаккавӣрийоти вӣрийачакко, ка̄йикачетасикасан̇кха̄та̄ни две вӣрийа̄ни асса чакка̄нӣти аттхо. упеккха̄ дхурасама̄дхӣти дхурасса сама̄дхи, уннатоната̄ка̄расса абха̄вена двиннампи йугападеса̄нам̣ самата̄ти аттхо. айан̃хи татрамаджджхаттупеккха̄ читтуппа̄дасса лӣнуддхаччабха̄вам̣ харитва̄ пайогамаджджхатте читтам̣ т̣хапети, тасма̄ имасса маггаратхасса ‘‘дхурасама̄дхӣ’’ти вутта̄. аниччха̄ парива̄ран̣анти ба̄хиракаратхасса сӣхачамма̄дӣни вийа имасса̄пи арийамаггаратхасса алобхасан̇кха̄та̄ аниччха̄ парива̄ран̣ам̣ на̄ма.
абйа̄па̄доти метта̄ ча метта̄пуббабха̄го ча. авихим̣са̄ти карун̣а̄ ча карун̣а̄пуббабха̄го ча. вивекоти ка̄йавивека̄ди тивидхавивеко. йасса а̄вудханти йасса арийамаггаратхе т̣хитасса кулапуттасса етам̣ пан̃чавидхам̣ а̄вудхам̣. йатха̄ хи ратхе т̣хито пан̃чахи а̄вудхехи сапатте виджджхати, евам̣ йога̄вачаропи имасмим̣ локийалокуттарамаггаратхе т̣хито метта̄йа досам̣ виджджхати, карун̣а̄йа вихим̣сам̣, ка̄йавивекена ган̣асан̇ган̣икам̣, читтавивекена килесасан̇ган̣икам̣, упадхививекена сабба̄кусалам̣ виджджхати. тенассетам̣ пан̃чавидхам̣ ‘‘а̄вудха’’нти вуттам̣. титиккха̄ти дурутта̄нам̣ дура̄гата̄нам̣ вачанапатха̄нам̣ адхива̄санаккханти. чаммасанна̄хоти саннаддхачаммо. йатха̄ хи ратхе т̣хито ратхико пат̣имуккачаммо а̄гата̄гате саре кхамати, на нам̣ те виджджханти, евам̣ адхива̄санаккхантисаманна̄гато бхиккху а̄гата̄гате вачанапатхе кхамати, на нам̣ те виджджханти. тасма̄ ‘‘титиккха̄ чаммасанна̄хо’’ти вутто. йогаккхема̄йа ваттатӣти чатӯхи йогехи кхема̄йа нибба̄на̄йа ваттати, нибба̄на̄бхимукхо гаччхатийева, на тит̣т̣хати на бхиджджатӣти аттхо.
етадаттани самбхӯтанти етам̣ маггайа̄нам̣ аттано пурисака̄рам̣ нисса̄йа ладдхатта̄ аттани самбхӯтам̣ на̄ма хоти. брахмайа̄нам̣ ануттаранти асадисам̣ сет̣т̣хайа̄нам̣. ниййанти дхӣра̄ локамха̄ти йесам̣ етам̣ йа̄нам̣ аттхи, те дхӣра̄ пан̣д̣итапуриса̄ локамха̄ ниййанти гаччханти. ан̃н̃адаттхӯти екам̣сена. джайам̣ джайанти ра̄га̄дайо сапатте джинанта̄ джинанта̄.
5-6. киматтхийасутта̄диван̣н̣ана̄
5-6. пан̃чаме айамева̄ти евасаддо нийаматтхо. тена ан̃н̃ам̣ маггам̣ пат̣иккхипати. имасмим̣ сутте ват̣т̣адуккхан̃чева миссакамагго ча катхито. чхат̣т̣хам̣ утта̄намева.
7. дутийаан̃н̃атарабхиккхусуттаван̣н̣ана̄
7. саттаме нибба̄надха̄туйа̄ кхо етам̣ бхиккху адхивачананти асан̇кхата̄йа амата̄йа нибба̄надха̄туйа̄ етам̣ адхивачанам̣. а̄сава̄нам̣ кхайо тена вуччатӣти апича тена ра̄га̄дивинайена а̄сава̄нам̣ кхайотипи вуччати. а̄саваккхайо на̄ма арахаттам̣, арахаттасса̄пи етам̣ ра̄гавинайотиа̄ди на̄мамева̄ти дӣпети. етадавоча̄ти ‘‘саттха̄ра̄ нибба̄надха̄тӯти вадантена аматам̣ нибба̄нам̣ катхитам̣, магго панасса на катхито. там̣ катха̄песса̄мӣ’’ти анусандхикусалата̄йа пуччханто етам̣ авоча.
8. вибхан̇гасуттаван̣н̣ана̄
8. ат̣т̣хаме катама̄ ча бхиккхаве самма̄дит̣т̣хӣти екена парийа̄йена ат̣т̣хан̇гикамаггам̣ вибхаджитва̄ пуна апарена парийа̄йена вибхаджитука̄мо идам̣ десанам̣ а̄рабхи. таттха дуккхе н̃а̄н̣анти саванасаммасанапат̣иведхапаччавеккхан̣авасена чатӯха̄ка̄рехи уппаннам̣ н̃а̄н̣ам̣. самудайепи есева найо. сесесу пана двӣсу саммасанасса абха̄ва̄ тивидхамева ват̣т̣ати. еваметам̣ ‘‘дуккхе н̃а̄н̣а’’нтиа̄дина̄ чатусаччакаммат̣т̣ха̄нам̣ дасситам̣.
таттха пурима̄ни две сачча̄ни ват̣т̣ам̣, паччхима̄ни виват̣т̣ам̣. тесу бхиккхуно ват̣т̣е каммат̣т̣ха̄на̄бхинивесо хоти, виват̣т̣е наттхи абхинивесо. пурима̄ни хи две сачча̄ни ‘‘пан̃чаккхандха̄ дуккхам̣, тан̣ха̄ самудайо’’ти евам̣ сан̇кхепена ча, ‘‘катаме пан̃чаккхандха̄ рӯпаккхандхо’’тиа̄дина̄ найена виттха̄рена ча а̄чарийасантике угган̣хитва̄ ва̄ча̄йа пунаппунам̣ париваттенто йога̄вачаро каммам̣ кароти. итаресу пана двӣсу саччесу – ‘‘ниродхасаччам̣ ит̣т̣хам̣ кантам̣ мана̄пам̣, маггасаччам̣ ит̣т̣хам̣ кантам̣ мана̄па’’нти евам̣ саваненева каммам̣ кароти. со евам̣ каронто чатта̄ри сачча̄ни екапат̣иведхена пат̣ивиджджхати, ека̄бхисамайена абхисамети. дуккхам̣ парин̃н̃а̄пат̣иведхена пат̣ивиджджхати, самудайам̣ паха̄напат̣иведхена, ниродхам̣ саччхикирийапат̣иведхена, маггам̣ бха̄вана̄пат̣иведхена пат̣ивиджджхати. дуккхам̣ парин̃н̃а̄бхисамайена…пе… маггам̣ бха̄вана̄бхисамайена абхисамети.
евамасса пуббабха̄ге двӣсу саччесу уггахапарипуччха̄саванадха̄ран̣асаммасанапат̣иведхо хоти, двӣсу саванапат̣иведхойева. апарабха̄ге тӣсу киччато пат̣иведхо хоти, ниродхе а̄рамман̣апат̣иведхо. паччавеккхан̣а̄ пана паттасаччасса хоти. имасса бхиккхуно пуббе париггахато – ‘‘дуккхам̣ париджа̄на̄ми, самудайам̣ паджаха̄ми, ниродхам̣ саччхикароми, маггам̣ бха̄вемӣ’’ти а̄бхогасаманна̄ха̄раманасика̄рапаччавеккхан̣а̄ наттхи, париггахато пат̣т̣ха̄йа хоти. апарабха̄ге пана дуккхам̣ парин̃н̃а̄тамева хоти…пе… магго бха̄витова хоти.
