13. самма̄парибба̄джанӣйасутта-(маха̄самайасутта)-ван̣н̣ана̄
362. пуччха̄ми муним̣ пахӯтапан̃н̃анти самма̄парибба̄джанӣйасуттам̣, ‘‘маха̄самайасутта’’нтипи вуччати маха̄самайадивасе катхитатта̄. ка̄ уппатти? пуччха̄васика̄ уппатти. ниммитабуддхена хи пут̣т̣хо бхагава̄ имам̣ суттамабха̄си, там̣ саддхим̣ пуччха̄йа ‘‘самма̄парибба̄джанӣйасутта’’нти вуччати. айаметтха сан̇кхепо, виттха̄рато пана са̄кийаколийа̄нам̣ уппаттито пабхути пора̄н̣ехи ван̣н̣ӣйати.
татра̄йам̣ уддесамаггаван̣н̣ана̄ – пат̣хамакаппика̄нам̣ кира ран̃н̃о маха̄самматасса роджо на̄ма путто ахоси. роджасса варароджо, варароджасса калйа̄н̣о, калйа̄н̣асса варакалйа̄н̣о, варакалйа̄н̣асса мандха̄та̄, мандха̄тусса варамандха̄та̄, варамандха̄тусса упосатхо, упосатхасса варо, варасса упаваро, упаварасса магхадево, магхадевасса парампара̄ чатура̄сӣти кхаттийасахасса̄ни ахесум̣. тесам̣ парато тайо окка̄кавам̣са̄ ахесум̣. тесу татийаокка̄касса пан̃ча махесийо ахесум̣ – хаттха̄, читта̄, джанту, джа̄линӣ, виса̄кха̄ти. екекисса̄ пан̃ча пан̃ча иттхисата̄ни парива̄ра̄. саббаджет̣т̣ха̄йа чатта̄ро путта̄ – окка̄мукхо, каракан̣д̣у, хаттхинико, синипуроти; пан̃ча дхӣтаро – пийа̄, суппийа̄, а̄нанда̄, виджита̄, виджитасена̄ти. евам̣ са̄ нава путте лабхитва̄ ка̄ламака̄си.
атха ра̄джа̄ ан̃н̃ам̣ дахарам̣ абхирӯпам̣ ра̄джадхӣтарам̣ а̄нетва̄ аггамахесит̣т̣ха̄не т̣хапеси. са̄пи джантум̣ на̄ма екам̣ путтам̣ виджа̄йи. там̣ джантукума̄рам̣ пан̃чамадивасе алан̇каритва̄ ран̃н̃о дассеси. ра̄джа̄ тут̣т̣хо махесийа̄ варам̣ ада̄си. са̄ н̃а̄такехи саддхим̣ мантетва̄ путтасса раджджам̣ йа̄чи. ра̄джа̄ ‘‘насса васали, мама путта̄нам̣ антара̄йамиччхасӣ’’ти на̄да̄си. са̄ пунаппунам̣ рахо ра̄джа̄нам̣ паритосетва̄ ‘‘на, маха̄ра̄джа, муса̄ва̄до ват̣т̣атӣ’’тиа̄дӣни ватва̄ йа̄чати ева. атха ра̄джа̄ путте а̄мантеси – ‘‘ахам̣, та̄та̄, тумха̄кам̣ канит̣т̣хам̣ джантукума̄рам̣ дисва̄ тасса ма̄туйа̄ сахаса̄ варам̣ ада̄сим̣. са̄ путтасса раджджам̣ парин̣а̄метум̣ иччхати. тумхе мамаччайена а̄гантва̄ раджджам̣ ка̄реййа̄тха̄’’ти ат̣т̣хахи амаччехи саддхим̣ уййоджеси. те бхагинийо а̄да̄йа чатуран̇гинийа̄ сена̄йа нагара̄ никкхамим̣су. ‘‘кума̄ра̄ питуаччайена а̄гантва̄ раджджам̣ ка̄рессанти, гаччха̄ма не упат̣т̣хаха̄ма̄’’ти чинтетва̄ бахӯ манусса̄ анубандхим̣су. пат̣хамадивасе йоджанаматта̄ сена̄ ахоси, дутийадивасе двийоджанаматта̄, татийадивасе тийоджанаматта̄. кума̄ра̄ чинтесум̣ – ‘‘маха̄ айам̣ балака̄йо, саче майам̣ кан̃чи са̄мантара̄джа̄нам̣ аккамитва̄ джанападам̣ ган̣хисса̄ма, сопи но на пахоссати, ким̣ паресам̣ пӣл̣ам̣ катва̄ ладдхараджджена, маха̄ джамбудӣпо, аран̃н̃е нагарам̣ ма̄песса̄ма̄’’ти химаванта̄бхимукха̄ агамим̣су.
таттха нагарама̄панока̄сам̣ парийесама̄на̄ химавати капило на̄ма гхоратапо та̄пасо пат̣ивасати поккхаран̣итӣре маха̄са̄касан̣д̣е, тасса васанока̄сам̣ гата̄. со те дисва̄ пуччхитва̄ саббам̣ паваттим̣ сутва̄ тесу анукампам̣ ака̄си. со кира бхуммаджа̄лам̣ на̄ма виджджам̣ джа̄на̄ти, йа̄йа уддхам̣ асӣтихаттхе а̄ка̄се ча хет̣т̣ха̄ бхӯмийан̃ча гун̣адосе пассати. атхекасмим̣ падесе сӯкарамига̄ сӣхабйаггха̄дайо та̄сетва̄ парипа̄тенти, ман̣д̣ӯкамӯсика̄ саппе бхим̣са̄пенти. со те дисва̄ ‘‘айам̣ бхӯмиппадесо патхавӣагга’’нти тасмим̣ падесе ассамам̣ ма̄песи. тато со ра̄джакума̄ре а̄ха – ‘‘саче мама на̄мена нагарам̣ каротха, деми во имам̣ ока̄са’’нти. те татха̄ пат̣иджа̄ним̣су. та̄пасо ‘‘имасмим̣ ока̄се т̣хатва̄ чан̣д̣а̄лапуттопи чаккаваттим̣ балена атисетӣ’’ти ватва̄ ‘‘ассаме ран̃н̃о гхарам̣ ма̄петва̄ нагарам̣ ма̄петха̄’’ти там̣ ока̄сам̣ датва̄ сайам̣ авидӯре паббатапа̄де ассамам̣ катва̄ васи. тато кума̄ра̄ таттха нагарам̣ ма̄петва̄ капиласса вуттхока̄се кататта̄ ‘‘капилаваттхӯ’’ти на̄мам̣ а̄ропетва̄ таттха нива̄сам̣ каппесум̣.
