1. нида̄насам̣йуттам̣

1. буддхавагго

1. пат̣иччасамуппа̄дасуттаван̣н̣ана̄

1. евам̣ ме сутанти – нида̄навагге пат̣хамам̣ пат̣иччасамуппа̄дасуттам̣. татра̄йам̣ анупуббападаван̣н̣ана̄ – татра кхо бхагава̄ бхиккхӯ а̄мантесӣти, еттха татра̄ти десака̄лапаридӣпанам̣. тан̃хи ‘‘йам̣ самайам̣ вихарати, татра самайе, йасмин̃ча джетаване вихарати, татра джетаване’’ти дӣпети. бха̄ситаббайутте ва̄ десака̄ле дӣпети. на хи бхагава̄ айутте десе ка̄ле ча дхаммам̣ бха̄сати. ‘‘ака̄ло кхо та̄ва ба̄хийа̄’’тиа̄ди (уда̄. 10) четтха са̄дхакам̣. кхоти падапӯран̣аматте, авадха̄ран̣е а̄дика̄латтхе ва̄ нипа̄то. бхагава̄ти локагарудӣпанам̣. бхиккхӯти катха̄саванайуттапуггалавачанам̣. апичеттха ‘‘бхиккхакоти бхиккху, бхиккха̄чарийам̣ аджджхӯпагатоти бхиккхӯ’’тиа̄дина̄ (па̄ра̄. 45; вибха. 510) найена вачанаттхо ведитаббо. а̄мантесӣти а̄лапи, абха̄си, самбодхеси, айаметтха аттхо. ан̃н̃атра пана н̃а̄панепи хоти. йатха̄ха – ‘‘а̄мантайа̄ми во, бхиккхаве, пат̣иведайа̄ми во, бхиккхаве’’ти. паккосанепи. йатха̄ха – ‘‘ехи твам̣, бхиккху, мама вачанена са̄рипуттам̣ а̄мантехӣ’’ти (а. ни. 9.11). бхиккхавоти а̄мантана̄ка̄радӣпанам̣. тан̃ча бхиккханасӣлата̄дигун̣айогасиддхатта̄ вуттам̣. бхиккханасӣлата̄гун̣айуттопи хи бхиккху, бхиккханадхаммата̄гун̣айуттопи бхиккхане са̄дхука̄рита̄гун̣айуттопӣти саддавидӯ ман̃н̃анти. тена ча тесам̣ бхиккханасӣлата̄дигун̣айогасиддхена вачанена хӣна̄дхикаджанасевитавуттим̣ пака̄сенто уддхатадӣнабха̄ваниггахам̣ кароти. ‘‘бхиккхаво’’ти имина̄ ча карун̣а̄виппха̄расоммахадайанайананипа̄тапуббан̇гамена вачанена те аттано абхимукхе каронто тенева катхетукамйата̄дӣпакена несам̣ вачанена сотукамйатам̣ джанети, тенева ча самбодханаттхена са̄дхукам̣ манасика̄репи нийоджети. са̄дхукам̣ манасика̄ра̄йатта̄ хи са̄санасампатти.

апаресупи девамануссесу виджджама̄несу касма̄ бхиккхӯйева а̄мантесӣти че? джет̣т̣хасет̣т̣ха̄саннасада̄саннихитабха̄вато. саббапарисаса̄дха̄ран̣а̄ хи бхагавато дхаммадесана̄, париса̄йа джет̣т̣ха̄ бхиккхӯ пат̣хамам̣ уппаннатта̄, сет̣т̣ха̄ анага̄рийабха̄вам̣ а̄дим̣ катва̄ саттхучарийа̄нувидха̄йакатта̄ сакаласа̄санапат̣игга̄хакатта̄ ча, а̄санна̄ таттха нисиннесу саттхусантикатта̄, сада̄саннихита̄ саттхусантика̄вачаратта̄ти. апича те дхаммадесана̄йа бха̄джанам̣ йатха̄нусит̣т̣хам̣ пат̣ипаттисаббха̄вато. висесато ча екачче бхиккхӯйева сандха̄йа айам̣ десана̄пӣти евам̣ а̄мантеси.

киматтхам̣ пана бхагава̄ дхаммам̣ десенто пат̣хамам̣ бхиккхӯ а̄мантеси, на дхаммамева десесӣти? сатиджананаттхам̣. бхиккхӯ ан̃н̃ам̣ чинтента̄пи виккхиттачитта̄пи дхаммам̣ паччавеккханта̄пи каммат̣т̣ха̄нам̣ манасикаронта̄пи нисинна̄ хонти. те ана̄мантетва̄ дхамме десийама̄не ‘‘айам̣ десана̄ ким̣нида̄на̄ ким̣паччайа̄ катама̄йа ат̣т̣хуппаттийа̄ десита̄’’ти саллаккхетум̣ асакконта̄ дуггахитам̣ ва̄ ган̣хеййум̣, на ва̄ ган̣хеййум̣, тена несам̣ сатиджананаттхам̣ бхагава̄ пат̣хамам̣ а̄мантетва̄ паччха̄ дхаммам̣ десети.

бхадантети га̄рававачанаметам̣, саттхуно пат̣ивачанада̄нам̣ ва̄. апичеттха ‘‘бхиккхаво’’ти вадама̄но бхагава̄ бхиккхӯ а̄лапати. ‘‘бхаданте’’ти вадама̄на̄ те бхагавантам̣ пачча̄лапанти. татха̄ хи ‘‘бхиккхаво’’ти бхагава̄ а̄бха̄сати, ‘‘бхаданте’’ти пачча̄бха̄санти. ‘‘бхиккхаво’’ти пат̣ивачанам̣ да̄пети, ‘‘бхаданте’’ти пат̣ивачанам̣ денти. те бхиккхӯти йе бхагава̄ а̄мантеси, те. бхагавато паччассосунти бхагавато а̄мантанам̣ патиассосум̣, абхимукха̄ хутва̄ сун̣им̣су сампат̣иччхим̣су пат̣иггахесунти аттхо. бхагава̄ етадавоча̄ти, бхагава̄ етам̣ ида̄ни ваттаббам̣ сакаласуттам̣ авоча. етта̄вата̄ йам̣ а̄йасмата̄ а̄нандена аттхабйан̃джанасампаннасса буддха̄нам̣ десана̄н̃а̄н̣агамбхӣрабха̄васам̣сӯчакасса имасса суттасса сукха̄вага̄хан̣аттхам̣ ка̄ладесадесакапариса̄падесаппат̣иман̣д̣итам̣ нида̄нам̣ бха̄ситам̣, тасса аттхаван̣н̣ана̄ саматта̄.

ида̄ни пат̣иччасамуппа̄дам̣ вотиа̄дина̄ найена бхагавата̄ никкхиттасса суттасса сам̣ван̣н̣ана̄йа ока̄со ануппатто. са̄ панеса̄ суттаван̣н̣ана̄ йасма̄ суттаниккхепам̣ вича̄ретва̄ вуччама̄на̄ па̄кат̣а̄ хоти, тасма̄ суттаниккхепам̣ та̄ва вича̄ресса̄ма. чатта̄ро хи суттаниккхепа̄ – аттаджджха̄сайо, параджджха̄сайо, пуччха̄васико, ат̣т̣хуппаттикоти. таттха йа̄ни сутта̄ни бхагава̄ парехи анаджджхит̣т̣хо кевалам̣ аттано аджджха̄сайенева катхети, сеййатхидам̣ – дасабаласуттантаха̄рако чандопама-вӣн̣опама-саммаппадха̄на-иддхипа̄да-индрийабала-боджджхан̇гамагган̇га-суттантаха̄ракоти евама̄дӣни, тесам̣ аттаджджха̄сайо никкхепо.

йа̄ни пана ‘‘парипакка̄ кхо ра̄хуласса вимуттипарипа̄чанӣйа̄ дхамма̄. йам̣нӯна̄хам̣ ра̄хулам̣ уттарим̣ а̄сава̄нам̣ кхайе винеййа’’нти (сам̣. ни. 4.121; ма. ни. 3.416) евам̣ паресам̣ аджджха̄сайам̣ кхантим̣ ниджджха̄наккхамам̣ манам̣ абхинӣха̄рам̣ буджджханабха̄ван̃ча апеккхитва̄ параджджха̄сайавасена катхита̄ни, сеййатхидам̣ – чӯл̣ара̄хулова̄дасуттам̣, маха̄ра̄хулова̄дасуттам̣, дхаммачаккаппаваттанам̣, анатталаккхан̣асуттам̣, а̄сӣвисопамасуттам̣, дха̄тувибхан̇гасуттанти, евама̄дӣни, тесам̣ параджджха̄сайо никкхепо.

бхагавантам̣ пана упасан̇камитва̄ чатассо париса̄ чатта̄ро ван̣н̣а̄ на̄га̄ супан̣н̣а̄ гандхабба̄ асура̄ йаккха̄ маха̄ра̄джа̄но та̄ватим̣са̄дайо дева̄ маха̄брахма̄ти евама̄дайо ‘‘боджджхан̇га̄ боджджхан̇га̄ти, бханте, вуччанти – (сам̣. ни. 5.202) нӣваран̣а̄ нӣваран̣а̄ти, бханте, вуччанти – име ну кхо, бханте, пан̃чупа̄да̄наккхандха̄, ким̣сӯдха виттам̣ пурисасса сет̣т̣ха’’нтиа̄дина̄ (сам̣. ни. 1.246; су. ни. 183) найена пан̃хам̣ пуччханти. евам̣ пут̣т̣хена бхагавата̄ йа̄ни катхита̄ни боджджхан̇гасам̣йутта̄дӣни, йа̄ни ва̄ панан̃н̃а̄нипи девата̄сам̣йутта, ма̄расам̣йутта, брахмасам̣йутта, саккапан̃ха, чӯл̣аведалла, маха̄ведалла, са̄ман̃н̃апхалаа̄л̣авака, сӯчилома, кхараломасутта̄дӣни, тесам̣ пуччха̄васико никкхепо.

йа̄ни пана та̄ни уппаннам̣ ка̄ран̣ам̣ пат̣ичча катхита̄ни, сеййатхидам̣ – дхаммада̄йа̄дам̣. чӯл̣асӣхана̄дасуттам̣ путтамам̣сӯпамам̣ да̄руккхандхӯпамам̣ аггиккхандхӯпамам̣ пхен̣апин̣д̣ӯпамам̣ па̄риччхаттакӯпаманти евама̄дӣни, тесам̣ ат̣т̣хуппаттико никкхепо.

еваметесу чатӯсу никкхепесу имасса пат̣иччасамуппа̄дасуттасса параджджха̄сайо никкхепо. парапуггаладжджха̄сайавасена хидам̣ бхагавата̄ никкхиттам̣. катамесам̣ пуггала̄нам̣ аджджха̄сайавасена̄ти? уггхат̣итан̃н̃ӯнам̣. чатта̄ро хи пуггала̄ уггхат̣итан̃н̃ӯ випан̃читан̃н̃ӯ неййо падапарамоти. таттха йасса пуггаласса саха уда̄хат̣авела̄йа дхамма̄бхисамайо хоти, айам̣ вуччати пуггало уггхат̣итан̃н̃ӯ. йасса пуггаласса сам̣кхиттена бха̄ситасса виттха̄рена аттхе вибхаджийама̄не дхамма̄бхисамайо хоти, айам̣ вуччати пуггало випан̃читан̃н̃ӯ. йасса пуггаласса уддесато парипуччхато йонисо манасикарото, калйа̄н̣амитте севато, бхаджато, пайирупа̄сато, анупуббена дхамма̄бхисамайо хоти, айам̣ вуччати пуггало неййо. йасса пуггаласса бахумпи сун̣ато, бахумпи дха̄райато, бахумпи ва̄чайато на та̄йа джа̄тийа̄ дхамма̄бхисамайо хоти, айам̣ вуччати пуггало падапарамо. ити имесу чатӯсу пуггалесу уггхат̣итан̃н̃ӯпуггала̄нам̣ аджджха̄сайавасена идам̣ суттам̣ никкхиттам̣.

тада̄ кира пан̃часата̄ джанападава̄сика̄ бхиккхӯ саббева екачара̄ двичара̄ тичара̄ чатучара̄ пан̃чачара̄ сабха̄гавуттино дхутан̇гадхара̄ а̄раддхавӣрийа̄ йуттайога̄ випассака̄ сан̣хам̣ сукхумам̣ сун̃н̃атам̣ паччайа̄ка̄радесанам̣ паттхайама̄на̄ са̄йанхасамайе бхагавантам̣ упасан̇камитва̄, вандитва̄, раттакамбаласа̄н̣ийа̄ париккхипама̄на̄ вийа десанам̣ пачча̄сӣсама̄на̄ парива̄ретва̄ нисӣдим̣су. тесам̣ аджджха̄сайавасена бхагава̄ идам̣ суттам̣ а̄рабхи. йатха̄ хи чхеко читтака̄ро апарикаммакатабхиттим̣ лабхитва̄, на а̄дитова рӯпам̣ самут̣т̣ха̄песи, маха̄маттикалепа̄дӣхи пана бхиттипарикаммам̣ та̄ва катва̄, катапарикамма̄йа бхиттийа̄ рӯпам̣ самут̣т̣ха̄пети, катапарикаммам̣ пана бхиттим̣ лабхитва̄, бхиттипарикаммабйа̄па̄рам̣ акатва̄, ран̇гаджа̄та̄ни йоджетва̄, ват̣т̣икам̣ ва̄ тӯликам̣ ва̄ а̄да̄йа рӯпамева самут̣т̣ха̄пети, евамева бхагава̄ аката̄бхинивесам̣ а̄дикаммикакулапуттам̣ лабхитва̄ на̄сса а̄дитова арахаттападат̣т̣ха̄нам̣ сан̣хам̣ сукхумам̣ сун̃н̃атам̣ випассана̄лаккхан̣ам̣ а̄чиккхати, сӣласама̄дхикаммассаката̄дит̣т̣хисампада̄йа пана йодженто пуббабха̄гапат̣ипадам̣ та̄ва а̄чиккхати. йам̣ сандха̄йа вуттам̣ –

‘‘тасма̄тиха твам̣, бхиккху, а̄димева висодхехи кусалесу дхаммесу. ко ча̄ди кусала̄нам̣ дхамма̄нам̣? сӣлан̃ча сувисуддхам̣ дит̣т̣хи ча уджука̄. йато кхо те, бхиккху, сӣлан̃ча сувисуддхам̣ бхависсати дит̣т̣хи ча уджука̄. тато твам̣, бхиккху, сӣлам̣ нисса̄йа сӣле патит̣т̣ха̄йа чатта̄ро сатипат̣т̣ха̄не тивидхена бха̄веййа̄си. катаме чатта̄ро? идха твам̣, бхиккху, аджджхаттам̣ ва̄ ка̄йе ка̄йа̄нупассӣ вихара̄хи а̄та̄пӣ сампаджа̄но сатима̄ винеййа локе абхиджджха̄доманассам̣. бахиддха̄ ва̄ ка̄йе…пе… аджджхаттабахиддха̄ ва̄ ка̄йе…пе… дхаммесу дхамма̄нупассӣ вихара̄хи а̄та̄пӣ сампаджа̄но сатима̄ винеййа локе абхиджджха̄доманассам̣. йато кхо твам̣, бхиккху, сӣлам̣ нисса̄йа сӣле патит̣т̣ха̄йа име чатта̄ро сатипат̣т̣ха̄не евам̣ тивидхена бха̄вессаси, тато туйхам̣, бхиккху, йа̄ ратти ва̄ дивасо ва̄ а̄гамиссати, вуддхийева па̄т̣икан̇кха̄ кусалесу дхаммесу, но париха̄нӣ’’ти (сам̣. ни. 5.369).

евам̣ а̄дикаммикакулапуттасса сӣлакатха̄йа парикаммам̣ катхетва̄, арахаттападат̣т̣ха̄нам̣ сан̣хам̣ сукхумам̣ сун̃н̃атам̣ випассана̄лаккхан̣ам̣ а̄чиккхати.

парисуддхасӣлам̣ пана а̄раддхавӣрийам̣ йуттайогам̣ випассакам̣ лабхитва̄, на̄сса пуббабха̄гапат̣ипадам̣ а̄чиккхати, уджукамева пана арахаттападат̣т̣ха̄нам̣ сан̣хам̣ сукхумам̣ сун̃н̃атам̣ випассана̄лаккхан̣ам̣ а̄чиккхати. име пан̃часата̄ бхиккхӯ пуббабха̄гапат̣ипадам̣ парисодхетва̄ т̣хита̄ судхантасуван̣н̣асадиса̄ супаримаджджитаман̣иккхандхасаннибха̄, еко локуттарамаггова несам̣ ана̄гато. ити тасса̄гаманаттха̄йа саттха̄ тесам̣ аджджха̄сайам̣ апеккхама̄но идам̣ суттам̣ а̄рабхи.

таттха пат̣иччасамуппа̄данти паччайа̄ка̄рам̣. паччайа̄ка̄ро хи ан̃н̃аман̃н̃ам̣ пат̣ичча сахите дхамме уппа̄дети. тасма̄ пат̣иччасамуппа̄доти вуччати. айаметтха сан̇кхепо, виттха̄ро пана висуддхимаггато гахетаббо.

воти айам̣ во-саддо паччатта-упайогакаран̣а-сампада̄на-са̄мивачана-падапӯран̣есу диссати. ‘‘каччи пана во ануруддха̄ самагга̄ саммодама̄на̄’’тиа̄дӣсу (ма. ни. 1.326; маха̄ва. 466) хи паччатте диссати. ‘‘гаччхатха, бхиккхаве, пан̣а̄меми во’’тиа̄дӣсу (ма. ни. 2.157) упайоге. ‘‘на во мама сантике ваттхабба’’нтиа̄дӣсу (ма. ни. 2.157) каран̣е. ‘‘ванапаттхапарийа̄йам̣ во, бхиккхаве, десесса̄мӣ’’тиа̄дӣсу (ма. ни. 1.190) сампада̄не. ‘‘саббесам̣ во, са̄рипутта, субха̄сита’’нтиа̄дӣсу (ма. ни. 1.345) са̄мивачане. ‘‘йе хи во арийа̄ парисуддхака̄йакамманта̄’’тиа̄дӣсу (ма. ни. 1.35) падапӯран̣аматте. идха пана̄йам̣ сампада̄не дат̣т̣хаббо. бхиккхавети патиссавена абхимукхӣбхӯта̄нам̣ пуна а̄лапанам̣. десесса̄мӣти десана̄пат̣иджа̄нанам̣. там̣ сун̣а̄тха̄ти там̣ пат̣иччасамуппа̄дам̣ там̣ десанам̣ майа̄ вуччама̄нам̣ сун̣а̄тха.

