1. буддхавагго
1. пат̣иччасамуппа̄дасуттаван̣н̣ана̄
1. евам̣ ме сутанти – нида̄навагге пат̣хамам̣ пат̣иччасамуппа̄дасуттам̣. татра̄йам̣ анупуббападаван̣н̣ана̄ – татра кхо бхагава̄ бхиккхӯ а̄мантесӣти, еттха татра̄ти десака̄лапаридӣпанам̣. тан̃хи ‘‘йам̣ самайам̣ вихарати, татра самайе, йасмин̃ча джетаване вихарати, татра джетаване’’ти дӣпети. бха̄ситаббайутте ва̄ десака̄ле дӣпети. на хи бхагава̄ айутте десе ка̄ле ча дхаммам̣ бха̄сати. ‘‘ака̄ло кхо та̄ва ба̄хийа̄’’тиа̄ди (уда̄. 10) четтха са̄дхакам̣. кхоти падапӯран̣аматте, авадха̄ран̣е а̄дика̄латтхе ва̄ нипа̄то. бхагава̄ти локагарудӣпанам̣. бхиккхӯти катха̄саванайуттапуггалавачанам̣. апичеттха ‘‘бхиккхакоти бхиккху, бхиккха̄чарийам̣ аджджхӯпагатоти бхиккхӯ’’тиа̄дина̄ (па̄ра̄. 45; вибха. 510) найена вачанаттхо ведитаббо. а̄мантесӣти а̄лапи, абха̄си, самбодхеси, айаметтха аттхо. ан̃н̃атра пана н̃а̄панепи хоти. йатха̄ха – ‘‘а̄мантайа̄ми во, бхиккхаве, пат̣иведайа̄ми во, бхиккхаве’’ти. паккосанепи. йатха̄ха – ‘‘ехи твам̣, бхиккху, мама вачанена са̄рипуттам̣ а̄мантехӣ’’ти (а. ни. 9.11). бхиккхавоти а̄мантана̄ка̄радӣпанам̣. тан̃ча бхиккханасӣлата̄дигун̣айогасиддхатта̄ вуттам̣. бхиккханасӣлата̄гун̣айуттопи хи бхиккху, бхиккханадхаммата̄гун̣айуттопи бхиккхане са̄дхука̄рита̄гун̣айуттопӣти саддавидӯ ман̃н̃анти. тена ча тесам̣ бхиккханасӣлата̄дигун̣айогасиддхена вачанена хӣна̄дхикаджанасевитавуттим̣ пака̄сенто уддхатадӣнабха̄ваниггахам̣ кароти. ‘‘бхиккхаво’’ти имина̄ ча карун̣а̄виппха̄расоммахадайанайананипа̄тапуббан̇гамена вачанена те аттано абхимукхе каронто тенева катхетукамйата̄дӣпакена несам̣ вачанена сотукамйатам̣ джанети, тенева ча самбодханаттхена са̄дхукам̣ манасика̄репи нийоджети. са̄дхукам̣ манасика̄ра̄йатта̄ хи са̄санасампатти.
апаресупи девамануссесу виджджама̄несу касма̄ бхиккхӯйева а̄мантесӣти че? джет̣т̣хасет̣т̣ха̄саннасада̄саннихитабха̄вато. саббапарисаса̄дха̄ран̣а̄ хи бхагавато дхаммадесана̄, париса̄йа джет̣т̣ха̄ бхиккхӯ пат̣хамам̣ уппаннатта̄, сет̣т̣ха̄ анага̄рийабха̄вам̣ а̄дим̣ катва̄ саттхучарийа̄нувидха̄йакатта̄ сакаласа̄санапат̣игга̄хакатта̄ ча, а̄санна̄ таттха нисиннесу саттхусантикатта̄, сада̄саннихита̄ саттхусантика̄вачаратта̄ти. апича те дхаммадесана̄йа бха̄джанам̣ йатха̄нусит̣т̣хам̣ пат̣ипаттисаббха̄вато. висесато ча екачче бхиккхӯйева сандха̄йа айам̣ десана̄пӣти евам̣ а̄мантеси.
киматтхам̣ пана бхагава̄ дхаммам̣ десенто пат̣хамам̣ бхиккхӯ а̄мантеси, на дхаммамева десесӣти? сатиджананаттхам̣. бхиккхӯ ан̃н̃ам̣ чинтента̄пи виккхиттачитта̄пи дхаммам̣ паччавеккханта̄пи каммат̣т̣ха̄нам̣ манасикаронта̄пи нисинна̄ хонти. те ана̄мантетва̄ дхамме десийама̄не ‘‘айам̣ десана̄ ким̣нида̄на̄ ким̣паччайа̄ катама̄йа ат̣т̣хуппаттийа̄ десита̄’’ти саллаккхетум̣ асакконта̄ дуггахитам̣ ва̄ ган̣хеййум̣, на ва̄ ган̣хеййум̣, тена несам̣ сатиджананаттхам̣ бхагава̄ пат̣хамам̣ а̄мантетва̄ паччха̄ дхаммам̣ десети.
бхадантети га̄рававачанаметам̣, саттхуно пат̣ивачанада̄нам̣ ва̄. апичеттха ‘‘бхиккхаво’’ти вадама̄но бхагава̄ бхиккхӯ а̄лапати. ‘‘бхаданте’’ти вадама̄на̄ те бхагавантам̣ пачча̄лапанти. татха̄ хи ‘‘бхиккхаво’’ти бхагава̄ а̄бха̄сати, ‘‘бхаданте’’ти пачча̄бха̄санти. ‘‘бхиккхаво’’ти пат̣ивачанам̣ да̄пети, ‘‘бхаданте’’ти пат̣ивачанам̣ денти. те бхиккхӯти йе бхагава̄ а̄мантеси, те. бхагавато паччассосунти бхагавато а̄мантанам̣ патиассосум̣, абхимукха̄ хутва̄ сун̣им̣су сампат̣иччхим̣су пат̣иггахесунти аттхо. бхагава̄ етадавоча̄ти, бхагава̄ етам̣ ида̄ни ваттаббам̣ сакаласуттам̣ авоча. етта̄вата̄ йам̣ а̄йасмата̄ а̄нандена аттхабйан̃джанасампаннасса буддха̄нам̣ десана̄н̃а̄н̣агамбхӣрабха̄васам̣сӯчакасса имасса суттасса сукха̄вага̄хан̣аттхам̣ ка̄ладесадесакапариса̄падесаппат̣иман̣д̣итам̣ нида̄нам̣ бха̄ситам̣, тасса аттхаван̣н̣ана̄ саматта̄.
ида̄ни пат̣иччасамуппа̄дам̣ вотиа̄дина̄ найена бхагавата̄ никкхиттасса суттасса сам̣ван̣н̣ана̄йа ока̄со ануппатто. са̄ панеса̄ суттаван̣н̣ана̄ йасма̄ суттаниккхепам̣ вича̄ретва̄ вуччама̄на̄ па̄кат̣а̄ хоти, тасма̄ суттаниккхепам̣ та̄ва вича̄ресса̄ма. чатта̄ро хи суттаниккхепа̄ – аттаджджха̄сайо, параджджха̄сайо, пуччха̄васико, ат̣т̣хуппаттикоти. таттха йа̄ни сутта̄ни бхагава̄ парехи анаджджхит̣т̣хо кевалам̣ аттано аджджха̄сайенева катхети, сеййатхидам̣ – дасабаласуттантаха̄рако чандопама-вӣн̣опама-саммаппадха̄на-иддхипа̄да-индрийабала-боджджхан̇гамагган̇га-суттантаха̄ракоти евама̄дӣни, тесам̣ аттаджджха̄сайо никкхепо.
йа̄ни пана ‘‘парипакка̄ кхо ра̄хуласса вимуттипарипа̄чанӣйа̄ дхамма̄. йам̣нӯна̄хам̣ ра̄хулам̣ уттарим̣ а̄сава̄нам̣ кхайе винеййа’’нти (сам̣. ни. 4.121; ма. ни. 3.416) евам̣ паресам̣ аджджха̄сайам̣ кхантим̣ ниджджха̄наккхамам̣ манам̣ абхинӣха̄рам̣ буджджханабха̄ван̃ча апеккхитва̄ параджджха̄сайавасена катхита̄ни, сеййатхидам̣ – чӯл̣ара̄хулова̄дасуттам̣, маха̄ра̄хулова̄дасуттам̣, дхаммачаккаппаваттанам̣, анатталаккхан̣асуттам̣, а̄сӣвисопамасуттам̣, дха̄тувибхан̇гасуттанти, евама̄дӣни, тесам̣ параджджха̄сайо никкхепо.
