1. пат̣иччасамуппа̄дасуттаван̣н̣ана̄

1. евам̣ ме сутанти – нида̄навагге пат̣хамам̣ пат̣иччасамуппа̄дасуттам̣. татра̄йам̣ анупуббападаван̣н̣ана̄ – татра кхо бхагава̄ бхиккхӯ а̄мантесӣти, еттха татра̄ти десака̄лапаридӣпанам̣. тан̃хи ‘‘йам̣ самайам̣ вихарати, татра самайе, йасмин̃ча джетаване вихарати, татра джетаване’’ти дӣпети. бха̄ситаббайутте ва̄ десака̄ле дӣпети. на хи бхагава̄ айутте десе ка̄ле ча дхаммам̣ бха̄сати. ‘‘ака̄ло кхо та̄ва ба̄хийа̄’’тиа̄ди (уда̄. 10) четтха са̄дхакам̣. кхоти падапӯран̣аматте, авадха̄ран̣е а̄дика̄латтхе ва̄ нипа̄то. бхагава̄ти локагарудӣпанам̣. бхиккхӯти катха̄саванайуттапуггалавачанам̣. апичеттха ‘‘бхиккхакоти бхиккху, бхиккха̄чарийам̣ аджджхӯпагатоти бхиккхӯ’’тиа̄дина̄ (па̄ра̄. 45; вибха. 510) найена вачанаттхо ведитаббо. а̄мантесӣти а̄лапи, абха̄си, самбодхеси, айаметтха аттхо. ан̃н̃атра пана н̃а̄панепи хоти. йатха̄ха – ‘‘а̄мантайа̄ми во, бхиккхаве, пат̣иведайа̄ми во, бхиккхаве’’ти. паккосанепи. йатха̄ха – ‘‘ехи твам̣, бхиккху, мама вачанена са̄рипуттам̣ а̄мантехӣ’’ти (а. ни. 9.11). бхиккхавоти а̄мантана̄ка̄радӣпанам̣. тан̃ча бхиккханасӣлата̄дигун̣айогасиддхатта̄ вуттам̣. бхиккханасӣлата̄гун̣айуттопи хи бхиккху, бхиккханадхаммата̄гун̣айуттопи бхиккхане са̄дхука̄рита̄гун̣айуттопӣти саддавидӯ ман̃н̃анти. тена ча тесам̣ бхиккханасӣлата̄дигун̣айогасиддхена вачанена хӣна̄дхикаджанасевитавуттим̣ пака̄сенто уддхатадӣнабха̄ваниггахам̣ кароти. ‘‘бхиккхаво’’ти имина̄ ча карун̣а̄виппха̄расоммахадайанайананипа̄тапуббан̇гамена вачанена те аттано абхимукхе каронто тенева катхетукамйата̄дӣпакена несам̣ вачанена сотукамйатам̣ джанети, тенева ча самбодханаттхена са̄дхукам̣ манасика̄репи нийоджети. са̄дхукам̣ манасика̄ра̄йатта̄ хи са̄санасампатти.

апаресупи девамануссесу виджджама̄несу касма̄ бхиккхӯйева а̄мантесӣти че? джет̣т̣хасет̣т̣ха̄саннасада̄саннихитабха̄вато. саббапарисаса̄дха̄ран̣а̄ хи бхагавато дхаммадесана̄, париса̄йа джет̣т̣ха̄ бхиккхӯ пат̣хамам̣ уппаннатта̄, сет̣т̣ха̄ анага̄рийабха̄вам̣ а̄дим̣ катва̄ саттхучарийа̄нувидха̄йакатта̄ сакаласа̄санапат̣игга̄хакатта̄ ча, а̄санна̄ таттха нисиннесу саттхусантикатта̄, сада̄саннихита̄ саттхусантика̄вачаратта̄ти. апича те дхаммадесана̄йа бха̄джанам̣ йатха̄нусит̣т̣хам̣ пат̣ипаттисаббха̄вато. висесато ча екачче бхиккхӯйева сандха̄йа айам̣ десана̄пӣти евам̣ а̄мантеси.