таттха две сачча̄ни дуддасатта̄ гамбхӣра̄ни, две гамбхӣратта̄ дуддаса̄ни. дуккхасаччан̃хи уппаттито па̄кат̣ам̣, кха̄н̣укан̣т̣акапаха̄ра̄дӣсу ‘‘ахо дуккха’’нти ваттаббатампи а̄паджджати. самудайампи кха̄дитука̄мата̄бхун̃джитука̄мата̄дивасена уппаттито па̄кат̣ам̣. лаккхан̣апат̣иведхато пана убхайампи гамбхӣрам̣. ити та̄ни дуддасатта̄ гамбхӣра̄ни. итаресам̣ двиннам̣ дассанаттха̄йа пайого бхаваггаггахан̣аттхам̣ хаттхапаса̄ран̣ам̣ вийа авӣчипхусанаттхам̣ па̄дапаса̄ран̣ам̣ вийа сатадха̄ бхиннасса ва̄ласса кот̣ийа̄ кот̣им̣ пат̣ипа̄данам̣ вийа ча хоти. ити та̄ни гамбхӣратта̄ дуддаса̄ни. евам̣ дуддасатта̄ гамбхӣресу гамбхӣратта̄ ча дуддасесу чатӯсу саччесу уггаха̄дивасена идам̣ ‘‘дуккхе н̃а̄н̣а’’нтиа̄ди вуттам̣. пат̣иведхаккхан̣е пана екамева там̣ н̃а̄н̣ам̣ хоти.
неккхаммасан̇каппа̄дӣсу ка̄мапаччанӣкат̣т̣хена ка̄мато ниссат̣абха̄вена ва̄, ка̄мам̣ саммасантасса уппанноти ва̄, ка̄мападагха̄там̣ ка̄мавӯпасамам̣ каронто уппанноти ва̄, ка̄мавивиттанте уппанноти ва̄ неккхаммасан̇каппо. сесапададвайепи есева найо. саббепи ча те неккхаммасан̇каппа̄дайо ка̄мабйа̄па̄давихим̣са̄вираман̣асан̃н̃а̄нам̣ на̄натта̄ пуббабха̄ге на̄на̄, маггаккхан̣е пана имесу тӣсу т̣ха̄несу уппаннасса акусаласан̇каппасса падаччхедато ануппаттиса̄дханавасена магган̇гам̣ пӯрайама̄но екова кусаласан̇каппо уппаджджати. айам̣ самма̄сан̇каппо на̄ма.
муса̄ва̄да̄ вераман̣ӣа̄дайопи муса̄ва̄да̄дӣхи вираман̣асан̃н̃а̄нам̣ на̄натта̄ пуббабха̄ге на̄на̄, маггаккхан̣е пана имесу чатӯсу т̣ха̄несу уппанна̄йа акусаладуссӣлйачетана̄йа падаччхедато ануппаттиса̄дханавасена магган̇гам̣ пӯрайама̄на̄ ека̄ва кусалавераман̣ӣ уппаджджати. айам̣ самма̄ва̄ча̄ на̄ма.
па̄н̣а̄типа̄та̄ вераман̣ӣ а̄дайопи па̄н̣а̄типа̄та̄дӣхи вираман̣асан̃н̃а̄нам̣ на̄натта̄ пуббабха̄ге на̄на̄, маггаккхан̣е пана имесу тӣсу т̣ха̄несу уппанна̄йа акусаладуссӣлйачетана̄йа акирийато падаччхедато ануппаттиса̄дханавасена магган̇гам̣ пӯрайама̄на̄ ека̄ва кусалавераман̣ӣ уппаджджати. айам̣ самма̄камманто на̄ма.
миччха̄а̄джӣванти кха̄данӣйабходжанӣйа̄дӣнам̣ аттха̄йа паваттитам̣ ка̄йавачӣдуччаритам̣. паха̄йа̄ти ваджджетва̄. самма̄а̄джӣвена̄ти буддхапасаттхена а̄джӣвена. джӣвикам̣ каппетӣти джӣвитавуттим̣ паваттети. самма̄джӣвопи кухана̄дӣхи вираман̣асан̃н̃а̄нам̣ на̄натта̄ пуббабха̄ге на̄на̄. маггаккхан̣е пана имесуйева саттасу т̣ха̄несу уппанна̄йа миччха̄джӣвадуссӣлйачетана̄йа падаччхедато ануппаттиса̄дханавасена магган̇гам̣ пӯрайама̄на̄ ека̄ва кусалавераман̣ӣ уппаджджати. айам̣ самма̄а̄джӣво на̄ма.
ануппанна̄нанти екасмим̣ бхаве татха̄рӯпе ва̄ а̄рамман̣е аттано на уппанна̄нам̣, парасса пана уппаджджама̄не дисва̄ – ‘‘ахо вата ме еварӯпа̄ па̄пака̄ дхамма̄ на уппаджджеййу’’нти евам̣ ануппанна̄нам̣ па̄пака̄нам̣ акусала̄нам̣ дхамма̄нам̣ ануппа̄да̄йа. чханданти тесам̣ акусала̄нам̣ ануппа̄дакапат̣ипаттиса̄дхакам̣ вӣрийаччхандам̣ джанети. ва̄йаматӣти ва̄йа̄мам̣ кароти. вӣрийам̣ а̄рабхатӣти вӣрийам̣ паваттети. читтам̣ пагган̣ха̄тӣти вӣрийена читтам̣ паггахитам̣ кароти. падахатӣти ‘‘ка̄мам̣ тачо ча нха̄ру ча ат̣т̣хи ча авасиссатӯ’’ти (ма. ни. 2.184) падха̄нам̣ паваттети. уппанна̄нанти самуда̄ча̄равасена аттано уппаннапубба̄нам̣. ида̄ни та̄дисе на уппа̄десса̄мӣти тесам̣ паха̄на̄йа чхандам̣ джанети.
ануппанна̄нам̣ кусала̄нанти апат̣иладдха̄нам̣ пат̣хамаджджха̄на̄дӣнам̣. уппанна̄нанти тесам̣йева пат̣иладдха̄нам̣. т̣хитийа̄ти пунаппунам̣ уппаттипабандхавасена т̣хитаттхам̣. асаммоса̄йа̄ти авина̄саттхам̣. бхиййобха̄ва̄йа̄ти упарибха̄ва̄йа. вепулла̄йа̄ти випулабха̄ва̄йа. па̄рипӯрийа̄ти бха̄вана̄йа парипӯран̣аттхам̣. айампи самма̄ва̄йа̄мо ануппанна̄нам̣ акусала̄нам̣ ануппа̄дана̄дичиттана̄натта̄ пуббабха̄ге на̄на̄. маггаккхан̣е пана имесуйева чатӯсу т̣ха̄несу киччаса̄дханавасена магган̇гам̣ пӯрайама̄нам̣ екамева кусалавӣрийам̣ уппаджджати. айам̣ самма̄ва̄йа̄мо на̄ма.
самма̄сатипи ка̄йа̄дипаригга̄хакачитта̄нам̣ на̄натта̄ пуббабха̄ге на̄на̄, маггаккхан̣е пана имесу чатӯсу т̣ха̄несу киччаса̄дханавасена магган̇гам̣ пӯрайама̄на̄ ека̄ сати уппаджджати. айам̣ самма̄сати на̄ма.
джха̄на̄дӣни пуббабха̄гепи маггаккхан̣епи на̄на̄, пуббабха̄ге сама̄паттивасена на̄на̄, маггаккхан̣е на̄на̄маггавасена. екасса хи пат̣хамамагго пат̣хамаджджха̄нико хоти, дутийамагга̄дайопи пат̣хамаджджха̄ника̄ ва̄ дутийа̄дӣсу ан̃н̃атараджджха̄ника̄ ва̄. екасса пат̣хамамагго дутийа̄дӣнам̣ ан̃н̃атараджджха̄нико хоти, дутийа̄дайопи дутийа̄дӣнам̣ ан̃н̃атараджджха̄ника̄ ва̄ пат̣хамаджджха̄ника̄ ва̄. евам̣ чатта̄ропи магга̄ джха̄навасена садиса̄ ва̄ асадиса̄ ва̄ екаччасадиса̄ ва̄ хонти.
айам̣ панасса висесо па̄дакаджджха̄нанийамена хоти. па̄дакаджджха̄нанийамена хи пат̣хамаджджха̄нала̄бхино пат̣хамаджджха̄на̄ вут̣т̣ха̄йа випассантасса уппаннамагго пат̣хамаджджха̄нико хоти, магган̇габоджджхан̇га̄ни панеттха парипун̣н̣а̄нева хонти. дутийаджджха̄нато вут̣т̣ха̄йа випассантасса уппанно дутийаджджха̄нико хоти, магган̇га̄ни панеттха сатта хонти. татийаджджха̄нато вут̣т̣ха̄йа випассантасса уппанно татийаджджха̄нико, магган̇га̄ни панеттха сатта, боджджхан̇га̄ни чха хонти. еса найо чатуттхаджджха̄нато пат̣т̣ха̄йа йа̄ва невасан̃н̃а̄на̄сан̃н̃а̄йатана̄.