са̄дхукам̣ манаси каротха̄ти еттха пана са̄дхукам̣ са̄дхӯти екаттхаметам̣. айан̃ча са̄дхусаддо а̄йа̄чана-сампат̣иччхана-сампахам̣сана-сундара-дал̣хӣкамма̄дӣсу диссати. ‘‘са̄дху ме, бханте, бхагава̄ сам̣кхиттена дхаммам̣ десетӯ’’тиа̄дӣсу (а. ни. 4.257; сам̣. ни. 4.65; 5.381) хи а̄йа̄чане диссати. ‘‘са̄дху, бхантети кхо со бхиккху бхагавато бха̄ситам̣ абхинандитва̄ анумодитва̄’’тиа̄дӣсу (ма. ни. 3.86) сампат̣иччхане. ‘‘са̄дху са̄дху, са̄рипутта̄’’тиа̄дӣсу (дӣ. ни. 3.349) сампахам̣сане.

‘‘са̄дху дхаммаручӣ ра̄джа̄, са̄дху пан̃н̃а̄н̣ава̄ наро;

са̄дху митта̄намаддуббхо, па̄пасса акаран̣ам̣ сукха’’нти. –

а̄дӣсу (джа̄. 2.18.101) сундаре. ‘‘тена хи, бра̄хман̣а, са̄дхукам̣ сун̣а̄хӣ’’тиа̄дӣсу (а. ни. 5.192) са̄дхукасаддойева дал̣хӣкамме а̄н̣аттийантипи вуччати. идха пана̄йам̣ еттхева дал̣хӣкамме а̄н̣аттийа̄ ча аттхо ведитаббо, сундараттхепи ват̣т̣ати. дал̣хӣкаран̣аттхена хи ‘‘дал̣хам̣ имам̣ дхаммам̣ сун̣а̄тха, суггахитам̣ ган̣ханта̄’’, а̄н̣аттиаттхена ‘‘мама а̄н̣аттийа̄ сун̣а̄тха’’ сундараттхена ‘‘сундарамимам̣ бхаддакам̣ дхаммам̣ сун̣а̄тха̄’’ти етам̣ дӣпитам̣ хоти. манаси каротха̄ти а̄ваджджетха. саманна̄харатха̄ти аттхо. авиккхиттачитта̄ хутва̄ ниса̄метха, читте каротха̄ти адхиппа̄йо.

ида̄неттха там̣ сун̣а̄тха̄ти сотиндрийавиккхепанива̄ран̣аметам̣. са̄дхукам̣ манаси каротха̄ти манасика̄ре дал̣хӣкамманийоджанена маниндрийавиккхепанива̄ран̣ам̣. пуриман̃четтха бйан̃джанавипалла̄сага̄ханива̄ран̣ам̣, паччхимам̣ аттхавипалла̄сага̄ханива̄ран̣ам̣. пуримена ча дхаммассаване нийоджети, паччхимена сута̄нам̣ дхамма̄нам̣ дха̄ран̣ӯпапариккха̄су. пуримена ча ‘‘сабйан̃джано айам̣ дхаммо, тасма̄ саванӣйо’’ти дӣпети, паччхимена ‘‘са̄ттхо, тасма̄ манаси ка̄таббо’’ти. са̄дхукападам̣ ва̄ убхайападехи йоджетва̄, ‘‘йасма̄ айам̣ дхаммо дхаммагамбхӣро ча десана̄гамбхӣро ча, тасма̄ сун̣а̄тха са̄дхукам̣. йасма̄ аттхагамбхӣро ча пат̣иведхагамбхӣро ча, тасма̄ са̄дхукам̣ манаси каротха̄’’ти евам̣ йоджана̄ ведитабба̄. бха̄сисса̄мӣти десесса̄ми. ‘‘там̣ сун̣а̄тха̄’’ти еттха пат̣ин̃н̃а̄там̣ десанам̣ сам̣кхиттатова на десесса̄ми, апича кхо виттха̄ратопи нам̣ бха̄сисса̄мӣти вуттам̣ хоти. сан̇кхепавиттха̄рава̄чака̄ни хи ета̄ни пада̄ни. йатха̄ха ван̇гӣсаттхеро –

‘‘сам̣кхиттенапи десети, виттха̄ренапи бха̄сати;

са̄л̣ика̄йива ниггхосо, пат̣ибха̄нам̣ удӣрайӣ’’ти. (сам̣. ни. 1.214; тхерага̄. 1241);

евам̣ вутте усса̄хаджа̄та̄ хутва̄ евам̣, бхантети кхо те бхиккхӯ бхагавато паччассосум̣ саттху вачанам̣ сампат̣иччхим̣су, пат̣иггахесунти вуттам̣ хоти.

атха несам̣ бхагава̄ етадавоча – етам̣ ида̄ни ваттаббам̣ ‘‘катамо ча, бхиккхаве, пат̣иччасамуппа̄до’’тиа̄дим̣ сакалам̣ суттам̣ авоча. таттха катамо ча, бхиккхаве, пат̣иччасамуппа̄доти катхетукамйата̄пуччха̄. пан̃чавидха̄ хи пуччха̄ адит̣т̣хаджотана̄пуччха̄ дит̣т̣хасам̣сандана̄пуччха̄ виматиччхедана̄пуччха̄ ануматипуччха̄ катхетукамйата̄пуччха̄ти, та̄сам̣ идам̣ на̄наттам̣ –

катама̄ адит̣т̣хаджотана̄ пуччха̄ (маха̄ни. 150; чӯл̣ани. пун̣н̣акама̄н̣авапуччха̄ниддеса 12)? пакатийа̄ лаккхан̣ам̣ ан̃н̃а̄там̣ хоти адит̣т̣хам̣ атулитам̣ атӣритам̣ авибхӯтам̣ авибха̄витам̣. тасса н̃а̄н̣а̄йа дассана̄йа тулана̄йа тӣран̣а̄йа вибхӯта̄йа вибха̄ванаттха̄йа пан̃хам̣ пуччхати. айам̣ адит̣т̣хаджотана̄пуччха̄.

катама̄ дит̣т̣хасам̣сандана̄пуччха̄? пакатийа̄ лаккхан̣ам̣ н̃а̄там̣ хоти дит̣т̣хам̣ тулитам̣ тӣритам̣ вибхӯтам̣ вибха̄витам̣. со ан̃н̃ехи пан̣д̣итехи саддхим̣ сам̣санданаттха̄йа пан̃хам̣ пуччхати. айам̣ дит̣т̣хасам̣сандана̄пуччха̄.

катама̄ виматиччхедана̄пуччха̄? пакатийа̄ сам̣сайапаккхандо хоти виматипаккхандо двел̣хакаджа̄то – ‘‘евам̣ ну кхо, на ну кхо, катхам̣ ну кхо’’ти, со виматиччхеданаттха̄йа пан̃хам̣ пуччхати, айам̣ виматиччхедана̄пуччха̄.

катама̄ ануматипуччха̄? бхагава̄ бхиккхӯнам̣ ануматийа̄ пан̃хам̣ пуччхати – ‘‘там̣ ким̣ ман̃н̃атха, бхиккхаве, рӯпам̣ ниччам̣ ва̄ аниччам̣ ва̄’’ти, аниччам̣, бханте. йам̣ пана̄ниччам̣ дуккхам̣ ва̄ там̣ сукхам̣ ва̄ти, дуккхам̣, бханте. йам̣ пана̄ниччам̣ дуккхам̣ випарин̣а̄мадхаммам̣, каллам̣ ну там̣ саманупасситум̣ – ‘‘етам̣ мама есохамасми есо ме атта̄’’ти, но хетам̣ бхантети (сам̣. ни. 3.79). айам̣ ануматипуччха̄.

катама̄ катхетукамйата̄пуччха̄? бхагава̄ бхиккхӯнам̣ катхетукамйата̄йа пан̃хам̣ пуччхати – ‘‘чатта̄роме, бхиккхаве, сатипат̣т̣ха̄на̄. катаме чатта̄ро’’ти? айам̣ катхетукамйата̄пуччха̄ти.

таттха буддха̄нам̣ пурима̄ тиссо пуччха̄ наттхи. касма̄? буддха̄нан̃хи тӣсу аддха̄су кин̃чи сан̇кхатам̣ аддха̄вимуттам̣ ва̄ асан̇кхатам̣ адит̣т̣хам̣ аджотитам̣ атулитам̣ атӣритам̣ авибхӯтам̣ авибха̄витам̣ на̄ма наттхи. тена несам̣ адит̣т̣хаджотана̄пуччха̄ наттхи. йам̣ пана бхагавата̄ аттано н̃а̄н̣ена пат̣ивиддхам̣, тасса ан̃н̃ена саман̣ена ва̄ бра̄хман̣ена ва̄ девена ва̄ ма̄рена ва̄ брахмуна̄ ва̄ саддхим̣ сам̣санданакиччам̣ наттхи. тенасса дит̣т̣хасам̣сандана̄пуччха̄ наттхи. йасма̄ панеса акатхам̣катхӣ тин̣н̣авичикиччхо саббадхаммесу вихатасам̣сайо. тенасса виматиччхедана̄пуччха̄ наттхи. итара̄ пана две пуччха̄ бхагавато аттхи. та̄су айам̣ катхетукамйата̄ пуччха̄ти ведитабба̄.

ида̄ни та̄ва пуччха̄йа пут̣т̣хам̣ паччайа̄ка̄рам̣ вибхаджанто авиджджа̄паччайа̄, бхиккхаве, сан̇кха̄ра̄тиа̄дима̄ха. еттха ча йатха̄ на̄ма ‘‘питарам̣ катхесса̄мӣ’’ти а̄раддхо ‘‘тиссасса пита̄ сон̣асса пита̄’’ти пат̣хаматарам̣ путтампи катхети, евамева бхагава̄ паччайам̣ катхетум̣ а̄раддхо ‘‘авиджджа̄паччайа̄ сан̇кха̄ра̄’’тиа̄дина̄ найена сан̇кха̄ра̄дӣнам̣ паччайе авиджджа̄дидхамме катхенто паччайуппаннампи катхеси. а̄ха̄раваггасса пана парийоса̄не ‘‘пат̣иччасамуппа̄дан̃ча во, бхиккхаве, десесса̄ми пат̣иччасамуппанне ча дхамме’’ти (сам̣. ни. 2.20) убхайам̣ а̄рабхитва̄ убхайампи катхеси. ида̄ни авиджджа̄паччайа̄ сан̇кха̄ра̄тиа̄дӣсу пана авиджджа̄ ча са̄ паччайо ча̄ти авиджджа̄паччайо. тасма̄ авиджджа̄паччайа̄ сан̇кха̄ра̄ самбхавантӣти имина̄ найена аттхо ведитаббо. айаметтха сан̇кхепо, виттха̄рена пана сабба̄ка̄расампанна̄ ануломапат̣иччасамуппа̄дакатха̄ висуддхимагге катхита̄, тасма̄ са̄ таттха катхитавасенева гахетабба̄.

пат̣иломакатха̄йам̣ пана авиджджа̄йа твева̄ти авиджджа̄йа ту ева. асесавира̄ганиродха̄ти вира̄гасан̇кха̄тена маггена асесаниродха̄. сан̇кха̄раниродхоти сан̇кха̄ра̄нам̣ ануппа̄даниродхо хоти. евам̣ниродха̄нам̣ пана сан̇кха̄ра̄нам̣ ниродха̄ вин̃н̃а̄н̣а̄дӣнан̃ча ниродха̄ на̄марӯпа̄дӣни нируддха̄нийева хонтӣти дассетум̣ сан̇кха̄раниродха̄ вин̃н̃а̄н̣аниродхотиа̄дӣни ватва̄, еваметасса кеваласса дуккхаккхандхасса ниродхо хотӣти а̄ха. таттха кеваласса̄ти сакаласса, суддхасса ва̄, саттавирахитасса̄ти аттхо. дуккхаккхандхасса̄ти дуккхара̄сисса. ниродхо хотӣти ануппа̄до хоти. ити бхагава̄ ануломато два̄дасахи падехи ват̣т̣акатхам̣ катхетва̄ тамева ват̣т̣ам̣ виниват̣т̣етва̄ пат̣иломато два̄дасахи падехи виват̣т̣ам̣ катхенто арахаттена десана̄йа кӯт̣ам̣ ган̣хи. десана̄парийоса̄не те пан̃часата̄ а̄раддхавипассака̄ уггхат̣итан̃н̃ӯпуггала̄ сӯрийарасмисампхут̣т̣ха̄ни парипа̄кагата̄ни падума̄ни вийа сачча̄ни буджджхитва̄ арахаттапхале патит̣т̣хахим̣су.

идамавоча бхагава̄ти идам̣ ват̣т̣авиват̣т̣авасена сакаласуттам̣ бхагава̄ авоча. аттамана̄ те бхиккхӯти тут̣т̣хачитта̄ те пан̃часата̄ кхӣн̣а̄сава̄ бхиккхӯ. бхагавато бха̄ситам̣ абхинандунти каравӣкарутаман̃джуна̄ кан̣н̣асукхена пан̣д̣итаджанахадайа̄нам̣ амата̄бхисекасадисена брахмассарена бха̄сато бхагавато вачанам̣ абхинандим̣су, анумодим̣су чева сампат̣иччхим̣су ча̄ти аттхо. тенетам̣ вуччати –

‘‘субха̄ситам̣ сулапитам̣, са̄дху са̄дхӯти та̄дино;

анумодама̄на̄ сираса̄, сампат̣иччхим̣су бхиккхаво’’ти.

пат̣хамапат̣иччасамуппа̄дасуттаван̣н̣ана̄ нит̣т̣хита̄.

2. вибхан̇гасуттаван̣н̣ана̄

2. дутийепи вуттанайенева суттаниккхепо ведитаббо. айам̣ пана висесо – пат̣хамам̣ уггхат̣итан̃н̃ӯпуггала̄нам̣ васена сан̇кхепато дасситам̣, идам̣ випан̃читан̃н̃ӯнам̣ васена виттха̄ратоти. имасмин̃ча пана сутте чатассо валлиха̄ракапурисӯпама̄ ваттабба̄, та̄ висуддхимагге вутта̄ ева. йатха̄ хи валлиха̄рако пурисо валлийа̄ аггам̣ дисва̄ тадануса̄рена мӯлам̣ парийесанто там̣ дисва̄ валлим̣ мӯле чхетва̄ а̄да̄йа камме упанеййа, евам̣ бхагава̄ виттха̄радесанам̣ десенто пат̣иччасамуппа̄дасса аггабхӯта̄ джара̄маран̣а̄ пат̣т̣ха̄йа йа̄ва мӯлабхӯтам̣ авиджджа̄падам̣, та̄ва десанам̣ а̄харитва̄ пуна ват̣т̣авиват̣т̣ам̣ десенто нит̣т̣хапеси.

татра̄йам̣ джара̄маран̣а̄дӣнам̣ виттха̄радесана̄йа аттханиччхайо – джара̄маран̣аниддесе та̄ва тесам̣ тесанти айам̣ сан̇кхепато анекесам̣ сатта̄нам̣ са̄дха̄ран̣аниддесоти вин̃н̃а̄таббо. йа̄ девадаттасса джара̄, йа̄ сомадаттасса̄ти еван̃хи дивасампи катхентасса нева сатта̄ парийа̄да̄нам̣ гаччханти. имехи пана двӣхи падехи на кочи сатто апарийа̄динно хоти. тасма̄ вуттам̣, ‘‘айам̣ сан̇кхепато анекесам̣ сатта̄нам̣ са̄дха̄ран̣аниддесо’’ти. тамхи тамхӣти айам̣ гатиджа̄тивасена анекесам̣ саттаника̄йа̄нам̣ са̄дха̄ран̣аниддесо. саттаника̄йети са̄дха̄ран̣аниддесена ниддит̣т̣хасса сарӯпанидассанам̣. джара̄ джӣран̣ата̄тиа̄дӣсу пана джара̄ти сабха̄ваниддесо. джӣран̣ата̄ти а̄ка̄раниддесо. кхан̣д̣иччантиа̄дайо тайо ка̄ла̄тиккаме киччаниддеса̄, паччхима̄ две пакатиниддеса̄. айан̃хи джара̄ти имина̄ падена сабха̄вато дӣпита̄, тенасса̄йам̣ сабха̄ваниддесо. джӣран̣ата̄ти имина̄ а̄ка̄рато, тенасса̄йам̣ а̄ка̄раниддесо. кхан̣д̣иччанти имина̄ ка̄ла̄тиккаме дантанакха̄нам̣ кхан̣д̣итабха̄вакаран̣акиччато. па̄личчанти имина̄ кесалома̄нам̣ палитабха̄вакаран̣акиччато. валиттачата̄ти имина̄ мам̣сам̣ мила̄петва̄ тачавалибха̄вакаран̣акиччато дӣпита̄. тенасса̄ име кхан̣д̣иччантиа̄дайо тайо ка̄ла̄тиккаме киччаниддеса̄. техи имесам̣ вика̄ра̄нам̣ дассанавасена па̄кат̣ӣбхӯта̄ па̄кат̣аджара̄ дассита̄. йатхева хи удакасса ва̄ ва̄тасса ва̄ аггино ва̄ тин̣аруккха̄дӣнам̣ сам̣бхаггапалибхаггата̄йа ва̄ джха̄мата̄йа ва̄ гатамагго па̄кат̣о хоти, на ча со гатамагго та̄нева удака̄дӣни, евамева джара̄йа данта̄дӣсу кхан̣д̣ичча̄дивасена гатамагго па̄кат̣о, чаккхум̣ уммӣлетва̄пи гайхати на ча кхан̣д̣ичча̄дӣнева джара̄. на хи джара̄ чаккхувин̃н̃еййа̄ хоти.