атха амачча̄ ‘‘име кума̄ра̄ вайаппатта̄, йади несам̣ пита̄ сантике бхавеййа, со а̄ва̄хавива̄хам̣ ка̄реййа. ида̄ни пана амха̄кам̣ бха̄ро’’ти чинтетва̄ кума̄рехи саддхим̣ мантесум̣. кума̄ра̄ ‘‘амха̄кам̣ садиса̄ кхаттийадхӣтаро на пасса̄ма, та̄сампи бхагинӣнам̣ садисе кхаттийакума̄ре, джа̄тисамбхедан̃ча на карома̄’’ти. те джа̄тисамбхедабхайена джет̣т̣хабхагиним̣ ма̄тут̣т̣ха̄не т̣хапетва̄ авасеса̄хи сам̣ва̄сам̣ каппесум̣. тесам̣ пита̄ там̣ паваттим̣ сутва̄ ‘‘сакйа̄ вата, бхо кума̄ра̄, парамасакйа̄ вата, бхо кума̄ра̄’’ти уда̄нам̣ уда̄неси. айам̣ та̄ва сакйа̄нам̣ уппатти. вуттампи четам̣ бхагавата̄ –
‘‘атха кхо, амбат̣т̣ха, ра̄джа̄ окка̄ко амачче па̄рисадждже а̄мантеси – ‘кахам̣ ну кхо, бхо, етарахи кума̄ра̄ саммантӣ’ти. аттхи, дева, химавантапассе поккхаран̣ийа̄ тӣре маха̄са̄касан̣д̣о, таттхетарахи кума̄ра̄ самманти. те джа̄тисамбхедабхайа̄ сака̄хи бхагинӣхи саддхим̣ сам̣ва̄сам̣ каппентӣти. атха кхо, амбат̣т̣ха, ра̄джа̄ окка̄ко уда̄нам̣ уда̄неси – ‘сакйа̄ вата, бхо кума̄ра̄, парамасакйа̄ вата, бхо кума̄ра̄’ти, тадагге кхо пана, амбат̣т̣ха, сакйа̄ пан̃н̃а̄йанти, со ча сакйа̄нам̣ пуббапурисо’’ти (дӣ. ни. 1.267).
тато несам̣ джет̣т̣хабхагинийа̄ кут̣т̣харого удапа̄ди, ковил̣а̄рапуппхасадиса̄ни гатта̄ни ахесум̣. ра̄джакума̄ра̄ ‘‘има̄йа саддхим̣ екато нисаджджат̣т̣ха̄набходжана̄дӣни каронта̄нампи упари еса рого сан̇каматӣ’’ти чинтетва̄ уййа̄накӣл̣ам̣ гаччханта̄ вийа там̣ йа̄не а̄ропетва̄ аран̃н̃ам̣ пависитва̄ поккхаран̣им̣ кхан̣а̄петва̄ там̣ таттха кха̄данӣйабходжанӣйехи саддхим̣ паккхипитва̄ упари падарам̣ пат̣иччха̄да̄петва̄ пам̣сум̣ датва̄ паккамим̣су. тена ча самайена ра̄мо на̄ма ра̄джа̄ кут̣т̣харогӣ ородхехи ча на̄т̣акехи ча джигуччхийама̄но тена сам̣вегена джет̣т̣хапуттасса раджджам̣ датва̄ аран̃н̃ам̣ пависитва̄ таттха пан̣н̣амӯлапхала̄ни парибхун̃джанто начирассева арого суван̣н̣аван̣н̣о хутва̄, ито чито ча вичаранто махантам̣ сусираруккхам̣ дисва̄ тассаббхантаре сол̣асахаттхаппама̄н̣ам̣ там̣ кола̄пам̣ содхетва̄, два̄ран̃ча ва̄тапа̄нан̃ча катва̄ ниссен̣им̣ бандхитва̄ таттха ва̄сам̣ каппеси. со ан̇га̄ракат̣а̄хе аггим̣ катва̄ раттим̣ виссаран̃ча суссаран̃ча сун̣анто сайати. со ‘‘асукасмим̣ падесе сӣхо саддамака̄си, асукасмим̣ бйаггхо’’ти саллаккхетва̄ пабха̄те таттха гантва̄ вигха̄самам̣сам̣ а̄да̄йа пачитва̄ кха̄дати.
атхекадивасам̣ со паччӯсасамайе аггим̣ джа̄летва̄ нисӣди. тена ча самайена тасса̄ ра̄джадхӣта̄йа гандхам̣ гха̄йитва̄ бйаггхо там̣ падесам̣ кхан̣итва̄ падараттхаре виварамака̄си. тена виварена са̄ бйаггхам̣ дисва̄ бхӣта̄ виссарамака̄си. со там̣ саддам̣ сутва̄ ‘‘иттхисаддо есо’’ти ча саллаккхетва̄ па̄това таттха гантва̄ ‘‘ко еттха̄’’ти а̄ха. ‘‘ма̄туга̄мо са̄мӣ’’ти. ‘‘никкхама̄’’ти. ‘‘на никкхама̄мӣ’’ти. ‘‘ким̣ ка̄ран̣а̄’’ти? ‘‘кхаттийакан̃н̃а̄ аха’’нти. евам̣ соббхе никха̄та̄пи ма̄намева кароти. со саббам̣ пуччхитва̄ ‘‘ахампи кхаттийо’’ти джа̄тим̣ а̄чиккхитва̄ ‘‘ехи да̄ни кхӣре паккхиттасаппи вийа джа̄та’’нти а̄ха. са̄ ‘‘кут̣т̣харогинӣмхи са̄ми, на сакка̄ никкхамиту’’нти а̄ха. со ‘‘катакаммо да̄ни ахам̣ сакка̄ тикиччхиту’’нти ниссен̣им̣ датва̄ там̣ уддхаритва̄ аттано васанока̄сам̣ нетва̄ сайам̣ парибхуттабхесаджджа̄ни ева датва̄ начирассева арогам̣ суван̣н̣аван̣н̣амака̄си. со та̄йа саддхим̣ сам̣ва̄сам̣ каппеси. са̄ пат̣хамасам̣ва̄сенева габбхам̣ ган̣хитва̄ две путте виджа̄йи, пунапи двети евам̣ сол̣асаккхаттум̣ виджа̄йи. евам̣ те дваттим̣са бха̄таро ахесум̣. те анупуббена вуд̣д̣хиппатте пита̄ саббасиппа̄ни сиккха̄песи.