а̄руппе чатуккапан̃чакаджджха̄нам̣ уппаджджати, тан̃ча локуттарам̣, но локийанти вуттам̣. еттха катханти? еттха̄пи пат̣хамаджджха̄на̄дӣсу йато вут̣т̣ха̄йа сота̄паттимаггам̣ пат̣илабхитва̄ арӯпасама̄паттим̣ бха̄ветва̄ со а̄руппе уппанно, там̣джха̄ника̄васса таттха тайо магга̄ уппаджджанти. евам̣ па̄дакаджджха̄намева нийамети. кечи пана тхера̄ – ‘‘випассана̄йа а̄рамман̣абхӯта̄ кхандха̄ нийаментӣ’’ти ваданти. кечи ‘‘пуггаладжджха̄сайо нийаметӣ’’ти ваданти. кечи ‘‘вут̣т̣ха̄нага̄минӣвипассана̄ нийаметӣ’’ти ваданти. тесам̣ ва̄давиниччхайо висуддхимагге вут̣т̣ха̄нага̄минӣвипассана̄дхика̄ре вуттанайенева ведитаббо. айам̣ вуччати, бхиккхаве, самма̄сама̄дхӣти айам̣ пуббабха̄ге локийо, апарабха̄ге локуттаро самма̄сама̄дхӣти вуччати.
9. сӯкасуттаван̣н̣ана̄
9. наваме миччха̄пан̣ихитанти сӯкам̣ на̄ма уддхаггам̣ катва̄ т̣хапитам̣ хаттхам̣ ва̄ па̄дам̣ ва̄ бхиндати, татха̄ ат̣т̣хапитам̣ пана миччха̄пан̣ихитам̣ на̄ма. миччха̄пан̣ихита̄йа дит̣т̣хийа̄ти миччха̄т̣хапита̄йа каммассакатапан̃н̃а̄йа. авиджджам̣ бхиндиссатӣти чатусаччапат̣иччха̄дакам̣ авиджджам̣ бхиндиссати. виджджам̣ уппа̄дессатӣти арахаттамаггавиджджам̣ уппа̄дессати. миччха̄пан̣ихитатта̄, бхиккхаве, дит̣т̣хийа̄ти каммассакатапан̃н̃а̄йа чева маггабха̄вана̄йа ча миччха̄ т̣хапитатта̄, аппаваттитатта̄ти аттхо. имасмим̣ сутте каммассакатан̃а̄н̣ам̣ магганисситам̣ катва̄ миссакамагго катхито.
10. нандийасуттаван̣н̣ана̄
10. дасаме парибба̄джакоти чханнапарибба̄джако. сесаметтха утта̄намева̄ти.
авиджджа̄вагго пат̣хамо.
2. виха̄равагго
1. пат̣хамавиха̄расуттаван̣н̣ана̄
11. дутийаваггасса пат̣хаме иччха̄махам̣, бхиккхаве, ад̣д̣хама̄сам̣ пат̣исаллӣйитунти ахам̣, бхиккхаве, екам̣ ад̣д̣хама̄сам̣ пат̣исаллӣйитум̣ нилӣйитум̣ екова хутва̄ вихаритум̣ иччха̄мӣти аттхо. намхи кеначи упасан̇камитаббо ан̃н̃атра екена пин̣д̣апа̄танӣха̄ракена̄ти йо аттана̄ пайуттава̄чам̣ акатва̄ маматтха̄йа саддхесу кулесу пат̣ийаттам̣ пин̣д̣апа̄там̣ нӣхаритва̄ майхам̣ упана̄меййа, там̣ пин̣д̣апа̄танӣха̄ракам̣ екам̣ бхиккхум̣ т̣хапетва̄ намхи ан̃н̃ена кеначи бхиккхуна̄ ва̄ гахат̣т̣хена ва̄ упасан̇камитабботи.
касма̄ пана евама̄ха̄ти? тасмим̣ кира ад̣д̣хама̄се винетаббо сатто на̄хоси. атха саттха̄ – ‘‘имам̣ ад̣д̣хама̄сам̣ пхаласама̄паттисукхенева вӣтина̄месса̄ми, ити майхан̃чева сукхавиха̄ро бхависсати, ана̄гате ча паччхима̄ джаната̄ ‘саттха̄пи ган̣ам̣ виха̄йа екако виха̄си, киман̇гам̣ пана майа’нти дит̣т̣ха̄нугатим̣ а̄паджджиссати, тадасса̄ бхависсати дӣгхараттам̣ хита̄йа сукха̄йа̄’’ти имина̄ ка̄ран̣ена евама̄ха. бхиккхусан̇гхопи саттху вачанам̣ сампат̣иччхитва̄ екам̣ бхиккхум̣ ада̄си. со па̄това гандхакут̣ипаривен̣асаммаджджанамукходакадантакат̣т̣хада̄на̄дӣни саббакичча̄ни тасмим̣ кхан̣е катва̄ апагаччхати.
йена сва̄ханти йена со ахам̣. пат̣хама̄бхисамбуддхоти абхисамбуддхо хутва̄ пат̣хамам̣йева екӯнапан̃н̃а̄садивасаббхантаре. вихара̄мӣти идам̣ атӣтаттхе ваттама̄навачанам̣. тасса падесена виха̄синти тасса пат̣хама̄бхисамбуддхавиха̄расса падесена. таттха падесо на̄ма кхандхападесо а̄йатанадха̄тусаччаиндрийапаччайа̄ка̄расатипат̣т̣ха̄наджха̄нана̄марӯпападесо дхаммападесоти на̄на̄видхо. там̣ саббампи сандха̄йа – ‘‘тасса падесена виха̄си’’нти а̄ха. бхагава̄ хи пат̣хамабодхийам̣ екӯнапан̃н̃а̄садивасаббхантаре йатха̄ на̄ма паттараджджо ра̄джа̄ аттано вибхаваса̄радассанаттхам̣ там̣ там̣ габбхам̣ вивара̄петва̄ суван̣н̣араджатамутта̄ман̣иа̄дӣни ратана̄ни паччавеккханто вихареййа, евамева пан̃чаккхандхе ниппадесе катва̄ саммасанто паччавеккханто виха̄си. имасмим̣ пана ад̣д̣хама̄се тесам̣ кхандха̄нам̣ падесам̣ ведана̄ккхандхамева паччавеккханто виха̄си. тасса ‘‘име сатта̄ еварӯпам̣ на̄ма сукхам̣ пат̣исам̣веденти, еварӯпам̣ дуккха’’нти олокайато йа̄ва бхавагга̄ паватта̄ сукхаведана̄, йа̄ва авӣчито паватта̄ дуккхаведана̄, сабба̄ сабба̄ка̄рена упат̣т̣ха̄си. атха нам̣ ‘‘миччха̄дит̣т̣хипаччайа̄пи ведайита’’нтиа̄дина̄ найена паригган̣ханто виха̄си.
татха̄ пат̣хамабодхийам̣ два̄даса̄йатана̄ни ниппадеса̄нева катва̄ виха̄си, имасмим̣ пана ад̣д̣хама̄се тесам̣ а̄йатана̄нам̣ падесам̣ ведана̄васена дхамма̄йатанекадесам̣, дха̄тӯнам̣ падесам̣ ведана̄васена дхаммадха̄туекадесам̣, сачча̄нам̣ падесам̣ ведана̄ккхандхавасенева дуккхасаччекадесам̣, паччайа̄нам̣ падесам̣ пхассапаччайа̄ ведана̄васена паччайекадесам̣ джха̄на̄нам̣ падесам̣ ведана̄васенева джха̄нан̇гекадесам̣, на̄марӯпа̄нам̣ падесам̣ ведана̄васенева на̄мекадесам̣ паччавеккханто виха̄си. пат̣хамабодхийан̃хи екӯнапан̃н̃а̄садивасаббхантаре кусала̄дидхамме ниппадесе катва̄ анантанайа̄ни сатта пакаран̣а̄ни паччавеккханто виха̄си. имасмим̣ пана ад̣д̣хама̄се саббадхамма̄нам̣ падесам̣ ведана̄ттикамева паччавеккханто виха̄си. тасмим̣ тасмим̣ т̣ха̄не са̄ са̄ ча виха̄расама̄патти ведана̄нубха̄вена джа̄та̄.