а̄йуно сам̣ха̄ни индрийа̄нам̣ парипа̄коти имехи пана падехи ка̄ла̄тиккамейева абхибйатта̄йа а̄йуккхайа-чаккха̄дииндрийа-парипа̄касан̃н̃ита̄йа пакатийа̄ дӣпита̄. тенассиме паччхима̄ две пакатиниддеса̄ти ведитабба̄. таттха йасма̄ джарам̣ паттасса а̄йу ха̄йати, тасма̄ джара̄ ‘‘а̄йуно сам̣ха̄нӣ’’ти пхалӯпача̄рена вутта̄. йасма̄ ча дахарака̄ле суппасанна̄ни сукхумампи аттано висайам̣ сукхенева ган̣ханасаматтха̄ни чаккха̄дӣни индрийа̄ни джарам̣ паттасса парипакка̄ни а̄лул̣ита̄ни ависада̄ни, ол̣а̄рикампи аттано висайам̣ гахетум̣ асаматтха̄ни хонти, тасма̄ ‘‘индрийа̄нам̣ парипа̄ко’’ти пхалӯпача̄ренева вутта̄.

са̄ пана̄йам̣ евам̣ ниддит̣т̣ха̄ сабба̄пи джара̄ па̄кат̣а̄ пат̣иччханна̄ти дувидха̄ хоти. таттха данта̄дӣсу кхан̣д̣а̄дибха̄вадассанато рӯпадхаммесу джара̄ па̄кат̣аджара̄ на̄ма, арӯпадхаммесу пана джара̄ та̄дисасса вика̄расса адассанато пат̣иччханнаджара̄ на̄ма. таттха йва̄йам̣ кхан̣д̣а̄дибха̄во диссати, со та̄диса̄нам̣ данта̄дӣнам̣ сувин̃н̃еййатта̄ ван̣н̣ойева, там̣ чаккхуна̄ дисва̄ манодва̄рена чинтетва̄ ‘‘име данта̄ джара̄йа пахат̣а̄’’ти джарам̣ джа̄на̄ти удакат̣т̣ха̄не баддха̄ни госӣса̄дӣни олокетва̄ хет̣т̣ха̄ удакасса аттхибха̄вам̣ джа̄нанам̣ вийа. пуна авӣчи савӣчӣти евампи дувидха̄ хоти. таттха ман̣и-канака-раджата-пава̄л̣ачандасӯрийа̄дӣнам̣ вийа мандадасака̄дӣсу па̄н̣ӣнам̣ вийа ча пуппхапхалапаллава̄дӣсу ча апа̄н̣ӣнам̣ вийа антарантара̄ ван̣н̣ависеса̄дӣнам̣ дувин̃н̃еййатта̄ джара̄ авӣчиджара̄ на̄ма, нирантараджара̄ти аттхо. тато ан̃н̃есу пана йатха̄вуттесу антарантара̄ ван̣н̣ависеса̄дӣнам̣ сувин̃н̃еййатта̄ джара̄ савӣчиджара̄ на̄ма̄ти ведитабба̄.

ито парам̣ тесам̣ тесантиа̄ди вуттанайенева ведитаббам̣. чути чаваната̄тиа̄дӣсу пана чутӣти чаванакавасена вуччати, екачатупан̃чаккхандхаса̄ман̃н̃авачанаметам̣. чаваната̄ти бха̄вавачанена лаккхан̣анидассанам̣. бхедоти чутиккхандха̄нам̣ бхан̇гуппаттипаридӣпанам̣. антарадха̄нанти гхат̣ассева бхиннасса бхинна̄нам̣ чутиккхандха̄нам̣ йена кеначи парийа̄йена т̣ха̄на̄бха̄вапаридӣпанам̣. маччу маран̣анти маччусан̇кха̄там̣ маран̣ам̣, тена самуччхедамаран̣а̄дӣни ниседхети. ка̄ло на̄ма антако, тасса кирийа̄ ка̄лакирийа̄. евам̣ тена локасаммутийа̄ маран̣ам̣ дӣпети.

ида̄ни параматтхена дӣпетум̣ кхандха̄нам̣ бхедотиа̄дима̄ха. параматтхена хи кхандха̄йева бхиджджанти, на сатто на̄ма кочи марати. кхандхесу пана бхиджджама̄несу сатто марати, бхиннесу матоти воха̄ро хоти. еттха ча чатупан̃чавока̄равасена кхандха̄нам̣ бхедо, екавока̄равасена кал̣еварасса никкхепо. чатувока̄равасена ча кхандха̄нам̣ бхедо, сесадвайавасена кал̣еварасса никкхепо ведитаббо. касма̄? бхавадвайепи рӯпака̄йасан̇кха̄тасса кал̣еварасса саббха̄вато. атха ва̄ йасма̄ ча̄тумаха̄ра̄джика̄дӣсу кхандха̄ бхиджджантева, на кин̃чи никкхипати, тасма̄ тесам̣ васена кхандха̄нам̣ бхедо, манусса̄дӣсу кал̣еварасса никкхепо. еттха ча кал̣еварасса никкхепака̄ран̣ато маран̣ам̣ ‘‘кал̣еварасса никкхепо’’ти вуттанти еваматтхо дат̣т̣хаббо. ити айан̃ча джара̄ идан̃ча маран̣ам̣, идам̣ вуччати, бхиккхавети идам̣ убхайампи екато катва̄ джара̄маран̣анти катхӣйати.

джа̄тиниддесе джа̄ти сан̃джа̄тӣтиа̄дӣсу джа̄йанат̣т̣хена джа̄ти, са̄ апарипун̣н̣а̄йатанавасена йутта̄. сан̃джа̄йанат̣т̣хена сан̃джа̄ти, са̄ парипун̣н̣а̄йатанавасена йутта̄. оккаманат̣т̣хена окканти, са̄ ан̣д̣аджаджала̄буджавасена йутта̄. те хи ан̣д̣акосан̃ча ваттхикосан̃ча оккаманта̄ пависанта̄ вийа пат̣исандхим̣ ган̣ханти. абхиниббаттанат̣т̣хена абхиниббатти, са̄ сам̣седаджаопапа̄тикавасена йутта̄. те хи па̄кат̣а̄йева хутва̄ ниббаттанти. айам̣ та̄ва воха̄радесана̄.

ида̄ни параматтхадесана̄ хоти. кхандха̄йева хи параматтхато па̄тубхаванти, на сатто. таттха ча кхандха̄нанти екавока̄рабхаве екасса, чатувока̄рабхаве чатуннам̣, пан̃чавока̄рабхаве пан̃чаннампи гахан̣ам̣ ведитаббам̣. па̄тубха̄воти уппатти. а̄йатана̄нанти еттха татра татра уппаджджама̄на̄йатанавасена сан̇гахо ведитаббо. пат̣ила̄бхоти сантатийам̣ па̄тубха̄войева. па̄тубхаванта̄нева хи та̄ни пат̣иладдха̄ни на̄ма хонти. айам̣ вуччати, бхиккхаве, джа̄тӣти имина̄ падена воха̄рато параматтхато ча десита̄йа джа̄тийа̄ нигаманам̣ каротӣти.

бхаваниддесе ка̄мабхавоти каммабхаво ча упапаттибхаво ча. таттха каммабхаво на̄ма ка̄мабхавӯпагакаммамева. тан̃хи таттха упапаттибхавасса ка̄ран̣атта̄ ‘‘сукхо буддха̄нам̣ уппа̄до (дха. па. 194) дуккхо па̄пасса уччайо’’тиа̄дӣни (дха. па. 117) вийа пхалавоха̄рена бхавоти вуттам̣. упапаттибхаво на̄ма тена каммена ниббаттам̣ упа̄дин̣н̣аккхандхапан̃чакам̣. тан̃хи таттха бхаватӣти катва̄ бхавоти вуттам̣. саббатха̄пи идам̣ камман̃ча упапаттин̃ча убхайампетамидха ‘‘ка̄мабхаво’’ти вуттам̣. еса найо рӯпа̄рӯпабхавесӯти.

упа̄да̄наниддесе ка̄мупа̄да̄нантиа̄дӣсу ваттхука̄мам̣ упа̄дийанти етена, сайам̣ ва̄ там̣ упа̄дийатӣти ка̄мупа̄да̄нам̣, ка̄мо ча со упа̄да̄нан̃ча̄ти ка̄мупа̄да̄нам̣. упа̄да̄нанти дал̣хаггахан̣ам̣ вуччати. дал̣хаттхо хи еттха упасаддо упа̄йа̄саупакат̣т̣ха̄дӣсу вийа. пан̃чака̄магун̣икара̄гассетам̣ адхивачанам̣. айаметтха сан̇кхепо. виттха̄рато панетам̣, ‘‘таттха катамам̣ ка̄мупа̄да̄нам̣? йо ка̄месу ка̄маччхандо’’ти (дха. са. 1220; вибха. 938) вуттанайенева ведитаббам̣.

татха̄ дит̣т̣хи ча са̄ упа̄да̄нан̃ча̄ти дит̣т̣хупа̄да̄нам̣. атха ва̄ дит̣т̣хим̣ упа̄дийати, упа̄дийанти ва̄ етена дит̣т̣хинти дит̣т̣хупа̄да̄нам̣. упа̄дийати хи пуримадит̣т̣хим̣ уттарадит̣т̣хи, упа̄дийанти ча та̄йа дит̣т̣хим̣. йатха̄ха – ‘‘сассато атта̄ ча локо ча идамева саччам̣ могхаман̃н̃а’’нтиа̄ди (ма. ни. 3.27). сӣлаббатупа̄да̄нааттава̄дупа̄да̄наваджджасса саббадит̣т̣хигатассетам̣ адхивачанам̣. айаметтха сан̇кхепо, виттха̄рато панетам̣, ‘‘таттха катамам̣ дит̣т̣хупа̄да̄нам̣? наттхи динна’’нти (дха. са. 1221) вуттанайенева ведитаббам̣.

татха̄ сӣлаббатамупа̄дийанти етена, сайам̣ ва̄ там̣ упа̄дийати, сӣлаббатан̃ча там̣ упа̄да̄нан̃ча̄ти ва̄ сӣлаббатупа̄да̄нам̣. госӣлаговата̄дӣни хи ‘‘евам̣ суддхӣ’’ти (дха. са. 1222; вибха. 938) абхинивесато сайамева упа̄да̄на̄нӣти. айаметтха сан̇кхепо, виттха̄рато панетам̣, ‘‘таттха катамам̣ сӣлаббатупа̄да̄нам̣? ито бахиддха̄ саман̣абра̄хман̣а̄нам̣ сӣлена суддхӣ’’ти вуттанайенева ведитаббам̣.

ида̄ни ваданти етена̄ти ва̄до, упа̄дийанти етена̄ти упа̄да̄нам̣, ким̣ ваданти упа̄дийанти ва̄? атта̄нам̣. аттано ва̄дупа̄да̄нам̣ аттава̄дупа̄да̄нам̣. аттава̄даматтамева ва̄ атта̄ти упа̄дийанти етена̄ти аттава̄дупа̄да̄нам̣. вӣсативаттхука̄йа сакка̄йадит̣т̣хийа̄ етам̣ адхивачанам̣. айаметтха сан̇кхепо, виттха̄рато панетам̣, ‘‘таттха катамам̣ аттава̄дупа̄да̄нам̣? идха ассутава̄ путхуджджано арийа̄нам̣ адасса̄вӣ’’ти вуттанайенева ведитаббам̣.

тан̣ха̄ниддесе рӯпатан̣ха̄…пе… дхамматан̣ха̄ти етам̣ чаккхудва̄ра̄дӣсу джаванавӣтхийа̄ паватта̄йа тан̣ха̄йа ‘‘сет̣т̣хипутто бра̄хман̣апутто’’ти евама̄дӣсу питито на̄мам̣ вийа питисадиса̄рамман̣ато на̄мам̣. еттха ча рӯпа̄рамман̣а̄ тан̣ха̄, рӯпе тан̣ха̄ти рӯпатан̣ха̄. са̄ ка̄мара̄габха̄вена рӯпам̣ асса̄дентӣ паваттама̄на̄ ка̄матан̣ха̄, сассатадит̣т̣хисахагатара̄габха̄вена ‘‘рӯпам̣ ниччам̣ дхувам̣ сассата’’нти евам̣ асса̄дентӣ паваттама̄на̄ бхаватан̣ха̄, уччхедадит̣т̣хисахагатара̄габха̄вена ‘‘рӯпам̣ уччхиджджати винассати печча на бхаватӣ’’ти евам̣ асса̄дентӣ паваттама̄на̄ вибхаватан̣ха̄ти рӯпатан̣ха̄ евам̣ тивидха̄ хоти. йатха̄ ча рӯпатан̣ха̄, татха̄ саддатан̣ха̄дайопӣти евам̣ та̄ни ат̣т̣ха̄раса тан̣ха̄вичарита̄ни хонти. та̄ни аджджхаттарӯпа̄дӣсу ат̣т̣ха̄раса, бахиддха̄рӯпа̄дӣсу ат̣т̣ха̄раса̄ти чхаттим̣са. ити атӣта̄ни чхаттим̣са, ана̄гата̄ни чхаттим̣са, паччуппанна̄ни чхаттим̣са̄ти евам̣ ат̣т̣хасатам̣ тан̣ха̄вичарита̄ни хонти. ‘‘аджджхаттикасса упа̄да̄йа асмӣти хоти, иттхасмӣти хотӣ’’ти (вибха. 973) ва̄ евама̄дӣни аджджхаттикарӯпа̄диниссита̄ни ат̣т̣ха̄раса, ‘‘ба̄хирасса упа̄да̄йа имина̄ асмӣти хоти, имина̄ иттхасмӣти хотӣ’’ти (вибха. 975) ва̄ евама̄дӣни ба̄хирарӯпа̄диниссита̄ни ат̣т̣ха̄раса̄ти чхаттим̣са, ити атӣта̄ни чхаттим̣са, ана̄гата̄ни чхаттим̣са, паччуппанна̄ни чхаттим̣са̄ти евампи ат̣т̣хасатам̣ тан̣ха̄вичарита̄ни хонти. пуна сан̇гахе карийама̄не рӯпа̄дӣсу а̄рамман̣есу чхал̣ева тан̣ха̄ка̄йа̄ тиссойева ка̄матан̣ха̄дайо хонтӣти. евам̣ –

‘‘ниддесаттхена ниддеса, виттха̄ра̄ виттха̄расса ча;

пуна сан̇гахато тан̣ха̄, вин̃н̃а̄табба̄ вибха̄вина̄’’ти.

ведана̄ниддесе ведана̄ка̄йа̄ти ведана̄самӯха̄. чаккхусампхассаджа̄ ведана̄…пе… маносампхассаджа̄ведана̄ти етам̣ ‘‘чаккхусампхассаджа̄ведана̄ аттхи кусала̄, аттхи акусала̄, аттхи абйа̄ката̄’’ти евам̣ вибхан̇ге (вибха. 34) а̄гататта̄ чаккхудва̄ра̄дӣсу паватта̄нам̣ кусала̄кусала̄бйа̄катаведана̄нам̣ ‘‘са̄рипутто манта̄н̣ипутто’’ти евама̄дӣсу ма̄тито на̄мам̣ вийа ма̄тисадисато ваттхуто на̄мам̣. вачанаттхо панеттха – чаккхусампхассахету джа̄та̄ ведана̄ чаккхусампхассаджа̄ ведана̄ти. есева найо саббаттха. айам̣ та̄веттха саббасан̇га̄хика̄ катха̄. випа̄кавасена пана чаккхудва̄ре две чаккхувин̃н̃а̄н̣а̄ни, две манодха̄туйо, тиссо мановин̃н̃а̄н̣адха̄туйоти ета̄хи сампайуттавасена ведана̄ ведитабба̄. есева найо сотадва̄ра̄дӣсу. манодва̄ре мановин̃н̃а̄н̣адха̄тусампайутта̄ва.

пхассаниддесе чаккхусампхассоти чаккхумхи сампхассо. еса найо саббаттха. чаккхусампхассо…пе… ка̄йасампхассоти етта̄вата̄ ча кусала̄кусалавипа̄ка̄ пан̃чаваттхука̄ даса пхасса̄ вутта̄ хонти. маносампхассоти имина̄ сесаба̄вӣсатилокийавипа̄каманасампайутта̄ пхасса̄.

сал̣а̄йатананиддесе чаккха̄йатанантиа̄дӣсу йам̣ ваттаббам̣, там̣ висуддхимагге кхандханиддесе чева а̄йатананиддесе ча вуттамева.