бхагавантам̣ пана упасан̇камитва̄ чатассо париса̄ чатта̄ро ван̣н̣а̄ на̄га̄ супан̣н̣а̄ гандхабба̄ асура̄ йаккха̄ маха̄ра̄джа̄но та̄ватим̣са̄дайо дева̄ маха̄брахма̄ти евама̄дайо ‘‘боджджхан̇га̄ боджджхан̇га̄ти, бханте, вуччанти – (сам̣. ни. 5.202) нӣваран̣а̄ нӣваран̣а̄ти, бханте, вуччанти – име ну кхо, бханте, пан̃чупа̄да̄наккхандха̄, ким̣сӯдха виттам̣ пурисасса сет̣т̣ха’’нтиа̄дина̄ (сам̣. ни. 1.246; су. ни. 183) найена пан̃хам̣ пуччханти. евам̣ пут̣т̣хена бхагавата̄ йа̄ни катхита̄ни боджджхан̇гасам̣йутта̄дӣни, йа̄ни ва̄ панан̃н̃а̄нипи девата̄сам̣йутта, ма̄расам̣йутта, брахмасам̣йутта, саккапан̃ха, чӯл̣аведалла, маха̄ведалла, са̄ман̃н̃апхалаа̄л̣авака, сӯчилома, кхараломасутта̄дӣни, тесам̣ пуччха̄васико никкхепо.
йа̄ни пана та̄ни уппаннам̣ ка̄ран̣ам̣ пат̣ичча катхита̄ни, сеййатхидам̣ – дхаммада̄йа̄дам̣. чӯл̣асӣхана̄дасуттам̣ путтамам̣сӯпамам̣ да̄руккхандхӯпамам̣ аггиккхандхӯпамам̣ пхен̣апин̣д̣ӯпамам̣ па̄риччхаттакӯпаманти евама̄дӣни, тесам̣ ат̣т̣хуппаттико никкхепо.
еваметесу чатӯсу никкхепесу имасса пат̣иччасамуппа̄дасуттасса параджджха̄сайо никкхепо. парапуггаладжджха̄сайавасена хидам̣ бхагавата̄ никкхиттам̣. катамесам̣ пуггала̄нам̣ аджджха̄сайавасена̄ти? уггхат̣итан̃н̃ӯнам̣. чатта̄ро хи пуггала̄ уггхат̣итан̃н̃ӯ випан̃читан̃н̃ӯ неййо падапарамоти. таттха йасса пуггаласса саха уда̄хат̣авела̄йа дхамма̄бхисамайо хоти, айам̣ вуччати пуггало уггхат̣итан̃н̃ӯ. йасса пуггаласса сам̣кхиттена бха̄ситасса виттха̄рена аттхе вибхаджийама̄не дхамма̄бхисамайо хоти, айам̣ вуччати пуггало випан̃читан̃н̃ӯ. йасса пуггаласса уддесато парипуччхато йонисо манасикарото, калйа̄н̣амитте севато, бхаджато, пайирупа̄сато, анупуббена дхамма̄бхисамайо хоти, айам̣ вуччати пуггало неййо. йасса пуггаласса бахумпи сун̣ато, бахумпи дха̄райато, бахумпи ва̄чайато на та̄йа джа̄тийа̄ дхамма̄бхисамайо хоти, айам̣ вуччати пуггало падапарамо. ити имесу чатӯсу пуггалесу уггхат̣итан̃н̃ӯпуггала̄нам̣ аджджха̄сайавасена идам̣ суттам̣ никкхиттам̣.
тада̄ кира пан̃часата̄ джанападава̄сика̄ бхиккхӯ саббева екачара̄ двичара̄ тичара̄ чатучара̄ пан̃чачара̄ сабха̄гавуттино дхутан̇гадхара̄ а̄раддхавӣрийа̄ йуттайога̄ випассака̄ сан̣хам̣ сукхумам̣ сун̃н̃атам̣ паччайа̄ка̄радесанам̣ паттхайама̄на̄ са̄йанхасамайе бхагавантам̣ упасан̇камитва̄, вандитва̄, раттакамбаласа̄н̣ийа̄ париккхипама̄на̄ вийа десанам̣ пачча̄сӣсама̄на̄ парива̄ретва̄ нисӣдим̣су. тесам̣ аджджха̄сайавасена бхагава̄ идам̣ суттам̣ а̄рабхи. йатха̄ хи чхеко читтака̄ро апарикаммакатабхиттим̣ лабхитва̄, на а̄дитова рӯпам̣ самут̣т̣ха̄песи, маха̄маттикалепа̄дӣхи пана бхиттипарикаммам̣ та̄ва катва̄, катапарикамма̄йа бхиттийа̄ рӯпам̣ самут̣т̣ха̄пети, катапарикаммам̣ пана бхиттим̣ лабхитва̄, бхиттипарикаммабйа̄па̄рам̣ акатва̄, ран̇гаджа̄та̄ни йоджетва̄, ват̣т̣икам̣ ва̄ тӯликам̣ ва̄ а̄да̄йа рӯпамева самут̣т̣ха̄пети, евамева бхагава̄ аката̄бхинивесам̣ а̄дикаммикакулапуттам̣ лабхитва̄ на̄сса а̄дитова арахаттападат̣т̣ха̄нам̣ сан̣хам̣ сукхумам̣ сун̃н̃атам̣ випассана̄лаккхан̣ам̣ а̄чиккхати, сӣласама̄дхикаммассаката̄дит̣т̣хисампада̄йа пана йодженто пуббабха̄гапат̣ипадам̣ та̄ва а̄чиккхати. йам̣ сандха̄йа вуттам̣ –
‘‘тасма̄тиха твам̣, бхиккху, а̄димева висодхехи кусалесу дхаммесу. ко ча̄ди кусала̄нам̣ дхамма̄нам̣? сӣлан̃ча сувисуддхам̣ дит̣т̣хи ча уджука̄. йато кхо те, бхиккху, сӣлан̃ча сувисуддхам̣ бхависсати дит̣т̣хи ча уджука̄. тато твам̣, бхиккху, сӣлам̣ нисса̄йа сӣле патит̣т̣ха̄йа чатта̄ро сатипат̣т̣ха̄не тивидхена бха̄веййа̄си. катаме чатта̄ро? идха твам̣, бхиккху, аджджхаттам̣ ва̄ ка̄йе ка̄йа̄нупассӣ вихара̄хи а̄та̄пӣ сампаджа̄но сатима̄ винеййа локе абхиджджха̄доманассам̣. бахиддха̄ ва̄ ка̄йе…пе… аджджхаттабахиддха̄ ва̄ ка̄йе…пе… дхаммесу дхамма̄нупассӣ вихара̄хи а̄та̄пӣ сампаджа̄но сатима̄ винеййа локе абхиджджха̄доманассам̣. йато кхо твам̣, бхиккху, сӣлам̣ нисса̄йа сӣле патит̣т̣ха̄йа име чатта̄ро сатипат̣т̣ха̄не евам̣ тивидхена бха̄вессаси, тато туйхам̣, бхиккху, йа̄ ратти ва̄ дивасо ва̄ а̄гамиссати, вуддхийева па̄т̣икан̇кха̄ кусалесу дхаммесу, но париха̄нӣ’’ти (сам̣. ни. 5.369).
евам̣ а̄дикаммикакулапуттасса сӣлакатха̄йа парикаммам̣ катхетва̄, арахаттападат̣т̣ха̄нам̣ сан̣хам̣ сукхумам̣ сун̃н̃атам̣ випассана̄лаккхан̣ам̣ а̄чиккхати.
парисуддхасӣлам̣ пана а̄раддхавӣрийам̣ йуттайогам̣ випассакам̣ лабхитва̄, на̄сса пуббабха̄гапат̣ипадам̣ а̄чиккхати, уджукамева пана арахаттападат̣т̣ха̄нам̣ сан̣хам̣ сукхумам̣ сун̃н̃атам̣ випассана̄лаккхан̣ам̣ а̄чиккхати. име пан̃часата̄ бхиккхӯ пуббабха̄гапат̣ипадам̣ парисодхетва̄ т̣хита̄ судхантасуван̣н̣асадиса̄ супаримаджджитаман̣иккхандхасаннибха̄, еко локуттарамаггова несам̣ ана̄гато. ити тасса̄гаманаттха̄йа саттха̄ тесам̣ аджджха̄сайам̣ апеккхама̄но идам̣ суттам̣ а̄рабхи.
таттха пат̣иччасамуппа̄данти паччайа̄ка̄рам̣. паччайа̄ка̄ро хи ан̃н̃аман̃н̃ам̣ пат̣ичча сахите дхамме уппа̄дети. тасма̄ пат̣иччасамуппа̄доти вуччати. айаметтха сан̇кхепо, виттха̄ро пана висуддхимаггато гахетаббо.
воти айам̣ во-саддо паччатта-упайогакаран̣а-сампада̄на-са̄мивачана-падапӯран̣есу диссати. ‘‘каччи пана во ануруддха̄ самагга̄ саммодама̄на̄’’тиа̄дӣсу (ма. ни. 1.326; маха̄ва. 466) хи паччатте диссати. ‘‘гаччхатха, бхиккхаве, пан̣а̄меми во’’тиа̄дӣсу (ма. ни. 2.157) упайоге. ‘‘на во мама сантике ваттхабба’’нтиа̄дӣсу (ма. ни. 2.157) каран̣е. ‘‘ванапаттхапарийа̄йам̣ во, бхиккхаве, десесса̄мӣ’’тиа̄дӣсу (ма. ни. 1.190) сампада̄не. ‘‘саббесам̣ во, са̄рипутта, субха̄сита’’нтиа̄дӣсу (ма. ни. 1.345) са̄мивачане. ‘‘йе хи во арийа̄ парисуддхака̄йакамманта̄’’тиа̄дӣсу (ма. ни. 1.35) падапӯран̣аматте. идха пана̄йам̣ сампада̄не дат̣т̣хаббо. бхиккхавети патиссавена абхимукхӣбхӯта̄нам̣ пуна а̄лапанам̣. десесса̄мӣти десана̄пат̣иджа̄нанам̣. там̣ сун̣а̄тха̄ти там̣ пат̣иччасамуппа̄дам̣ там̣ десанам̣ майа̄ вуччама̄нам̣ сун̣а̄тха.