ида̄ни йена̄ка̄рена виха̄си, там̣ дассенто миччха̄дит̣т̣хипаччайа̄пӣтиа̄дима̄ха. таттха миччха̄дит̣т̣хипаччайа̄пӣти дит̣т̣хисампайутта̄ ведана̄пи ват̣т̣ати. дит̣т̣хим̣ упаниссайам̣ катва̄ уппанна̄ кусала̄кусалаведана̄пи ват̣т̣ати випа̄каведана̄пи. таттха миччха̄дит̣т̣хисампайутта̄ акусала̄ва хоти, дит̣т̣хим̣ пана упанисса̄йа кусала̄пи уппаджджанти акусала̄пи. миччха̄дит̣т̣хика̄ хи дит̣т̣хим̣ упанисса̄йа паккхадивасесу йа̄губхатта̄дӣни денти, аддхика̄дӣнам̣ ват̣т̣ам̣ пат̣т̣хапенти, чатумаха̄патхе са̄лам̣ каронти, поккхаран̣ин̃ча кхан̣а̄пенти, девакула̄дӣсу ма̄ла̄гаччхам̣ ропенти, надӣвидугга̄дӣсу сетум̣ аттхаранти, висамам̣ самам̣ каронти, ити несам̣ кусалаведана̄ уппаджджати. миччха̄дит̣т̣хим̣ пана нисса̄йа самма̄дит̣т̣хике аккосанти парибха̄санти, вадхабандхана̄дӣни каронти, па̄н̣ам̣ вадхитва̄ девата̄нам̣ упаха̄рам̣ упахаранти, ити несам̣ акусалаведана̄ уппаджджати. випа̄каведана̄ пана бхавантарагата̄нам̣йева хоти.
самма̄дит̣т̣хипаччайа̄ти еттха̄пи самма̄дит̣т̣хисампайутта̄ ведана̄пи ват̣т̣ати, самма̄дит̣т̣хим̣ упаниссайам̣ катва̄ уппанна̄ кусала̄кусалаведана̄пи випа̄каведана̄пи. таттха самма̄дит̣т̣хисампайутта̄ кусала̄ва хоти, самма̄дит̣т̣хим̣ пана упанисса̄йа буддхапӯджам̣ дӣпама̄лам̣ маха̄дхаммассаванам̣ аппатит̣т̣хите диса̄бха̄ге четийапатит̣т̣ха̄пананти евама̄дӣни пун̃н̃а̄ни каронти, ити несам̣ кусала̄ ведана̄ уппаджджати. самма̄дит̣т̣хим̣йева нисса̄йа миччха̄дит̣т̣хике аккосанти парибха̄санти, атта̄нам̣ уккам̣сенти, парам̣ вамбхенти, ити несам̣ акусалаведана̄ уппаджджати. випа̄каведана̄ пана бхавантарагата̄нам̣йева хоти. миччха̄сан̇каппапаччайа̄тиа̄дӣсупи есева найо. чхандапаччайа̄тиа̄дӣсу пана чхандапаччайа̄ ат̣т̣халобхасахагатачиттасампайутта̄ ведана̄ ведитабба̄, витаккапаччайа̄ пат̣хамаджджха̄наведана̄ва. сан̃н̃а̄ паччайа̄ т̣хапетва̄ пат̣хамаджджха̄нам̣ сеса̄ чха сан̃н̃а̄сама̄паттиведана̄.
чхандо ча авӯпасантотиа̄дӣсу тин̣н̣ам̣ авӯпасаме ат̣т̣халобхасахагатачиттасампайутта̄ ведана̄ хоти, чхандаматтасса вӯпасаме пат̣хамаджджха̄наведана̄ва. чхандавитакка̄нам̣ вӯпасаме дутийаджджха̄на̄диведана̄ адхиппета̄, тин̣н̣ампи вӯпасаме невасан̃н̃а̄на̄сан̃н̃а̄йатанаведана̄. аппаттасса паттийа̄ти арахаттапхаласса паттаттха̄йа. аттхи а̄йа̄манти аттхи вӣрийам̣. тасмимпи т̣ха̄не ануппаттети тасса вӣрийа̄рамбхасса васена тасса арахаттапхаласса ка̄ран̣е ануппатте. таппаччайа̄пи ведайитанти арахаттасса т̣ха̄напаччайа̄ ведайитам̣. етена чатумаггасахаджа̄та̄ ниббаттиталокуттараведана̄ва гахита̄.
2. дутийавиха̄расуттаван̣н̣ана̄
12. дутийе пат̣исалла̄нака̄ран̣ам̣ вуттанайенева ведитаббам̣. миччха̄дит̣т̣хивӯпасамапаччайа̄ти миччха̄дит̣т̣хивӯпасамо на̄ма самма̄дит̣т̣хи. тасма̄ йам̣ самма̄дит̣т̣хипаччайа̄ ведайитам̣ вуттам̣, тадева миччха̄дит̣т̣хивӯпасамапаччайа̄ ведитаббам̣. имасмим̣ пана сутте випа̄каведанам̣ атидӯрети ман̃н̃ама̄на̄ на ган̣хантӣти вуттам̣. имина̄ найена саббаттха аттхо ведитаббо. йасса йасса хи вӯпасамапаччайа̄ти вуччати, тасса тасса пат̣ипаккхадхаммапаччайа̄ва там̣ там̣ ведайитам̣ адхиппетам̣. чхандавӯпасамапаччайа̄тиа̄дӣсу пана чхандавӯпасамапаччайа̄ та̄ва пат̣хамаджджха̄наведана̄ ведитабба̄. витаккавӯпасамапаччайа̄ дутийаджджха̄наведана̄. сан̃н̃а̄паччайа̄ чхасама̄паттиведана̄. сан̃н̃а̄вӯпасамапаччайа̄ невасан̃н̃а̄на̄сан̃н̃а̄йатанаведана̄. чхандо ча вӯпасантотиа̄дӣни вуттаттха̄нева.
3-7. секкхасутта̄диван̣н̣ана̄
13-17. татийе секкхоти сиккханасӣло. ким̣ сиккхатӣти? тиссо сиккха̄. секкха̄йа̄ти тӣхи пхалехи чатӯхи ча маггехи саддхим̣ уппанна̄йа. са̄пи хи анит̣т̣хитакиччатта̄ аттано киччам̣ сиккхатева̄ти секкха̄. чатуттхапан̃чамачхат̣т̣хасаттама̄ни утта̄наттха̄нева̄ти.
8-10. пат̣хамакуккут̣а̄ра̄масутта̄диван̣н̣ана̄
18-20. ат̣т̣хаме умман̇готи пан̃н̃а̄умман̇го, пан̃н̃а̄вӣмам̣санам̣, пан̃н̃а̄гавесананти аттхо. еван̃хи твам̣ а̄вусоти идам̣ тасса пуччха̄патит̣т̣ха̄панаттха̄йа а̄ха. навамадасама̄ни утта̄наттха̄мева̄ти.
виха̄равагго дутийо.
3. миччхаттаваггаван̣н̣ана̄
21-30. татийаваггасса пат̣хаме миччхаттанти миччха̄сабха̄вам̣. самматтанти самма̄сабха̄вам̣. миччха̄пат̣ипатта̄дхикаран̣ахетӯти миччха̄пат̣ипаттикаран̣ахету. йасма̄ миччха̄пат̣ипаттим̣ кароти, тасма̄ти аттхо. на̄ра̄дхакоти на сампа̄дако. н̃а̄йам̣ дхамманти арийамаггадхаммам̣. миччха̄н̃а̄н̣ӣти миччха̄вин̃н̃а̄н̣о миччха̄паччавеккхан̣о. миччха̄вимуттӣти айа̄тха̄вавимутти, аниййа̄никавимутти. имесу татийа̄дӣсу чатӯсу суттесу ват̣т̣авиват̣т̣ам̣ катхитам̣, паччхимесу панеттха двӣсу пуггало пуччхито дхаммо вибхатто, евам̣ дхаммена пуггало дасситоти. суппаваттийоти суппаваттанийо. йатха̄ иччхитиччхитам̣ дисам̣ паваттенто дха̄вати, евам̣ паваттетум̣ сакка̄ хотӣти аттхо. саупанисам̣ сапариккха̄ранти саппаччайам̣ сапарива̄рам̣. сесам̣ саббаттха утта̄наттхамева̄ти.
миччхаттавагго татийо.
4. пат̣ипаттиваггаван̣н̣ана̄
31-40. чатуттхе миччха̄пат̣ипаттинти айа̄тха̄вапат̣ипаттим̣. миччха̄пат̣ипаннанти айа̄тха̄вапат̣ипаннам̣. ити екам̣ суттам̣ дхаммавасена катхитам̣, екам̣ пуггалавасена. апа̄ра̄ па̄ранти ват̣т̣ато нибба̄нам̣. па̄рага̄миноти еттха йепи па̄ран̇гата̄, йепи гаччханти, йепи гамиссанти, саббе па̄рага̄минотвева ведитабба̄.