на̄марӯпаниддесе наманалаккхан̣ам̣ на̄мам̣. руппаналаккхан̣ам̣ рӯпам̣. вибхаджане панасса ведана̄ти ведана̄ккхандхо, сан̃н̃а̄ти сан̃н̃а̄ккхандхо, четана̄ пхассо манасика̄роти сан̇кха̄раккхандхо ведитаббо. ка̄ман̃ча ан̃н̃епи сан̇кха̄раккхандхасан̇гахита̄ дхамма̄ санти, име пана тайо саббадуббалесупи читтесу санти, тасма̄ етесам̣йева васенеттха сан̇кха̄раккхандхо дассито. чатта̄ро ча маха̄бхӯта̄ти еттха чатта̄роти ган̣анапариччхедо. маха̄бхӯта̄ти патхавӣа̄патеджава̄йа̄наметам̣ адхивачанам̣. йена пана ка̄ран̣ена та̄ни маха̄бхӯта̄нӣти вуччанти, йо четтха ан̃н̃о виниччхайанайо, со саббо висуддхимагге рӯпаккхандханиддесе вутто. чатуннан̃ча маха̄бхӯта̄нам̣ упа̄да̄йа̄ти еттха пана чатуннанти упайогаттхе са̄мивачанам̣, чатта̄ри маха̄бхӯта̄нӣти вуттам̣ хоти. упа̄да̄йа̄ти упа̄дийитва̄, гахетва̄ти аттхо. нисса̄йа̄типи еке. ‘‘ваттама̄на’’нти айан̃четтха па̄т̣хасесо. самӯхаттхе ва̄ етам̣ са̄мивачанам̣, чатуннам̣ маха̄бхӯта̄нам̣ самӯхам̣ упа̄да̄йа ваттама̄нам̣ рӯпанти еттха аттхо ведитаббо. евам̣ саббатха̄пи йа̄ни ча чатта̄ри патхавӣа̄дӣни маха̄бхӯта̄ни, йан̃ча чатуннам̣ маха̄бхӯта̄нам̣ упа̄да̄йа ваттама̄нам̣ чаккха̄йатана̄дибхедена абхидхаммапа̄л̣ийамева вуттам̣ тевӣсативидхам̣ рӯпам̣, там̣ саббампи рӯпанти ведитаббам̣.

вин̃н̃а̄н̣аниддесе чаккхувин̃н̃а̄н̣анти чаккхумхи вин̃н̃а̄н̣ам̣, чаккхуто ва̄ джа̄там̣ вин̃н̃а̄н̣анти чаккхувин̃н̃а̄н̣ам̣. евам̣ сотагха̄надживха̄ка̄йавин̃н̃а̄н̣а̄ни. итарам̣ пана манойева вин̃н̃а̄н̣анти мановин̃н̃а̄н̣ам̣. двипан̃чавин̃н̃а̄н̣аваджджитатебхӯмакавипа̄качиттассетам̣ адхивачанам̣.

сан̇кха̄раниддесе абхисан̇кхаран̣алаккхан̣о сан̇кха̄ро. вибхаджане панасса ка̄йасан̇кха̄роти ка̄йато паваттасан̇кха̄ро. ка̄йадва̄ре чопанавасена паватта̄нам̣ ка̄ма̄вачаракусалато ат̣т̣ханнам̣, акусалато два̄дасаннанти вӣсатийа̄ ка̄йасан̃четана̄наметам̣ адхивачанам̣. вачӣсан̇кха̄роти вачанато паваттасан̇кха̄ро, вачӣдва̄ре вачанабхедавасена паватта̄нам̣ вӣсатийа̄ ева вачӣсан̃четана̄наметам̣ адхивачанам̣. читтасан̇кха̄роти читтато паваттасан̇кха̄ро, ка̄йавачӣдва̄ре чопанам̣ акатва̄ рахо нисӣдитва̄ чинтентасса паватта̄нам̣ локийакусала̄кусалавасена екӯнатим̣саманосан̃четана̄наметам̣ адхивачанам̣.

авиджджа̄ниддесе дуккхе ан̃н̃а̄н̣анти дуккхасачче ан̃н̃а̄н̣ам̣, мохассетам̣ адхивачанам̣. еса найо дуккхасамудайе ан̃н̃а̄н̣антиа̄дӣсу. таттха чатӯхи ка̄ран̣ехи дуккхе ан̃н̃а̄н̣ам̣ ведитаббам̣ антогадхато ваттхуто а̄рамман̣ато пат̣иччха̄данато ча. татха̄ хи там̣ дуккхасаччапарийа̄паннатта̄ дуккхе антогадхам̣, дуккхасаччан̃часса ниссайапаччайабха̄вена ваттху, а̄рамман̣апаччайабха̄вена а̄рамман̣ам̣, дуккхасаччам̣ етам̣ пат̣иччха̄дети тасса йа̄тха̄валаккхан̣апат̣иведханива̄ран̣ена н̃а̄н̣аппаваттийа̄ четтха аппада̄нена.

дуккхасамудайе ан̃н̃а̄н̣ам̣ тӣхи ка̄ран̣ехи ведитаббам̣ ваттхуто а̄рамман̣ато пат̣иччха̄данато ча. ниродхе пат̣ипада̄йа ча ан̃н̃а̄н̣ам̣ екенева ка̄ран̣ена ведитаббам̣ пат̣иччха̄данато. ниродхапат̣ипада̄нан̃хи пат̣иччха̄дакамева ан̃н̃а̄н̣ам̣ тесам̣ йа̄тха̄валаккхан̣апат̣иведханива̄ран̣ена тесу ча н̃а̄н̣аппаваттийа̄ аппада̄нена. на пана там̣ таттха антогадхам̣ тасмим̣ саччадвайе апарийа̄паннатта̄, на тасса там̣ саччадвайам̣ ваттху асахаджа̄татта̄, на̄рамман̣ам̣, тада̄раббха аппаваттанато. паччхиман̃хи саччадвайам̣ гамбхӣратта̄ дуддасам̣, на таттха андхабхӯтам̣ ан̃н̃а̄н̣ам̣ паваттати. пуримам̣ пана вачанӣйаттена сабха̄валаккхан̣асса дуддасатта̄ гамбхӣрам̣, таттха випалла̄сага̄хавасена паваттати.

апича ‘‘дуккхе’’ти етта̄вата̄ сан̇гахато ваттхуто а̄рамман̣ато киччато ча авиджджа̄ дӣпита̄. ‘‘дуккхасамудайе’’ти етта̄вата̄ ваттхуто а̄рамман̣ато киччато ча. ‘‘дуккханиродхе дуккханиродхага̄минийа̄ пат̣ипада̄йа̄’’ти етта̄вата̄ киччато. ависесато пана ‘‘ан̃н̃а̄н̣а’’нти етена сабха̄вато ниддит̣т̣ха̄ти н̃а̄табба̄.

ити кхо, бхиккхавети евам̣ кхо, бхиккхаве. ниродхо хотӣти ануппа̄до хоти. апичеттха саббехева техи ниродхападехи нибба̄нам̣ деситам̣. нибба̄нан̃хи а̄гамма те те дхамма̄ нируджджханти, тасма̄ там̣ тесам̣ тесам̣ ниродхоти вуччати. ити бхагава̄ имасмим̣ сутте два̄дасахи падехи ват̣т̣авиват̣т̣ам̣ десенто арахаттаникӯт̣енева десанам̣ нит̣т̣хапеси. десана̄парийоса̄не вуттанайенева пан̃часата̄ бхиккхӯ арахатте патит̣т̣хахим̣сӯти.

вибхан̇гасуттам̣ дутийам̣.

3. пат̣ипада̄суттаван̣н̣ана̄

3. татийе миччха̄пат̣ипаданти айам̣ та̄ва аниййа̄никапат̣ипада̄. нану ча авиджджа̄паччайа̄ пун̃н̃а̄бхисан̇кха̄ропи аттхи а̄нен̃джа̄бхисан̇кха̄ропи, со катхам̣ миччха̄пат̣ипада̄ хотӣти. ват̣т̣асӣсатта̄. йан̃хи кин̃чи бхаваттайасан̇кха̄там̣ ват̣т̣ам̣ паттхетва̄ паваттитам̣, антамасо пан̃ча̄бхин̃н̃а̄ ат̣т̣ха ва̄ пана сама̄паттийо, саббам̣ там̣ ват̣т̣апаккхийам̣ ват̣т̣асӣсанти ват̣т̣асӣсатта̄ миччха̄пат̣ипада̄ва хоти. йам̣ пана кин̃чи виват̣т̣ам̣ нибба̄нам̣ паттхетва̄ паваттитам̣, антамасо ул̣ун̇кайа̄гуматтада̄нампи пан̣н̣амут̣т̣хида̄наматтампи, саббам̣ там̣ виват̣т̣апаккхийам̣ виват̣т̣анисситам̣, виват̣т̣апаккхикатта̄ самма̄пат̣ипада̄ва хоти. аппаматтакампи хи пан̣н̣амут̣т̣химаттада̄накусалам̣ ва̄ хоту махантам̣ вела̄мада̄на̄дикусалам̣ ва̄, саче ват̣т̣асампаттим̣ паттхетва̄ ват̣т̣анисситавасена миччха̄ т̣хапитам̣ хоти, ват̣т̣амева а̄харитум̣ саккоти, но виват̣т̣ам̣. ‘‘идам̣ ме да̄нам̣ а̄саваккхайа̄вахам̣ хотӯ’’ти евам̣ пана виват̣т̣ам̣ паттхентена виват̣т̣авасена самма̄ т̣хапитам̣ арахаттампи паччекабодхин̃а̄н̣ампи саббан̃н̃утан̃н̃а̄н̣ампи да̄тум̣ саккотийева, на арахаттам̣ аппатва̄ парийоса̄нам̣ гаччхати. ити ануломавасена миччха̄пат̣ипада̄, пат̣иломавасена самма̄пат̣ипада̄ десита̄ти ведитабба̄. нану четтха пат̣ипада̄ пуччхита̄, нибба̄нам̣ бха̄джитам̣, ниййа̄танепи пат̣ипада̄ва ниййа̄тита̄. на ча нибба̄насса пат̣ипада̄ти на̄мам̣, савипассана̄нам̣ пана чатуннам̣ магга̄наметам̣ на̄мам̣, тасма̄ пуччха̄ниййа̄танехи падабха̄джанам̣ на саметӣти. но на самети, касма̄? пхалена пат̣ипада̄йа дасситатта̄. пхалена хеттха пат̣ипада̄ дассита̄. ‘‘авиджджа̄йа твева асесавира̄ганиродха̄ сан̇кха̄раниродхо’’ти етам̣ ниродхасан̇кха̄там̣ нибба̄нам̣ йасса̄ пат̣ипада̄йа пхалам̣, айам̣ вуччати, бхиккхаве, самма̄пат̣ипада̄ти айаметтха аттхо. имасмин̃ча аттхе асесавира̄ганиродха̄ти еттха вира̄го ниродхассева вевачанам̣, асесавира̄га̄ асесаниродха̄ти айан̃хеттха адхиппа̄йо. йена ва̄ вира̄гасан̇кха̄тена маггена асесаниродхо хоти, там̣ дассетум̣ етам̣ падабха̄джанам̣ вуттам̣. еван̃хи сати са̄нубха̄ва̄ пат̣ипада̄ вибхатта̄ хоти. ити имасмимпи сутте ват̣т̣авиват̣т̣амева катхитанти. татийам̣.

4. випассӣсуттаван̣н̣ана̄

4. чатуттхе випассисса̄ти тасса кира бодхисаттасса йатха̄ локийаманусса̄нам̣ кин̃чидева пассанта̄нам̣ париттакамма̄бхиниббаттасса каммаджапаса̄дасса дуббалатта̄ аккхӣни виппханданти, на евам̣ виппхандим̣су. балавакамманиббаттасса пана каммаджапаса̄дасса балаватта̄ авиппхандантехи анимисехи ева аккхӣхи пасси сеййатха̄пи дева̄ та̄ватим̣са̄. тена вуттам̣ – ‘‘анимисанто кума̄ро пеккхатӣти кхо, бхиккхаве, випассисса кума̄расса ‘випассӣ випассӣ’твева саман̃н̃а̄ удапа̄дӣ’’ти (дӣ. ни. 2.40). айан̃хеттха адхиппа̄йо – антарантара̄ нимисаджанитандхака̄равирахена висуддхам̣ пассати, виват̣ехи ва̄ аккхӣхи пассатӣти випассӣ. еттха ча кин̃ча̄пи паччхимабхавика̄нам̣ саббабодхисатта̄нам̣ балавакамманиббаттасса каммаджапаса̄дасса балаватта̄ аккхӣни на виппханданти, со пана бодхисатто етенева на̄мам̣ лабхи.

апича вичеййа вичеййа пассатӣти випассӣ, вичинитва̄ вичинитва̄ пассатӣти аттхо. екадивасам̣ кира виниччхайат̣т̣ха̄не нисӣдитва̄ аттхе ануса̄сантасса ран̃н̃о алан̇катапат̣ийаттам̣ маха̄пурисам̣ а̄харитва̄ ан̇ке т̣хапайим̣су. тасса там̣ ан̇ке катва̄ пала̄л̣айама̄нассева амачча̄ са̄микам̣ асса̄микам̣ акам̣су. бодхисатто анаттаманасаддам̣ ниччха̄реси. ра̄джа̄ ‘‘киметам̣ упадха̄ретха̄’’ти а̄ха. упадха̄райама̄на̄ ан̃н̃ам̣ адисва̄ ‘‘ат̣т̣асса дуббиниччхитатта̄ евам̣ катам̣ бхависсатӣ’’ти пуна са̄микамева са̄микам̣ катва̄ ‘‘н̃атва̄ ну кхо кума̄ро евам̣ каротӣ’’ти? вӣмам̣санта̄ пуна са̄микам̣ асса̄микамакам̣су. пуна бодхисатто татхева саддам̣ ниччха̄реси. атха ра̄джа̄ ‘‘джа̄на̄ти маха̄пурисо’’ти тато пат̣т̣ха̄йа аппаматто ахоси. тена вуттам̣ ‘‘вичеййа вичеййа кума̄ро аттхе пана̄йати н̃а̄йена̄ти кхо, бхиккхаве, випассисса кума̄расса бхиййосоматта̄йа ‘випассӣ випассӣ’твева саман̃н̃а̄ удапа̄дӣ’’ти (дӣ. ни. 2.41).

бхагаватоти бха̄гйасампаннасса. арахатоти ра̄га̄диарӣнам̣ хататта̄, сам̣са̄рачаккасса ва̄ ара̄нам̣ хататта̄, паччайа̄нам̣ ва̄ арахатта̄ араха̄ти евам̣ гун̣ато уппаннана̄мадхеййасса. самма̄самбуддхасса̄ти самма̄ найена хетуна̄ са̄мам̣ паччаттапурисака̄рена чатта̄ри сачча̄ни буддхасса. пуббева самбодха̄ти самбодхо вуччати чатӯсу маггесу н̃а̄н̣ам̣, тато пуббева. бодхисаттассева сатоти еттха бодхӣти н̃а̄н̣ам̣, бодхима̄ сатто бодхисатто, н̃а̄н̣ава̄ пан̃н̃ава̄ пан̣д̣итоти аттхо. пуримабуддха̄нан̃хи па̄дамӯле абхинӣха̄рато пат̣т̣ха̄йа пан̣д̣итова со сатто, на андхаба̄лоти бодхисатто. йатха̄ ва̄ удакато уггантва̄ т̣хитам̣ парипа̄кагатам̣ падумам̣ сӯрийарасмисампхассена авассам̣ буджджхиссатӣти буджджханакападуманти вуччати, евам̣ буддха̄нам̣ сантике бйа̄каран̣асса ладдхатта̄ авассам̣ анантара̄йена па̄рамийо пӯретва̄ буджджхиссатӣти буджджханакасаттотипи бодхисатто. йа̄ ча еса̄ чатумагган̃а̄н̣асан̇кха̄та̄ бодхи, там̣ паттхайама̄но паваттатӣти бодхийам̣ сатто а̄саттотипи бодхисатто. евам̣ гун̣ато уппаннана̄мавасена бодхисаттассева сато. киччханти дуккхам̣. а̄панноти ануппатто. идам̣ вуттам̣ хоти – ахо айам̣ сатталоко дуккхам̣ ануппаттоти. чавати ча упападжджати ча̄ти идам̣ апара̄парам̣ чутипат̣исандхивасена вуттам̣. ниссаран̣анти нибба̄нам̣. тан̃хи джара̄маран̣адуккхато ниссат̣атта̄ тасса ниссаран̣анти вуччати. куда̄ссу на̄ма̄ти катарасмим̣ ну кхо ка̄ле.

йонисо манасика̄ра̄ти упа̄йаманасика̄рена патхаманасика̄рена. аху пан̃н̃а̄йа абхисамайоти пан̃н̃а̄йа саддхим̣ джара̄маран̣ака̄ран̣асса абхисамайо самава̄йо сама̄його ахоси, ‘‘джа̄типаччайа̄ джара̄маран̣а’’нти идам̣ тена дит̣т̣ханти аттхо. атха ва̄ йонисо манасика̄ра̄ аху пан̃н̃а̄йа̄ти йонисо манасика̄рена ча пан̃н̃а̄йа ча абхисамайо аху. ‘‘джа̄тийа̄ кхо сати джара̄маран̣а’’нти, евам̣ джара̄маран̣ака̄ран̣асса пат̣иведхо ахосӣти аттхо. еса найо саббаттха.

ити хиданти евамидам̣. самудайо самудайоти ека̄дасасу т̣ха̄несу сан̇кха̄ра̄дӣнам̣ самудайам̣ сампин̣д̣етва̄ ниддисати. пуббе анануссутесӯти ‘‘авиджджа̄паччайа̄ сан̇кха̄ра̄нам̣ самудайо хотӣ’’ти. евам̣ ито пуббе анануссутесу дхаммесу, чатӯсу ва̄ арийасаччадхаммесу. чаккхунтиа̄дӣни н̃а̄н̣авевачана̄нева. н̃а̄н̣амева хеттха дассанат̣т̣хена чаккху, н̃а̄тат̣т̣хена н̃а̄н̣ам̣, паджа̄нанат̣т̣хена пан̃н̃а̄, пат̣иведханат̣т̣хена виджджа̄, обха̄санат̣т̣хена а̄локоти вуттам̣. там̣ панетам̣ чатӯсу саччесу локийалокуттарамиссакам̣ ниддит̣т̣ханти ведитаббам̣. ниродхава̄репи имина̄ва найена аттхо ведитаббо. чатуттхам̣.