киматтхам̣ пана бхагава̄ дхаммам̣ десенто пат̣хамам̣ бхиккхӯ а̄мантеси, на дхаммамева десесӣти? сатиджананаттхам̣. бхиккхӯ ан̃н̃ам̣ чинтента̄пи виккхиттачитта̄пи дхаммам̣ паччавеккханта̄пи каммат̣т̣ха̄нам̣ манасикаронта̄пи нисинна̄ хонти. те ана̄мантетва̄ дхамме десийама̄не ‘‘айам̣ десана̄ ким̣нида̄на̄ ким̣паччайа̄ катама̄йа ат̣т̣хуппаттийа̄ десита̄’’ти саллаккхетум̣ асакконта̄ дуггахитам̣ ва̄ ган̣хеййум̣, на ва̄ ган̣хеййум̣, тена несам̣ сатиджананаттхам̣ бхагава̄ пат̣хамам̣ а̄мантетва̄ паччха̄ дхаммам̣ десети.

бхадантети га̄рававачанаметам̣, саттхуно пат̣ивачанада̄нам̣ ва̄. апичеттха ‘‘бхиккхаво’’ти вадама̄но бхагава̄ бхиккхӯ а̄лапати. ‘‘бхаданте’’ти вадама̄на̄ те бхагавантам̣ пачча̄лапанти. татха̄ хи ‘‘бхиккхаво’’ти бхагава̄ а̄бха̄сати, ‘‘бхаданте’’ти пачча̄бха̄санти. ‘‘бхиккхаво’’ти пат̣ивачанам̣ да̄пети, ‘‘бхаданте’’ти пат̣ивачанам̣ денти. те бхиккхӯти йе бхагава̄ а̄мантеси, те. бхагавато паччассосунти бхагавато а̄мантанам̣ патиассосум̣, абхимукха̄ хутва̄ сун̣им̣су сампат̣иччхим̣су пат̣иггахесунти аттхо. бхагава̄ етадавоча̄ти, бхагава̄ етам̣ ида̄ни ваттаббам̣ сакаласуттам̣ авоча. етта̄вата̄ йам̣ а̄йасмата̄ а̄нандена аттхабйан̃джанасампаннасса буддха̄нам̣ десана̄н̃а̄н̣агамбхӣрабха̄васам̣сӯчакасса имасса суттасса сукха̄вага̄хан̣аттхам̣ ка̄ладесадесакапариса̄падесаппат̣иман̣д̣итам̣ нида̄нам̣ бха̄ситам̣, тасса аттхаван̣н̣ана̄ саматта̄.

ида̄ни пат̣иччасамуппа̄дам̣ вотиа̄дина̄ найена бхагавата̄ никкхиттасса суттасса сам̣ван̣н̣ана̄йа ока̄со ануппатто. са̄ панеса̄ суттаван̣н̣ана̄ йасма̄ суттаниккхепам̣ вича̄ретва̄ вуччама̄на̄ па̄кат̣а̄ хоти, тасма̄ суттаниккхепам̣ та̄ва вича̄ресса̄ма. чатта̄ро хи суттаниккхепа̄ – аттаджджха̄сайо, параджджха̄сайо, пуччха̄васико, ат̣т̣хуппаттикоти. таттха йа̄ни сутта̄ни бхагава̄ парехи анаджджхит̣т̣хо кевалам̣ аттано аджджха̄сайенева катхети, сеййатхидам̣ – дасабаласуттантаха̄рако чандопама-вӣн̣опама-саммаппадха̄на-иддхипа̄да-индрийабала-боджджхан̇гамагган̇га-суттантаха̄ракоти евама̄дӣни, тесам̣ аттаджджха̄сайо никкхепо.

йа̄ни пана ‘‘парипакка̄ кхо ра̄хуласса вимуттипарипа̄чанӣйа̄ дхамма̄. йам̣нӯна̄хам̣ ра̄хулам̣ уттарим̣ а̄сава̄нам̣ кхайе винеййа’’нти (сам̣. ни. 4.121; ма. ни. 3.416) евам̣ паресам̣ аджджха̄сайам̣ кхантим̣ ниджджха̄наккхамам̣ манам̣ абхинӣха̄рам̣ буджджханабха̄ван̃ча апеккхитва̄ параджджха̄сайавасена катхита̄ни, сеййатхидам̣ – чӯл̣ара̄хулова̄дасуттам̣, маха̄ра̄хулова̄дасуттам̣, дхаммачаккаппаваттанам̣, анатталаккхан̣асуттам̣, а̄сӣвисопамасуттам̣, дха̄тувибхан̇гасуттанти, евама̄дӣни, тесам̣ параджджха̄сайо никкхепо.