тӣрамева̄нудха̄ватӣти ват̣т̣амева анудха̄вати, ват̣т̣е вичарати. кан̣ханти акусаладхаммам̣. сукканти кусаладхаммам̣. ока̄ аноканти ват̣т̣ато нибба̄нам̣. а̄гамма̄ти а̄раббха сандха̄йа пат̣ичча. парийодапеййа̄ти парисуддхам̣ кареййа. читтаклесехӣти читтам̣ килисса̄пентехи нӣваран̣ехи. самбодхийан̇гесӯти саттасу боджджхан̇гесу.
са̄ман̃н̃аттханти нибба̄нам̣. тан̃хи са̄ман̃н̃ена упагантаббато са̄ман̃н̃аттхоти вуччати. брахман̃н̃анти сет̣т̣хабха̄вам̣. брахман̃н̃аттханти нибба̄нам̣ брахман̃н̃ена упагантаббато. йаттха йаттха пана хет̣т̣ха̄ ча имесу ча тӣсу суттесу ‘‘ра̄гаккхайо’’ти а̄гатам̣, таттха таттха арахаттампи ват̣т̣атийева̄ти ваданти.
пат̣ипаттивагго чатуттхо.
5. ан̃н̃атиттхийапеййа̄лаваггаван̣н̣ана̄
41-48. ан̃н̃атиттхийапеййа̄ле аддха̄напарин̃н̃аттханти сам̣са̄раддха̄нам̣ нибба̄нам̣ патва̄ парин̃н̃а̄там̣ на̄ма хоти. тасма̄ нибба̄нам̣ ‘‘аддха̄напарин̃н̃а̄’’ти вуччати, тадаттханти аттхо. анупа̄да̄паринибба̄наттханти апаччайапаринибба̄наттхам̣. ити имасмим̣ пеййа̄ле виджджа̄вимуттипхалена арахаттам̣ катхитам̣. н̃а̄н̣адассанена паччавеккхан̣а̄, сесехи нибба̄нанти.
ан̃н̃атиттхийапеййа̄лавагго.
6. сӯрийапеййа̄лаваггаван̣н̣ана̄
49-62. сӯрийапеййа̄ле арун̣уггам̣ вийа калйа̄н̣амиттатта̄, калйа̄н̣амиттата̄йа т̣хатва̄ ниббаттито савипассанаарийамагго сӯрийапа̄тубха̄во вийа̄ти евам̣ саббаттха аттхо ведитаббо. сӣласампада̄ти чатупа̄рисуддхисӣлам̣. чхандасампада̄ти кусалакаттукамйата̄чхандо. аттасампада̄ти сампанначиттата̄. дит̣т̣хисампада̄ти н̃а̄н̣асампатти. аппама̄дасампада̄ти ка̄ра̄пакааппама̄дасампатти. йонисоманасика̄расампада̄ти упа̄йаманасика̄расампатти. пуна калйа̄н̣амиттата̄тиа̄дӣни самма̄дит̣т̣хиа̄дӣнам̣ ан̃н̃енапи а̄ка̄рена бха̄вадассанаттхам̣ вутта̄ни. сабба̄нева чета̄ни сутта̄ни па̄т̣ийеккам̣ пуггаладжджха̄сайавасена вутта̄нӣти.
сӯрийапеййа̄лавагго.
7. екадхаммапеййа̄лавагга̄диван̣н̣ана̄
63-138. екадхаммапеййа̄лопи ган̇га̄пеййа̄лопи па̄т̣ийеккам̣ пуггаладжджха̄сайавасенева татха̄ татха̄ вутте буджджханака̄нам̣ аджджха̄сайавасена катхито.
8. аппама̄дапеййа̄лавагго
1. татха̄гатасуттаван̣н̣ана̄
139. аппама̄дапеййа̄ле евамева кхоти еттха йатха̄ саббасатта̄нам̣ самма̄самбуддхо агго, евам̣ саббесам̣ кусаладхамма̄нам̣ ка̄ра̄пакааппама̄до агготи дат̣т̣хаббо. нану чеса локийова, кусаладхамма̄ пана локуттара̄пи. айан̃ча ка̄ма̄вачарова, кусаладхамма̄ пана чатубхӯмака̄. катхамеса тесам̣ агготи? пат̣ила̄бхакат̣т̣хена. аппама̄дена хи те пат̣илаббханти, тасма̄ со тесам̣ агго. тенетам̣ вуттам̣ саббе те аппама̄дамӯлака̄тиа̄ди.
2. падасуттаван̣н̣ана̄
140. джан̇гала̄нанти патхавӣталава̄сӣнам̣. па̄н̣а̄нанти сапа̄дакапа̄н̣а̄нам̣. пададжа̄та̄нӣти пада̄ни. самодха̄нам̣ гаччхантӣти одха̄нам̣ упаккхепам̣ гаччханти. аггамаккха̄йатӣти сет̣т̣хам̣ аккха̄йати. йадидам̣ махантаттена̄ти махантабха̄вена аггамаккха̄йати, на гун̣авасена̄ти аттхо.
3-10. кӯт̣асутта̄диван̣н̣ана̄
141-148. вассиканти суманапуппхам̣. имам̣ кира суттам̣ сутва̄ бха̄тийамаха̄ра̄джа̄ вӣмам̣ситука̄мата̄йа екасмим̣ габбхе чатуджа̄тигандхехи парибхан̣д̣ам̣ ка̄ретва̄ сугандха̄ни пуппха̄ни а̄хара̄петва̄ екасса самуггасса маджджхе суманапуппхамут̣т̣хим̣ т̣хапетва̄ сеса̄ни тасса самантато мут̣т̣химут̣т̣хим̣ катва̄ т̣хапетва̄ два̄рам̣ пидха̄йа бахи никкханто. атхасса мухуттам̣ вӣтина̄метва̄ два̄рам̣ виваритва̄ пависантасса саббапат̣хамам̣ суманапуппхагандхо гха̄нам̣ пахари. со маха̄таласмим̣йева маха̄четийа̄бхимукхо нипаджджитва̄ – ‘‘вассикам̣ тесам̣ агганти катхентена сукатхитам̣ самма̄самбуддхена̄’’ти четийам̣ ванди. кут̣т̣ара̄джа̄ноти кхуддакара̄джа̄но. ‘‘кхуддара̄джа̄но’’типи па̄т̣хо. танта̄вута̄нанти танте а̄вута̄нам̣, тантам̣ а̄ропетва̄ ва̄йита̄нанти аттхо. идан̃ча паччатте са̄мивачанам̣. йа̄ни ка̄ничи танта̄вута̄ни ваттха̄нӣти айан̃хеттха аттхо. атха ва̄ танта̄вута̄нам̣ ваттха̄нам̣ йа̄ни ка̄ничи ваттха̄нӣти евам̣ са̄васесапа̄т̣ханайенапеттха аттхо дат̣т̣хаббо. сесам̣ саббаттха утта̄намева̄ти.
аппама̄давагго ат̣т̣хамо.
9. балакаран̣ӣйавагго
1. баласуттаван̣н̣ана̄
149. балакаран̣ӣйавагге балакаран̣ӣйа̄ти ӯрубалаба̄хубалена каттабба̄ дха̄ваналан̇гханата̄панавахана̄дайо камманта̄. сӣле патит̣т̣ха̄йа̄ти чатупа̄рисуддхисӣле т̣хатва̄. ат̣т̣хан̇гикам̣ магганти сахавипассанам̣ арийамаггам̣.
2. бӣджасуттаван̣н̣ана̄
150. бӣджага̄мабхӯтага̄ма̄ти еттха пан̃чавидхампи бӣджам̣ бӣджага̄мо на̄ма, тадева пан̣н̣асампаннам̣ нӣлабха̄вато пат̣т̣ха̄йа бхӯтага̄моти ведитаббам̣.
3. на̄гасуттаван̣н̣ана̄
151. балам̣ га̄хентӣти балам̣ ган̣ханти, гахитабала̄ тхирасарӣра̄ хонти. кусоббхе отарантӣтиа̄дӣсу айаманупуббикатха̄ – на̄гинийо кира утусамайе патит̣т̣хитагаббха̄ чинтенти – ‘‘саче майам̣ идха виджа̄йисса̄ма, евам̣ но да̄рака̄ ӯмивеган̃ча супан̣н̣асса ча паккхандитва̄ а̄гатасса вегам̣ сахитум̣ на саккхиссантӣ’’ти та̄ маха̄самудде нимуджджитва̄ самбхаджджамукхадва̄рам̣ патва̄ пан̃ча маха̄надийо пависитва̄ химавантам̣ гаччханти. таттха супан̣н̣ехи апаккханданӣйа̄су суван̣н̣араджатаман̣игуха̄су васама̄на̄ виджа̄йитва̄ на̄гапотаке гоппхака̄дипама̄н̣есу удакесу ота̄ретва̄ удакатаран̣ам̣ сиккха̄пенти.