5-10. сикхӣсутта̄диван̣н̣ана̄

5-10. пан̃чама̄дӣсу сикхисса, бхиккхаветиа̄дӣнам̣ пада̄нам̣ ‘‘сикхиссапи, бхиккхаве’’ти на евам̣ йоджетва̄ аттхо ведитаббо. касма̄? ека̄сане адеситатта̄. на̄на̄т̣ха̄несу хи ета̄ни десита̄ни, аттхо пана саббаттха садисойева. саббабодхисатта̄нан̃хи бодхипаллан̇ке нисинна̄нам̣ на ан̃н̃о саман̣о ва̄ бра̄хман̣о ва̄ дево ва̄ ма̄ро ва̄ брахма̄ ва̄ а̄чиккхати – ‘‘атӣте бодхисатта̄ паччайа̄ка̄рам̣ саммаситва̄ буддха̄ джа̄та̄’’ти. йатха̄ пана пат̣хамакаппикака̄ле деве вут̣т̣хе удакасса гатамаггенева апара̄парам̣ вут̣т̣хиудакам̣ гаччхати, евам̣ техи техи пуримабуддхехи гатамаггенева паччхима̄ паччхима̄ гаччханти. саббабодхисатта̄ хи а̄на̄па̄начатуттхаджджха̄нато вут̣т̣ха̄йа паччайа̄ка̄ре н̃а̄н̣ам̣ ота̄ретва̄ там̣ ануломапат̣иломам̣ саммаситва̄ буддха̄ хонтӣти пат̣ипа̄т̣ийа̄ саттасу суттесу буддхавипассана̄ на̄ма катхита̄ти.

буддхавагго пат̣хамо.

2. а̄ха̄равагго

1. а̄ха̄расуттаван̣н̣ана̄

11. а̄ха̄раваггасса пат̣хаме а̄ха̄ра̄ти паччайа̄. паччайа̄ хи а̄харанти аттано пхалам̣, тасма̄ а̄ха̄ра̄ти вуччанти. бхӯта̄нам̣ ва̄ сатта̄нантиа̄дӣсу бхӯта̄ти джа̄та̄ ниббатта̄. самбхавесиноти йе самбхавам̣ джа̄тим̣ ниббаттим̣ есанти гавесанти. таттха чатӯсу йонӣсу ан̣д̣аджаджала̄буджа̄ сатта̄ йа̄ва ан̣д̣акосам̣ ваттхикосан̃ча на бхинданти, та̄ва самбхавесино на̄ма, ан̣д̣акосам̣ ваттхикосан̃ча бхиндитва̄ бахи никкханта̄ бхӯта̄ на̄ма. сам̣седаджа̄ опапа̄тика̄ ча пат̣хамачиттаккхан̣е самбхавесино на̄ма, дутийачиттаккхан̣ато пабхути бхӯта̄ на̄ма. йена ва̄ ирийа̄патхена джа̄йанти, йа̄ва тато ан̃н̃ам̣ на па̄пун̣анти, та̄ва самбхавесино на̄ма, тато парам̣ бхӯта̄ на̄ма. атха ва̄ бхӯта̄ти джа̄та̄ абхиниббатта̄, йе бхӯта̄ абхиниббатта̄йева, на пуна бхависсантӣти сан̇кхам̣ гаччханти, тесам̣ кхӣн̣а̄сава̄нам̣ етам̣ адхивачанам̣. самбхавамесантӣти самбхавесино. аппахӣнабхавасам̣йоджанатта̄ а̄йатимпи самбхавам̣ есанта̄нам̣ секкхапутхуджджана̄наметам̣ адхивачанам̣. евам̣ саббатха̄пи имехи двӣхи падехи саббасатте парийа̄дийати. ва̄саддо четтха сампин̣д̣анаттхо, тасма̄ бхӯта̄нан̃ча самбхавесӣнан̃ча̄ти айаматтхо ведитаббо.

т̣хитийа̄ти т̣хитаттхам̣. ануггаха̄йа̄ти ануггахаттхам̣. вачанабхедойева чеса, аттхо пана двиннампи пада̄нам̣ екойева. атха ва̄ т̣хитийа̄ти тасса тасса саттасса уппаннадхамма̄нам̣ ануппабандхавасена авиччхеда̄йа. ануггаха̄йа̄ти ануппанна̄нам̣ уппа̄да̄йа. убхопи чета̄ни ‘‘бхӯта̄нам̣ ва̄ т̣хитийа̄ чева ануггаха̄йа ча, самбхавесӣнам̣ ва̄ т̣хитийа̄ чева ануггаха̄йа ча̄’’ти евам̣ убхайаттха дат̣т̣хабба̄нӣти.

кабал̣ӣка̄ро а̄ха̄роти кабал̣ам̣ катва̄ аджджхохаритаббако а̄ха̄ро, оданакумма̄са̄диваттхука̄йа оджа̄йетам̣ адхивачанам̣. ол̣а̄рико ва̄ сукхумо ва̄ти ваттхуол̣а̄риката̄йа ол̣а̄рико, сукхумата̄йа сукхумо. сабха̄вена пана сукхумарӯпапарийа̄паннатта̄ кабал̣ӣка̄ро а̄ха̄ро сукхумова хоти. са̄пи часса ваттхуто ол̣а̄риката̄ сукхумата̄ ча упа̄да̄йупа̄да̄йа ведитабба̄. кумбхӣла̄нан̃хи а̄ха̄рам̣ упа̄да̄йа мора̄нам̣ а̄ха̄ро сукхумо. кумбхӣла̄ кира па̄са̄н̣е гиланти, те ча несам̣ куччхиппатта̄ вилӣйанти. мора̄ саппавиччхика̄дипа̄н̣е кха̄данти. мора̄нам̣ пана а̄ха̄рам̣ упа̄да̄йа тараччха̄нам̣ а̄ха̄ро сукхумо. те кира тивассачхад̣д̣ита̄ни виса̄н̣а̄ни чева ат̣т̣хӣни ча кха̄данти, та̄ни ча несам̣ кхел̣ена темитаматта̄нева кандамӯлам̣ вийа мудука̄ни хонти. тараччха̄нам̣ а̄ха̄рам̣ упа̄да̄йа хаттхӣнам̣ а̄ха̄ро сукхумо. те хи на̄на̄руккхаса̄кха̄дайо кха̄данти. хаттхӣнам̣ а̄ха̄рато гавайагокан̣н̣амига̄дӣнам̣ а̄ха̄ро сукхумо. те кира нисса̄ра̄ни на̄на̄руккхапан̣н̣а̄дӣни кха̄данти. тесампи а̄ха̄рато гуннам̣ а̄ха̄ро сукхумо. те алласуккхатин̣а̄ни кха̄данти. тесам̣ а̄ха̄рато саса̄нам̣ а̄ха̄ро сукхумо. саса̄нам̣ а̄ха̄рато сакун̣а̄нам̣ а̄ха̄ро сукхумо. сакун̣а̄нам̣ а̄ха̄рато паччантава̄сӣнам̣ а̄ха̄ро сукхумо. паччантава̄сӣнам̣ а̄ха̄рато га̄мабходжака̄нам̣ а̄ха̄ро сукхумо. га̄мабходжака̄нам̣ а̄ха̄рато ра̄джара̄джамаха̄матта̄нам̣ а̄ха̄ро сукхумо. тесампи а̄ха̄рато чаккаваттино а̄ха̄ро сукхумо. чаккаваттино а̄ха̄рато бхумма̄нам̣ дева̄нам̣ а̄ха̄ро сукхумо. бхумма̄нам̣ дева̄нам̣ а̄ха̄рато ча̄тумаха̄ра̄джика̄нам̣. евам̣ йа̄ва параниммитавасаваттӣнам̣ а̄ха̄ра̄ виттха̄ретабба̄. тесам̣ пана̄ха̄ро сукхумотвева нит̣т̣хам̣ патто.

еттха ча ол̣а̄рике ваттхусмим̣ оджа̄ паритта̄ хоти дуббала̄, сукхуме балаватӣ. татха̄ хи екапаттапӯрампи йа̄гум̣ пӣто мухуттенева джигхаччхито хоти йам̣кин̃чидева кха̄дитука̄мо, саппим̣ пана пасатаматтам̣ пивитва̄ дивасам̣ абхоттука̄мо хоти. таттха ваттху каммаджатеджасан̇кха̄там̣ париссайам̣ винодети, на пана саккоти па̄летум̣. оджа̄ пана па̄лети, на саккоти париссайам̣ винодетум̣. две пана екато хутва̄ париссайан̃чева виноденти па̄ленти ча̄ти.

пхассо дутийоти чаккхусампхасса̄ди чхаббидхопи пхассо етесу чатӯсу а̄ха̄ресу дутийо а̄ха̄роти ведитаббо. десана̄найо ева чеса, тасма̄ имина̄ на̄ма ка̄ран̣ена дутийо татийо ча̄ти идаметтха на гавеситаббам̣. маносан̃четана̄ти четана̄ва вуччати. вин̃н̃а̄н̣анти читтам̣. ити бхагава̄ имасмим̣ т̣ха̄не упа̄дин̣н̣акаанупа̄дин̣н̣акавасена екара̄сим̣ катва̄ чатта̄ро а̄ха̄ре дассеси. кабал̣ӣка̄ра̄ха̄ро хи упа̄дин̣н̣акопи аттхи анупа̄дин̣н̣акопи, татха̄ пхасса̄дайо. таттха саппа̄дӣхи гилита̄нам̣ ман̣д̣ӯка̄дӣнам̣ васена упа̄дин̣н̣акакабал̣ӣка̄ра̄ха̄ро дат̣т̣хаббо. ман̣д̣ӯка̄дайо хи саппа̄дӣхи гилита̄ антокуччхигата̄пи кин̃чи ка̄лам̣ джӣвантийева. те йа̄ва упа̄дин̣н̣акапаккхе тит̣т̣ханти, та̄ва а̄ха̄раттхам̣ на са̄дхенти. бхиджджитва̄ пана анупа̄дин̣н̣акапаккхе т̣хита̄ са̄дхенти. тада̄пи упа̄дин̣н̣ака̄ха̄роти вуччантӣти. идам̣ пана а̄чарийа̄нам̣ на руччатӣти ат̣т̣хакатха̄йамева пат̣иккхипитва̄ идам̣ вуттам̣ – имесам̣ сатта̄нам̣ кха̄данта̄нампи акха̄данта̄нампи бхун̃джанта̄нампи абхун̃джанта̄нампи пат̣исандхичиттенева сахаджа̄та̄ каммаджа̄ оджа̄ на̄ма аттхи, са̄ йа̄вапи саттама̄ диваса̄ па̄лети, айамева упа̄дин̣н̣акакабал̣ӣка̄ра̄ха̄роти ведитаббо. тебхӯмакавипа̄кавасена пана упа̄дин̣н̣акапхасса̄дайо ведитабба̄, тебхӯмакакусала̄кусалакирийавасена анупа̄дин̣н̣ака̄. локуттара̄ пана рул̣хӣвасена катхита̄ти.

еттха̄ха – ‘‘йади паччайат̣т̣хо а̄ха̄рат̣т̣хо, атха касма̄ ан̃н̃есупи сатта̄нам̣ паччайесу виджджама̄несу имейева чатта̄ро вутта̄’’ти? вуччате – аджджхаттикасантатийа̄ висесапаччайатта̄. висесапаччайо хи кабал̣ӣка̄ра̄ха̄рабхаккха̄нам̣ сатта̄нам̣ рӯпака̄йасса кабал̣ӣка̄ро а̄ха̄ро, на̄мака̄йе ведана̄йа пхассо, вин̃н̃а̄н̣асса маносан̃четана̄, на̄марӯпасса вин̃н̃а̄н̣ам̣. йатха̄ха – ‘‘сеййатха̄пи, бхиккхаве, айам̣ ка̄йо а̄ха̄рат̣т̣хитико а̄ха̄рам̣ пат̣ичча тит̣т̣хати, ана̄ха̄ро но тит̣т̣хати (сам̣. ни. 5.183), татха̄ пхассапаччайа̄ ведана̄, сан̇кха̄рапаччайа̄ вин̃н̃а̄н̣ам̣, вин̃н̃а̄н̣апаччайа̄ на̄марӯпа’’нти (сам̣. ни. 2.1; вибха. 225).

ко панеттха а̄ха̄ро ким̣ а̄харатӣти? кабал̣ӣка̄ра̄ха̄ро оджат̣т̣хамакарӯпа̄ни а̄харати пхасса̄ха̄ро тиссо ведана̄, маносан̃четана̄ха̄ро тайо бхаве, вин̃н̃а̄н̣а̄ха̄ро пат̣исандхина̄марӯпанти.

катхам̣? кабал̣ӣка̄ра̄ха̄ро та̄ва мукхе т̣хапитаматтейева ат̣т̣ха рӯпа̄ни самут̣т̣ха̄пети, дантавичун̣н̣итам̣ пана аджджхохарийама̄нам̣ екекам̣ ситтхам̣ ат̣т̣хат̣т̣харӯпа̄ни самут̣т̣ха̄петийева. евам̣ кабал̣ӣка̄ра̄ха̄ро оджат̣т̣хамакарӯпа̄ни а̄харати. пхасса̄ха̄ро пана сукхаведанӣйо пхассо уппаджджама̄нойева сукхам̣ веданам̣ а̄харати, дуккхаведанӣйо дуккхам̣, адуккхамасукхаведанӣйо адуккхамасукханти евам̣ саббатха̄пи пхасса̄ха̄ро тиссо ведана̄ а̄харати.

маносан̃четана̄ха̄ро ка̄мабхавӯпагам̣ каммам̣ ка̄мабхавам̣ а̄харати, рӯпа̄рӯпабхавӯпага̄ни там̣ там̣ бхавам̣. евам̣ саббатха̄пи маносан̃четана̄ха̄ро тайо бхаве а̄харати. вин̃н̃а̄н̣а̄ха̄ро пана йе ча пат̣исандхиккхан̣е там̣сампайуттака̄ тайо кхандха̄, йа̄ни ча тисантативасена тим̣са рӯпа̄ни уппаджджанти, сахаджа̄та̄дипаччайанайена та̄ни а̄харатӣти вуччати. евам̣ вин̃н̃а̄н̣а̄ха̄ро пат̣исандхина̄марӯпам̣ а̄харатӣти. еттха ча ‘‘маносан̃четана̄ тайо бхаве а̄харатӣ’’ти са̄савакусала̄кусалачетана̄ва вутта̄. ‘‘вин̃н̃а̄н̣ам̣ пат̣исандхина̄марӯпам̣ а̄харатӣ’’ти пат̣исандхивин̃н̃а̄н̣амева вуттам̣. ависесена пана там̣сампайуттатам̣самут̣т̣ха̄надхамма̄нам̣ а̄харан̣атопете ‘‘а̄ха̄ра̄’’ти ведитабба̄.

етесу чатӯсу а̄ха̄ресу кабал̣ӣка̄ра̄ха̄ро упаттхамбхенто а̄ха̄ракиччам̣ са̄дхети, пхассо пхусантойева маносан̃четана̄ а̄йӯхама̄на̄ва, вин̃н̃а̄н̣ам̣ виджа̄нантамева. катхам̣? кабал̣ӣка̄ра̄ха̄ро хи упаттхамбхентойева ка̄йат̣т̣хапанена сатта̄нам̣ т̣хитийа̄ хоти. каммаджанитопи хи айам̣ ка̄йо кабал̣ӣка̄ра̄ха̄рена упаттхаддхо дасапи васса̄ни вассасатампи йа̄ва а̄йупарима̄н̣а̄ тит̣т̣хати. йатха̄ ким̣? йатха̄ ма̄туйа̄ джанитопи да̄рако дха̄тийа̄ тхан̃н̃а̄дӣни па̄йетва̄ посийама̄но чирам̣ тит̣т̣хати, йатха̄ ча упаттхамбхена упаттхамбхитам̣ гехам̣. вуттампи четам̣ –

‘‘йатха̄, маха̄ра̄джа, гехе папатанте ан̃н̃ена да̄руна̄ упаттхамбхитам̣ сантам̣ ева там̣ гехам̣ на патати. евамева кхо, маха̄ра̄джа, айам̣ ка̄йо а̄ха̄рат̣т̣хитико а̄ха̄рам̣ пат̣ичча тит̣т̣хатӣ’’ти.

евам̣ кабал̣ӣка̄ро а̄ха̄ро упаттхамбхенто а̄ха̄ракиччам̣ са̄дхети.

евам̣ са̄дхентопи ча кабал̣ӣка̄ро а̄ха̄ро двиннам̣ рӯпасантатӣнам̣ паччайо хоти а̄ха̄расамут̣т̣ха̄насса ча упа̄дин̣н̣акасса ча. каммаджа̄нам̣ анупа̄лако хутва̄ паччайо хоти, а̄ха̄расамут̣т̣ха̄на̄нам̣ джанако хутва̄ти. пхассо пана сукха̄диваттхубхӯтам̣ а̄рамман̣ам̣ пхусантойева сукха̄диведана̄паваттанена сатта̄нам̣ т̣хитийа̄ хоти. маносан̃четана̄ кусала̄кусалакаммавасена а̄йӯхама̄на̄йева бхавамӯланиппха̄данато сатта̄нам̣ т̣хитийа̄ хоти. вин̃н̃а̄н̣ам̣ виджа̄нантамева на̄марӯпаппаваттанена сатта̄нам̣ т̣хитийа̄ хотӣти.

евам̣ упаттхамбхана̄дивасена а̄ха̄ракиччам̣ са̄дхайама̄несу панетесу чатта̄ри бхайа̄ни дат̣т̣хабба̄ни. сеййатхидам̣ – кабал̣ӣка̄ра̄ха̄ре никантийева бхайам̣, пхассе упагаманамева, маносан̃четана̄йа а̄йӯханамева, вин̃н̃а̄н̣е абхинипа̄тойева бхайанти. ким̣ ка̄ран̣а̄? кабал̣ӣка̄ра̄ха̄ре хи никантим̣ катва̄ сӣта̄дӣнам̣ пураккхата̄ сатта̄ а̄ха̄раттха̄йа мудда̄ган̣ана̄дикамма̄ни каронта̄ анаппакам̣ дуккхам̣ нигаччханти. екачче ча имасмим̣ са̄сане паббаджитва̄пи веджджакамма̄дика̄йа анесана̄йа а̄ха̄рам̣ парийесанта̄ дит̣т̣хева дхамме га̄райха̄ хонти, сампара̄йепи, ‘‘тасса сан̇гха̄т̣ипи а̄дитта̄ сампаджджалита̄’’тиа̄дина̄ лаккхан̣асам̣йутте (сам̣. ни. 2.218) вуттанайена саман̣апета̄ хонти. имина̄ та̄ва ка̄ран̣ена кабал̣ӣка̄ре а̄ха̄ре никанти ева бхайанти ведитабба̄.