са̄дхукам̣ манаси каротха̄ти еттха пана са̄дхукам̣ са̄дхӯти екаттхаметам̣. айан̃ча са̄дхусаддо а̄йа̄чана-сампат̣иччхана-сампахам̣сана-сундара-дал̣хӣкамма̄дӣсу диссати. ‘‘са̄дху ме, бханте, бхагава̄ сам̣кхиттена дхаммам̣ десетӯ’’тиа̄дӣсу (а. ни. 4.257; сам̣. ни. 4.65; 5.381) хи а̄йа̄чане диссати. ‘‘са̄дху, бхантети кхо со бхиккху бхагавато бха̄ситам̣ абхинандитва̄ анумодитва̄’’тиа̄дӣсу (ма. ни. 3.86) сампат̣иччхане. ‘‘са̄дху са̄дху, са̄рипутта̄’’тиа̄дӣсу (дӣ. ни. 3.349) сампахам̣сане.
‘‘са̄дху дхаммаручӣ ра̄джа̄, са̄дху пан̃н̃а̄н̣ава̄ наро;
са̄дху митта̄намаддуббхо, па̄пасса акаран̣ам̣ сукха’’нти. –
а̄дӣсу (джа̄. 2.18.101) сундаре. ‘‘тена хи, бра̄хман̣а, са̄дхукам̣ сун̣а̄хӣ’’тиа̄дӣсу (а. ни. 5.192) са̄дхукасаддойева дал̣хӣкамме а̄н̣аттийантипи вуччати. идха пана̄йам̣ еттхева дал̣хӣкамме а̄н̣аттийа̄ ча аттхо ведитаббо, сундараттхепи ват̣т̣ати. дал̣хӣкаран̣аттхена хи ‘‘дал̣хам̣ имам̣ дхаммам̣ сун̣а̄тха, суггахитам̣ ган̣ханта̄’’, а̄н̣аттиаттхена ‘‘мама а̄н̣аттийа̄ сун̣а̄тха’’ сундараттхена ‘‘сундарамимам̣ бхаддакам̣ дхаммам̣ сун̣а̄тха̄’’ти етам̣ дӣпитам̣ хоти. манаси каротха̄ти а̄ваджджетха. саманна̄харатха̄ти аттхо. авиккхиттачитта̄ хутва̄ ниса̄метха, читте каротха̄ти адхиппа̄йо.
ида̄неттха там̣ сун̣а̄тха̄ти сотиндрийавиккхепанива̄ран̣аметам̣. са̄дхукам̣ манаси каротха̄ти манасика̄ре дал̣хӣкамманийоджанена маниндрийавиккхепанива̄ран̣ам̣. пуриман̃четтха бйан̃джанавипалла̄сага̄ханива̄ран̣ам̣, паччхимам̣ аттхавипалла̄сага̄ханива̄ран̣ам̣. пуримена ча дхаммассаване нийоджети, паччхимена сута̄нам̣ дхамма̄нам̣ дха̄ран̣ӯпапариккха̄су. пуримена ча ‘‘сабйан̃джано айам̣ дхаммо, тасма̄ саванӣйо’’ти дӣпети, паччхимена ‘‘са̄ттхо, тасма̄ манаси ка̄таббо’’ти. са̄дхукападам̣ ва̄ убхайападехи йоджетва̄, ‘‘йасма̄ айам̣ дхаммо дхаммагамбхӣро ча десана̄гамбхӣро ча, тасма̄ сун̣а̄тха са̄дхукам̣. йасма̄ аттхагамбхӣро ча пат̣иведхагамбхӣро ча, тасма̄ са̄дхукам̣ манаси каротха̄’’ти евам̣ йоджана̄ ведитабба̄. бха̄сисса̄мӣти десесса̄ми. ‘‘там̣ сун̣а̄тха̄’’ти еттха пат̣ин̃н̃а̄там̣ десанам̣ сам̣кхиттатова на десесса̄ми, апича кхо виттха̄ратопи нам̣ бха̄сисса̄мӣти вуттам̣ хоти. сан̇кхепавиттха̄рава̄чака̄ни хи ета̄ни пада̄ни. йатха̄ха ван̇гӣсаттхеро –
‘‘сам̣кхиттенапи десети, виттха̄ренапи бха̄сати;
са̄л̣ика̄йива ниггхосо, пат̣ибха̄нам̣ удӣрайӣ’’ти. (сам̣. ни. 1.214; тхерага̄. 1241);
евам̣ вутте усса̄хаджа̄та̄ хутва̄ евам̣, бхантети кхо те бхиккхӯ бхагавато паччассосум̣ саттху вачанам̣ сампат̣иччхим̣су, пат̣иггахесунти вуттам̣ хоти.
атха несам̣ бхагава̄ етадавоча – етам̣ ида̄ни ваттаббам̣ ‘‘катамо ча, бхиккхаве, пат̣иччасамуппа̄до’’тиа̄дим̣ сакалам̣ суттам̣ авоча. таттха катамо ча, бхиккхаве, пат̣иччасамуппа̄доти катхетукамйата̄пуччха̄. пан̃чавидха̄ хи пуччха̄ адит̣т̣хаджотана̄пуччха̄ дит̣т̣хасам̣сандана̄пуччха̄ виматиччхедана̄пуччха̄ ануматипуччха̄ катхетукамйата̄пуччха̄ти, та̄сам̣ идам̣ на̄наттам̣ –
катама̄ адит̣т̣хаджотана̄ пуччха̄ (маха̄ни. 150; чӯл̣ани. пун̣н̣акама̄н̣авапуччха̄ниддеса 12)? пакатийа̄ лаккхан̣ам̣ ан̃н̃а̄там̣ хоти адит̣т̣хам̣ атулитам̣ атӣритам̣ авибхӯтам̣ авибха̄витам̣. тасса н̃а̄н̣а̄йа дассана̄йа тулана̄йа тӣран̣а̄йа вибхӯта̄йа вибха̄ванаттха̄йа пан̃хам̣ пуччхати. айам̣ адит̣т̣хаджотана̄пуччха̄.
катама̄ дит̣т̣хасам̣сандана̄пуччха̄? пакатийа̄ лаккхан̣ам̣ н̃а̄там̣ хоти дит̣т̣хам̣ тулитам̣ тӣритам̣ вибхӯтам̣ вибха̄витам̣. со ан̃н̃ехи пан̣д̣итехи саддхим̣ сам̣санданаттха̄йа пан̃хам̣ пуччхати. айам̣ дит̣т̣хасам̣сандана̄пуччха̄.
катама̄ виматиччхедана̄пуччха̄? пакатийа̄ сам̣сайапаккхандо хоти виматипаккхандо двел̣хакаджа̄то – ‘‘евам̣ ну кхо, на ну кхо, катхам̣ ну кхо’’ти, со виматиччхеданаттха̄йа пан̃хам̣ пуччхати, айам̣ виматиччхедана̄пуччха̄.
катама̄ ануматипуччха̄? бхагава̄ бхиккхӯнам̣ ануматийа̄ пан̃хам̣ пуччхати – ‘‘там̣ ким̣ ман̃н̃атха, бхиккхаве, рӯпам̣ ниччам̣ ва̄ аниччам̣ ва̄’’ти, аниччам̣, бханте. йам̣ пана̄ниччам̣ дуккхам̣ ва̄ там̣ сукхам̣ ва̄ти, дуккхам̣, бханте. йам̣ пана̄ниччам̣ дуккхам̣ випарин̣а̄мадхаммам̣, каллам̣ ну там̣ саманупасситум̣ – ‘‘етам̣ мама есохамасми есо ме атта̄’’ти, но хетам̣ бхантети (сам̣. ни. 3.79). айам̣ ануматипуччха̄.
катама̄ катхетукамйата̄пуччха̄? бхагава̄ бхиккхӯнам̣ катхетукамйата̄йа пан̃хам̣ пуччхати – ‘‘чатта̄роме, бхиккхаве, сатипат̣т̣ха̄на̄. катаме чатта̄ро’’ти? айам̣ катхетукамйата̄пуччха̄ти.
таттха буддха̄нам̣ пурима̄ тиссо пуччха̄ наттхи. касма̄? буддха̄нан̃хи тӣсу аддха̄су кин̃чи сан̇кхатам̣ аддха̄вимуттам̣ ва̄ асан̇кхатам̣ адит̣т̣хам̣ аджотитам̣ атулитам̣ атӣритам̣ авибхӯтам̣ авибха̄витам̣ на̄ма наттхи. тена несам̣ адит̣т̣хаджотана̄пуччха̄ наттхи. йам̣ пана бхагавата̄ аттано н̃а̄н̣ена пат̣ивиддхам̣, тасса ан̃н̃ена саман̣ена ва̄ бра̄хман̣ена ва̄ девена ва̄ ма̄рена ва̄ брахмуна̄ ва̄ саддхим̣ сам̣санданакиччам̣ наттхи. тенасса дит̣т̣хасам̣сандана̄пуччха̄ наттхи. йасма̄ панеса акатхам̣катхӣ тин̣н̣авичикиччхо саббадхаммесу вихатасам̣сайо. тенасса виматиччхедана̄пуччха̄ наттхи. итара̄ пана две пуччха̄ бхагавато аттхи. та̄су айам̣ катхетукамйата̄ пуччха̄ти ведитабба̄.