атха йада̄ ануккамена те на̄га̄ ган̇га̄дӣнам̣ надӣнам̣ ориматӣрато паратӣрам̣, паратӣрато ориматӣранти таран̣апат̣итаран̣ам̣ ка̄тум̣ сакконти, тада̄ ‘‘ида̄ни но да̄рака̄ ӯмивеган̃ча гарул̣авеган̃ча сахитум̣ саккхиссантӣ’’ти н̃атва̄ аттано а̄нубха̄вена маха̄мегхам̣ самут̣т̣ха̄петва̄ сакалахимавантам̣ екодакам̣ вийа курума̄на̄ девам̣ васса̄петва̄ суван̣н̣араджата̄димайа̄ на̄ва̄ ма̄петва̄ упари суван̣н̣ата̄ракавичиттам̣ самосаритагандхапуппхада̄мам̣ челавита̄нам̣ бандхитва̄ сурабхичанданагандхапуппха̄дӣни а̄да̄йа та̄хи на̄ва̄хи пан̃ча маха̄надийо ога̄хитва̄ ануккамена маха̄самуддам̣ па̄пун̣анти. таттха ча васанта̄ дасабйа̄ма-сатабйа̄ма-сахассабйа̄ма-сатасахассабйа̄ма-пама̄н̣атам̣ а̄паджджанта̄ махантаттам̣ вепуллаттам̣ а̄паджджанти на̄ма.
евамева кхоти еттха химавантапаббато вийа чатупа̄рисуддхисӣлам̣ дат̣т̣хаббам̣, на̄гапотака̄ вийа йога̄вачара̄, кусоббха̄дайо вийа арийамагго, маха̄самуддо вийа нибба̄нам̣. йатха̄ на̄гапотака̄ химаванте патит̣т̣ха̄йа кусоббха̄дӣхи маха̄самуддам̣ патва̄ ка̄йамахантаттам̣ а̄паджджанти, евам̣ йогино сӣлам̣ нисса̄йа сӣле патит̣т̣ха̄йа арийамаггена нибба̄нам̣ патва̄ арахаттамаггенева а̄гатесу чхасу абхин̃н̃а̄дхаммесу гун̣асарӣрамахантаттам̣ па̄пун̣антӣти.
5. кумбхасуттаван̣н̣ана̄
153. кумбхоти удакагхат̣о. но пачча̄ваматӣти на патиа̄вамати, на анто павесетӣти аттхо.
7. а̄ка̄сасуттаван̣н̣ана̄
155. пураттхима̄ти пураттхимадисато а̄гатава̄та̄. паччхимадиса̄дӣсупи есева найо. чатта̄ропи сатипат̣т̣ха̄на̄ти йатхева хи етесам̣ пураттхима̄дибхеда̄нам̣ ва̄та̄нам̣ саннипа̄то а̄ка̄се иджджхати, евам̣ идха̄пи ‘‘чатта̄ро сатипат̣т̣ха̄на̄’’тиа̄дина̄ найена вутта̄ бодхипаккхийадхамма̄ сахавипассанасса арийамаггасса бха̄вана̄йа иджджханти, тенетам̣ вуттам̣.
8-9. пат̣хамамегхасутта̄диван̣н̣ана̄
156-157. гимха̄нам̣ паччхиме ма̄сети а̄са̄л̣хама̄се. ӯхатанти двипадачатуппада̄нам̣ па̄даппаха̄рена патхавӣтале ут̣т̣хахитва̄ уддхам̣ гатам̣ ват̣т̣иват̣т̣и хутва̄ а̄ка̄се паккхантам̣. раджоджалланти пам̣сураджоджаллам̣.
10. на̄ва̄суттаван̣н̣ана̄
158. са̄муддика̄йа на̄ва̄йа̄тиа̄ди хет̣т̣ха̄ ва̄н̣иджакопаме виттха̄ритамева.
11-12. а̄гантукасутта̄диван̣н̣ана̄
159-160. а̄гантука̄га̄ранти пун̃н̃аттхикехи нагарамаджджхе катам̣ а̄гантукагхарам̣, йаттха ра̄джара̄джамаха̄маттехипи сакка̄ хоти нива̄сам̣ упагантум̣. абхин̃н̃а̄ парин̃н̃еййа̄ти йатхева хи тесам̣ пураттхимадиса̄дӣхи а̄гата̄нам̣ кхаттийа̄дӣнам̣ ва̄со а̄гантука̄га̄ре иджджхати, евам̣ имесам̣ абхин̃н̃а̄парин̃н̃еййа̄тиа̄дӣнам̣ дхамма̄нам̣ абхин̃н̃а̄париджа̄нана̄дӣхи сахавипассанасса арийамаггасса бха̄вана̄йа иджджханти, тенетам̣ вуттам̣. надӣсуттам̣ хет̣т̣ха̄ вуттанайамева̄ти.
балакаран̣ӣйавагго навамо.
10. есана̄вагго
1. есана̄суттаван̣н̣ана̄
161. есана̄вагге ка̄месана̄ти ка̄ма̄нам̣ есана̄ гавесана̄ маггана̄ паттхана̄. бхавесана̄ти бхава̄нам̣ есана̄. брахмачарийесана̄ти миччха̄дит̣т̣хисан̇кха̄тасса брахмачарийасса есана̄.
2-11. видха̄сутта̄диван̣н̣ана̄
162-171. видха̄ти ма̄накот̣т̣ха̄са̄ ма̄нат̣хапана̄ ва̄. сеййохамасмӣти видха̄ти ахамасми сеййоти евам̣ ма̄накот̣т̣ха̄со ма̄нат̣хапана̄ ва̄. нӣгха̄ти дуккха̄. вачанаттхо панеттха йасса уппаджджанти, там̣ пурисам̣ нӣханантӣти нӣгха̄. сесаметтха утта̄намева̄ти.
есана̄вагго дасамо.
11. огхавагго
1-2. огхасутта̄диван̣н̣ана̄
172-173. огхавагге ка̄могхоти пан̃часу ка̄магун̣есу чхандара̄го. бхавогхоти рӯпа̄рӯпабхавесу чхандара̄го. дит̣т̣хогхоти два̄сат̣т̣хи дит̣т̣хийо. авиджджогхоти чатӯсу саччесу ан̃н̃а̄н̣ам̣. ка̄майога̄дӣсупи есева найо.
3-4. упа̄да̄насутта̄диван̣н̣ана̄
174-175. ка̄мупа̄да̄нанти ка̄маггахан̣ам̣. дит̣т̣хупа̄да̄на̄дӣсупи есева найо. гантха̄ти гантхана̄ гхат̣ана̄. ка̄йагантхоти на̄мака̄йасса гантхо гантханагхат̣анакилесо. идам̣сачча̄бхинивесоти антагга̄хикадит̣т̣хивасена уппанно ‘‘идамева сачча’’нти евам̣ абхинивесо.
5-10. анусайасутта̄диван̣н̣ана̄
176-181. ка̄мара̄га̄нусайоти тха̄магатат̣т̣хена ка̄мара̄гова анусайо ка̄мара̄га̄нусайо. сесесупи есева найо. орамбха̄гийа̄нӣти хет̣т̣ха̄кот̣т̣ха̄сийа̄ни. сам̣йоджана̄нӣти бандхана̄ни. уддхамбха̄гийа̄нӣти упарикот̣т̣ха̄сийа̄ни. сесам̣ саббаттха утта̄наттхамева̄ти.
огхавагго ека̄дасамо.
маггасам̣йуттаван̣н̣ана̄ нит̣т̣хита̄.