атхекадивасам̣ еко ра̄маран̃н̃о нагарава̄сӣ паббате ратана̄ни гавесанто там̣ падесам̣ а̄гато ра̄джа̄нам̣ дисва̄ ан̃н̃а̄си. ‘‘джа̄на̄махам̣, дева, тумхе’’ти а̄ха. ‘‘куто твам̣ а̄гатосӣ’’ти ча тена пут̣т̣хо ‘‘нагарато дева̄’’ти а̄ха. тато нам̣ ра̄джа̄ саббам̣ паваттим̣ пуччхи. евам̣ тесу самуллапама̄несу те да̄рака̄ а̄гамим̣су. со те дисва̄ ‘‘име ке дева̄’’ти пуччхи. ‘‘путта̄ ме бхан̣е’’ти. ‘‘имехи да̄ни, дева, дваттим̣сакума̄рехи паривуто ване ким̣ кариссаси, ехи раджджамануса̄са̄’’ти? ‘‘алам̣, бхан̣е, идхева сукха’’нти. со ‘‘ладдхам̣ да̄ни ме катха̄па̄бхата’’нти нагарам̣ гантва̄ ран̃н̃о путтасса̄рочеси. ран̃н̃о путто ‘‘питарам̣ а̄несса̄мӣ’’ти чатуран̇гинийа̄ сена̄йа таттха гантва̄ на̄наппака̄рехи питарам̣ йа̄чи. сопи ‘‘алам̣, та̄та кума̄ра, идхева сукха’’нти нева иччхи. тато ра̄джапутто ‘‘на да̄ни ра̄джа̄ а̄гантум̣ иччхати, хандасса идхева нагарам̣ ма̄пемӣ’’ти чинтетва̄ там̣ коларуккхам̣ уддхаритва̄ гхарам̣ катва̄ нагарам̣ ма̄петва̄ коларуккхам̣ апанетва̄ кататта̄ ‘‘коланагара’’нти ча бйаггхапатхе кататта̄ ‘‘бйаггхападжджа’’нти ча̄ти две на̄ма̄ни а̄ропетва̄ агама̄си.
тато вайаппатте кума̄ре ма̄та̄ а̄н̣а̄песи – ‘‘та̄та̄, тумха̄кам̣ капилаваттхува̄сино сакйа̄ ма̄тула̄ хонти, дхӣтаро несам̣ ган̣хатха̄’’ти. те йам̣ дивасам̣ кхаттийакан̃н̃а̄йо надӣкӣл̣анам̣ гаччханти, там̣ дивасам̣ гантва̄ надӣтиттхам̣ упарундхитва̄ на̄ма̄ни са̄ветва̄ паттхита̄ паттхита̄ ра̄джадхӣтаро гахетва̄ агамам̣су. сакйара̄джа̄но сутва̄ ‘‘хоту бхан̣е, амха̄кам̣ н̃а̄така̄ ева̄’’ти тун̣хӣ ахесум̣. айам̣ колийа̄нам̣ уппатти.
евам̣ тесам̣ са̄кийаколийа̄нам̣ ан̃н̃аман̃н̃ам̣ а̄ва̄хавива̄хам̣ каронта̄нам̣ а̄гато вам̣со йа̄ва сӣхаханура̄джа̄, та̄ва виттха̄рато ведитаббо – сӣхахануран̃н̃о кира пан̃ча путта̄ ахесум̣ – суддходано, амитодано, дхотодано, саккодано, суккоданоти. тесу суддходане раджджам̣ ка̄райама̄не тасса паджа̄патийа̄ ан̃джанаран̃н̃о дхӣта̄йа маха̄ма̄йа̄девийа̄ куччхимхи пӯритапа̄рамӣ маха̄пурисо джа̄таканида̄не вуттанайена туситапура̄ чавитва̄ пат̣исандхим̣ гахетва̄ анупуббена катамаха̄бхиниккхамано самма̄самбодхим̣ абхисамбуджджхитва̄ паваттитаварадхаммачакко ануккамена капилаваттхум̣ гантва̄ суддходанамаха̄ра̄джа̄дайо арийапхале патит̣т̣ха̄петва̄ джанападача̄рикам̣ паккамитва̄ пунапи апарена самайена пачча̄гантва̄ паннарасахи бхиккхусатехи саддхим̣ капилаваттхусмим̣ вихарати нигродха̄ра̄ме.
таттха вихаранте ча бхагавати са̄кийаколийа̄нам̣ удакам̣ пат̣ичча калахо ахоси. катхам̣? несам̣ кира убхиннампи капилапураколийапура̄нам̣ антаре рохин̣ӣ на̄ма надӣ паваттати. са̄ када̄чи апподака̄ хоти, када̄чи маходака̄. апподакака̄ле сетум̣ катва̄ са̄кийа̄пи колийа̄пи аттано аттано сассапа̄йанаттхам̣ удакам̣ а̄ненти. тесам̣ манусса̄ екадивасам̣ сетум̣ каронта̄ ан̃н̃аман̃н̃ам̣ бхан̣д̣анта̄ ‘‘аре тумха̄кам̣ ра̄джакулам̣ бхагинӣхи саддхим̣ сам̣ва̄сам̣ каппеси куккут̣асон̣асин̇га̄ла̄дитираччха̄на̄ вийа, тумха̄кам̣ ра̄джакулам̣ сусираруккхе ва̄сам̣ каппеси писа̄чиллика̄ вийа̄’’ти евам̣ джа̄тива̄дена кхум̣сетва̄ аттано аттано ра̄джӯнам̣ а̄рочесум̣. те куддха̄ йуддхасаджджа̄ хутва̄ рохин̣ӣнадӣтӣрам̣ сампатта̄. евам̣ са̄гарасадисам̣ балам̣ ат̣т̣ха̄си.