бхагавантам̣ пана упасан̇камитва̄ чатассо париса̄ чатта̄ро ван̣н̣а̄ на̄га̄ супан̣н̣а̄ гандхабба̄ асура̄ йаккха̄ маха̄ра̄джа̄но та̄ватим̣са̄дайо дева̄ маха̄брахма̄ти евама̄дайо ‘‘боджджхан̇га̄ боджджхан̇га̄ти, бханте, вуччанти – (сам̣. ни. 5.202) нӣваран̣а̄ нӣваран̣а̄ти, бханте, вуччанти – име ну кхо, бханте, пан̃чупа̄да̄наккхандха̄, ким̣сӯдха виттам̣ пурисасса сет̣т̣ха’’нтиа̄дина̄ (сам̣. ни. 1.246; су. ни. 183) найена пан̃хам̣ пуччханти. евам̣ пут̣т̣хена бхагавата̄ йа̄ни катхита̄ни боджджхан̇гасам̣йутта̄дӣни, йа̄ни ва̄ панан̃н̃а̄нипи девата̄сам̣йутта, ма̄расам̣йутта, брахмасам̣йутта, саккапан̃ха, чӯл̣аведалла, маха̄ведалла, са̄ман̃н̃апхалаа̄л̣авака, сӯчилома, кхараломасутта̄дӣни, тесам̣ пуччха̄васико никкхепо.

йа̄ни пана та̄ни уппаннам̣ ка̄ран̣ам̣ пат̣ичча катхита̄ни, сеййатхидам̣ – дхаммада̄йа̄дам̣. чӯл̣асӣхана̄дасуттам̣ путтамам̣сӯпамам̣ да̄руккхандхӯпамам̣ аггиккхандхӯпамам̣ пхен̣апин̣д̣ӯпамам̣ па̄риччхаттакӯпаманти евама̄дӣни, тесам̣ ат̣т̣хуппаттико никкхепо.

еваметесу чатӯсу никкхепесу имасса пат̣иччасамуппа̄дасуттасса параджджха̄сайо никкхепо. парапуггаладжджха̄сайавасена хидам̣ бхагавата̄ никкхиттам̣. катамесам̣ пуггала̄нам̣ аджджха̄сайавасена̄ти? уггхат̣итан̃н̃ӯнам̣. чатта̄ро хи пуггала̄ уггхат̣итан̃н̃ӯ випан̃читан̃н̃ӯ неййо падапарамоти. таттха йасса пуггаласса саха уда̄хат̣авела̄йа дхамма̄бхисамайо хоти, айам̣ вуччати пуггало уггхат̣итан̃н̃ӯ. йасса пуггаласса сам̣кхиттена бха̄ситасса виттха̄рена аттхе вибхаджийама̄не дхамма̄бхисамайо хоти, айам̣ вуччати пуггало випан̃читан̃н̃ӯ. йасса пуггаласса уддесато парипуччхато йонисо манасикарото, калйа̄н̣амитте севато, бхаджато, пайирупа̄сато, анупуббена дхамма̄бхисамайо хоти, айам̣ вуччати пуггало неййо. йасса пуггаласса бахумпи сун̣ато, бахумпи дха̄райато, бахумпи ва̄чайато на та̄йа джа̄тийа̄ дхамма̄бхисамайо хоти, айам̣ вуччати пуггало падапарамо. ити имесу чатӯсу пуггалесу уггхат̣итан̃н̃ӯпуггала̄нам̣ аджджха̄сайавасена идам̣ суттам̣ никкхиттам̣.