пхассам̣ упагаччханта̄пи пхассасса̄дино паресам̣ раккхитагопитесу да̄ра̄дӣсу бхан̣д̣есу апараджджханти, те саха бхан̣д̣ена бхан̣д̣аса̄мика̄ гахетва̄ кхан̣д̣а̄кхан̣д̣икам̣ ва̄ чхиндитва̄ сан̇ка̄ракӯт̣е чхад̣д̣енти, ран̃н̃о ва̄ ниййа̄денти. тато те ра̄джа̄ вивидха̄ каммака̄ран̣а̄ ка̄ра̄пети. ка̄йасса ча бхеда̄ дуггати тесам̣ па̄т̣икан̇кха̄ хоти. ити пхассасса̄дамӯлакам̣ дит̣т̣хадхаммикампи сампара̄йикампи бхайам̣ саббама̄гатамева хоти. имина̄ ка̄ран̣ена пхасса̄ха̄ре упагаманамева бхайанти ведитаббам̣.

кусала̄кусалакамма̄йӯхане пана таммӯлакам̣ тӣсу бхавесу бхайам̣ саббам̣ а̄гатамева хоти. имина̄ ка̄ран̣ена маносан̃четана̄ха̄ре а̄йӯханамева бхайанти ведитаббам̣.

пат̣исандхивин̃н̃а̄н̣ан̃ча йасмим̣ йасмим̣ т̣ха̄не абхинипатати, тасмим̣ тасмим̣ т̣ха̄не пат̣исандхина̄марӯпам̣ гахетва̄ва ниббаттати. тасмин̃ча ниббатте саббабхайа̄ни ниббатта̄нийева хонти таммӯлакатта̄ти имина̄ ка̄ран̣ена вин̃н̃а̄н̣а̄ха̄ре абхинипа̄тойева бхайанти ведитабботи.

ким̣нида̄на̄тиа̄дӣсу нида̄на̄дӣни сабба̄нева ка̄ран̣авевачана̄ни. ка̄ран̣ан̃хи йасма̄ пхалам̣ нидети, ‘‘ханда нам̣ ган̣хатха̄’’ти аппети вийа, тасма̄ нида̄нанти вуччати. йасма̄ там̣ тато самудети джа̄йати пабхавати, тасма̄ самудайо джа̄ти пабхавоти вуччати. айам̣ панеттха падаттхо – ким̣нида̄нам̣ етесанти ким̣нида̄на̄. ко самудайо етесанти ким̣самудайа̄. ка̄ джа̄ти етесанти ким̣джа̄тика̄. ко пабхаво етесанти ким̣пабхава̄. йасма̄ пана тесам̣ тан̣ха̄ йатха̄вуттена аттхена нида̄нан̃чева самудайо ча джа̄ти ча пабхаво ча, тасма̄ ‘‘тан̣ха̄нида̄на̄’’тиа̄дима̄ха. евам̣ саббападесу аттхо ведитаббо.

еттха ча име чатта̄ро а̄ха̄ра̄ тан̣ха̄нида̄на̄ти пат̣исандхим̣ а̄дим̣ катва̄ аттабха̄васан̇кха̄та̄нам̣ а̄ха̄ра̄нам̣ пуриматан̣ха̄нам̣ васена нида̄нам̣ ведитаббам̣. катхам̣? пат̣исандхиккхан̣е та̄ва парипун̣н̣а̄йатана̄нам̣ сатта̄нам̣ саттасантативасена, сеса̄нам̣ тато ӯнаӯнасантативасена уппаннарӯпаббхантарам̣ джа̄та̄ оджа̄ аттхи, айам̣ тан̣ха̄нида̄но упа̄дин̣н̣акакабал̣ӣка̄ра̄ха̄ро. пат̣исандхичиттасампайутта̄ пана пхассачетана̄ сайан̃ча читтам̣ вин̃н̃а̄н̣анти име тан̣ха̄нида̄на̄ упа̄дин̣н̣ака-пхассаманосан̃четана̄-вин̃н̃а̄н̣а̄ха̄ра̄ти евам̣ та̄ва пуриматан̣ха̄нида̄на̄ пат̣исандхика̄ а̄ха̄ра̄. йатха̄ ча пат̣исандхика̄, евам̣ тато парам̣ пат̣хамабхаван̇гачиттаккхан̣а̄диниббатта̄пи ведитабба̄.

йасма̄ пана бхагава̄ на кевалам̣ а̄ха̄ра̄намева нида̄нам̣ джа̄на̄ти, а̄ха̄ранида̄набхӯта̄йа тан̣ха̄йапи, тан̣ха̄йа нида̄на̄нам̣ ведана̄дӣнампи нида̄нам̣ джа̄на̄тийева, тасма̄ тан̣ха̄ ча̄йам̣, бхиккхаве, ким̣нида̄на̄тиа̄дина̄ найена ват̣т̣ам̣ дассетва̄ виват̣т̣ам̣ дассеси. имасмин̃ча пана т̣ха̄не бхагава̄ атӣта̄бхимукхам̣ десанам̣ катва̄ атӣтена ват̣т̣ам̣ дассети. катхам̣? а̄ха̄равасена хи айам̣ аттабха̄во гахито.

тан̣ха̄ти имассаттабха̄васса джанакам̣ каммам̣, ведана̄пхассасал̣а̄йатанана̄марӯпавин̃н̃а̄н̣а̄ни йасмим̣ аттабха̄ве т̣хатва̄ каммам̣ а̄йӯхитам̣, там̣ дассетум̣ вутта̄ни, авиджджа̄сан̇кха̄ра̄ тассаттабха̄васса джанакам̣ каммам̣. ити двӣсу т̣ха̄несу аттабха̄во, двӣсу тасса джанакам̣ камманти сан̇кхепена камман̃чева каммавипа̄кан̃ча̄ти, двепи дхамме дассентена атӣта̄бхимукхам̣ десанам̣ катва̄ атӣтена ват̣т̣ам̣ дасситам̣.

татра̄йам̣ десана̄ ана̄гатасса адасситатта̄ апарипун̣н̣а̄ти на дат̣т̣хабба̄. найато пана парипун̣н̣а̄твева дат̣т̣хабба̄. йатха̄ хи чаккхума̄ пурисо удакапит̣т̣хе нипаннам̣ сум̣сума̄рам̣ дисва̄ тасса парабха̄гам̣ олокенто гӣвам̣ пассеййа, орато пит̣т̣хим̣, парийоса̄не нан̇гут̣т̣хамӯлам̣, хет̣т̣ха̄ куччхим̣ олокенто пана удакагатам̣ агганан̇гут̣т̣хан̃чева чатта̄ро ча хаттхапа̄де на пассеййа, со на етта̄вата̄ ‘‘апарипун̣н̣о сум̣сума̄ро’’ти ган̣ха̄ти, найато пана парипун̣н̣отвева ган̣ха̄ти, евам̣сампадамидам̣ ведитаббам̣.

удакапит̣т̣хе нипаннасум̣сума̄ро вийа хи тебхӯмакават̣т̣ам̣. тӣре т̣хито чаккхума̄ пурисо вийа йога̄вачаро. тена пурисена удакапит̣т̣хе сум̣сума̄расса дит̣т̣хака̄ло вийа йогина̄ а̄ха̄равасена имассаттабха̄васса дит̣т̣хака̄ло. парато гӣва̄йа дит̣т̣хака̄ло вийа имассаттабха̄васса джаника̄йа тан̣ха̄йа дит̣т̣хака̄ло. пит̣т̣хийа̄ дит̣т̣хака̄ло вийа йасмим̣ аттабха̄ве тан̣ха̄сан̇кха̄там̣ каммам̣ катам̣, ведана̄дивасена тасса дит̣т̣хака̄ло. нан̇гут̣т̣хамӯласса дит̣т̣хака̄ло вийа тассаттабха̄васса джанака̄нам̣ авиджджа̄сан̇кха̄ра̄нам̣ дит̣т̣хака̄ло. хет̣т̣ха̄ куччхим̣ олокентасса пана агганан̇гут̣т̣хан̃чева чатта̄ро ча хаттхапа̄де адисва̄пи ‘‘апарипун̣н̣о сум̣сума̄ро’’ти агахетва̄ найато парипун̣н̣отвева гахан̣ам̣ вийа йаттха йаттха паччайават̣т̣ам̣ па̄л̣ийам̣ на а̄гатам̣, таттха таттха ‘‘десана̄ апарипун̣н̣а̄’’ти агахетва̄ найато парипун̣н̣а̄твева гахан̣ам̣ ведитаббам̣. таттха ча а̄ха̄ратан̣ха̄нам̣ антаре еко сандхи, тан̣ха̄ведана̄нам̣ антаре еко, вин̃н̃а̄н̣асан̇кха̄ра̄нам̣ антаре екоти евам̣ тисандхичатусан̇кхепамева ват̣т̣ам̣ дасситанти. пат̣хамам̣.

2. мол̣ийапхаггунасуттаван̣н̣ана̄

12. дутийе самбхавесӣнам̣ ва̄ ануггаха̄йа̄ти имасмим̣йева т̣ха̄не бхагава̄ десанам̣ нит̣т̣ха̄песи. касма̄? дит̣т̣хигатикасса нисиннатта̄. тассан̃хи парисати мол̣ийапхаггуно на̄ма бхиккху дит̣т̣хигатико нисинно. атха саттха̄ чинтеси – ‘‘айам̣ ут̣т̣хахитва̄ мам̣ пан̃хам̣ пуччхиссати, атхасса̄хам̣ виссаджджесса̄мӣ’’ти пуччха̄йа ока̄сада̄наттхам̣ десанам̣ нит̣т̣ха̄песи. мол̣ийапхаггуноти мол̣ӣти чӯл̣а̄ вуччати. йатха̄ха –

‘‘чхетва̄на мол̣им̣ варагандхава̄ситам̣

веха̄йасам̣ уккхипи сакйапун̇гаво;

ратаначан̇кот̣аварена ва̄саво,

сахассанетто сираса̄ пат̣иггахӣ’’ти.

са̄ тасса гихика̄ле маханта̄ ахоси. тенасса ‘‘мол̣ийапхаггуно’’ти сан̇кха̄ удапа̄ди. паббаджитампи нам̣ тенева на̄мена сан̃джа̄нанти. етадавоча̄ти десана̄нусандхим̣ гхат̣енто етам̣ ‘‘ко ну кхо, бханте, вин̃н̃а̄н̣а̄ха̄рам̣ а̄ха̄ретӣ’’ти вачанам̣ авоча. тассаттхо – бханте, ко на̄ма со, йо етам̣ вин̃н̃а̄н̣а̄ха̄рам̣ кха̄дати ва̄ бхун̃джати ва̄ти?

касма̄ пана̄йам̣ итаре тайо а̄ха̄ре апуччхитва̄ имамева пуччхатӣти? джа̄на̄мӣти ладдхийа̄. со хи маханте пин̣д̣е катва̄ва кабал̣ӣка̄ра̄ха̄рам̣ бхун̃джанте пассати, тенасса там̣ джа̄на̄мӣти ладдхи. титтирават̣т̣акаморакуккут̣а̄дайо пана ма̄тусампхассена йа̄пенте дисва̄ ‘‘ете пхасса̄ха̄рена йа̄пентӣ’’ти тасса ладдхи. каччхапа̄ пана аттано утусамайе маха̄самуддато никкхамитва̄ самуддатӣре ва̄ликантаре ан̣д̣а̄ни т̣хапетва̄ ва̄лика̄йа пат̣иччха̄детва̄ маха̄самуддамева отаранти. та̄ни ма̄туануссаран̣авасена на пӯтӣни хонти. та̄ни маносан̃четана̄ха̄рена йа̄пентӣти тасса ладдхи. кин̃ча̄пи тхерасса айам̣ ладдхи, на пана ета̄йа ладдхийа̄ имам̣ пан̃хам̣ пуччхати. дит̣т̣хигатико хи умматтакасадисо. йатха̄ умматтако паччхим̣ гахетва̄ антаравӣтхим̣ отин̣н̣о гомайампи па̄са̄н̣ампи гӯтхампи кхаджджакхан̣д̣ампи там̣ там̣ мана̄пампи амана̄пампи гахетва̄ паччхийам̣ паккхипати. евамева дит̣т̣хигатико йуттампи айуттампи пуччхати. со ‘‘касма̄ имам̣ пуччхасӣ’’ти на ниггахетаббо, пуччхитапуччхитат̣т̣ха̄не пана гахан̣амева ниседхетаббам̣. тенева нам̣ бхагава̄ ‘‘касма̄ евам̣ пуччхасӣ’’ти аватва̄ гахитага̄хамева тасса мочетум̣ но калло пан̃хотиа̄дима̄ха.

таттха но каллоти айутто. а̄ха̄ретӣти ахам̣ на вада̄мӣти ахам̣ кочи сатто ва̄ пуггало ва̄ а̄ха̄ретӣти на вада̄ми. а̄ха̄ретӣти ча̄хам̣ вадеййанти йади ахам̣ а̄ха̄ретӣти вадеййам̣. татрасса калло пан̃хоти тасмим̣ майа̄ евам̣ вутте айам̣ пан̃хо йутто бхавеййа. кисса ну кхо, бханте, вин̃н̃а̄н̣а̄ха̄роти, бханте, айам̣ вин̃н̃а̄н̣а̄ха̄ро катамасса дхаммасса паччайоти аттхо. татра каллам̣ веййа̄каран̣анти тасмим̣ евам̣ пуччхите пан̃хе имам̣ веййа̄каран̣ам̣ йуттам̣ ‘‘вин̃н̃а̄н̣а̄ха̄ро а̄йатим̣ пунаббхава̄бхиниббаттийа̄ паччайо’’ти. еттха ча вин̃н̃а̄н̣а̄ха̄роти пат̣исандхичиттам̣. а̄йатим̣ пунаббхава̄бхиниббаттӣти тенева вин̃н̃а̄н̣ена сахуппаннана̄марӯпам̣. тасмим̣ бхӯте сати сал̣а̄йатананти тасмим̣ пунаббхава̄бхиниббаттисан̇кха̄те на̄марӯпе джа̄те сати сал̣а̄йатанам̣ хотӣти аттхо.

сал̣а̄йатанапаччайа̄ пхассоти идха̄пи бхагава̄ уттари пан̃хасса ока̄сам̣ денто десанам̣ нит̣т̣ха̄песи. дит̣т̣хигатико хи навапуччхам̣ уппа̄детум̣ на саккоти, ниддит̣т̣хам̣ ниддит̣т̣хам̣йева пана ган̣хитва̄ пуччхати, тенасса бхагава̄ ока̄сам̣ ада̄си. аттхо панасса саббападесу вуттанайенева гахетаббо. ‘‘ко ну кхо, бханте, бхаватӣ’’ти касма̄ на пуччхати? дит̣т̣хигатикасса хи сатто на̄ма бхӯто ниббаттойева̄ти ладдхи, тасма̄ аттано ладдхивируддхам̣ иданти на пуччхати. апича идаппаччайа̄ идам̣ идаппаччайа̄ иданти бахӯсу т̣ха̄несу катхитатта̄ сан̃н̃аттим̣ упагато, тена̄пи на пуччхати. саттха̄пи ‘‘имасса бахум̣ пуччхантасса̄пи титти наттхи, туччхапуччхамева пуччхатӣ’’ти ито пат̣т̣ха̄йа десанам̣ ека̄баддхам̣ катва̄ десеси. чханнам̣ твева̄ти йато пат̣т̣ха̄йа десана̄рул̣хам̣, тамева гахетва̄ десанам̣ виват̣т̣енто евама̄ха. имасмим̣ пана сутте вин̃н̃а̄н̣ана̄марӯпа̄нам̣ антаре еко сандхи, ведана̄тан̣ха̄нам̣ антаре еко, бхаваджа̄тӣнам̣ антаре екоти. дутийам̣.

3. саман̣абра̄хман̣асуттаван̣н̣ана̄

13. татийе саман̣а̄ ва̄ бра̄хман̣а̄ ва̄ти сачча̄ни пат̣ивиджджхитум̣ асаматтха̄ ба̄хиракасаман̣абра̄хман̣а̄. джара̄маран̣ам̣ наппаджа̄нантӣтиа̄дӣсу джара̄маран̣ам̣ на джа̄нанти дуккхасаччавасена, джара̄маран̣асамудайам̣ на джа̄нанти саха тан̣ха̄йа джа̄ти джара̄маран̣асса самудайоти самудайасаччавасена, джара̄маран̣аниродхам̣ на джа̄нанти ниродхасаччавасена, пат̣ипадам̣ на джа̄нанти маггасаччавасена. джа̄тим̣ на джа̄нанти дуккхасаччавасена, джа̄тисамудайам̣ на джа̄нанти саха тан̣ха̄йа бхаво джа̄тисамудайоти самудайасаччавасена. евам̣ саха тан̣ха̄йа самудайам̣ йоджетва̄ саббападесу чатусаччавасена аттхо ведитаббо. са̄ман̃н̃аттхам̣ ва̄ брахман̃н̃аттхам̣ ва̄ти еттха арийамагго са̄ман̃н̃ан̃чева брахман̃н̃ан̃ча. убхайаттха̄пи пана аттхо на̄ма арийапхалам̣ ведитаббам̣. ити бхагава̄ имасмим̣ сутте ека̄дасасу т̣ха̄несу чатта̄ри сачча̄ни катхесӣти. татийам̣.