атха бхагава̄ ‘‘н̃а̄така̄ калахам̣ каронти, ханда, не ва̄ресса̄мӣ’’ти а̄ка̄сена̄гантва̄ двиннам̣ сена̄нам̣ маджджхе ат̣т̣ха̄си. тампи а̄ваджджетва̄ са̄ваттхито а̄гатоти еке. евам̣ т̣хатва̄ ча пана аттадан̣д̣асуттам̣ (су. ни. 941 а̄дайо) абха̄си. там̣ сутва̄ саббе сам̣вегаппатта̄ а̄вудха̄ни чхад̣д̣етва̄ бхагавантам̣ намассама̄на̄ ат̣т̣хам̣су, махаггхан̃ча а̄санам̣ пан̃н̃а̄песум̣. бхагава̄ оруйха пан̃н̃атта̄сане нисӣдитва̄ ‘‘кут̣ха̄рӣхаттхо пурисо’’тиа̄дикам̣ пханданаджа̄такам̣ (джа̄. 1.13.14), ‘‘ванда̄ми там̣ кун̃джара̄’’тиа̄дикам̣ лат̣укикаджа̄такам̣ (джа̄. 1.5.39).
‘‘саммодама̄на̄ гаччханти, джа̄лама̄да̄йа паккхино;
йада̄ те вивадиссанти, тада̄ ехинти ме васа’’нти. (джа̄. 1.1.33) –
имам̣ ват̣т̣акаджа̄такан̃ча катхетва̄ пуна тесам̣ чирака̄лаппаваттам̣ н̃а̄тибха̄вам̣ дассенто имам̣ маха̄вам̣сам̣ катхеси. те ‘‘пуббе кира майам̣ н̃а̄така̄ ева̄’’ти ативийа пасӣдим̣су. тато сакйа̄ ад̣д̣хатеййакума̄расате, колийа̄ ад̣д̣хатеййакума̄расатети пан̃ча кума̄расате бхагавато парива̄раттха̄йа адам̣су. бхагава̄ тесам̣ пуббахетум̣ дисва̄ ‘‘етха бхиккхаво’’ти а̄ха. те саббе иддхийа̄ ниббаттаат̣т̣хапариккха̄райутта̄ а̄ка̄се аббхуггантва̄ а̄гамма бхагавантам̣ вандитва̄ ат̣т̣хам̣су. бхагава̄ те а̄да̄йа маха̄ванам̣ агама̄си. тесам̣ паджа̄патийо дӯте па̄хесум̣, те та̄хи на̄наппака̄рехи палобхийама̄на̄ уккан̣т̣хим̣су. бхагава̄ тесам̣ уккан̣т̣хитабха̄вам̣ н̃атва̄ химавантам̣ дассетва̄ таттха кун̣а̄ладжа̄такакатха̄йа (джа̄. 2.21.289 кун̣а̄ладжа̄такам̣) тесам̣ анабхиратим̣ винодетука̄мо а̄ха – ‘‘дит̣т̣хапуббо во, бхиккхаве, химава̄’’ти? ‘‘на бхагава̄’’ти. ‘‘етха, бхиккхаве, пеккхатха̄’’ти аттано иддхийа̄ те а̄ка̄сена ненто ‘‘айам̣ суван̣н̣апаббато, айам̣ раджатапаббато, айам̣ ман̣ипаббато’’ти на̄наппака̄ре паббате дассетва̄ кун̣а̄ладахе маносила̄тале паччут̣т̣ха̄си. тато ‘‘химаванте саббе чатуппадабахуппада̄дибхеда̄ тираччха̄нагата̄ па̄н̣а̄ а̄гаччханту, саббесан̃ча паччхато кун̣а̄ласакун̣о’’ти адхит̣т̣ха̄си. а̄гаччханте ча те джа̄тина̄манируттивасена ван̣н̣енто ‘‘ете, бхиккхаве, хам̣са̄, ете кон̃ча̄, ете чаккава̄ка̄, каравӣка̄, хаттхисон̣д̣ака̄, поккхараса̄така̄’’ти тесам̣ дассеси.
те вимхитахадайа̄ пассанта̄ саббапаччхато а̄гаччхантам̣ двӣхи диджакан̃н̃а̄хи мукхатун̣д̣акена д̣ам̣ситва̄ гахитакат̣т̣хавемаджджхе нисиннам̣ сахассадиджакан̃н̃а̄парива̄рам̣ кун̣а̄ласакун̣ам̣ дисва̄ аччхарийаббхутачиттаджа̄та̄ бхагавантам̣ а̄хам̣су – ‘‘каччи, бханте, бхагава̄пи идха кун̣а̄лара̄джа̄ бхӯтапуббо’’ти? ‘‘а̄ма, бхиккхаве, майа̄веса кун̣а̄лавам̣со като. атӣте хи майам̣ чатта̄ро джана̄ идха васимха̄ – на̄радо девило иси, а̄нандо гиджджхара̄джа̄, пун̣н̣амукхо пхуссакокило, ахам̣ кун̣а̄ло сакун̣о’’ти саббам̣ маха̄кун̣а̄ладжа̄такам̣ катхеси. там̣ сутва̄ тесам̣ бхиккхӯнам̣ пура̄н̣адутийика̄йо а̄раббха уппанна̄ анабхирати вӯпасанта̄. тато тесам̣ бхагава̄ саччакатхам̣ катхеси, катха̄парийоса̄не саббапаччхимако сота̄панно, саббаупаримо ана̄га̄мӣ ахоси, екопи путхуджджано ва̄ араха̄ ва̄ наттхи. тато бхагава̄ те а̄да̄йа пунадева маха̄ване орухи. а̄гаччхама̄на̄ ча те бхиккхӯ аттанова иддхийа̄ а̄гаччхим̣су.