2. боджджхан̇гасам̣йуттам̣
1. паббатавагго
1. химавантасуттаван̣н̣ана̄
182. боджджхан̇гасам̣йуттасса пат̣хаме на̄га̄ти имепи маха̄самуддапит̣т̣хе ӯмиантарава̄синова, на вима̄нат̣т̣хакана̄га̄. тесам̣ химавантам̣ нисса̄йа ка̄йавад̣д̣хана̄дисаббам̣ хет̣т̣ха̄ вуттанайенева ведитаббам̣. боджджхан̇гети еттха бодхийа̄, бодхисса ва̄ ан̇га̄ти боджджхан̇га̄. ким̣ вуттам̣ хоти? йа̄ хи айам̣ дхаммаса̄маггӣ, йа̄йа локийалокуттарамаггаккхан̣е уппаджджама̄на̄йа лӣнуддхаччапатит̣т̣ха̄на̄йӯхана ка̄масукхаттакиламатха̄нуйогауччхедасассата̄бхинивеса̄дӣнам̣ анекесам̣ упаддава̄нам̣ пат̣ипаккхабхӯта̄йа сатидхаммавичайавӣрийапӣтипассаддхисама̄дхиупеккха̄сан̇кха̄та̄йа дхаммаса̄маггийа̄ арийаса̄вако буджджхатӣти катва̄ бодхӣти вуччати. буджджхатӣти килесасанта̄нанидда̄йа ут̣т̣хахати, чатта̄ри ва̄ арийасачча̄ни пат̣ивиджджхати, нибба̄намева ва̄ саччхикаротӣти вуттам̣ хоти. йатха̄ха ‘‘сатта боджджхан̇ге бха̄ветва̄ ануттарам̣ самма̄самбодхим̣ абхисамбуддхо’’ти (сам̣. ни. 5.378; дӣ. ни. 3.143). тасса̄ дхаммаса̄маггисан̇кха̄та̄йа бодхийа̄ ан̇га̄ти боджджхан̇га̄ джха̄нан̇гамагган̇га̄дайо вийа. йопеса йатха̄вуттаппака̄ра̄йа ета̄йа дхаммаса̄маггийа̄ буджджхатӣти катва̄ арийаса̄вако бодхӣти вуччати, тасса бодхисса ан̇га̄типи боджджхан̇га̄ сенан̇гаратхан̇га̄дайо вийа. тена̄ху ат̣т̣хакатха̄чарийа̄ – ‘‘буджджханакасса пуггаласса ан̇га̄ти ва̄ боджджхан̇га̄’’ти.
апича ‘‘боджджхан̇га̄ти кенат̣т̣хена боджджхан̇га̄? бодха̄йа сам̣ваттантӣти боджджхан̇га̄, буджджхантӣти боджджхан̇га̄, анубуджджхантӣти боджджхан̇га̄, пат̣ибуджджхантӣти боджджхан̇га̄, самбуджджхантӣти боджджхан̇га̄’’ичча̄дина̄ (пат̣и. ма. 2.17) пат̣исамбхида̄найена̄пи боджджхан̇гаттхо ведитаббо.
сатисамбоджджхан̇гантиа̄дӣсу пана пасаттхо сундаро ча боджджхан̇готи самбоджджхан̇го. сатийева самбоджджхан̇готи сатисамбоджджхан̇го, там̣ сатисамбоджджхан̇ганти евам̣ саббаттха аттхо ведитаббо. бха̄ветӣти вад̣д̣хети, аттано читтасанта̄не пунаппунам̣ джанети, абхиниббаттетӣти аттхо. вивеканисситантиа̄дӣни косаласам̣йутте ‘‘самма̄дит̣т̣хим̣ бха̄вети вивеканиссита’’нти еттха вуттанайенева ведитабба̄ни.
айам̣ пана висесо – таттха тадан̇гавивеканисситам̣, самуччхедавивеканисситам̣, ниссаран̣авивеканисситанти, вивекаттайамева вуттам̣, боджджхан̇габха̄ванам̣ патва̄ пана пан̃чавидхавивеканисситампи еке ван̣н̣айанти. те хи на кевалам̣ балававипассана̄маггапхалаккхан̣есу ева боджджхан̇ге уддхаранти випассана̄па̄дака-касин̣аджджха̄на-а̄на̄па̄на̄субха-брахмавиха̄раджджха̄несупи уддхаранти, на ча пат̣исиддха̄ ат̣т̣хакатха̄чарийехи. тасма̄ тесам̣ матена етесам̣ джха̄на̄нам̣ паваттиккхан̣е киччато ева виккхамбханавивеканисситам̣. йатха̄ ча випассана̄ккхан̣е ‘‘аджджха̄сайато ниссаран̣авивеканиссита’’нти вуттам̣, евам̣ пат̣ипассаддхививеканисситампи бха̄ветӣти ваттум̣ ват̣т̣ати. сесаметтха хет̣т̣ха̄ вуттанайамева.
2. ка̄йасуттаван̣н̣ана̄
183. дутийе а̄ха̄рат̣т̣хитикоти паччайат̣т̣хитико. а̄ха̄рам̣ пат̣ичча̄ти паччайам̣ пат̣ичча. субханимиттанти субхампи субханимиттам̣, субхасса а̄рамман̣ампи субханимиттам̣. айонисоманасика̄роти анупа̄йаманасика̄ро уппатхаманасика̄ро аничче ‘‘ничча’’нти ва̄, дуккхе ‘‘сукха’’нти, анаттани ‘‘атта̄’’ти ва̄, асубхе ‘‘субха’’нти ва̄, манасика̄ро. там̣ тасмим̣ субха̄рамман̣е бахулам̣ паваттайато ка̄маччхандо уппаджджати. тена вуттам̣ ‘‘аттхи, бхиккхаве, субханимитта’’нтиа̄ди. евам̣ саббанӣваран̣есу йоджана̄ ведитабба̄.
пат̣игханимиттантиа̄дӣсу пана пат̣игхопи пат̣игханимиттам̣ пат̣игха̄рамман̣ампи. аратӣти уккан̣т̣хита̄. йам̣ сандха̄йа вуттам̣ – ‘‘таттха катама̄ арати? пантесу ва̄ сена̄санесу ан̃н̃атаран̃н̃атаресу ва̄ адхикусалесу дхаммесу арати аратита̄ анабхирати анабхирамана̄ уккан̣т̣хита̄ паритассита̄, айам̣ вуччати аратӣ’’ти (вибха. 856).
тандӣти атисӣта̄дипаччайа̄ уппаннам̣ а̄гантукака̄йа̄ласийам̣. йасмим̣ уппанне ‘‘атисӣтам̣ атиун̣хам̣ атиччха̄тосми атидха̄тосми атидӯрамаггам̣ гатосмӣ’’ти вадати, йам̣ сандха̄йа вуттам̣ ‘‘таттха катама̄ танди, йа̄ тандӣ тандийана̄ тандиманаката̄ а̄ласйам̣ а̄ласйа̄йана̄ а̄ласйа̄йитаттам̣, айам̣ вуччати тандӣ’’ти (вибха. 857).
виджамбхита̄ти килесавасена ка̄йавинамана̄. йам̣ сандха̄йа вуттам̣ – ‘‘таттха катама̄ виджамбхита̄? йа̄ ка̄йасса джамбхана̄ виджамбхана̄ а̄намана̄ винамана̄ саннамана̄ пан̣амана̄ бйа̄дхийакам̣, айам̣ вуччати виджамбхита̄’’ти (вибха. 858).
бхаттасаммадоти бхаттапарил̣а̄хо. йам̣ сандха̄йа вуттам̣ – ‘‘таттха катамо бхаттасаммадо? йа̄ бхутта̄висса бхаттамуччха̄ бхаттакиламатхо бхаттапарил̣а̄хо ка̄йадут̣т̣хуллам̣, айам̣ вуччати бхаттасаммадо’’ти (вибха. 859).
четасо ча лӣнаттанти читтасса лӣйана̄ка̄ро, йам̣ сандха̄йа вуттам̣ – ‘‘таттха катамам̣ четасо лӣнаттам̣? йа̄ читтасса акалйата̄ акамман̃н̃ата̄ олӣйана̄ саллӣйана̄ лӣнам̣ лӣйана̄ лӣйитаттам̣ тхинам̣ тхийана̄ тхийитаттам̣ читтасса, идам̣ вуччати четасо лӣнатта’’нти (вибха. 860).
четасо авӯпасамоти йатха̄ на̄ма вӣтаччикопи ан̇га̄ро нева та̄ва саннисӣдати пата̄пам̣ каротийева, йатха̄ ча паттапачанат̣т̣ха̄не нева та̄ва саннисӣдати пата̄пам̣ каротийева, евам̣ читтасса авӯпасанта̄ка̄ро, аттхато панетам̣ уддхаччакуккуччамева хоти.