4. дутийасаман̣абра̄хман̣асуттаван̣н̣ана̄

14. чатуттхе име дхамме катаме дхаммети еттакам̣ папан̃чам̣ катва̄ катхитам̣, десанам̣ пат̣ивиджджхитум̣ саматтха̄нам̣ пуггала̄нам̣ аджджха̄сайена име дхамме наппаджа̄нантӣтиа̄ди вуттам̣. сесам̣ пуримасадисамева. чатуттхам̣.

5. качча̄наготтасуттаван̣н̣ана̄

15. пан̃чаме самма̄дит̣т̣хи самма̄дит̣т̣хӣти йам̣ пан̣д̣ита̄ деваманусса̄ тесу тесу т̣ха̄несу самма̄дассанам̣ ваданти, саббампи там̣ двӣхи падехи сан̇кхипитва̄ пуччхати. двайанисситоти две кот̣т̣ха̄се ниссито. йебхуййена̄ти имина̄ т̣хапетва̄ арийапуггале сесамаха̄джанам̣ дассети. аттхитанти сассатам̣. наттхитанти уччхедам̣. локасамудайанти локо на̄ма сан̇кха̄ралоко, тасса ниббатти. саммаппан̃н̃а̄йа пассатоти самма̄пан̃н̃а̄ на̄ма савипассана̄ маггапан̃н̃а̄, та̄йа пассантасса̄ти аттхо. йа̄ локе наттхита̄ти сан̇кха̄ралоке ниббаттесу дхаммесу пан̃н̃а̄йантесвева йа̄ наттхӣти уччхедадит̣т̣хи уппаджджеййа, са̄ на хотӣти аттхо. локаниродханти сан̇кха̄ра̄нам̣ бхан̇гам̣. йа̄ локе аттхита̄ти сан̇кха̄ралоке бхиджджама̄несу дхаммесу пан̃н̃а̄йантесвева йа̄ аттхӣти сассатадит̣т̣хи уппаджджеййа, са̄ на хотӣти аттхо.

апича локасамудайанти ануломапаччайа̄ка̄рам̣. локаниродханти пат̣иломапаччайа̄ка̄рам̣. локаниссайе пассантасса̄пи хи паччайа̄нам̣ ануччхедена паччайуппаннасса ануччхедам̣ пассато йа̄ наттхӣти уччхедадит̣т̣хи уппаджджеййа, са̄ на хоти. паччайаниродхам̣ пассантасса̄пи паччайаниродхена паччайуппаннаниродхам̣ пассато йа̄ аттхӣти сассатадит̣т̣хи уппаджджеййа, са̄ на хотӣти айампеттха аттхо.

упайупа̄да̄на̄бхинивесавинибандхоти упайехи ча упа̄да̄нехи ча абхинивесехи ча винибандхо. таттха упайа̄ти две упайа̄ тан̣хупайо ча дит̣т̣хупайо ча. упа̄да̄на̄дӣсупи есева найо. тан̣ха̄дит̣т̣хийо хи йасма̄ ахам̣ мамантиа̄дӣхи а̄ка̄рехи тебхӯмакадхамме упенти упагаччханти, тасма̄ упайа̄ти вуччанти. йасма̄ пана те дхамме упа̄дийанти чева абхинивисанти ча, тасма̄ упа̄да̄на̄ти ча абхинивеса̄ти ча вуччанти. та̄хи ча̄йам̣ локо винибандхо. тена̄ха ‘‘упайупа̄да̄на̄бхинивесавинибандхо’’ти.

тан̃ча̄йанти тан̃ча упайупа̄да̄нам̣ айам̣ арийаса̄вако. четасо адхит̣т̣ха̄нанти читтасса патит̣т̣ха̄набхӯтам̣. абхинивеса̄нусайанти абхинивесабхӯтан̃ча анусайабхӯтан̃ча. тан̣ха̄дит̣т̣хӣсу хи акусалачиттам̣ патит̣т̣ха̄ти, та̄ ча тасмим̣ абхинивисанти чева анусенти ча, тасма̄ тадубхайам̣ четасо адхит̣т̣ха̄нам̣ абхинивеса̄нусайанти ча а̄ха. на упетӣти на упагаччхати. на упа̄дийатӣти на ган̣ха̄ти. на̄дхит̣т̣ха̄тӣти на адхит̣т̣ха̄ти, кинти? атта̄ мети. дуккхамева̄ти пан̃чупа̄да̄наккхандхаматтамева. на кан̇кхатӣти ‘‘дуккхамева уппаджджати, дуккхам̣ нируджджхати, на ан̃н̃о еттха сатто на̄ма аттхӣ’’ти кан̇кхам̣ на кароти. на вичикиччхатӣти на вичикиччхам̣ уппа̄дети.

апараппаччайа̄ти на параппаччайена, ан̃н̃асса апаттийа̄йетва̄ аттапаччаккхан̃а̄н̣амевасса еттха хотӣти. етта̄вата̄ кхо, качча̄на, самма̄дит̣т̣хи хотӣти евам̣ саттасан̃н̃а̄йа пахӣнатта̄ еттакена самма̄дассанам̣ на̄ма хотӣти миссакасамма̄дит̣т̣хим̣ а̄ха. айамеко антоти еса еко никӯт̣анто ла̄маканто пат̣хамакам̣ сассатам̣. айам̣ дутийоти еса дутийо саббам̣ наттхӣти уппаджджанакадит̣т̣хисан̇кха̄то никӯт̣анто ла̄маканто дутийако уччхедоти аттхо. сесаметтха утта̄намева̄ти. пан̃чамам̣.

6. дхаммакатхикасуттаван̣н̣ана̄

16. чхат̣т̣хе ниббида̄йа̄ти ниббинданаттха̄йа. вира̄га̄йа̄ти вираджджанаттха̄йа. ниродха̄йа̄ти нируджджханаттха̄йа. пат̣ипанно хотӣти еттха сӣлато пат̣т̣ха̄йа йа̄ва арахаттамагга̄ пат̣ипанноти ведитаббо. дхамма̄нудхаммаппат̣ипанноти локуттарасса нибба̄надхаммасса анудхаммабхӯтам̣ пат̣ипадам̣ пат̣ипанно. анудхаммабхӯтанти анурӯпасабха̄вабхӯтам̣. ниббида̄ вира̄га̄ ниродха̄ти ниббида̄йа чева вира̄гена ча ниродхена ча. анупа̄да̄ вимуттоти чатӯхи упа̄да̄нехи кин̃чи дхаммам̣ анупа̄дийитва̄ вимутто. дит̣т̣хадхамманибба̄наппаттоти дит̣т̣хева дхамме нибба̄наппатто. алам̣ вачана̄йа̄ти, евам̣ ваттаббатам̣ арахати, йутто ануччхавикоти аттхо. еваметтха екена найена дхаммакатхикасса пуччха̄ катхита̄, двӣхи там̣ висесетва̄ секкха̄секкхабхӯмийо ниддит̣т̣ха̄ти. чхат̣т̣хам̣.

7. ачелакассапасуттаван̣н̣ана̄

17. саттаме ачело кассапоти лин̇гена ачело ниччело, на̄мена кассапо. дӯратова̄ти махата̄ бхиккхусан̇гхена паривутам̣ а̄гаччхантам̣ дӯрато ева аддаса. кин̃чидева десанти кин̃чидева ка̄ран̣ам̣. ока̄санти пан̃хабйа̄каран̣асса кхан̣ам̣ ка̄лам̣. антарагхаранти ‘‘на паллаттхика̄йа антарагхаре нисӣдисса̄мӣ’’ти еттха антонивесанам̣ антарагхарам̣. ‘‘оккхиттачаккху антарагхаре гамисса̄мӣ’’ти еттха индакхӣлато пат̣т̣ха̄йа антога̄мо. идха̄пи айамева адхиппето. йада̄кан̇кхасӣти йам̣ иччхаси.

касма̄ пана бхагава̄ катхетука̄мо йа̄вататийам̣ пат̣иккхипӣти? га̄раваджананаттхам̣. дит̣т̣хигатика̄ хи кхиппам̣ катхийама̄не га̄равам̣ на каронти, ‘‘саман̣ам̣ готамам̣ упасан̇камитумпи пуччхитумпи сукарам̣, пуччхитаматтейева катхетӣ’’ти вачанампи на саддаханти. две тайо ва̄ре пат̣иккхитте пана га̄равам̣ каронти, ‘‘саман̣ам̣ готамам̣ упасан̇камитумпи пан̃хам̣ пуччхитумпи дуккара’’нти йа̄вататийам̣ йа̄чите катхийама̄нам̣ суссӯсанти саддаханти. ити бхагава̄ ‘‘айам̣ суссӯсиссати саддахиссатӣ’’ти йа̄вататийам̣ йа̄ча̄петва̄ катхеси. апича йатха̄ бхисакко телам̣ ва̄ пха̄н̣итам̣ ва̄ пачанто мудупа̄какхарапа̄ка̄нам̣ па̄кака̄лам̣ а̄гамайама̄но па̄кака̄лам̣ анатиккамитва̄ва ота̄рети. евам̣ бхагава̄ сатта̄нам̣ н̃а̄н̣апарипа̄кам̣ а̄гамайама̄но ‘‘еттакена ка̄лена имасса н̃а̄н̣ам̣ парипа̄кам̣ гамиссатӣ’’ти н̃атва̄ва йа̄вататийам̣ йа̄ча̄песи.

ма̄ хевам̣, кассапа̄ти, кассапа, ма̄ евам̣ бхан̣и. сайам̣катам̣ дуккханти хи ваттум̣ на ват̣т̣ати, атта̄ на̄ма кочи дуккхасса ка̄рако наттхӣти дӣпети. паратопи есева найо. адхиччасамуппаннанти ака̄ран̣ена йадиччха̄йа уппаннам̣. ити пут̣т̣хо сама̄ноти касма̄ евама̄ха? евам̣ кирасса ахоси – ‘‘айам̣ ‘сайам̣катам̣ дуккха’нтиа̄дина̄ пут̣т̣хо ‘ма̄ хева’нти вадати, ‘наттхӣ’ти пут̣т̣хо ‘аттхӣ’ти вадати. ‘бхавам̣ готамо дуккхам̣ на джа̄на̄ти на пассатӣ’ти пут̣т̣хо ‘джа̄на̄ми кхва̄ха’нти вадати. кин̃чи ну кхо майа̄ вираджджхитва̄ пуччхито’’ти мӯлато пат̣т̣ха̄йа аттано пуччхамева содхенто евама̄ха. а̄чиккхату ча ме, бханте, бхагава̄ти идха саттхари сан̃джа̄тага̄раво ‘‘бхава’’нти аватва̄ ‘‘бхагава̄’’ти вадати.

со каротӣтиа̄ди, ‘‘сайам̣катам̣ дуккха’’нти ладдхийа̄ пат̣иседханаттхам̣ вуттам̣. еттха ча сатоти идам̣ бхумматтхе са̄мивачанам̣, тасма̄ еваматтхо дат̣т̣хаббо – со кароти со пат̣исам̣ведайатӣти кхо, кассапа, а̄димхийева евам̣ сати паччха̄ сайам̣катам̣ дуккханти айам̣ ладдхи хоти. еттха ча дуккханти ват̣т̣адуккхам̣ адхиппетам̣. ити ваданти етасса пуримена а̄дисаддена анантарена ча сассатасаддена самбандхо хоти. ‘‘дӣпети ган̣ха̄тӣ’’ти айам̣ панеттха па̄т̣хасесо. идан̃хи вуттам̣ хоти – ити евам̣ ваданто а̄дитова сассатам̣ дӣпети, сассатам̣ ган̣ха̄ти. касма̄? тасса хи там̣ дассанам̣ етам̣ парети, ка̄ракан̃ча ведакан̃ча екамева ган̣хантам̣ етам̣ сассатам̣ упагаччхатӣти аттхо.

ан̃н̃о каротӣтиа̄ди пана ‘‘парам̣катам̣ дуккха’’нти ладдхийа̄ пат̣иседханаттхам̣ вуттам̣. ‘‘а̄дито сато’’ти идам̣ пана идха̄пи а̄харитаббам̣. айан̃хеттха аттхо – ан̃н̃о кароти ан̃н̃о пат̣исам̣ведийатӣти кхо пана, кассапа, а̄димхийева евам̣ сати, паччха̄ ‘‘ка̄рако идхева уччхиджджати, тена катам̣ ан̃н̃о пат̣исам̣ведийатӣ’’ти евам̣ уппанна̄йа уччхедадит̣т̣хийа̄ саддхим̣ сампайутта̄йа ведана̄йа абхитуннасса виддхасса сато ‘‘парам̣катам̣ дуккха’’нти айам̣ ладдхи хотӣти. ити вадантиа̄ди вуттанайенева йоджетаббам̣. татра̄йам̣ йоджана̄ – еван̃ча ваданто а̄дитова уччхедам̣ дӣпети, уччхедам̣ ган̣ха̄ти. касма̄? тасса хи там̣ дассанам̣ етам̣ парети, етам̣ уччхедам̣ упагаччхатӣти аттхо.

ете тети йе сассатуччхедасан̇кха̄те убхо анте (анупагамма татха̄гато дхаммам̣ десети, ете те, кассапа, убхо анте) анупагамма паха̄йа аналлӣйитва̄ маджджхена татха̄гато дхаммам̣ десети, маджджхима̄йа пат̣ипада̄йа т̣хито десетӣти аттхо. катарам̣ дхамманти че? йадидам̣ авиджджа̄паччайа̄ сан̇кха̄ра̄ти. еттха хи ка̄ран̣ато пхалам̣, ка̄ран̣аниродхена часса ниродхо дӣпито, на кочи ка̄рако ва̄ ведако ва̄ ниддит̣т̣хо. етта̄вата̄ сесапан̃ха̄ пат̣иседхита̄ хонти. убхо анте анупагамма̄ти имина̄ хи татийапан̃хо пат̣иккхитто. авиджджа̄паччайа̄ сан̇кха̄ра̄ти имина̄ адхиччасамуппанната̄ чева аджа̄нанан̃ча пат̣иккхиттанти ведитаббам̣.

лабхеййанти идам̣ со бхагавато сантике бхиккхубха̄вам̣ паттхайама̄но а̄ха. атха бхагава̄ йонена кхандхаке титтхийапарива̄со (маха̄ва. 86) пан̃н̃атто, йам̣ ан̃н̃атиттхийапуббо са̄ман̣ерабхӯмийам̣ т̣хито ‘‘ахам̣, бханте, иттханна̄мо ан̃н̃атиттхийапуббо имасмим̣ дхаммавинайе а̄кан̇кха̄ми упасампадам̣. сва̄хам̣, бханте, сан̇гхам̣ чатта̄ро ма̄се парива̄сам̣ йа̄ча̄мӣ’’тиа̄дина̄ найена сама̄дийитва̄ паривасати, там̣ сандха̄йа йо кхо, кассапа, ан̃н̃атиттхийапубботиа̄дима̄ха. таттха паббаджджанти вачанасилит̣т̣хата̄васена вуттам̣. апариваситва̄йева хи паббаджджам̣ лабхати. упасампадаттхикена пана на̄тика̄лена га̄маппавесана̄дӣни ат̣т̣ха ватта̄ни пӯрентена париваситаббам̣. а̄раддхачитта̄ти ат̣т̣хаваттапӯран̣ена тут̣т̣хачитта̄. айаметтха сан̇кхепо, виттха̄рато панеса титтхийапарива̄со самантапа̄са̄дика̄йа винайат̣т̣хакатха̄йа паббаджджаккхандхакаван̣н̣ана̄йам̣ (маха̄ва. ат̣т̣ха. 86) вуттанайенева ведитаббо.

апича майа̄ти айаметтха па̄т̣хо, ан̃н̃аттха пана ‘‘апича меттха̄’’ти. пуггалавематтата̄ видита̄ти пуггалана̄наттам̣ видитам̣. ‘‘айам̣ пуггало парива̄са̄рахо, айам̣ на парива̄са̄рахо’’ти идам̣ майхам̣ па̄кат̣анти дассети. тато кассапо чинтеси – ‘‘ахо аччхарийам̣ буддхаса̄санам̣, йаттха евам̣ гхам̣ситва̄ кот̣т̣етва̄ йуттамева ган̣ханти, айуттам̣ чхад̣д̣ентӣ’’ти. тато сут̣т̣хутарам̣ паббаджджа̄йа сан̃джа̄тусса̄хо саче, бхантетиа̄дима̄ха. атха бхагава̄ тасса тиббаччхандатам̣ видитва̄ ‘‘на кассапо парива̄сам̣ арахатӣ’’ти ан̃н̃атарам̣ бхиккхум̣ а̄мантеси – ‘‘гаччха, бхиккху, кассапам̣ наха̄петва̄ пабба̄джетва̄ а̄нехӣ’’ти. со татха̄ катва̄ там̣ пабба̄джетва̄ бхагавато сантикам̣ агама̄си. бхагава̄ ган̣е нисӣдитва̄ упасампа̄деси. тена вуттам̣ алаттха кхо ачело кассапо бхагавато сантике паббаджджам̣, алаттха упасампаданти. ачирӯпасампаннотиа̄ди сесам̣ бра̄хман̣асам̣йутте (сам̣. ни. 1.187) вуттамева̄ти. саттамам̣.

8. тимбарукасуттаван̣н̣ана̄

18. ат̣т̣хаме са̄ ведана̄тиа̄ди ‘‘сайам̣катам̣ сукхадуккха’’нти ладдхийа̄ ниседханаттхам̣ вуттам̣. еттха̄пи сатоти бхумматтхейева са̄мивачанам̣. татра̄йам̣ аттхадӣпана̄ – ‘‘са̄ ведана̄, со ведийатӣ’’ти кхо, тимбарука, а̄димхийева евам̣ сати ‘‘сайам̣катам̣ сукхадуккха’’нти айам̣ ладдхи хоти. еван̃хи сати ведана̄йа ева ведана̄ ката̄ хоти. еван̃ча ваданто имисса̄ ведана̄йа пуббепи аттхитам̣ ануджа̄на̄ти, сассатам̣ дӣпети сассатам̣ ган̣ха̄ти. касма̄? тасса хи там̣ дассанам̣ етам̣ парети, етам̣ сассатам̣ упагаччхатӣти аттхо. пуриман̃хи аттхам̣ сандха̄йеветам̣ бхагавата̄ вуттам̣ бхависсати, тасма̄ ат̣т̣хакатха̄йам̣ там̣ йоджетва̄васса аттхо дӣпито. евампа̄хам̣ на вада̄мӣти ахам̣ ‘‘са̄ ведана̄, со ведийатӣ’’ти евампи на вада̄ми. ‘‘сайам̣катам̣ сукхадуккха’’нти евампи на вада̄мӣти аттхо.