атха несам̣ бхагава̄ упаримаггаттха̄йа пуна дхаммам̣ десеси. те пан̃часата̄пи випассанам̣ а̄рабхитва̄ арахатте патит̣т̣хахим̣су. пат̣хамам̣ патто пат̣хамамева агама̄си ‘‘бхагавато а̄рочесса̄мӣ’’ти. а̄гантва̄ ча ‘‘абхирама̄махам̣ бхагава̄, на уккан̣т̣ха̄мӣ’’ти ватва̄ бхагавантам̣ вандитва̄ екамантам̣ нисӣди. евам̣ те саббепи ануккамена а̄гантва̄ бхагавантам̣ парива̄ретва̄ нисӣдим̣су джет̣т̣хама̄саупосатхадивасе са̄йанхасамайе. тато пан̃часатакхӣн̣а̄савапаривутам̣ варабуддха̄сане нисиннам̣ бхагавантам̣ т̣хапетва̄ асан̃н̃асатте ча арӯпабрахма̄но ча сакаладасасахассачаккава̄л̣е авасесадевата̄дайо ман̇галасуттаван̣н̣ана̄йам̣ вуттанайена сукхуматтабха̄ве нимминитва̄ сампарива̄ресум̣ ‘‘вичитрапат̣ибха̄нам̣ дхаммадесанам̣ сосса̄ма̄’’ти. таттха чатта̄ро кхӣн̣а̄савабрахма̄но сама̄паттито вут̣т̣ха̄йа брахмаган̣ам̣ апассанта̄ ‘‘кухим̣ гата̄’’ти а̄ваджджетва̄ таматтхам̣ н̃атва̄ паччха̄ а̄гантва̄ ока̄сам̣ алабхама̄на̄ чаккава̄л̣амуддхани т̣хатва̄ паччекага̄тха̄йо абха̄сим̣су. йатха̄ха –
‘‘атха кхо чатуннам̣ суддха̄ва̄сака̄йика̄нам̣ девата̄нам̣ етадахоси – ‘айам̣, кхо, бхагава̄ саккесу вихарати капилаваттхусмим̣ маха̄ване махата̄ бхиккхусан̇гхена саддхим̣ пан̃чаматтехи бхиккхусатехи саббехева арахантехи. дасахи ча локадха̄тӯхи девата̄ йебхуййена саннипатита̄ хонти бхагавантам̣ дассана̄йа бхиккхусан̇гхан̃ча. йам̣нӯна майампи йена бхагава̄ тенупасан̇камеййа̄ма, упасан̇камитва̄ бхагавато сантике паччекам̣ га̄тхам̣ бха̄сеййа̄ма̄’’’ти (дӣ. ни. 2.331; сам̣. ни. 1.37).
саббам̣ сага̄тха̄вагге вуттанайенева ведитаббам̣. евам̣ гантва̄ ча таттха еко брахма̄ пураттхимачаккава̄л̣амуддхани ока̄сам̣ лабхитва̄ таттха т̣хито имам̣ га̄тхам̣ абха̄си –
‘‘маха̄самайо паванасмим̣…пе…
даккхита̄йе апара̄джитасан̇гха’’нти. (дӣ. ни. 2.332; сам̣. ни. 1.37);
иман̃часса га̄тхам̣ бха̄сама̄насса паччхимачаккава̄л̣апаббате т̣хито саддам̣ ассоси.
дутийо паччхимачаккава̄л̣амуддхани ока̄сам̣ лабхитва̄ таттха т̣хито там̣ га̄тхам̣ сутва̄ имам̣ га̄тхам̣ абха̄си –
‘‘татра бхиккхаво сама̄дахам̣су…пе…
индрийа̄ни раккханти пан̣д̣ита̄’’ти. (дӣ. ни. 2.332; сам̣. ни. 1.37);
татийо даккхин̣ачаккава̄л̣амуддхани ока̄сам̣ лабхитва̄ таттха т̣хито там̣ га̄тхам̣ сутва̄ имам̣ га̄тхам̣ абха̄си –
‘‘чхетва̄ кхӣлам̣ чхетва̄ палигхам̣…пе… сусуна̄га̄’’ти. (дӣ. ни. 2.332; сам̣. ни. 1.37);
чатуттхо уттарачаккава̄л̣амуддхани ока̄сам̣ лабхитва̄ таттха т̣хито там̣ га̄тхам̣ сутва̄ имам̣ га̄тхамабха̄си –
‘‘йе кечи буддхам̣ саран̣ам̣ гата̄се…пе…
девака̄йам̣ парипӯрессантӣ’’ти. (дӣ. ни. 2.332; сам̣. ни. 1.37);
тассапи там̣ саддам̣ даккхин̣ачаккава̄л̣амуддхани т̣хито ассоси. евам̣ тада̄ име чатта̄ро брахма̄но парисам̣ тхометва̄ т̣хита̄ ахесум̣, маха̄брахма̄но екачаккава̄л̣ам̣ чха̄детва̄ ат̣т̣хам̣су.
атха бхагава̄ девапарисам̣ олокетва̄ бхиккхӯнам̣ а̄рочеси – ‘‘йепи те, бхиккхаве, ахесум̣ атӣтамаддха̄нам̣ араханто самма̄самбуддха̄, тесампи бхагаванта̄нам̣ етаппарама̄йева девата̄ саннипатита̄ ахесум̣. сеййатха̄пи майхам̣ етарахи, йепи те, бхиккхаве, бхависсанти ана̄гатамаддха̄нам̣ араханто самма̄самбуддха̄, тесампи бхагаванта̄нам̣ етаппарама̄йева девата̄ саннипатита̄ бхависсанти сеййатха̄пи майхам̣ етарахӣ’’ти. тато там̣ девапарисам̣ бхабба̄бхаббавасена двидха̄ вибхаджи ‘‘еттака̄ бхабба̄, еттака̄ абхабба̄’’ти. таттха ‘‘абхаббапариса̄ буддхасатепи дхаммам̣ десенте на буджджхати, бхаббапариса̄ сакка̄ бодхету’’нти н̃атва̄ пуна бхаббапуггале чарийавасена чхадха̄ вибхаджи ‘‘еттака̄ ра̄гачарита̄, еттака̄ доса-моха-витакка-саддха̄-буддхичарита̄’’ти. евам̣ чарийавасена париггахетва̄ ‘‘асса̄ париса̄йа кӣдиса̄ дхаммадесана̄ саппа̄йа̄’’ти дхаммакатхам̣ вичинитва̄ пуна там̣ парисам̣ манаса̄ка̄си – ‘‘аттаджджха̄сайена ну кхо джа̄неййа, параджджха̄сайена, ат̣т̣хуппаттивасена, пуччха̄васена̄’’ти. тато ‘‘пуччха̄васена джа̄неййа̄’’ти н̃атва̄ ‘‘пан̃хам̣ пуччхитум̣ саматтхо аттхи, наттхӣ’’ти пуна сакалапарисам̣ а̄ваджджетва̄ ‘‘наттхи кочӣ’’ти н̃атва̄ ‘‘саче ахамева пуччхитва̄ ахамева виссаджджеййам̣, евамасса̄ париса̄йа саппа̄йам̣ на хоти. йам̣нӯна̄хам̣ ниммитабуддхам̣ ма̄пеййанти па̄дакаджджха̄нам̣ сама̄паджджитва̄ вут̣т̣ха̄йа маномайиддхийа̄ абхисан̇кхаритва̄ ниммитабуддхам̣ ма̄песи. саббан̇гапаччан̇гӣ лаккхан̣асампанно паттачӣварадхаро а̄локитавилокита̄дисампанно хотӯ’’ти адхит̣т̣ха̄начиттена саха па̄турахоси. со па̄чӣналокадха̄туто а̄гантва̄ бхагавато самасаме а̄сане нисинно евам̣ а̄гантва̄ йа̄ни бхагавата̄ имамхи сама̄гаме чарийавасена чха сутта̄ни (су. ни. 854 а̄дайо, 868 а̄дайо, 884 а̄дайо, 901 а̄дайо, 921 а̄дайо) катхита̄ни. сеййатхидам̣ – пура̄бхедасуттам̣ калахавива̄дасуттам̣ чӯл̣абйӯхам̣ маха̄бйӯхам̣ туват̣акам̣ идамева самма̄парибба̄джанӣйанти. тесу ра̄гачаритадевата̄нам̣ саппа̄йавасена катхетаббасса имасса суттасса паваттанаттхам̣ пан̃хам̣ пуччханто ‘‘пуччха̄ми муним̣ пахӯтапан̃н̃а’’нти имам̣ га̄тхама̄ха.