тада̄ кира пан̃часата̄ джанападава̄сика̄ бхиккхӯ саббева екачара̄ двичара̄ тичара̄ чатучара̄ пан̃чачара̄ сабха̄гавуттино дхутан̇гадхара̄ а̄раддхавӣрийа̄ йуттайога̄ випассака̄ сан̣хам̣ сукхумам̣ сун̃н̃атам̣ паччайа̄ка̄радесанам̣ паттхайама̄на̄ са̄йанхасамайе бхагавантам̣ упасан̇камитва̄, вандитва̄, раттакамбаласа̄н̣ийа̄ париккхипама̄на̄ вийа десанам̣ пачча̄сӣсама̄на̄ парива̄ретва̄ нисӣдим̣су. тесам̣ аджджха̄сайавасена бхагава̄ идам̣ суттам̣ а̄рабхи. йатха̄ хи чхеко читтака̄ро апарикаммакатабхиттим̣ лабхитва̄, на а̄дитова рӯпам̣ самут̣т̣ха̄песи, маха̄маттикалепа̄дӣхи пана бхиттипарикаммам̣ та̄ва катва̄, катапарикамма̄йа бхиттийа̄ рӯпам̣ самут̣т̣ха̄пети, катапарикаммам̣ пана бхиттим̣ лабхитва̄, бхиттипарикаммабйа̄па̄рам̣ акатва̄, ран̇гаджа̄та̄ни йоджетва̄, ват̣т̣икам̣ ва̄ тӯликам̣ ва̄ а̄да̄йа рӯпамева самут̣т̣ха̄пети, евамева бхагава̄ аката̄бхинивесам̣ а̄дикаммикакулапуттам̣ лабхитва̄ на̄сса а̄дитова арахаттападат̣т̣ха̄нам̣ сан̣хам̣ сукхумам̣ сун̃н̃атам̣ випассана̄лаккхан̣ам̣ а̄чиккхати, сӣласама̄дхикаммассаката̄дит̣т̣хисампада̄йа пана йодженто пуббабха̄гапат̣ипадам̣ та̄ва а̄чиккхати. йам̣ сандха̄йа вуттам̣ –

‘‘тасма̄тиха твам̣, бхиккху, а̄димева висодхехи кусалесу дхаммесу. ко ча̄ди кусала̄нам̣ дхамма̄нам̣? сӣлан̃ча сувисуддхам̣ дит̣т̣хи ча уджука̄. йато кхо те, бхиккху, сӣлан̃ча сувисуддхам̣ бхависсати дит̣т̣хи ча уджука̄. тато твам̣, бхиккху, сӣлам̣ нисса̄йа сӣле патит̣т̣ха̄йа чатта̄ро сатипат̣т̣ха̄не тивидхена бха̄веййа̄си. катаме чатта̄ро? идха твам̣, бхиккху, аджджхаттам̣ ва̄ ка̄йе ка̄йа̄нупассӣ вихара̄хи а̄та̄пӣ сампаджа̄но сатима̄ винеййа локе абхиджджха̄доманассам̣. бахиддха̄ ва̄ ка̄йе…пе… аджджхаттабахиддха̄ ва̄ ка̄йе…пе… дхаммесу дхамма̄нупассӣ вихара̄хи а̄та̄пӣ сампаджа̄но сатима̄ винеййа локе абхиджджха̄доманассам̣. йато кхо твам̣, бхиккху, сӣлам̣ нисса̄йа сӣле патит̣т̣ха̄йа име чатта̄ро сатипат̣т̣ха̄не евам̣ тивидхена бха̄вессаси, тато туйхам̣, бхиккху, йа̄ ратти ва̄ дивасо ва̄ а̄гамиссати, вуддхийева па̄т̣икан̇кха̄ кусалесу дхаммесу, но париха̄нӣ’’ти (сам̣. ни. 5.369).

евам̣ а̄дикаммикакулапуттасса сӣлакатха̄йа парикаммам̣ катхетва̄, арахаттападат̣т̣ха̄нам̣ сан̣хам̣ сукхумам̣ сун̃н̃атам̣ випассана̄лаккхан̣ам̣ а̄чиккхати.