вичикиччхат̣т̣ха̄нӣйа̄ дхамма̄ти вичикиччха̄йа а̄рамман̣адхамма̄. айонисоманасика̄ро саббаттха вуттанайова. еваметтха ка̄маччхандо вичикиччха̄ти име две дхамма̄ а̄рамман̣ена катхита̄, бйа̄па̄до а̄рамман̣ена ча упаниссайена ча, сеса̄ сахаджа̄тена ча упаниссайена ча̄ти.
сатисамбоджджхан̇гат̣т̣ха̄нӣйа̄ дхамма̄ти сатийа̄ а̄рамман̣адхамма̄ саттатим̣са бодхипаккхийа̄ ча нава локуттарадхамма̄ ча. таттха йонисоманасика̄рабахулӣка̄роти таттха упа̄йаманасика̄расса пунаппунам̣ каран̣ам̣.
кусала̄кусала̄ дхамма̄тиа̄дӣсу кусала̄ти косалласамбхӯта̄ анаваджджасукхавипа̄ка̄. акусала̄ти акосалласамбхӯта̄ са̄ваджджадуккхавипа̄ка̄. са̄ваджджа̄ти акусала̄. анаваджджа̄ти кусала̄. хӣнапан̣ӣтакан̣хасуккесупи есева найо. саппат̣ибха̄га̄ти кан̣хасукка̄йева. кан̣ха̄ хи кан̣хавипа̄када̄нато, сукка̄ ча суккавипа̄када̄нато саппат̣ибха̄га̄ на̄ма, садисавипа̄какот̣т̣ха̄са̄ти аттхо. пат̣ипаккхабхӯтасса ва̄ бха̄гасса аттхита̄йа саппат̣ибха̄га̄. кан̣ха̄нан̃хи сукка̄ пат̣ипаккхабха̄га̄, сукка̄нан̃ча кан̣ха̄ пат̣ипаккхабха̄га̄ти евампи саппат̣ибха̄га̄. саппат̣иба̄хитат̣т̣хена ва̄ саппат̣ибха̄га̄. акусалан̃хи кусалам̣ пат̣иба̄хитва̄ аттано випа̄кам̣ дети, кусалан̃ча акусалам̣ пат̣иба̄хитва̄ти евампи кан̣хасукка̄ саппат̣ибха̄га̄.
а̄рамбхадха̄тӯти пат̣хама̄рамбхавӣрийам̣. никкамадха̄тӯти косаджджато никкхантатта̄ тато балаватарам̣. параккамадха̄тӯти парам̣ парам̣ т̣ха̄нам̣ аккаманата̄йа татопи балаватаранти тӣхипи падехи вӣрийамева катхитам̣.
пӣтисамбоджджхан̇гат̣т̣ха̄нӣйа̄ти пӣтийа̄ а̄рамман̣адхамма̄. ка̄йапассаддхӣти тин̣н̣ам̣ кхандха̄нам̣ даратхапассаддхи. читтапассаддхӣти вин̃н̃а̄н̣аккхандхасса даратхапассаддхи. саматханимиттанти саматхопи саматханимиттам̣, а̄рамман̣ампи. абйагганимиттанти тассева вевачанам̣.
упеккха̄самбоджджхан̇гат̣т̣ха̄нӣйа̄ти упеккха̄йа а̄рамман̣адхамма̄, аттхато пана маджджхатта̄ка̄ро упеккха̄т̣т̣ха̄нӣйа̄ дхаммоти ведитаббо. еваметтха сатидхаммавичайаупеккха̄самбоджджхан̇га̄ а̄рамман̣ена катхита̄, сеса̄ а̄рамман̣енапи упаниссайенапи.
3. сӣласуттаван̣н̣ана̄
184. татийе сӣласампанна̄ти еттха кхӣн̣а̄савасса локийалокуттарасӣлам̣ катхитам̣, тена сампанна̄ти аттхо. сама̄дхипан̃н̃а̄супи есева найо. вимутти пана пхалавимуттийева. вимуттин̃а̄н̣адассанам̣ паччавеккхан̣ан̃а̄н̣ам̣. еваметтха сӣла̄дайо тайо локийалокуттара̄, вимутти локуттара̄ва, вимуттин̃а̄н̣адассанам̣ локийамева.
дассанампа̄ханти дассанампи ахам̣. там̣ панетам̣ дассанам̣ – чаккхудассанам̣, н̃а̄н̣адассананти дувидхам̣. таттха пасаннехи чаккхӯхи арийа̄нам̣ дассанам̣ олоканам̣ чаккхудассанам̣ на̄ма. арийехи пана дит̣т̣хасса лаккхан̣асса дассанам̣, пат̣ивиддхасса ча пат̣ивиджджханам̣ джха̄нена ва̄ випассана̄йа ва̄ маггапхалехи ва̄ н̃а̄н̣адассанам̣ на̄ма. имасмим̣ панеттха чаккхудассанам̣ адхиппетам̣. арийа̄нан̃хи пасаннехи чаккхӯхи олоканампи бахука̄рамева. савананти ‘‘асуко на̄ма кхӣн̣а̄саво асукасмим̣ на̄ма рат̣т̣хе ва̄ джанападе ва̄ га̄ме ва̄ нигаме ва̄ виха̄ре ва̄ лен̣е ва̄ васатӣ’’ти катхента̄нам̣ сотена саванам̣, етампи бахука̄рамева. упасан̇камананти ‘‘да̄нам̣ ва̄ дасса̄ми, пан̃хам̣ ва̄ пуччхисса̄ми, дхаммам̣ ва̄ сосса̄ми, сакка̄рам̣ ва̄ карисса̄мӣ’’ти еварӯпена читтена арийа̄нам̣ упасан̇каманам̣. пайирупа̄сананти пан̃ха̄пайирупа̄санам̣. арийа̄нам̣ гун̣е сутва̄ те упасан̇камитва̄ нимантетва̄ да̄нам̣ датва̄ ‘‘ким̣, бханте, кусала’’нтиа̄дина̄ найена пан̃хапуччхананти аттхо.
ануссатинти раттит̣т̣ха̄надива̄т̣т̣ха̄несу нисиннасса ‘‘ида̄ни арийа̄ лен̣агухаман̣д̣апа̄дӣсу джха̄навипассана̄маггапхаласукхехи вӣтина̄ментӣ’’ти ануссаран̣ам̣. йо ва̄ тесам̣ сантике ова̄до ладдхо хоти, там̣ а̄ваджджитва̄ ‘‘имасмим̣ т̣ха̄не сӣлам̣ катхитам̣, имасмим̣ сама̄дхи, имасмим̣ випассана̄, имасмим̣ магго, имасмим̣ пхала’’нти евам̣ ануссаран̣ам̣. анупаббаджджанти арийесу читтам̣ паса̄детва̄ гхара̄ никкхамма тесам̣ сантике паббаджджам̣. арийа̄нан̃хи сантике читтам̣ паса̄детва̄ тесам̣йева сантике паббаджитва̄ тесам̣йева ова̄да̄нуса̄саним̣ пачча̄сӣсама̄насса чаратопи паббаджджа̄ анупаббаджджа̄ на̄ма. арийесу паса̄дена ан̃н̃аттха паббаджитва̄ арийа̄нам̣ сантике ова̄да̄нуса̄саним̣ пачча̄сӣсама̄насса чарато паббаджджа̄пи анупаббаджджа̄ на̄ма. ан̃н̃есу пана паса̄дена ан̃н̃есам̣йева сантике паббаджитва̄ ан̃н̃есам̣йева ова̄да̄нуса̄саним̣ пачча̄сӣсама̄насса чарато паббаджджа̄ анупаббаджджа̄ на̄ма на хоти.
евам̣ паббаджитесу пана маха̄кассапаттхерасса та̄ва анупаббаджджам̣ паббаджита̄ сатасахассаматта̄ ахесум̣, татха̄ тхерассева саддхивиха̄рикасса ча чандагуттаттхерасса, тасса̄пи саддхивиха̄рикасса сӯрийагуттаттхерасса, тасса̄пи саддхивиха̄рикасса ассагуттаттхерасса, тасса̄пи саддхивиха̄рикасса йонакадхаммараккхитаттхерасса, тасса пана саддхивиха̄рико асокаран̃н̃о канит̣т̣хабха̄та̄ тиссаттхеро на̄ма ахоси, тасса анупаббаджджам̣ паббаджита̄ ад̣д̣хатеййакот̣исан̇кха̄ ахесум̣. махиндаттхерасса анупаббаджита̄нам̣ ган̣анапариччхедо наттхи. йа̄ваджджадиваса̄ лан̇ка̄дӣпе саттхари паса̄дена паббаджанта̄ махиндаттхерассева паббаджджам̣ анупаббаджанти на̄ма.