таттха пахӯтапан̃н̃анти маха̄пан̃н̃ам̣. тин̣н̣анти чатурогхатин̣н̣ам̣. па̄ран̇гатанти нибба̄наппаттам̣. париниббутанти саупа̄дисесанибба̄навасена париниббутам̣. т̣хитаттанти локадхаммехи акампанӣйачиттам̣. никкхамма гхара̄ пануджджа ка̄мети ваттхука̄ме панудитва̄ гхара̄ва̄са̄ никкхамма. катхам̣ бхиккху самма̄ со локе париббаджеййа̄ти со бхиккху катхам̣ локе самма̄ париббаджеййа вихареййа анупалитто локена хутва̄, локам̣ атиккамеййа̄ти вуттам̣ хоти. сесаметтха вуттанайамева.
363. атха бхагава̄ йасма̄ а̄саваккхайам̣ аппатва̄ локе самма̄ париббаджанто на̄ма наттхи, тасма̄ тасмим̣ ра̄гачарита̄дивасена париггахите саббапуггаласамӯхе там̣ там̣ тесам̣ тесам̣ сама̄надоса̄нам̣ девата̄ган̣а̄нам̣ а̄чин̣н̣адосаппаха̄наттхам̣ ‘‘йасса ман̇гала̄’’ти а̄рабхитва̄ арахаттаникӯт̣енева кхӣн̣а̄савапат̣ипадам̣ пака̄сенто паннараса га̄тха̄йо абха̄си.
таттха пат̣хамага̄тха̄йа та̄ва ман̇гала̄ти ман̇галасутте вутта̄нам̣ дит̣т̣хаман̇гала̄дӣнаметам̣ адхивачанам̣. самӯхата̄ти сут̣т̣ху ӯхата̄ пан̃н̃а̄саттхена самуччхинна̄. уппа̄та̄ти ‘‘укка̄па̄тадиса̄д̣а̄ха̄дайо евам̣ випа̄ка̄ хонтӣ’’ти евам̣ паватта̄ уппа̄та̄бхинивеса̄. супина̄ти ‘‘пуббан̣хасамайе супинам̣ дисва̄ идам̣ на̄ма хоти, маджджханхика̄дӣсу идам̣, ва̄мапассена сайата̄ дит̣т̣хе идам̣ на̄ма хоти, даккхин̣апасса̄дӣхи идам̣, супинанте чандам̣ дисва̄ идам̣ на̄ма хоти, сӯрийа̄дайо дисва̄ ида’’нти евам̣ паватта̄ супина̄бхинивеса̄. лаккхан̣а̄ти дан̣д̣алаккхан̣аваттхалаккхан̣а̄дипа̄т̣хам̣ пат̣хитва̄ ‘‘имина̄ идам̣ на̄ма хотӣ’’ти евам̣ паватта̄ лаккхан̣а̄бхинивеса̄. те саббепи брахмаджа̄ле вуттанайенева ведитабба̄. со ман̇галадосавиппахӣноти ат̣т̣хатим̣са маха̄ман̇гала̄ни т̣хапетва̄ авасеса̄ ман̇галадоса̄ на̄ма. йасса панете ман̇гала̄дайо самӯхата̄, со ман̇галадосавиппахӣно хоти. атха ва̄ ман̇гала̄нан̃ча уппа̄та̄дидоса̄нан̃ча пахӣнатта̄ ман̇галадосавиппахӣно хоти, на ман̇гала̄дӣхи суддхим̣ паччети арийамаггасса адхигататта̄. тасма̄ самма̄ со локе париббаджеййа, со кхӣн̣а̄саво самма̄ локе париббаджеййа анупалитто локена̄ти.
364. дутийага̄тха̄йа ра̄гам̣ винайетха ма̄нусесу, диббесу ка̄месу ча̄пи бхиккхӯти ма̄нусесу ча диббесу ча ка̄магун̣есу ана̄га̄мимаггена ануппаттидхамматам̣ ненто ра̄гам̣ винайетха. атиккамма бхавам̣ самечча дхамманти евам̣ ра̄гам̣ винетва̄ тато парам̣ арахаттамаггена саббаппака̄рато парин̃н̃а̄бхисамайа̄дайо са̄дхенто чатусаччабхедампи самечча дхаммам̣ има̄йа пат̣ипада̄йа тивидхампи атиккамма бхавам̣. самма̄ соти сопи бхиккху самма̄ локе париббаджеййа.
365. татийага̄тха̄йа ‘‘ануродхавиродхавиппахӣно’’ти саббаваттхӯсу пахӣнара̄гадосо. сесам̣ вуттанайамева саббага̄тха̄су ча ‘‘сопи бхиккху самма̄ локе париббаджеййа̄’’ти йоджетаббам̣. ито паран̃хи йоджанампи аватва̄ авуттанайамева ван̣н̣айисса̄ма.