парисуддхасӣлам̣ пана а̄раддхавӣрийам̣ йуттайогам̣ випассакам̣ лабхитва̄, на̄сса пуббабха̄гапат̣ипадам̣ а̄чиккхати, уджукамева пана арахаттападат̣т̣ха̄нам̣ сан̣хам̣ сукхумам̣ сун̃н̃атам̣ випассана̄лаккхан̣ам̣ а̄чиккхати. име пан̃часата̄ бхиккхӯ пуббабха̄гапат̣ипадам̣ парисодхетва̄ т̣хита̄ судхантасуван̣н̣асадиса̄ супаримаджджитаман̣иккхандхасаннибха̄, еко локуттарамаггова несам̣ ана̄гато. ити тасса̄гаманаттха̄йа саттха̄ тесам̣ аджджха̄сайам̣ апеккхама̄но идам̣ суттам̣ а̄рабхи.

таттха пат̣иччасамуппа̄данти паччайа̄ка̄рам̣. паччайа̄ка̄ро хи ан̃н̃аман̃н̃ам̣ пат̣ичча сахите дхамме уппа̄дети. тасма̄ пат̣иччасамуппа̄доти вуччати. айаметтха сан̇кхепо, виттха̄ро пана висуддхимаггато гахетаббо.

воти айам̣ во-саддо паччатта-упайогакаран̣а-сампада̄на-са̄мивачана-падапӯран̣есу диссати. ‘‘каччи пана во ануруддха̄ самагга̄ саммодама̄на̄’’тиа̄дӣсу (ма. ни. 1.326; маха̄ва. 466) хи паччатте диссати. ‘‘гаччхатха, бхиккхаве, пан̣а̄меми во’’тиа̄дӣсу (ма. ни. 2.157) упайоге. ‘‘на во мама сантике ваттхабба’’нтиа̄дӣсу (ма. ни. 2.157) каран̣е. ‘‘ванапаттхапарийа̄йам̣ во, бхиккхаве, десесса̄мӣ’’тиа̄дӣсу (ма. ни. 1.190) сампада̄не. ‘‘саббесам̣ во, са̄рипутта, субха̄сита’’нтиа̄дӣсу (ма. ни. 1.345) са̄мивачане. ‘‘йе хи во арийа̄ парисуддхака̄йакамманта̄’’тиа̄дӣсу (ма. ни. 1.35) падапӯран̣аматте. идха пана̄йам̣ сампада̄не дат̣т̣хаббо. бхиккхавети патиссавена абхимукхӣбхӯта̄нам̣ пуна а̄лапанам̣. десесса̄мӣти десана̄пат̣иджа̄нанам̣. там̣ сун̣а̄тха̄ти там̣ пат̣иччасамуппа̄дам̣ там̣ десанам̣ майа̄ вуччама̄нам̣ сун̣а̄тха.

са̄дхукам̣ манаси каротха̄ти еттха пана са̄дхукам̣ са̄дхӯти екаттхаметам̣. айан̃ча са̄дхусаддо а̄йа̄чана-сампат̣иччхана-сампахам̣сана-сундара-дал̣хӣкамма̄дӣсу диссати. ‘‘са̄дху ме, бханте, бхагава̄ сам̣кхиттена дхаммам̣ десетӯ’’тиа̄дӣсу (а. ни. 4.257; сам̣. ни. 4.65; 5.381) хи а̄йа̄чане диссати. ‘‘са̄дху, бхантети кхо со бхиккху бхагавато бха̄ситам̣ абхинандитва̄ анумодитва̄’’тиа̄дӣсу (ма. ни. 3.86) сампат̣иччхане. ‘‘са̄дху са̄дху, са̄рипутта̄’’тиа̄дӣсу (дӣ. ни. 3.349) сампахам̣сане.