ида̄ни та̄ва пуччха̄йа пут̣т̣хам̣ паччайа̄ка̄рам̣ вибхаджанто авиджджа̄паччайа̄, бхиккхаве, сан̇кха̄ра̄тиа̄дима̄ха. еттха ча йатха̄ на̄ма ‘‘питарам̣ катхесса̄мӣ’’ти а̄раддхо ‘‘тиссасса пита̄ сон̣асса пита̄’’ти пат̣хаматарам̣ путтампи катхети, евамева бхагава̄ паччайам̣ катхетум̣ а̄раддхо ‘‘авиджджа̄паччайа̄ сан̇кха̄ра̄’’тиа̄дина̄ найена сан̇кха̄ра̄дӣнам̣ паччайе авиджджа̄дидхамме катхенто паччайуппаннампи катхеси. а̄ха̄раваггасса пана парийоса̄не ‘‘пат̣иччасамуппа̄дан̃ча во, бхиккхаве, десесса̄ми пат̣иччасамуппанне ча дхамме’’ти (сам̣. ни. 2.20) убхайам̣ а̄рабхитва̄ убхайампи катхеси. ида̄ни авиджджа̄паччайа̄ сан̇кха̄ра̄тиа̄дӣсу пана авиджджа̄ ча са̄ паччайо ча̄ти авиджджа̄паччайо. тасма̄ авиджджа̄паччайа̄ сан̇кха̄ра̄ самбхавантӣти имина̄ найена аттхо ведитаббо. айаметтха сан̇кхепо, виттха̄рена пана сабба̄ка̄расампанна̄ ануломапат̣иччасамуппа̄дакатха̄ висуддхимагге катхита̄, тасма̄ са̄ таттха катхитавасенева гахетабба̄.
пат̣иломакатха̄йам̣ пана авиджджа̄йа твева̄ти авиджджа̄йа ту ева. асесавира̄ганиродха̄ти вира̄гасан̇кха̄тена маггена асесаниродха̄. сан̇кха̄раниродхоти сан̇кха̄ра̄нам̣ ануппа̄даниродхо хоти. евам̣ниродха̄нам̣ пана сан̇кха̄ра̄нам̣ ниродха̄ вин̃н̃а̄н̣а̄дӣнан̃ча ниродха̄ на̄марӯпа̄дӣни нируддха̄нийева хонтӣти дассетум̣ сан̇кха̄раниродха̄ вин̃н̃а̄н̣аниродхотиа̄дӣни ватва̄, еваметасса кеваласса дуккхаккхандхасса ниродхо хотӣти а̄ха. таттха кеваласса̄ти сакаласса, суддхасса ва̄, саттавирахитасса̄ти аттхо. дуккхаккхандхасса̄ти дуккхара̄сисса. ниродхо хотӣти ануппа̄до хоти. ити бхагава̄ ануломато два̄дасахи падехи ват̣т̣акатхам̣ катхетва̄ тамева ват̣т̣ам̣ виниват̣т̣етва̄ пат̣иломато два̄дасахи падехи виват̣т̣ам̣ катхенто арахаттена десана̄йа кӯт̣ам̣ ган̣хи. десана̄парийоса̄не те пан̃часата̄ а̄раддхавипассака̄ уггхат̣итан̃н̃ӯпуггала̄ сӯрийарасмисампхут̣т̣ха̄ни парипа̄кагата̄ни падума̄ни вийа сачча̄ни буджджхитва̄ арахаттапхале патит̣т̣хахим̣су.
идамавоча бхагава̄ти идам̣ ват̣т̣авиват̣т̣авасена сакаласуттам̣ бхагава̄ авоча. аттамана̄ те бхиккхӯти тут̣т̣хачитта̄ те пан̃часата̄ кхӣн̣а̄сава̄ бхиккхӯ. бхагавато бха̄ситам̣ абхинандунти каравӣкарутаман̃джуна̄ кан̣н̣асукхена пан̣д̣итаджанахадайа̄нам̣ амата̄бхисекасадисена брахмассарена бха̄сато бхагавато вачанам̣ абхинандим̣су, анумодим̣су чева сампат̣иччхим̣су ча̄ти аттхо. тенетам̣ вуччати –
‘‘субха̄ситам̣ сулапитам̣, са̄дху са̄дхӯти та̄дино;
анумодама̄на̄ сираса̄, сампат̣иччхим̣су бхиккхаво’’ти.
пат̣хамапат̣иччасамуппа̄дасуттаван̣н̣ана̄ нит̣т̣хита̄.
2. вибхан̇гасуттаван̣н̣ана̄
2. дутийепи вуттанайенева суттаниккхепо ведитаббо. айам̣ пана висесо – пат̣хамам̣ уггхат̣итан̃н̃ӯпуггала̄нам̣ васена сан̇кхепато дасситам̣, идам̣ випан̃читан̃н̃ӯнам̣ васена виттха̄ратоти. имасмин̃ча пана сутте чатассо валлиха̄ракапурисӯпама̄ ваттабба̄, та̄ висуддхимагге вутта̄ ева. йатха̄ хи валлиха̄рако пурисо валлийа̄ аггам̣ дисва̄ тадануса̄рена мӯлам̣ парийесанто там̣ дисва̄ валлим̣ мӯле чхетва̄ а̄да̄йа камме упанеййа, евам̣ бхагава̄ виттха̄радесанам̣ десенто пат̣иччасамуппа̄дасса аггабхӯта̄ джара̄маран̣а̄ пат̣т̣ха̄йа йа̄ва мӯлабхӯтам̣ авиджджа̄падам̣, та̄ва десанам̣ а̄харитва̄ пуна ват̣т̣авиват̣т̣ам̣ десенто нит̣т̣хапеси.
татра̄йам̣ джара̄маран̣а̄дӣнам̣ виттха̄радесана̄йа аттханиччхайо – джара̄маран̣аниддесе та̄ва тесам̣ тесанти айам̣ сан̇кхепато анекесам̣ сатта̄нам̣ са̄дха̄ран̣аниддесоти вин̃н̃а̄таббо. йа̄ девадаттасса джара̄, йа̄ сомадаттасса̄ти еван̃хи дивасампи катхентасса нева сатта̄ парийа̄да̄нам̣ гаччханти. имехи пана двӣхи падехи на кочи сатто апарийа̄динно хоти. тасма̄ вуттам̣, ‘‘айам̣ сан̇кхепато анекесам̣ сатта̄нам̣ са̄дха̄ран̣аниддесо’’ти. тамхи тамхӣти айам̣ гатиджа̄тивасена анекесам̣ саттаника̄йа̄нам̣ са̄дха̄ран̣аниддесо. саттаника̄йети са̄дха̄ран̣аниддесена ниддит̣т̣хасса сарӯпанидассанам̣. джара̄ джӣран̣ата̄тиа̄дӣсу пана джара̄ти сабха̄ваниддесо. джӣран̣ата̄ти а̄ка̄раниддесо. кхан̣д̣иччантиа̄дайо тайо ка̄ла̄тиккаме киччаниддеса̄, паччхима̄ две пакатиниддеса̄. айан̃хи джара̄ти имина̄ падена сабха̄вато дӣпита̄, тенасса̄йам̣ сабха̄ваниддесо. джӣран̣ата̄ти имина̄ а̄ка̄рато, тенасса̄йам̣ а̄ка̄раниддесо. кхан̣д̣иччанти имина̄ ка̄ла̄тиккаме дантанакха̄нам̣ кхан̣д̣итабха̄вакаран̣акиччато. па̄личчанти имина̄ кесалома̄нам̣ палитабха̄вакаран̣акиччато. валиттачата̄ти имина̄ мам̣сам̣ мила̄петва̄ тачавалибха̄вакаран̣акиччато дӣпита̄. тенасса̄ име кхан̣д̣иччантиа̄дайо тайо ка̄ла̄тиккаме киччаниддеса̄. техи имесам̣ вика̄ра̄нам̣ дассанавасена па̄кат̣ӣбхӯта̄ па̄кат̣аджара̄ дассита̄. йатхева хи удакасса ва̄ ва̄тасса ва̄ аггино ва̄ тин̣аруккха̄дӣнам̣ сам̣бхаггапалибхаггата̄йа ва̄ джха̄мата̄йа ва̄ гатамагго па̄кат̣о хоти, на ча со гатамагго та̄нева удака̄дӣни, евамева джара̄йа данта̄дӣсу кхан̣д̣ичча̄дивасена гатамагго па̄кат̣о, чаккхум̣ уммӣлетва̄пи гайхати на ча кхан̣д̣ичча̄дӣнева джара̄. на хи джара̄ чаккхувин̃н̃еййа̄ хоти.