366. чатуттхага̄тха̄йа саттасан̇кха̄равасена дувидхам̣ пийан̃ча аппийан̃ча ведитаббам̣, таттха чхандара̄гапат̣игхаппаха̄нена хитва̄. анупа̄да̄йа̄ти чатӯхи упа̄да̄нехи кан̃чи дхаммам̣ аггахетва̄. аниссито кухин̃чӣти ат̣т̣хасатабхедена тан̣ха̄ниссайена два̄сат̣т̣хибхедена дит̣т̣хиниссайена ча кухин̃чи рӯпа̄дидхамме бхаве ва̄ аниссито. сам̣йоджанийехи виппамуттоти саббепи тебхӯмакадхамма̄ дасавидхасам̣йоджанасса висайатта̄ сам̣йоджанийа̄, техи саббаппака̄рато маггабха̄вана̄йа парин̃н̃а̄татта̄ ча виппамуттоти аттхо. пат̣хамапа̄дена четтха ра̄гадосаппаха̄нам̣ вуттам̣, дутийена упа̄да̄наниссайа̄бха̄во, татийена сеса̄кусалехи акусалаваттхӯхи ча виппамоккхо. пат̣хамена ва̄ ра̄гадосаппаха̄нам̣, дутийена тадупа̄йо, татийена тесам̣ пахӣнатта̄ сам̣йоджанийехи виппамоккхоти ведитаббо.
367. пан̃чамага̄тха̄йа упадхӣсӯти кхандхупадхӣсу. а̄да̄нанти а̄да̄таббат̣т̣хена тейева вуччанти. анан̃н̃анеййоти аничча̄дӣнам̣ судит̣т̣хатта̄ ‘‘идам̣ сеййо’’ти кеначи анетаббо. сесам̣ утта̄нападаттхамева. идам̣ вуттам̣ хоти – а̄да̄несу чатуттхамаггена саббасо чхандара̄гам̣ винетва̄ со винӣтачхандара̄го, тесу упадхӣсу на са̄рамети, саббе упадхӣ аса̄ракаттенева пассати. тато тесу дувидхенапи ниссайена аниссито ан̃н̃ена ва̄ кеначи ‘‘идам̣ сеййо’’ти анетаббо кхӣн̣а̄саво бхиккху самма̄ со локе париббаджеййа.
368. чхат̣т̣хага̄тха̄йа авируддхоти етесам̣ тин̣н̣ам̣ дуччарита̄нам̣ пахӣнатта̄ сучаритехи саддхим̣ авируддхо. видитва̄ дхамманти маггена чатусаччадхаммам̣ н̃атва̄. нибба̄напада̄бхипаттхайа̄ноти анупа̄дисесам̣ кхандхапаринибба̄нападам̣ паттхайама̄но. сесам̣ утта̄наттхамева.
369. саттамага̄тха̄йа аккут̣т̣хоти дасахи аккосаваттхӯхи абхисатто. на сандхийетха̄ти на упанайхетха на куппеййа. ладдха̄ парабходжанам̣ на маджджети парехи диннам̣ саддха̄деййам̣ лабхитва̄ ‘‘ахам̣ н̃а̄то йасассӣ ла̄бхӣ’’ти на маджджеййа. сесам̣ утта̄наттхамева.
370. ат̣т̣хамага̄тха̄йа лобханти висамалобхам̣. бхаванти ка̄мабхава̄дибхавам̣. евам̣ двӣхи падехи бхавабхогатан̣ха̄ вутта̄. пуримена ва̄ сабба̄пи тан̣ха̄, паччхимена каммабхаво. вирато чхеданабандхана̄ ча̄ти еваметесам̣ каммакилеса̄нам̣ пахӣнатта̄ парасаттачхеданабандхана̄ ча виратоти. сесам̣ вуттанайамева.
371. навамага̄тха̄йа са̄руппам̣ аттано видитва̄ти аттано бхиккхубха̄васса патирӯпам̣ анесана̄дим̣ паха̄йа самма̄есана̄диа̄джӣвасуддхим̣ ан̃н̃ан̃ча самма̄пат̣ипаттим̣ таттха патит̣т̣хаханена видитва̄. на хи н̃а̄таматтенева кин̃чи хоти. йатха̄татхийанти йатха̄татхам̣ йатха̄бхӯтам̣. дхамманти кхандха̄йатана̄дибхедам̣ йатха̄бхӯтан̃а̄н̣ена, чатусаччадхаммам̣ ва̄ маггена видитва̄. сесам̣ утта̄наттхамева.
372. дасамага̄тха̄йа со нира̄со ана̄сиса̄ноти йасса арийамаггена вина̄ситатта̄ анусайа̄ ча на санти, акусаламӯла̄ ча самӯхата̄, со нира̄со ниттан̣хо хоти. тато а̄са̄йа абха̄вена кан̃чи рӯпа̄дидхаммам̣ на̄сӣсати. тена̄ха ‘‘нира̄со ана̄сиса̄но’’ти. сесам̣ вуттанайамева.
373. ека̄дасамага̄тха̄йа а̄савакхӣн̣оти кхӣн̣ачатура̄саво. пахӣнама̄ноти пахӣнанававидхама̄но. ра̄гапатханти ра̄гависайабхӯтам̣ тебхӯмакадхаммаджа̄там̣. упа̄тиваттоти парин̃н̃а̄паха̄нехи атикканто. дантоти саббадва̄рависеванам̣ хитва̄ арийена даматхена дантабхӯмим̣ патто. париниббутоти килесаггивӯпасамена сӣтибхӯто. сесам̣ вуттанайамева.
374. два̄дасамага̄тха̄йа саддхоти буддха̄дигун̣есу параппаччайавирахитатта̄ сабба̄ка̄расампаннена авеччаппаса̄дена саманна̄гато, на парасса саддха̄йа пат̣ипаттийам̣ гаманабха̄вена. йатха̄ха – ‘‘на кхва̄хам̣ еттха бханте бхагавато саддха̄йа гаччха̄мӣ’’ти (а. ни. 5.34). сутава̄ти воситасутакиччатта̄ параматтхикасутасаманна̄гато. нийа̄мадассӣти сам̣са̄раканта̄рамӯл̣хе локе аматапурага̄мино самматтанийа̄мабхӯтасса маггасса дасса̄вӣ, дит̣т̣хамагготи вуттам̣ хоти. ваггагатесу на ваггаса̄рӣти ваггагата̄ на̄ма два̄сат̣т̣хидит̣т̣хигатика̄ ан̃н̃аман̃н̃ам̣ пат̣иломатта̄, евам̣ вагга̄хи дит̣т̣хӣхи гатесу саттесу на ваггаса̄рӣ – ‘‘идам̣ уччхиджджиссати, идам̣ татхева бхависсатӣ’’ти евам̣ дит̣т̣хивасена агаманато. пат̣игханти пат̣игха̄такам̣, читтавигха̄таканти вуттам̣ хоти. досависесанамеветам̣. винеййа̄ти винетва̄. сесам̣ вуттанайамева.