‘‘са̄дху дхаммаручӣ ра̄джа̄, са̄дху пан̃н̃а̄н̣ава̄ наро;

са̄дху митта̄намаддуббхо, па̄пасса акаран̣ам̣ сукха’’нти. –

а̄дӣсу (джа̄. 2.18.101) сундаре. ‘‘тена хи, бра̄хман̣а, са̄дхукам̣ сун̣а̄хӣ’’тиа̄дӣсу (а. ни. 5.192) са̄дхукасаддойева дал̣хӣкамме а̄н̣аттийантипи вуччати. идха пана̄йам̣ еттхева дал̣хӣкамме а̄н̣аттийа̄ ча аттхо ведитаббо, сундараттхепи ват̣т̣ати. дал̣хӣкаран̣аттхена хи ‘‘дал̣хам̣ имам̣ дхаммам̣ сун̣а̄тха, суггахитам̣ ган̣ханта̄’’, а̄н̣аттиаттхена ‘‘мама а̄н̣аттийа̄ сун̣а̄тха’’ сундараттхена ‘‘сундарамимам̣ бхаддакам̣ дхаммам̣ сун̣а̄тха̄’’ти етам̣ дӣпитам̣ хоти. манаси каротха̄ти а̄ваджджетха. саманна̄харатха̄ти аттхо. авиккхиттачитта̄ хутва̄ ниса̄метха, читте каротха̄ти адхиппа̄йо.

ида̄неттха там̣ сун̣а̄тха̄ти сотиндрийавиккхепанива̄ран̣аметам̣. са̄дхукам̣ манаси каротха̄ти манасика̄ре дал̣хӣкамманийоджанена маниндрийавиккхепанива̄ран̣ам̣. пуриман̃четтха бйан̃джанавипалла̄сага̄ханива̄ран̣ам̣, паччхимам̣ аттхавипалла̄сага̄ханива̄ран̣ам̣. пуримена ча дхаммассаване нийоджети, паччхимена сута̄нам̣ дхамма̄нам̣ дха̄ран̣ӯпапариккха̄су. пуримена ча ‘‘сабйан̃джано айам̣ дхаммо, тасма̄ саванӣйо’’ти дӣпети, паччхимена ‘‘са̄ттхо, тасма̄ манаси ка̄таббо’’ти. са̄дхукападам̣ ва̄ убхайападехи йоджетва̄, ‘‘йасма̄ айам̣ дхаммо дхаммагамбхӣро ча десана̄гамбхӣро ча, тасма̄ сун̣а̄тха са̄дхукам̣. йасма̄ аттхагамбхӣро ча пат̣иведхагамбхӣро ча, тасма̄ са̄дхукам̣ манаси каротха̄’’ти евам̣ йоджана̄ ведитабба̄. бха̄сисса̄мӣти десесса̄ми. ‘‘там̣ сун̣а̄тха̄’’ти еттха пат̣ин̃н̃а̄там̣ десанам̣ сам̣кхиттатова на десесса̄ми, апича кхо виттха̄ратопи нам̣ бха̄сисса̄мӣти вуттам̣ хоти. сан̇кхепавиттха̄рава̄чака̄ни хи ета̄ни пада̄ни. йатха̄ха ван̇гӣсаттхеро –

‘‘сам̣кхиттенапи десети, виттха̄ренапи бха̄сати;

са̄л̣ика̄йива ниггхосо, пат̣ибха̄нам̣ удӣрайӣ’’ти. (сам̣. ни. 1.214; тхерага̄. 1241);

евам̣ вутте усса̄хаджа̄та̄ хутва̄ евам̣, бхантети кхо те бхиккхӯ бхагавато паччассосум̣ саттху вачанам̣ сампат̣иччхим̣су, пат̣иггахесунти вуттам̣ хоти.

атха несам̣ бхагава̄ етадавоча – етам̣ ида̄ни ваттаббам̣ ‘‘катамо ча, бхиккхаве, пат̣иччасамуппа̄до’’тиа̄дим̣ сакалам̣ суттам̣ авоча. таттха катамо ча, бхиккхаве, пат̣иччасамуппа̄доти катхетукамйата̄пуччха̄. пан̃чавидха̄ хи пуччха̄ адит̣т̣хаджотана̄пуччха̄ дит̣т̣хасам̣сандана̄пуччха̄ виматиччхедана̄пуччха̄ ануматипуччха̄ катхетукамйата̄пуччха̄ти, та̄сам̣ идам̣ на̄наттам̣ –

катама̄ адит̣т̣хаджотана̄ пуччха̄ (маха̄ни. 150; чӯл̣ани. пун̣н̣акама̄н̣авапуччха̄ниддеса 12)? пакатийа̄ лаккхан̣ам̣ ан̃н̃а̄там̣ хоти адит̣т̣хам̣ атулитам̣ атӣритам̣ авибхӯтам̣ авибха̄витам̣. тасса н̃а̄н̣а̄йа дассана̄йа тулана̄йа тӣран̣а̄йа вибхӯта̄йа вибха̄ванаттха̄йа пан̃хам̣ пуччхати. айам̣ адит̣т̣хаджотана̄пуччха̄.