а̄йуно сам̣ха̄ни индрийа̄нам̣ парипа̄коти имехи пана падехи ка̄ла̄тиккамейева абхибйатта̄йа а̄йуккхайа-чаккха̄дииндрийа-парипа̄касан̃н̃ита̄йа пакатийа̄ дӣпита̄. тенассиме паччхима̄ две пакатиниддеса̄ти ведитабба̄. таттха йасма̄ джарам̣ паттасса а̄йу ха̄йати, тасма̄ джара̄ ‘‘а̄йуно сам̣ха̄нӣ’’ти пхалӯпача̄рена вутта̄. йасма̄ ча дахарака̄ле суппасанна̄ни сукхумампи аттано висайам̣ сукхенева ган̣ханасаматтха̄ни чаккха̄дӣни индрийа̄ни джарам̣ паттасса парипакка̄ни а̄лул̣ита̄ни ависада̄ни, ол̣а̄рикампи аттано висайам̣ гахетум̣ асаматтха̄ни хонти, тасма̄ ‘‘индрийа̄нам̣ парипа̄ко’’ти пхалӯпача̄ренева вутта̄.
са̄ пана̄йам̣ евам̣ ниддит̣т̣ха̄ сабба̄пи джара̄ па̄кат̣а̄ пат̣иччханна̄ти дувидха̄ хоти. таттха данта̄дӣсу кхан̣д̣а̄дибха̄вадассанато рӯпадхаммесу джара̄ па̄кат̣аджара̄ на̄ма, арӯпадхаммесу пана джара̄ та̄дисасса вика̄расса адассанато пат̣иччханнаджара̄ на̄ма. таттха йва̄йам̣ кхан̣д̣а̄дибха̄во диссати, со та̄диса̄нам̣ данта̄дӣнам̣ сувин̃н̃еййатта̄ ван̣н̣ойева, там̣ чаккхуна̄ дисва̄ манодва̄рена чинтетва̄ ‘‘име данта̄ джара̄йа пахат̣а̄’’ти джарам̣ джа̄на̄ти удакат̣т̣ха̄не баддха̄ни госӣса̄дӣни олокетва̄ хет̣т̣ха̄ удакасса аттхибха̄вам̣ джа̄нанам̣ вийа. пуна авӣчи савӣчӣти евампи дувидха̄ хоти. таттха ман̣и-канака-раджата-пава̄л̣ачандасӯрийа̄дӣнам̣ вийа мандадасака̄дӣсу па̄н̣ӣнам̣ вийа ча пуппхапхалапаллава̄дӣсу ча апа̄н̣ӣнам̣ вийа антарантара̄ ван̣н̣ависеса̄дӣнам̣ дувин̃н̃еййатта̄ джара̄ авӣчиджара̄ на̄ма, нирантараджара̄ти аттхо. тато ан̃н̃есу пана йатха̄вуттесу антарантара̄ ван̣н̣ависеса̄дӣнам̣ сувин̃н̃еййатта̄ джара̄ савӣчиджара̄ на̄ма̄ти ведитабба̄.
ито парам̣ тесам̣ тесантиа̄ди вуттанайенева ведитаббам̣. чути чаваната̄тиа̄дӣсу пана чутӣти чаванакавасена вуччати, екачатупан̃чаккхандхаса̄ман̃н̃авачанаметам̣. чаваната̄ти бха̄вавачанена лаккхан̣анидассанам̣. бхедоти чутиккхандха̄нам̣ бхан̇гуппаттипаридӣпанам̣. антарадха̄нанти гхат̣ассева бхиннасса бхинна̄нам̣ чутиккхандха̄нам̣ йена кеначи парийа̄йена т̣ха̄на̄бха̄вапаридӣпанам̣. маччу маран̣анти маччусан̇кха̄там̣ маран̣ам̣, тена самуччхедамаран̣а̄дӣни ниседхети. ка̄ло на̄ма антако, тасса кирийа̄ ка̄лакирийа̄. евам̣ тена локасаммутийа̄ маран̣ам̣ дӣпети.
ида̄ни параматтхена дӣпетум̣ кхандха̄нам̣ бхедотиа̄дима̄ха. параматтхена хи кхандха̄йева бхиджджанти, на сатто на̄ма кочи марати. кхандхесу пана бхиджджама̄несу сатто марати, бхиннесу матоти воха̄ро хоти. еттха ча чатупан̃чавока̄равасена кхандха̄нам̣ бхедо, екавока̄равасена кал̣еварасса никкхепо. чатувока̄равасена ча кхандха̄нам̣ бхедо, сесадвайавасена кал̣еварасса никкхепо ведитаббо. касма̄? бхавадвайепи рӯпака̄йасан̇кха̄тасса кал̣еварасса саббха̄вато. атха ва̄ йасма̄ ча̄тумаха̄ра̄джика̄дӣсу кхандха̄ бхиджджантева, на кин̃чи никкхипати, тасма̄ тесам̣ васена кхандха̄нам̣ бхедо, манусса̄дӣсу кал̣еварасса никкхепо. еттха ча кал̣еварасса никкхепака̄ран̣ато маран̣ам̣ ‘‘кал̣еварасса никкхепо’’ти вуттанти еваматтхо дат̣т̣хаббо. ити айан̃ча джара̄ идан̃ча маран̣ам̣, идам̣ вуччати, бхиккхавети идам̣ убхайампи екато катва̄ джара̄маран̣анти катхӣйати.
джа̄тиниддесе джа̄ти сан̃джа̄тӣтиа̄дӣсу джа̄йанат̣т̣хена джа̄ти, са̄ апарипун̣н̣а̄йатанавасена йутта̄. сан̃джа̄йанат̣т̣хена сан̃джа̄ти, са̄ парипун̣н̣а̄йатанавасена йутта̄. оккаманат̣т̣хена окканти, са̄ ан̣д̣аджаджала̄буджавасена йутта̄. те хи ан̣д̣акосан̃ча ваттхикосан̃ча оккаманта̄ пависанта̄ вийа пат̣исандхим̣ ган̣ханти. абхиниббаттанат̣т̣хена абхиниббатти, са̄ сам̣седаджаопапа̄тикавасена йутта̄. те хи па̄кат̣а̄йева хутва̄ ниббаттанти. айам̣ та̄ва воха̄радесана̄.
ида̄ни параматтхадесана̄ хоти. кхандха̄йева хи параматтхато па̄тубхаванти, на сатто. таттха ча кхандха̄нанти екавока̄рабхаве екасса, чатувока̄рабхаве чатуннам̣, пан̃чавока̄рабхаве пан̃чаннампи гахан̣ам̣ ведитаббам̣. па̄тубха̄воти уппатти. а̄йатана̄нанти еттха татра татра уппаджджама̄на̄йатанавасена сан̇гахо ведитаббо. пат̣ила̄бхоти сантатийам̣ па̄тубха̄войева. па̄тубхаванта̄нева хи та̄ни пат̣иладдха̄ни на̄ма хонти. айам̣ вуччати, бхиккхаве, джа̄тӣти имина̄ падена воха̄рато параматтхато ча десита̄йа джа̄тийа̄ нигаманам̣ каротӣти.
бхаваниддесе ка̄мабхавоти каммабхаво ча упапаттибхаво ча. таттха каммабхаво на̄ма ка̄мабхавӯпагакаммамева. тан̃хи таттха упапаттибхавасса ка̄ран̣атта̄ ‘‘сукхо буддха̄нам̣ уппа̄до (дха. па. 194) дуккхо па̄пасса уччайо’’тиа̄дӣни (дха. па. 117) вийа пхалавоха̄рена бхавоти вуттам̣. упапаттибхаво на̄ма тена каммена ниббаттам̣ упа̄дин̣н̣аккхандхапан̃чакам̣. тан̃хи таттха бхаватӣти катва̄ бхавоти вуттам̣. саббатха̄пи идам̣ камман̃ча упапаттин̃ча убхайампетамидха ‘‘ка̄мабхаво’’ти вуттам̣. еса найо рӯпа̄рӯпабхавесӯти.
упа̄да̄наниддесе ка̄мупа̄да̄нантиа̄дӣсу ваттхука̄мам̣ упа̄дийанти етена, сайам̣ ва̄ там̣ упа̄дийатӣти ка̄мупа̄да̄нам̣, ка̄мо ча со упа̄да̄нан̃ча̄ти ка̄мупа̄да̄нам̣. упа̄да̄нанти дал̣хаггахан̣ам̣ вуччати. дал̣хаттхо хи еттха упасаддо упа̄йа̄саупакат̣т̣ха̄дӣсу вийа. пан̃чака̄магун̣икара̄гассетам̣ адхивачанам̣. айаметтха сан̇кхепо. виттха̄рато панетам̣, ‘‘таттха катамам̣ ка̄мупа̄да̄нам̣? йо ка̄месу ка̄маччхандо’’ти (дха. са. 1220; вибха. 938) вуттанайенева ведитаббам̣.
татха̄ дит̣т̣хи ча са̄ упа̄да̄нан̃ча̄ти дит̣т̣хупа̄да̄нам̣. атха ва̄ дит̣т̣хим̣ упа̄дийати, упа̄дийанти ва̄ етена дит̣т̣хинти дит̣т̣хупа̄да̄нам̣. упа̄дийати хи пуримадит̣т̣хим̣ уттарадит̣т̣хи, упа̄дийанти ча та̄йа дит̣т̣хим̣. йатха̄ха – ‘‘сассато атта̄ ча локо ча идамева саччам̣ могхаман̃н̃а’’нтиа̄ди (ма. ни. 3.27). сӣлаббатупа̄да̄нааттава̄дупа̄да̄наваджджасса саббадит̣т̣хигатассетам̣ адхивачанам̣. айаметтха сан̇кхепо, виттха̄рато панетам̣, ‘‘таттха катамам̣ дит̣т̣хупа̄да̄нам̣? наттхи динна’’нти (дха. са. 1221) вуттанайенева ведитаббам̣.
