намо тасса бхагавато арахато самма̄самбуддхасса

кхуддаканика̄йе

суттанипа̄та-ат̣т̣хакатха̄

(пат̣хамо бха̄го)

гантха̄рамбхакатха̄

уттамам̣ ванданеййа̄нам̣, вандитва̄ ратанаттайам̣;

йо кхуддаканика̄йамхи, кхудда̄ча̄раппаха̄йина̄.

десито локана̄тхена, локаниссаран̣есина̄;

тасса суттанипа̄тасса, карисса̄маттхаван̣н̣анам̣.

айам̣ суттанипа̄то ча, кхуддакесвева огадхо;

йасма̄ тасма̄ имасса̄пи, карисса̄маттхаван̣н̣анам̣.

га̄тха̄сатасама̄кин̣н̣о, геййабйа̄каран̣ан̇кито;

касма̄ суттанипа̄тоти, сан̇кхамеса гатоти че.

сувуттато саванато, аттха̄нам̣ сут̣т̣ху та̄н̣ато;

сӯчана̄ сӯдана̄ чева, йасма̄ суттам̣ павуччати.

татха̄рӯпа̄ни сутта̄ни, нипа̄тетва̄ тато тато;

самӯхато айам̣ тасма̄, сан̇кхамевамупа̄гато.

сабба̄ни ча̄пи сутта̄ни, пама̄н̣антена та̄дино;

вачана̄ни айам̣ тесам̣, нипа̄то ча йато тато.

ан̃н̃асан̇кха̄нимитта̄нам̣, висеса̄намабха̄вато;

сан̇кхам̣ суттанипа̄тоти, евамева самаджджхага̄ти.

1. урагавагго

1. урагасуттаван̣н̣ана̄

евам̣ самадхигатасан̇кхо ча йасма̄ еса ваггато урагавагго, чӯл̣авагго, маха̄вагго, ат̣т̣хакавагго, па̄ра̄йанавагготи пан̃ча вагга̄ хонти; тесу урагавагго а̄ди. суттато урагавагге два̄даса сутта̄ни, чӯл̣авагге чуддаса, маха̄вагге два̄даса, ат̣т̣хакавагге сол̣аса, па̄ра̄йанавагге сол̣аса̄ти саттати сутта̄ни. тесам̣ урагасуттам̣ а̄ди. парийаттипама̄н̣ато ат̣т̣ха бха̄н̣ава̄ра̄. евам̣ ваггасуттапарийаттипама̄н̣авато панасса –

‘‘йо уппатитам̣ винети кодхам̣, висат̣ам̣ саппависам̣ва осадхехи;

со бхиккху джаха̄ти орапа̄рам̣, ураго джин̣н̣амива тачам̣ пура̄н̣а’’нти. –

айам̣ га̄тха̄ а̄ди. тасма̄ асса̄ ито пабхути аттхаван̣н̣анам̣ ка̄тум̣ идам̣ вуччати –

‘‘йена йаттха йада̄ йасма̄, вутта̄ га̄тха̄ айам̣ имам̣;

видхим̣ пака̄сайитва̄сса̄, карисса̄маттхаван̣н̣ана’’нти.

кена пана̄йам̣ га̄тха̄ вутта̄, каттха, када̄, касма̄ ча вутта̄ти? вуччате – йо со бхагава̄ чатувӣсатибуддхасантике ладдхабйа̄каран̣о йа̄ва вессантараджа̄такам̣, та̄ва па̄рамийо пӯретва̄ туситабхаване уппаджджи, татопи чавитва̄ сакйара̄джакуле упапаттим̣ гахетва̄, анупуббена катамаха̄бхиниккхамано бодхируккхамӯле самма̄самбодхим̣ абхисамбуджджхитва̄, дхаммачаккам̣ паваттетва̄ дева-манусса̄нам̣ хита̄йа дхаммам̣ десеси, тена бхагавата̄ сайамбхуна̄ ана̄чарийакена самма̄самбуддхена вутта̄. са̄ ча пана а̄л̣авийам̣. йада̄ ча бхӯтага̄масиккха̄падам̣ пан̃н̃аттам̣, тада̄ таттха упагата̄нам̣ дхаммадесанаттхам̣ вутта̄ти. айаметтха сан̇кхепависсаджджана̄. виттха̄рато пана дӯренида̄наавидӯренида̄насантикенида̄навасена ведитабба̄. таттха дӯренида̄нам̣ на̄ма дӣпан̇карато йа̄ва паччуппаннаваттхукатха̄, авидӯренида̄нам̣ на̄ма туситабхаванато йа̄ва паччуппаннаваттхукатха̄, сантикенида̄нам̣ на̄ма бодхиман̣д̣ато йа̄ва паччуппаннаваттхукатха̄ти.