375. терасамага̄тха̄йа сам̣суддхаджиноти сам̣суддхена арахаттамаггена виджитакилесо. виват̣т̣аччхадоти виват̣ара̄гадосамохачхадано. дхаммесу васӣти чатусаччадхаммесу васиппатто. на хисса сакка̄ те дхамма̄ йатха̄ н̃а̄та̄ кеначи ан̃н̃атха̄ ка̄тум̣, тена кхӣн̣а̄саво ‘‘дхаммесу васӣ’’ти вуччати. па̄рагӯти па̄рам̣ вуччати нибба̄нам̣, там̣ гато, саупа̄дисесавасена адхигатоти вуттам̣ хоти. анеджоти апагататан̣ха̄чалано. сан̇кха̄раниродхан̃а̄н̣акусалоти сан̇кха̄раниродхо вуччати нибба̄нам̣, тамхи н̃а̄н̣ам̣ арийамаггапан̃н̃а̄, таттха кусало, чатуккхаттум̣ бха̄витатта̄ чхекоти вуттам̣ хоти.
376. чуддасамага̄тха̄йа атӣтесӯти паваттим̣ патва̄ атиккантесу пан̃чаккхандхесу. ана̄гатесӯти паваттим̣ аппаттесу пан̃чаккхандхесу ева. каппа̄тӣтоти ‘‘ахам̣ мама’’нти каппанам̣ саббампи ва̄ тан̣ха̄дит̣т̣хикаппам̣ атӣто. атичча суддхипан̃н̃оти атӣва суддхипан̃н̃о, атиккамитва̄ ва̄ суддхипан̃н̃о. ким̣ атиккамитва̄? аддхаттайам̣. араха̄ хи йва̄йам̣ авиджджа̄сан̇кха̄расан̇кха̄то атӣто аддха̄, джа̄тиджара̄маран̣асан̇кха̄то ана̄гато аддха̄, вин̃н̃а̄н̣а̄дибхавапарийанто паччуппанно ча аддха̄, там̣ саббампи атиккамма кан̇кхам̣ витаритва̄ парамасуддхиппаттапан̃н̃о хутва̄ т̣хито. тена вуччати ‘‘атичча суддхипан̃н̃о’’ти. сабба̄йатанехӣти два̄дасаха̄йатанехи. араха̄ хи евам̣ каппа̄тӣто. каппа̄тӣтатта̄ атичча суддхипан̃н̃атта̄ ча а̄йатим̣ на кин̃чи а̄йатанам̣ упети. тена̄ха – ‘‘сабба̄йатанехи виппамутто’’ти.
377. паннарасамага̄тха̄йа ан̃н̃а̄йа паданти йе те ‘‘сачча̄нам̣ чатуро пада̄’’ти вутта̄, тесу екекападам̣ пуббабха̄гасаччававаттха̄панапан̃н̃а̄йа н̃атва̄. самечча дхамманти тато парам̣ чатӯхи арийамаггехи чатусаччадхаммам̣ самечча. виват̣ам̣ дисва̄на паха̄нама̄сава̄нанти атха паччавеккхан̣ан̃а̄н̣ена а̄саваккхайасан̃н̃итам̣ нибба̄нам̣ виват̣ам̣ па̄кат̣амана̄ват̣ам̣ дисва̄. саббупадхӣнам̣ париккхайа̄ти саббесам̣ кхандхака̄магун̣акилеса̄бхисан̇кха̄рабхеда̄нам̣ упадхӣнам̣ париккхӣн̣атта̄ каттхачи асаджджама̄но бхиккху самма̄ со локе париббаджеййа вихареййа, аналлӣйанто локам̣ гаччхеййа̄ти десанам̣ нит̣т̣ха̄песи.
378. тато со ниммито дхаммадесанам̣ тхоменто ‘‘аддха̄ хи бхагава̄’’ти имам̣ га̄тхама̄ха. таттха йо со евам̣ виха̄рӣти йо со ман̇гала̄дӣни самӯханитва̄ саббаман̇галадосаппаха̄навиха̄рӣ, йопи со диббама̄нусакесу ка̄месу ра̄гам̣ винеййа бхава̄тиккамма дхамма̄бхисамайавиха̄рӣти евам̣ та̄йа та̄йа га̄тха̄йа ниддит̣т̣хабхиккхум̣ дассенто а̄ха. сесам̣ утта̄намева. айам̣ пана йоджана̄ – аддха̄ хи бхагава̄ татхева етам̣ йам̣ твам̣ ‘‘йасса ман̇гала̄ самӯхата̄’’тиа̄дӣни ватва̄ тасса̄ тасса̄ га̄тха̄йа парийоса̄не ‘‘самма̄ со локе париббаджеййа̄’’ти авача. ким̣ ка̄ран̣ам̣? йо со евам̣виха̄рӣ бхиккху, со уттамена даматхена данто, сабба̄ни ча дасапи сам̣йоджана̄ни чатуро ча йоге вӣтиватто хоти. тасма̄ самма̄ со локе париббаджеййа, наттхи ме еттха вичикиччха̄ти ити десана̄тхоманага̄тхампи ватва̄ арахаттаникӯт̣енева десанам̣ нит̣т̣ха̄песи. суттапарийоса̄не кот̣исатасахассадевата̄нам̣ аггапхалаппатти ахоси, сота̄паттисакада̄га̄миана̄га̄мипхалаппатта̄ пана ган̣анато асан̇кхйеййа̄ти.
параматтхаджотика̄йа кхуддака-ат̣т̣хакатха̄йа
суттанипа̄та-ат̣т̣хакатха̄йа самма̄парибба̄джанӣйасуттаван̣н̣ана̄
нит̣т̣хита̄.