катама̄ дит̣т̣хасам̣сандана̄пуччха̄? пакатийа̄ лаккхан̣ам̣ н̃а̄там̣ хоти дит̣т̣хам̣ тулитам̣ тӣритам̣ вибхӯтам̣ вибха̄витам̣. со ан̃н̃ехи пан̣д̣итехи саддхим̣ сам̣санданаттха̄йа пан̃хам̣ пуччхати. айам̣ дит̣т̣хасам̣сандана̄пуччха̄.

катама̄ виматиччхедана̄пуччха̄? пакатийа̄ сам̣сайапаккхандо хоти виматипаккхандо двел̣хакаджа̄то – ‘‘евам̣ ну кхо, на ну кхо, катхам̣ ну кхо’’ти, со виматиччхеданаттха̄йа пан̃хам̣ пуччхати, айам̣ виматиччхедана̄пуччха̄.

катама̄ ануматипуччха̄? бхагава̄ бхиккхӯнам̣ ануматийа̄ пан̃хам̣ пуччхати – ‘‘там̣ ким̣ ман̃н̃атха, бхиккхаве, рӯпам̣ ниччам̣ ва̄ аниччам̣ ва̄’’ти, аниччам̣, бханте. йам̣ пана̄ниччам̣ дуккхам̣ ва̄ там̣ сукхам̣ ва̄ти, дуккхам̣, бханте. йам̣ пана̄ниччам̣ дуккхам̣ випарин̣а̄мадхаммам̣, каллам̣ ну там̣ саманупасситум̣ – ‘‘етам̣ мама есохамасми есо ме атта̄’’ти, но хетам̣ бхантети (сам̣. ни. 3.79). айам̣ ануматипуччха̄.

катама̄ катхетукамйата̄пуччха̄? бхагава̄ бхиккхӯнам̣ катхетукамйата̄йа пан̃хам̣ пуччхати – ‘‘чатта̄роме, бхиккхаве, сатипат̣т̣ха̄на̄. катаме чатта̄ро’’ти? айам̣ катхетукамйата̄пуччха̄ти.

таттха буддха̄нам̣ пурима̄ тиссо пуччха̄ наттхи. касма̄? буддха̄нан̃хи тӣсу аддха̄су кин̃чи сан̇кхатам̣ аддха̄вимуттам̣ ва̄ асан̇кхатам̣ адит̣т̣хам̣ аджотитам̣ атулитам̣ атӣритам̣ авибхӯтам̣ авибха̄витам̣ на̄ма наттхи. тена несам̣ адит̣т̣хаджотана̄пуччха̄ наттхи. йам̣ пана бхагавата̄ аттано н̃а̄н̣ена пат̣ивиддхам̣, тасса ан̃н̃ена саман̣ена ва̄ бра̄хман̣ена ва̄ девена ва̄ ма̄рена ва̄ брахмуна̄ ва̄ саддхим̣ сам̣санданакиччам̣ наттхи. тенасса дит̣т̣хасам̣сандана̄пуччха̄ наттхи. йасма̄ панеса акатхам̣катхӣ тин̣н̣авичикиччхо саббадхаммесу вихатасам̣сайо. тенасса виматиччхедана̄пуччха̄ наттхи. итара̄ пана две пуччха̄ бхагавато аттхи. та̄су айам̣ катхетукамйата̄ пуччха̄ти ведитабба̄.