татха̄ сӣлаббатамупа̄дийанти етена, сайам̣ ва̄ там̣ упа̄дийати, сӣлаббатан̃ча там̣ упа̄да̄нан̃ча̄ти ва̄ сӣлаббатупа̄да̄нам̣. госӣлаговата̄дӣни хи ‘‘евам̣ суддхӣ’’ти (дха. са. 1222; вибха. 938) абхинивесато сайамева упа̄да̄на̄нӣти. айаметтха сан̇кхепо, виттха̄рато панетам̣, ‘‘таттха катамам̣ сӣлаббатупа̄да̄нам̣? ито бахиддха̄ саман̣абра̄хман̣а̄нам̣ сӣлена суддхӣ’’ти вуттанайенева ведитаббам̣.
ида̄ни ваданти етена̄ти ва̄до, упа̄дийанти етена̄ти упа̄да̄нам̣, ким̣ ваданти упа̄дийанти ва̄? атта̄нам̣. аттано ва̄дупа̄да̄нам̣ аттава̄дупа̄да̄нам̣. аттава̄даматтамева ва̄ атта̄ти упа̄дийанти етена̄ти аттава̄дупа̄да̄нам̣. вӣсативаттхука̄йа сакка̄йадит̣т̣хийа̄ етам̣ адхивачанам̣. айаметтха сан̇кхепо, виттха̄рато панетам̣, ‘‘таттха катамам̣ аттава̄дупа̄да̄нам̣? идха ассутава̄ путхуджджано арийа̄нам̣ адасса̄вӣ’’ти вуттанайенева ведитаббам̣.
тан̣ха̄ниддесе рӯпатан̣ха̄…пе… дхамматан̣ха̄ти етам̣ чаккхудва̄ра̄дӣсу джаванавӣтхийа̄ паватта̄йа тан̣ха̄йа ‘‘сет̣т̣хипутто бра̄хман̣апутто’’ти евама̄дӣсу питито на̄мам̣ вийа питисадиса̄рамман̣ато на̄мам̣. еттха ча рӯпа̄рамман̣а̄ тан̣ха̄, рӯпе тан̣ха̄ти рӯпатан̣ха̄. са̄ ка̄мара̄габха̄вена рӯпам̣ асса̄дентӣ паваттама̄на̄ ка̄матан̣ха̄, сассатадит̣т̣хисахагатара̄габха̄вена ‘‘рӯпам̣ ниччам̣ дхувам̣ сассата’’нти евам̣ асса̄дентӣ паваттама̄на̄ бхаватан̣ха̄, уччхедадит̣т̣хисахагатара̄габха̄вена ‘‘рӯпам̣ уччхиджджати винассати печча на бхаватӣ’’ти евам̣ асса̄дентӣ паваттама̄на̄ вибхаватан̣ха̄ти рӯпатан̣ха̄ евам̣ тивидха̄ хоти. йатха̄ ча рӯпатан̣ха̄, татха̄ саддатан̣ха̄дайопӣти евам̣ та̄ни ат̣т̣ха̄раса тан̣ха̄вичарита̄ни хонти. та̄ни аджджхаттарӯпа̄дӣсу ат̣т̣ха̄раса, бахиддха̄рӯпа̄дӣсу ат̣т̣ха̄раса̄ти чхаттим̣са. ити атӣта̄ни чхаттим̣са, ана̄гата̄ни чхаттим̣са, паччуппанна̄ни чхаттим̣са̄ти евам̣ ат̣т̣хасатам̣ тан̣ха̄вичарита̄ни хонти. ‘‘аджджхаттикасса упа̄да̄йа асмӣти хоти, иттхасмӣти хотӣ’’ти (вибха. 973) ва̄ евама̄дӣни аджджхаттикарӯпа̄диниссита̄ни ат̣т̣ха̄раса, ‘‘ба̄хирасса упа̄да̄йа имина̄ асмӣти хоти, имина̄ иттхасмӣти хотӣ’’ти (вибха. 975) ва̄ евама̄дӣни ба̄хирарӯпа̄диниссита̄ни ат̣т̣ха̄раса̄ти чхаттим̣са, ити атӣта̄ни чхаттим̣са, ана̄гата̄ни чхаттим̣са, паччуппанна̄ни чхаттим̣са̄ти евампи ат̣т̣хасатам̣ тан̣ха̄вичарита̄ни хонти. пуна сан̇гахе карийама̄не рӯпа̄дӣсу а̄рамман̣есу чхал̣ева тан̣ха̄ка̄йа̄ тиссойева ка̄матан̣ха̄дайо хонтӣти. евам̣ –
‘‘ниддесаттхена ниддеса, виттха̄ра̄ виттха̄расса ча;
пуна сан̇гахато тан̣ха̄, вин̃н̃а̄табба̄ вибха̄вина̄’’ти.
ведана̄ниддесе ведана̄ка̄йа̄ти ведана̄самӯха̄. чаккхусампхассаджа̄ ведана̄…пе… маносампхассаджа̄ведана̄ти етам̣ ‘‘чаккхусампхассаджа̄ведана̄ аттхи кусала̄, аттхи акусала̄, аттхи абйа̄ката̄’’ти евам̣ вибхан̇ге (вибха. 34) а̄гататта̄ чаккхудва̄ра̄дӣсу паватта̄нам̣ кусала̄кусала̄бйа̄катаведана̄нам̣ ‘‘са̄рипутто манта̄н̣ипутто’’ти евама̄дӣсу ма̄тито на̄мам̣ вийа ма̄тисадисато ваттхуто на̄мам̣. вачанаттхо панеттха – чаккхусампхассахету джа̄та̄ ведана̄ чаккхусампхассаджа̄ ведана̄ти. есева найо саббаттха. айам̣ та̄веттха саббасан̇га̄хика̄ катха̄. випа̄кавасена пана чаккхудва̄ре две чаккхувин̃н̃а̄н̣а̄ни, две манодха̄туйо, тиссо мановин̃н̃а̄н̣адха̄туйоти ета̄хи сампайуттавасена ведана̄ ведитабба̄. есева найо сотадва̄ра̄дӣсу. манодва̄ре мановин̃н̃а̄н̣адха̄тусампайутта̄ва.
пхассаниддесе чаккхусампхассоти чаккхумхи сампхассо. еса найо саббаттха. чаккхусампхассо…пе… ка̄йасампхассоти етта̄вата̄ ча кусала̄кусалавипа̄ка̄ пан̃чаваттхука̄ даса пхасса̄ вутта̄ хонти. маносампхассоти имина̄ сесаба̄вӣсатилокийавипа̄каманасампайутта̄ пхасса̄.
сал̣а̄йатананиддесе чаккха̄йатанантиа̄дӣсу йам̣ ваттаббам̣, там̣ висуддхимагге кхандханиддесе чева а̄йатананиддесе ча вуттамева.
на̄марӯпаниддесе наманалаккхан̣ам̣ на̄мам̣. руппаналаккхан̣ам̣ рӯпам̣. вибхаджане панасса ведана̄ти ведана̄ккхандхо, сан̃н̃а̄ти сан̃н̃а̄ккхандхо, четана̄ пхассо манасика̄роти сан̇кха̄раккхандхо ведитаббо. ка̄ман̃ча ан̃н̃епи сан̇кха̄раккхандхасан̇гахита̄ дхамма̄ санти, име пана тайо саббадуббалесупи читтесу санти, тасма̄ етесам̣йева васенеттха сан̇кха̄раккхандхо дассито. чатта̄ро ча маха̄бхӯта̄ти еттха чатта̄роти ган̣анапариччхедо. маха̄бхӯта̄ти патхавӣа̄патеджава̄йа̄наметам̣ адхивачанам̣. йена пана ка̄ран̣ена та̄ни маха̄бхӯта̄нӣти вуччанти, йо четтха ан̃н̃о виниччхайанайо, со саббо висуддхимагге рӯпаккхандханиддесе вутто. чатуннан̃ча маха̄бхӯта̄нам̣ упа̄да̄йа̄ти еттха пана чатуннанти упайогаттхе са̄мивачанам̣, чатта̄ри маха̄бхӯта̄нӣти вуттам̣ хоти. упа̄да̄йа̄ти упа̄дийитва̄, гахетва̄ти аттхо. нисса̄йа̄типи еке. ‘‘ваттама̄на’’нти айан̃четтха па̄т̣хасесо. самӯхаттхе ва̄ етам̣ са̄мивачанам̣, чатуннам̣ маха̄бхӯта̄нам̣ самӯхам̣ упа̄да̄йа ваттама̄нам̣ рӯпанти еттха аттхо ведитаббо. евам̣ саббатха̄пи йа̄ни ча чатта̄ри патхавӣа̄дӣни маха̄бхӯта̄ни, йан̃ча чатуннам̣ маха̄бхӯта̄нам̣ упа̄да̄йа ваттама̄нам̣ чаккха̄йатана̄дибхедена абхидхаммапа̄л̣ийамева вуттам̣ тевӣсативидхам̣ рӯпам̣, там̣ саббампи рӯпанти ведитаббам̣.