ан̃н̃а̄ ведана̄тиа̄ди ‘‘парам̣катам̣ сукхадуккха’’нти ладдхийа̄ пат̣иседханаттхам̣ вуттам̣. идха̄пи айам̣ аттхайоджана̄ –‘‘ан̃н̃а̄ ведана̄ ан̃н̃о ведийатӣ’’ти кхо, тимбарука, а̄димхийева евам̣ сати паччха̄ йа̄ пуримапаккхе ка̄ракаведана̄, са̄ уччхинна̄. та̄йа пана катам̣ ан̃н̃о ведийатӣти евам̣ уппанна̄йа уччхедадит̣т̣хийа̄ саддхим̣ сампайутта̄йа ведана̄йа абхитуннасса сато ‘‘парам̣катам̣ сукхадуккха’’нти айам̣ ладдхи хоти. еван̃ча ваданто ка̄рако уччхинно, ан̃н̃ена пат̣исандхи гахита̄ти уччхедам̣ дӣпети, уччхедам̣ ган̣ха̄ти. касма̄? тасса хи там̣ дассанам̣ етам̣ парети, етам̣ уччхедам̣ упагаччхатӣти аттхо. идха̄пи хи има̄ни пада̄ни ат̣т̣хакатха̄йам̣ а̄харитва̄ йоджита̄нева. имасмим̣ сутте ведана̄сукхадуккхам̣ катхитам̣. тан̃ча кхо випа̄касукхадуккхамева ват̣т̣атӣти вуттам̣. ат̣т̣хамам̣.

9. ба̄лапан̣д̣итасуттаван̣н̣ана̄

19. наваме авиджджа̄нӣваран̣асса̄ти авиджджа̄йа нива̄ритасса. евамайам̣ ка̄йо самуда̄гатоти евам̣ авиджджа̄йа нива̄ритатта̄ тан̣ха̄йа ча сампайуттатта̄йева айам̣ ка̄йо ниббатто. айан̃чева ка̄йоти айан̃часса аттано савин̃н̃а̄н̣ако ка̄йо. бахиддха̄ ча на̄марӯпанти бахиддха̄ ча паресам̣ савин̃н̃а̄н̣ако ка̄йо. аттано ча парасса ча пан̃чахи кхандхехи чхахи а̄йатанехи ча̄пи айам̣ аттхо дӣпетаббова. иттхетам̣ двайанти еваметам̣ двайам̣. двайам̣ пат̣ичча пхассоти ан̃н̃аттха чаккхурӯпа̄дӣни двайа̄ни пат̣ичча чаккхусампхасса̄дайо вутта̄, идха пана аджджхаттикаба̄хира̄ни а̄йатана̄ни. маха̄двайам̣ на̄ма киретам̣. сал̣ева̄йатана̄нӣти сал̣ева пхасса̄йатана̄ни пхассака̄ран̣а̄ни. йехи пхут̣т̣хоти йехи ка̄ран̣абхӯтехи а̄йатанехи уппаннена пхассена пхут̣т̣хо. ан̃н̃атарена̄ти еттха парипун̣н̣авасена ан̃н̃атарата̄ ведитабба̄. татра̄ти тасмим̣ ба̄лапан̣д̣ита̄нам̣ ка̄йаниббаттана̄димхи. ко адхиппайа̄соти ко адхикапайого.

бхагавам̣мӯлака̄ти бхагава̄ мӯлам̣ етесанти бхагавам̣мӯлака̄. идам̣ вуттам̣ хоти – име, бханте, амха̄кам̣ дхамма̄ пуббе кассапасамма̄самбуддхена уппа̄дита̄, тасмим̣ париниббуте екам̣ буддхантарам̣ ан̃н̃о саман̣о ва̄ бра̄хман̣о ва̄ име дхамме уппа̄детум̣ саматтхо на̄ма на̄хоси, бхагавата̄ пана но име дхамма̄ уппа̄дита̄. бхагавантан̃хи нисса̄йа майам̣ име дхамме а̄джа̄на̄ма пат̣ивиджджха̄ма̄ти евам̣ бхагавам̣мӯлака̄ но, бханте, дхамма̄ти. бхагавам̣неттика̄ти бхагава̄ хи дхамма̄нам̣ нета̄ винета̄ анунета̄, йатха̄сабха̄вато па̄т̣ийеккам̣ па̄т̣ийеккам̣ на̄мам̣ гахетва̄ дассета̄ти дхамма̄ бхагавам̣неттика̄ на̄ма хонти. бхагавам̣пат̣исаран̣а̄ти чатубхӯмакадхамма̄ саббан̃н̃утан̃н̃а̄н̣асса а̄па̄тхам̣ а̄гаччхама̄на̄ бхагавати пат̣исаранти на̄ма̄ти бхагавам̣пат̣исаран̣а̄. пат̣исарантӣти самосаранти. апича маха̄бодхиман̣д̣е нисиннасса бхагавато пат̣иведхавасена пхассо а̄гаччхати ‘‘ахам̣ бхагава̄ кинна̄мо’’ти? твам̣ пхусанат̣т̣хена пхассо на̄ма. ведана̄, сан̃н̃а̄, сан̇кха̄ра̄, вин̃н̃а̄н̣ам̣ а̄гаччхати ‘‘ахам̣ бхагава̄ кинна̄ма’’нти, твам̣ виджа̄нанат̣т̣хена вин̃н̃а̄н̣ам̣ на̄ма̄ти евам̣ чатубхӯмакадхамма̄нам̣ йатха̄сабха̄вато па̄т̣ийеккам̣ па̄т̣ийеккам̣ на̄мам̣ ган̣ханто бхагава̄ дхамме пат̣исаратӣти бхагавам̣пат̣исаран̣а̄. бхагавантам̣йева пат̣ибха̄тӯти бхагаватова етасса бха̄ситасса аттхо упат̣т̣ха̄ту, тумхейева но катхетва̄ детха̄ти аттхо.

са̄ чева авиджджа̄ти еттха кин̃ча̄пи са̄ авиджджа̄ ча тан̣ха̄ ча каммам̣ джава̄петва̄ пат̣исандхим̣ а̄кад̣д̣хитва̄ нируддха̄, йатха̄ пана аджджа̄пи йам̣ хиййо бхесаджджам̣ пӣтам̣, тадева бходжанам̣ бхун̃джа̄ти сариккхакаттена тадева̄ти вуччати, евамидха̄пи са̄ чева авиджджа̄ са̄ ча тан̣ха̄ти идампи сариккхакаттена вуттам̣. брахмачарийанти маггабрахмачарийам̣. дуккхаккхайа̄йа̄ти ват̣т̣адуккхасса кхайаттха̄йа. ка̄йӯпаго хотӣти ан̃н̃ам̣ пат̣исандхика̄йам̣ упаганта̄ хоти. йадидам̣ брахмачарийава̄соти йо айам̣ маггабрахмачарийава̄со, айам̣ ба̄лато пан̣д̣итасса висесоти дассети. ити имасмим̣ сутте саббопи сапат̣исандхико путхуджджано ‘‘ба̄ло’’ти, аппат̣исандхико кхӣн̣а̄саво ‘‘пан̣д̣ито’’ти вутто. сота̄паннасакада̄га̄миана̄га̄мино пана ‘‘пан̣д̣ита̄’’ти ва̄ ‘‘ба̄ла̄’’ти ва̄ на ваттабба̄, бхаджама̄на̄ пана пан̣д̣итапаккхам̣ бхаджанти. навамам̣.

10. паччайасуттаван̣н̣ана̄

20. дасаме пат̣иччасамуппа̄дан̃ча во бхиккхаве, десесса̄ми пат̣иччасамуппанне ча дхаммети саттха̄ имасмим̣ сутте паччайе ча паччайаниббатте ча сабха̄вадхамме десесса̄мӣти убхайам̣ а̄рабхи. уппа̄да̄ ва̄ татха̄гата̄нанти татха̄гата̄нам̣ уппа̄депи, буддхесу уппаннесу ануппаннесупи джа̄типаччайа̄ джара̄маран̣ам̣, джа̄тийева джара̄маран̣асса паччайо. т̣хита̄ва са̄ дха̄тӯти т̣хитова со паччайасабха̄во, на када̄чи джа̄ти джара̄маран̣асса паччайо на хоти. дхаммат̣т̣хитата̄ дхамманийа̄мата̄ти имехипи двӣхи паччайамева катхети. паччайена хи паччайуппанна̄ дхамма̄ тит̣т̣ханти, тасма̄ паччайова ‘‘дхаммат̣т̣хитата̄’’ти вуччати. паччайо дхамме нийамети, тасма̄ ‘‘дхамманийа̄мата̄’’ти вуччати. идаппаччайата̄ти имесам̣ джара̄маран̣а̄дӣнам̣ паччайа̄ идаппаччайа̄, идаппаччайа̄ва идаппаччайата̄. танти там̣ паччайам̣. абхисамбуджджхатӣти н̃а̄н̣ена абхисамбуджджхати. абхисаметӣти н̃а̄н̣ена абхисама̄гаччхати. а̄чиккхатӣти катхети. десетӣти дассети. пан̃н̃а̄петӣти джа̄на̄пети. пат̣т̣хапетӣти н̃а̄н̣амукхе т̣хапети. виваратӣти виваритва̄ дассети. вибхаджатӣти вибха̄гато дассети. утта̄нӣкаротӣти па̄кат̣ам̣ кароти. пассатха̄ти ча̄ха̄ти пассатха ити ча вадати. кинти? джа̄типаччайа̄, бхиккхаве, джара̄маран̣антиа̄ди.

ити кхо, бхиккхавети евам̣ кхо, бхиккхаве. йа̄ татра̄ти йа̄ тесу ‘‘джа̄типаччайа̄ джара̄маран̣а’’нтиа̄дӣсу. татхата̄тиа̄дӣни паччайа̄ка̄рассева вевачана̄ни. со техи техи паччайехи анӯна̄дхикехева тасса тасса дхаммасса самбхавато татхата̄ти, са̄маггим̣ упагатесу паччайесу мухуттампи тато ниббатта̄нам̣ дхамма̄нам̣ асамбхава̄бха̄вато авитатхата̄ти, ан̃н̃адхаммапаччайехи ан̃н̃адхамма̄нуппаттито анан̃н̃атхата̄ти, джара̄маран̣а̄дӣнам̣ паччайато ва̄ паччайасамӯхато ва̄ идаппаччайата̄ти вутто. татра̄йам̣ вачанаттхо – имесам̣ паччайа̄ идаппаччайа̄, идаппаччайа̄ ева идаппаччайата̄, идаппаччайа̄нам̣ ва̄ самӯхо идаппаччайата̄. лаккхан̣ам̣ панеттха саддасаттхато ведитаббам̣.

аниччанти хутва̄ абха̄ват̣т̣хена аниччам̣. еттха ча аниччанти на джара̄маран̣ам̣ аниччам̣, аниччасабха̄ва̄нам̣ пана кхандха̄нам̣ джара̄маран̣атта̄ аниччам̣ на̄ма джа̄там̣. сан̇кхата̄дӣсупи есева найо. еттха ча сан̇кхатанти паччайехи сама̄гантва̄ катам̣. пат̣иччасамуппаннанти паччайе нисса̄йа уппаннам̣. кхайадхамманти кхайасабха̄вам̣. вайадхамманти вигаччханакасабха̄вам̣. вира̄гадхамманти вираджджанакасабха̄вам̣. ниродхадхамманти нируджджханакасабха̄вам̣. джа̄тийа̄пи вуттанайенева аниччата̄ ведитабба̄. джанакапаччайа̄нам̣ ва̄ кичча̄нубха̄ваккхан̣е дит̣т̣хатта̄ екена парийа̄йенеттха аничча̄тиа̄дӣни йуджджантийева. бхава̄дайо аничча̄дисабха̄ва̄йева.

саммаппан̃н̃а̄йа̄ти савипассана̄йа маггапан̃н̃а̄йа. пуббантанти пуримам̣ атӣтанти аттхо. ахосим̣ ну кхотиа̄дӣсу ‘‘ахосим̣ ну кхо нану кхо’’ти сассата̄ка̄ран̃ча адхиччасамуппаттиа̄ка̄ран̃ча нисса̄йа атӣте аттано виджджама̄натан̃ча авиджджама̄натан̃ча кан̇кхати. ким̣ ка̄ран̣анти на ваттаббам̣, умматтако вийа ба̄лапутхуджджано йатха̄ ва̄ татха̄ ва̄ паваттати. ким̣ ну кхо ахосинти джа̄тилин̇гупапаттийо нисса̄йа ‘‘кхаттийо ну кхо ахосим̣, бра̄хман̣авессасуддагахат̣т̣хапаббаджитадеваманусса̄нам̣ ан̃н̃атаро’’ти кан̇кхати. катхам̣ ну кхоти сан̣т̣ха̄на̄ка̄рам̣ нисса̄йа ‘‘дӣгхо ну кхо ахосим̣ рассаода̄такан̣хапама̄н̣икааппама̄н̣ика̄дӣнам̣ ан̃н̃атаро’’ти кан̇кхати. кечи пана ‘‘иссаранимма̄на̄дӣни нисса̄йа ‘кена ну кхо ка̄ран̣ена ахоси’нти хетуто кан̇кхатӣ’’ти ваданти. ким̣ хутва̄ ким̣ ахосинти джа̄тиа̄дӣни нисса̄йа ‘‘кхаттийо хутва̄ ну кхо бра̄хман̣о ахосим̣…пе… дево хутва̄ мануссо’’ти аттано парампарам̣ кан̇кхати. саббаттхева пана аддха̄нанти ка̄ла̄дхивачанаметам̣. апарантанти ана̄гатам̣ антам̣. бхависса̄ми ну кхо нану кхоти сассата̄ка̄ран̃ча уччхеда̄ка̄ран̃ча нисса̄йа ана̄гате аттано виджджама̄натан̃ча авиджджама̄натан̃ча кан̇кхати. сесаметтха вуттанайамева.

етарахи ва̄ паччуппаннам̣ аддха̄нанти ида̄ни ва̄ пат̣исандхима̄дим̣ катва̄ чутипарийантам̣ саббампи ваттама̄нака̄лам̣ гахетва̄. аджджхаттам̣ катхам̣катхӣ бхависсатӣти аттано кхандхесу вичикиччхӣ бхависсати. ахам̣ ну кхосмӣти аттано аттхибха̄вам̣ кан̇кхати. йуттам̣ панетанти? йуттам̣ айуттанти ка̄ еттха чинта̄. апичеттха идам̣ ваттхумпи уда̄харанти – чӯл̣ама̄та̄йа кира путто мун̣д̣о, маха̄ма̄та̄йа путто амун̣д̣о, там̣ путтам̣ мун̣д̣есум̣, со ут̣т̣ха̄йа ‘‘ахам̣ ну кхо чӯл̣ама̄та̄йа путто’’ти чинтеси. евам̣ ахам̣ ну кхосмӣти кан̇кха̄ хоти. но ну кхосмӣти аттано наттхибха̄вам̣ кан̇кхати. татра̄пи идам̣ ваттху – еко кира маччхе ган̣ханто удаке чират̣т̣ха̄нена сӣтибхӯтам̣ аттано ӯрум̣ маччхоти чинтетва̄ пахари. апаро суса̄напассе кхеттам̣ раккханто бхӣто сан̇кут̣ито сайи, со пат̣ибуджджхитва̄ аттано джан̣н̣ука̄ни две йаккха̄ти чинтетва̄ пахари. евам̣ но ну кхосмӣти кан̇кхати.

ким̣ ну кхосмӣти кхаттийова сама̄но аттано кхаттийабха̄вам̣ кан̇кхати. есева найо сесесупи. дево пана сама̄но девабха̄вам̣ аджа̄нанто на̄ма наттхи, сопи пана ‘‘ахам̣ рӯпӣ ну кхо арӯпӣ ну кхо’’тиа̄дина̄ найена кан̇кхати. кхаттийа̄дайо касма̄ на джа̄нантӣти че? апаччаккха̄ тесам̣ таттха таттха куле уппатти. гахат̣т̣ха̄пи ча поттхалика̄дайо паббаджитасан̃н̃ино, паббаджита̄пи ‘‘куппам̣ ну кхо ме камма’’нтиа̄дина̄ найена гахат̣т̣хасан̃н̃ино. манусса̄пи ча ра̄джа̄но вийа аттани девасан̃н̃ино хонти. катхам̣ ну кхосмӣти вуттанайамева. кевалан̃хеттха аббхантаре джӣво на̄ма аттхӣти гахетва̄ тасса сан̣т̣ха̄на̄ка̄рам̣ нисса̄йа ‘‘дӣгхо ну кхосми рассачатурассачхал̣ам̣саат̣т̣хам̣сасол̣асам̣са̄дӣнам̣ ан̃н̃атараппака̄ро’’ти кан̇кханто катхам̣ ну кхосмӣти? кан̇кхатӣти ведитаббо. сарӣрасан̣т̣ха̄нам̣ пана паччуппаннам̣ аджа̄нанто на̄ма наттхи. куто а̄гато со кухим̣ га̄мӣ бхависсатӣти аттабха̄васса а̄гатигатит̣т̣ха̄нам̣ кан̇кханто евам̣ кан̇кхати. арийаса̄вакасса̄ти идха сота̄панно адхиппето, итарепи пана тайо ава̄рита̄йева̄ти. дасамам̣.

а̄ха̄равагго дутийо.

3. дасабалавагго