ида̄ни та̄ва пуччха̄йа пут̣т̣хам̣ паччайа̄ка̄рам̣ вибхаджанто авиджджа̄паччайа̄, бхиккхаве, сан̇кха̄ра̄тиа̄дима̄ха. еттха ча йатха̄ на̄ма ‘‘питарам̣ катхесса̄мӣ’’ти а̄раддхо ‘‘тиссасса пита̄ сон̣асса пита̄’’ти пат̣хаматарам̣ путтампи катхети, евамева бхагава̄ паччайам̣ катхетум̣ а̄раддхо ‘‘авиджджа̄паччайа̄ сан̇кха̄ра̄’’тиа̄дина̄ найена сан̇кха̄ра̄дӣнам̣ паччайе авиджджа̄дидхамме катхенто паччайуппаннампи катхеси. а̄ха̄раваггасса пана парийоса̄не ‘‘пат̣иччасамуппа̄дан̃ча во, бхиккхаве, десесса̄ми пат̣иччасамуппанне ча дхамме’’ти (сам̣. ни. 2.20) убхайам̣ а̄рабхитва̄ убхайампи катхеси. ида̄ни авиджджа̄паччайа̄ сан̇кха̄ра̄тиа̄дӣсу пана авиджджа̄ ча са̄ паччайо ча̄ти авиджджа̄паччайо. тасма̄ авиджджа̄паччайа̄ сан̇кха̄ра̄ самбхавантӣти имина̄ найена аттхо ведитаббо. айаметтха сан̇кхепо, виттха̄рена пана сабба̄ка̄расампанна̄ ануломапат̣иччасамуппа̄дакатха̄ висуддхимагге катхита̄, тасма̄ са̄ таттха катхитавасенева гахетабба̄.

пат̣иломакатха̄йам̣ пана авиджджа̄йа твева̄ти авиджджа̄йа ту ева. асесавира̄ганиродха̄ти вира̄гасан̇кха̄тена маггена асесаниродха̄. сан̇кха̄раниродхоти сан̇кха̄ра̄нам̣ ануппа̄даниродхо хоти. евам̣ниродха̄нам̣ пана сан̇кха̄ра̄нам̣ ниродха̄ вин̃н̃а̄н̣а̄дӣнан̃ча ниродха̄ на̄марӯпа̄дӣни нируддха̄нийева хонтӣти дассетум̣ сан̇кха̄раниродха̄ вин̃н̃а̄н̣аниродхотиа̄дӣни ватва̄, еваметасса кеваласса дуккхаккхандхасса ниродхо хотӣти а̄ха. таттха кеваласса̄ти сакаласса, суддхасса ва̄, саттавирахитасса̄ти аттхо. дуккхаккхандхасса̄ти дуккхара̄сисса. ниродхо хотӣти ануппа̄до хоти. ити бхагава̄ ануломато два̄дасахи падехи ват̣т̣акатхам̣ катхетва̄ тамева ват̣т̣ам̣ виниват̣т̣етва̄ пат̣иломато два̄дасахи падехи виват̣т̣ам̣ катхенто арахаттена десана̄йа кӯт̣ам̣ ган̣хи. десана̄парийоса̄не те пан̃часата̄ а̄раддхавипассака̄ уггхат̣итан̃н̃ӯпуггала̄ сӯрийарасмисампхут̣т̣ха̄ни парипа̄кагата̄ни падума̄ни вийа сачча̄ни буджджхитва̄ арахаттапхале патит̣т̣хахим̣су.

идамавоча бхагава̄ти идам̣ ват̣т̣авиват̣т̣авасена сакаласуттам̣ бхагава̄ авоча. аттамана̄ те бхиккхӯти тут̣т̣хачитта̄ те пан̃часата̄ кхӣн̣а̄сава̄ бхиккхӯ. бхагавато бха̄ситам̣ абхинандунти каравӣкарутаман̃джуна̄ кан̣н̣асукхена пан̣д̣итаджанахадайа̄нам̣ амата̄бхисекасадисена брахмассарена бха̄сато бхагавато вачанам̣ абхинандим̣су, анумодим̣су чева сампат̣иччхим̣су ча̄ти аттхо. тенетам̣ вуччати –

‘‘субха̄ситам̣ сулапитам̣, са̄дху са̄дхӯти та̄дино;

анумодама̄на̄ сираса̄, сампат̣иччхим̣су бхиккхаво’’ти.

пат̣хамапат̣иччасамуппа̄дасуттаван̣н̣ана̄ нит̣т̣хита̄.