вин̃н̃а̄н̣аниддесе чаккхувин̃н̃а̄н̣анти чаккхумхи вин̃н̃а̄н̣ам̣, чаккхуто ва̄ джа̄там̣ вин̃н̃а̄н̣анти чаккхувин̃н̃а̄н̣ам̣. евам̣ сотагха̄надживха̄ка̄йавин̃н̃а̄н̣а̄ни. итарам̣ пана манойева вин̃н̃а̄н̣анти мановин̃н̃а̄н̣ам̣. двипан̃чавин̃н̃а̄н̣аваджджитатебхӯмакавипа̄качиттассетам̣ адхивачанам̣.
сан̇кха̄раниддесе абхисан̇кхаран̣алаккхан̣о сан̇кха̄ро. вибхаджане панасса ка̄йасан̇кха̄роти ка̄йато паваттасан̇кха̄ро. ка̄йадва̄ре чопанавасена паватта̄нам̣ ка̄ма̄вачаракусалато ат̣т̣ханнам̣, акусалато два̄дасаннанти вӣсатийа̄ ка̄йасан̃четана̄наметам̣ адхивачанам̣. вачӣсан̇кха̄роти вачанато паваттасан̇кха̄ро, вачӣдва̄ре вачанабхедавасена паватта̄нам̣ вӣсатийа̄ ева вачӣсан̃четана̄наметам̣ адхивачанам̣. читтасан̇кха̄роти читтато паваттасан̇кха̄ро, ка̄йавачӣдва̄ре чопанам̣ акатва̄ рахо нисӣдитва̄ чинтентасса паватта̄нам̣ локийакусала̄кусалавасена екӯнатим̣саманосан̃четана̄наметам̣ адхивачанам̣.
авиджджа̄ниддесе дуккхе ан̃н̃а̄н̣анти дуккхасачче ан̃н̃а̄н̣ам̣, мохассетам̣ адхивачанам̣. еса найо дуккхасамудайе ан̃н̃а̄н̣антиа̄дӣсу. таттха чатӯхи ка̄ран̣ехи дуккхе ан̃н̃а̄н̣ам̣ ведитаббам̣ антогадхато ваттхуто а̄рамман̣ато пат̣иччха̄данато ча. татха̄ хи там̣ дуккхасаччапарийа̄паннатта̄ дуккхе антогадхам̣, дуккхасаччан̃часса ниссайапаччайабха̄вена ваттху, а̄рамман̣апаччайабха̄вена а̄рамман̣ам̣, дуккхасаччам̣ етам̣ пат̣иччха̄дети тасса йа̄тха̄валаккхан̣апат̣иведханива̄ран̣ена н̃а̄н̣аппаваттийа̄ четтха аппада̄нена.
дуккхасамудайе ан̃н̃а̄н̣ам̣ тӣхи ка̄ран̣ехи ведитаббам̣ ваттхуто а̄рамман̣ато пат̣иччха̄данато ча. ниродхе пат̣ипада̄йа ча ан̃н̃а̄н̣ам̣ екенева ка̄ран̣ена ведитаббам̣ пат̣иччха̄данато. ниродхапат̣ипада̄нан̃хи пат̣иччха̄дакамева ан̃н̃а̄н̣ам̣ тесам̣ йа̄тха̄валаккхан̣апат̣иведханива̄ран̣ена тесу ча н̃а̄н̣аппаваттийа̄ аппада̄нена. на пана там̣ таттха антогадхам̣ тасмим̣ саччадвайе апарийа̄паннатта̄, на тасса там̣ саччадвайам̣ ваттху асахаджа̄татта̄, на̄рамман̣ам̣, тада̄раббха аппаваттанато. паччхиман̃хи саччадвайам̣ гамбхӣратта̄ дуддасам̣, на таттха андхабхӯтам̣ ан̃н̃а̄н̣ам̣ паваттати. пуримам̣ пана вачанӣйаттена сабха̄валаккхан̣асса дуддасатта̄ гамбхӣрам̣, таттха випалла̄сага̄хавасена паваттати.
апича ‘‘дуккхе’’ти етта̄вата̄ сан̇гахато ваттхуто а̄рамман̣ато киччато ча авиджджа̄ дӣпита̄. ‘‘дуккхасамудайе’’ти етта̄вата̄ ваттхуто а̄рамман̣ато киччато ча. ‘‘дуккханиродхе дуккханиродхага̄минийа̄ пат̣ипада̄йа̄’’ти етта̄вата̄ киччато. ависесато пана ‘‘ан̃н̃а̄н̣а’’нти етена сабха̄вато ниддит̣т̣ха̄ти н̃а̄табба̄.
ити кхо, бхиккхавети евам̣ кхо, бхиккхаве. ниродхо хотӣти ануппа̄до хоти. апичеттха саббехева техи ниродхападехи нибба̄нам̣ деситам̣. нибба̄нан̃хи а̄гамма те те дхамма̄ нируджджханти, тасма̄ там̣ тесам̣ тесам̣ ниродхоти вуччати. ити бхагава̄ имасмим̣ сутте два̄дасахи падехи ват̣т̣авиват̣т̣ам̣ десенто арахаттаникӯт̣енева десанам̣ нит̣т̣хапеси. десана̄парийоса̄не вуттанайенева пан̃часата̄ бхиккхӯ арахатте патит̣т̣хахим̣сӯти.
вибхан̇гасуттам̣ дутийам̣.
3. пат̣ипада̄суттаван̣н̣ана̄
3. татийе миччха̄пат̣ипаданти айам̣ та̄ва аниййа̄никапат̣ипада̄. нану ча авиджджа̄паччайа̄ пун̃н̃а̄бхисан̇кха̄ропи аттхи а̄нен̃джа̄бхисан̇кха̄ропи, со катхам̣ миччха̄пат̣ипада̄ хотӣти. ват̣т̣асӣсатта̄. йан̃хи кин̃чи бхаваттайасан̇кха̄там̣ ват̣т̣ам̣ паттхетва̄ паваттитам̣, антамасо пан̃ча̄бхин̃н̃а̄ ат̣т̣ха ва̄ пана сама̄паттийо, саббам̣ там̣ ват̣т̣апаккхийам̣ ват̣т̣асӣсанти ват̣т̣асӣсатта̄ миччха̄пат̣ипада̄ва хоти. йам̣ пана кин̃чи виват̣т̣ам̣ нибба̄нам̣ паттхетва̄ паваттитам̣, антамасо ул̣ун̇кайа̄гуматтада̄нампи пан̣н̣амут̣т̣хида̄наматтампи, саббам̣ там̣ виват̣т̣апаккхийам̣ виват̣т̣анисситам̣, виват̣т̣апаккхикатта̄ самма̄пат̣ипада̄ва хоти. аппаматтакампи хи пан̣н̣амут̣т̣химаттада̄накусалам̣ ва̄ хоту махантам̣ вела̄мада̄на̄дикусалам̣ ва̄, саче ват̣т̣асампаттим̣ паттхетва̄ ват̣т̣анисситавасена миччха̄ т̣хапитам̣ хоти, ват̣т̣амева а̄харитум̣ саккоти, но виват̣т̣ам̣. ‘‘идам̣ ме да̄нам̣ а̄саваккхайа̄вахам̣ хотӯ’’ти евам̣ пана виват̣т̣ам̣ паттхентена виват̣т̣авасена самма̄ т̣хапитам̣ арахаттампи паччекабодхин̃а̄н̣ампи саббан̃н̃утан̃н̃а̄н̣ампи да̄тум̣ саккотийева, на арахаттам̣ аппатва̄ парийоса̄нам̣ гаччхати. ити ануломавасена миччха̄пат̣ипада̄, пат̣иломавасена самма̄пат̣ипада̄ десита̄ти ведитабба̄. нану четтха пат̣ипада̄ пуччхита̄, нибба̄нам̣ бха̄джитам̣, ниййа̄танепи пат̣ипада̄ва ниййа̄тита̄. на ча нибба̄насса пат̣ипада̄ти на̄мам̣, савипассана̄нам̣ пана чатуннам̣ магга̄наметам̣ на̄мам̣, тасма̄ пуччха̄ниййа̄танехи падабха̄джанам̣ на саметӣти. но на самети, касма̄? пхалена пат̣ипада̄йа дасситатта̄. пхалена хеттха пат̣ипада̄ дассита̄. ‘‘авиджджа̄йа твева асесавира̄ганиродха̄ сан̇кха̄раниродхо’’ти етам̣ ниродхасан̇кха̄там̣ нибба̄нам̣ йасса̄ пат̣ипада̄йа пхалам̣, айам̣ вуччати, бхиккхаве, самма̄пат̣ипада̄ти айаметтха аттхо. имасмин̃ча аттхе асесавира̄ганиродха̄ти еттха вира̄го ниродхассева вевачанам̣, асесавира̄га̄ асесаниродха̄ти айан̃хеттха адхиппа̄йо. йена ва̄ вира̄гасан̇кха̄тена маггена асесаниродхо хоти, там̣ дассетум̣ етам̣ падабха̄джанам̣ вуттам̣. еван̃хи сати са̄нубха̄ва̄ пат̣ипада̄ вибхатта̄ хоти. ити имасмимпи сутте ват̣т̣авиват̣т̣амева катхитанти. татийам̣.
4. випассӣсуттаван̣н̣ана̄
4. чатуттхе випассисса̄ти тасса кира бодхисаттасса йатха̄ локийаманусса̄нам̣ кин̃чидева пассанта̄нам̣ париттакамма̄бхиниббаттасса каммаджапаса̄дасса дуббалатта̄ аккхӣни виппханданти, на евам̣ виппхандим̣су. балавакамманиббаттасса пана каммаджапаса̄дасса балаватта̄ авиппхандантехи анимисехи ева аккхӣхи пасси сеййатха̄пи дева̄ та̄ватим̣са̄. тена вуттам̣ – ‘‘анимисанто кума̄ро пеккхатӣти кхо, бхиккхаве, випассисса кума̄расса ‘випассӣ випассӣ’твева саман̃н̃а̄ удапа̄дӣ’’ти (дӣ. ни. 2.40). айан̃хеттха адхиппа̄йо – антарантара̄ нимисаджанитандхака̄равирахена висуддхам̣ пассати, виват̣ехи ва̄ аккхӣхи пассатӣти випассӣ. еттха ча кин̃ча̄пи паччхимабхавика̄нам̣ саббабодхисатта̄нам̣ балавакамманиббаттасса каммаджапаса̄дасса балаватта̄ аккхӣни на виппханданти, со пана бодхисатто етенева на̄мам̣ лабхи.
апича вичеййа вичеййа пассатӣти випассӣ, вичинитва̄ вичинитва̄ пассатӣти аттхо. екадивасам̣ кира виниччхайат̣т̣ха̄не нисӣдитва̄ аттхе ануса̄сантасса ран̃н̃о алан̇катапат̣ийаттам̣ маха̄пурисам̣ а̄харитва̄ ан̇ке т̣хапайим̣су. тасса там̣ ан̇ке катва̄ пала̄л̣айама̄нассева амачча̄ са̄микам̣ асса̄микам̣ акам̣су. бодхисатто анаттаманасаддам̣ ниччха̄реси. ра̄джа̄ ‘‘киметам̣ упадха̄ретха̄’’ти а̄ха. упадха̄райама̄на̄ ан̃н̃ам̣ адисва̄ ‘‘ат̣т̣асса дуббиниччхитатта̄ евам̣ катам̣ бхависсатӣ’’ти пуна са̄микамева са̄микам̣ катва̄ ‘‘н̃атва̄ ну кхо кума̄ро евам̣ каротӣ’’ти? вӣмам̣санта̄ пуна са̄микам̣ асса̄микамакам̣су. пуна бодхисатто татхева саддам̣ ниччха̄реси. атха ра̄джа̄ ‘‘джа̄на̄ти маха̄пурисо’’ти тато пат̣т̣ха̄йа аппаматто ахоси. тена вуттам̣ ‘‘вичеййа вичеййа кума̄ро аттхе пана̄йати н̃а̄йена̄ти кхо, бхиккхаве, випассисса кума̄расса бхиййосоматта̄йа ‘випассӣ випассӣ’твева саман̃н̃а̄ удапа̄дӣ’’ти (дӣ. ни. 2.41).
бхагаватоти бха̄гйасампаннасса. арахатоти ра̄га̄диарӣнам̣ хататта̄, сам̣са̄рачаккасса ва̄ ара̄нам̣ хататта̄, паччайа̄нам̣ ва̄ арахатта̄ араха̄ти евам̣ гун̣ато уппаннана̄мадхеййасса. самма̄самбуддхасса̄ти самма̄ найена хетуна̄ са̄мам̣ паччаттапурисака̄рена чатта̄ри сачча̄ни буддхасса. пуббева самбодха̄ти самбодхо вуччати чатӯсу маггесу н̃а̄н̣ам̣, тато пуббева. бодхисаттассева сатоти еттха бодхӣти н̃а̄н̣ам̣, бодхима̄ сатто бодхисатто, н̃а̄н̣ава̄ пан̃н̃ава̄ пан̣д̣итоти аттхо. пуримабуддха̄нан̃хи па̄дамӯле абхинӣха̄рато пат̣т̣ха̄йа пан̣д̣итова со сатто, на андхаба̄лоти бодхисатто. йатха̄ ва̄ удакато уггантва̄ т̣хитам̣ парипа̄кагатам̣ падумам̣ сӯрийарасмисампхассена авассам̣ буджджхиссатӣти буджджханакападуманти вуччати, евам̣ буддха̄нам̣ сантике бйа̄каран̣асса ладдхатта̄ авассам̣ анантара̄йена па̄рамийо пӯретва̄ буджджхиссатӣти буджджханакасаттотипи бодхисатто. йа̄ ча еса̄ чатумагган̃а̄н̣асан̇кха̄та̄ бодхи, там̣ паттхайама̄но паваттатӣти бодхийам̣ сатто а̄саттотипи бодхисатто. евам̣ гун̣ато уппаннана̄мавасена бодхисаттассева сато. киччханти дуккхам̣. а̄панноти ануппатто. идам̣ вуттам̣ хоти – ахо айам̣ сатталоко дуккхам̣ ануппаттоти. чавати ча упападжджати ча̄ти идам̣ апара̄парам̣ чутипат̣исандхивасена вуттам̣. ниссаран̣анти нибба̄нам̣. тан̃хи джара̄маран̣адуккхато ниссат̣атта̄ тасса ниссаран̣анти вуччати. куда̄ссу на̄ма̄ти катарасмим̣ ну кхо ка̄ле.
йонисо манасика̄ра̄ти упа̄йаманасика̄рена патхаманасика̄рена. аху пан̃н̃а̄йа абхисамайоти пан̃н̃а̄йа саддхим̣ джара̄маран̣ака̄ран̣асса абхисамайо самава̄йо сама̄його ахоси, ‘‘джа̄типаччайа̄ джара̄маран̣а’’нти идам̣ тена дит̣т̣ханти аттхо. атха ва̄ йонисо манасика̄ра̄ аху пан̃н̃а̄йа̄ти йонисо манасика̄рена ча пан̃н̃а̄йа ча абхисамайо аху. ‘‘джа̄тийа̄ кхо сати джара̄маран̣а’’нти, евам̣ джара̄маран̣ака̄ран̣асса пат̣иведхо ахосӣти аттхо. еса найо саббаттха.
ити хиданти евамидам̣. самудайо самудайоти ека̄дасасу т̣ха̄несу сан̇кха̄ра̄дӣнам̣ самудайам̣ сампин̣д̣етва̄ ниддисати. пуббе анануссутесӯти ‘‘авиджджа̄паччайа̄ сан̇кха̄ра̄нам̣ самудайо хотӣ’’ти. евам̣ ито пуббе анануссутесу дхаммесу, чатӯсу ва̄ арийасаччадхаммесу. чаккхунтиа̄дӣни н̃а̄н̣авевачана̄нева. н̃а̄н̣амева хеттха дассанат̣т̣хена чаккху, н̃а̄тат̣т̣хена н̃а̄н̣ам̣, паджа̄нанат̣т̣хена пан̃н̃а̄, пат̣иведханат̣т̣хена виджджа̄, обха̄санат̣т̣хена а̄локоти вуттам̣. там̣ панетам̣ чатӯсу саччесу локийалокуттарамиссакам̣ ниддит̣т̣ханти ведитаббам̣. ниродхава̄репи имина̄ва найена аттхо ведитаббо. чатуттхам̣.
5-10. сикхӣсутта̄диван̣н̣ана̄
5-10. пан̃чама̄дӣсу сикхисса, бхиккхаветиа̄дӣнам̣ пада̄нам̣ ‘‘сикхиссапи, бхиккхаве’’ти на евам̣ йоджетва̄ аттхо ведитаббо. касма̄? ека̄сане адеситатта̄. на̄на̄т̣ха̄несу хи ета̄ни десита̄ни, аттхо пана саббаттха садисойева. саббабодхисатта̄нан̃хи бодхипаллан̇ке нисинна̄нам̣ на ан̃н̃о саман̣о ва̄ бра̄хман̣о ва̄ дево ва̄ ма̄ро ва̄ брахма̄ ва̄ а̄чиккхати – ‘‘атӣте бодхисатта̄ паччайа̄ка̄рам̣ саммаситва̄ буддха̄ джа̄та̄’’ти. йатха̄ пана пат̣хамакаппикака̄ле деве вут̣т̣хе удакасса гатамаггенева апара̄парам̣ вут̣т̣хиудакам̣ гаччхати, евам̣ техи техи пуримабуддхехи гатамаггенева паччхима̄ паччхима̄ гаччханти. саббабодхисатта̄ хи а̄на̄па̄начатуттхаджджха̄нато вут̣т̣ха̄йа паччайа̄ка̄ре н̃а̄н̣ам̣ ота̄ретва̄ там̣ ануломапат̣иломам̣ саммаситва̄ буддха̄ хонтӣти пат̣ипа̄т̣ийа̄ саттасу суттесу буддхавипассана̄ на̄ма катхита̄ти.
буддхавагго пат̣хамо.