таттха йасма̄ авидӯренида̄нам̣ сантикенида̄нан̃ча дӯренида̄нейева самодха̄нам̣ гаччханти, тасма̄ дӯренида̄навасеневеттха виттха̄рато виссаджджана̄ ведитабба̄. са̄ панеса̄ джа̄такат̣т̣хакатха̄йам̣ вутта̄ти идха на виттха̄рита̄. тато таттха виттха̄ританайенева ведитабба̄. айам̣ пана висесо – таттха пат̣хамага̄тха̄йа са̄ваттхийам̣ ваттху уппаннам̣, идха а̄л̣авийам̣. йатха̄ха –

‘‘тена самайена буддхо бхагава̄ а̄л̣авийам̣ вихарати агга̄л̣аве четийе. тена кхо пана самайена а̄л̣авака̄ бхиккхӯ навакаммам̣ каронта̄ руккхам̣ чхиндантипи чхеда̄пентипи. ан̃н̃атаропи а̄л̣авако бхиккху руккхам̣ чхиндати. тасмим̣ руккхе адхиваттха̄ девата̄ там̣ бхиккхум̣ етадавоча – ‘ма̄, бханте, аттано бхаванам̣ каттука̄мо майхам̣ бхаванам̣ чхиндӣ’ти. со бхиккху ана̄дийанто чхиндийева. тасса̄ ча девата̄йа да̄ракасса ба̄хум̣ а̄кот̣еси. атха кхо тасса̄ девата̄йа етадахоси – ‘йам̣нӯна̄хам̣ имам̣ бхиккхум̣ идхева джӣвита̄ воропеййа’нти. атха кхо тасса̄ девата̄йа етадахоси – ‘на кхо метам̣ патирӯпам̣, йа̄хам̣ имам̣ бхиккхум̣ идхева джӣвита̄ воропеййам̣, йам̣нӯна̄хам̣ бхагавато етаматтхам̣ а̄рочеййа’нти. атха кхо са̄ девата̄ йена бхагава̄ тенупасан̇ками; упасан̇камитва̄ бхагавато етаматтхам̣ а̄рочеси. ‘са̄дху, са̄дху девате, са̄дху кхо твам̣, девате, там̣ бхиккхум̣ джӣвита̄ на воропеси. сачаджджа твам̣, девате, там̣ бхиккхум̣ джӣвита̄ воропеййа̄си, бахун̃ча твам̣, девате, апун̃н̃ам̣ пасавеййа̄си. гаччха твам̣, девате, амукасмим̣ ока̄се руккхо вивитто, тасмим̣ упагаччха̄’’’ти (па̄чи. 89).

еван̃ча пана ватва̄ пуна бхагава̄ тасса̄ девата̄йа уппаннакодхавинайанаттхам̣ –

‘‘йо ве уппатитам̣ кодхам̣, ратхам̣ бхантам̣ва ва̄райе’’ти. (дха. па. 222) –

имам̣ га̄тхам̣ абха̄си. тато ‘‘катхан̃хи на̄ма саман̣а̄ сакйапуттийа̄ руккхам̣ чхиндиссантипи, чхеда̄пессантипи, екиндрийам̣ саман̣а̄ сакйапуттийа̄ джӣвам̣ вихет̣хентӣ’’ти евам̣ манусса̄нам̣ уджджха̄йитам̣ сутва̄ бхиккхӯхи а̄рочито бхагава̄ – ‘‘бхӯтага̄мапа̄табйата̄йа па̄читтийа’’нти (па̄чи. 90) имам̣ сиккха̄падам̣ пан̃н̃а̄петва̄ таттха упагата̄нам̣ дхаммадесанаттхам̣ –

‘‘йо уппатитам̣ винети кодхам̣,

висат̣ам̣ саппависам̣ва осадхехӣ’’ти. –

имам̣ га̄тхам̣ абха̄си. евамидам̣ екам̣йева ваттху тӣсу т̣ха̄несу сан̇гахам̣ гатам̣ – винайе, дхаммападе, суттанипа̄тети. етта̄вата̄ ча йа̄ са̄ ма̄тика̄ т̣хапита̄ –

‘‘йена йаттха йада̄ йасма̄, вутта̄ га̄тха̄ айам̣ имам̣;

видхи пака̄сайитва̄сса̄, карисса̄маттхаван̣н̣ана’’нти. –

са̄ сан̇кхепато виттха̄рато ча пака̄сита̄ хоти т̣хапетва̄ аттхаван̣н̣анам̣.

1. айам̣ панеттха аттхаван̣н̣ана̄. йоти йо йа̄дисо кхаттийакула̄ ва̄ паббаджито, бра̄хман̣акула̄ ва̄ паббаджито, наво ва̄ маджджхимо ва̄ тхеро ва̄. уппатитанти уддхамуддхам̣ патитам̣ гатам̣, паваттанти аттхо, уппаннанти вуттам̣ хоти. уппаннан̃ча на̄метам̣ ваттама̄набхутва̄пагатока̄сакатабхӯмиладдхавасена анекаппабхедам̣. таттха саббампи сан̇кхатам̣ уппа̄да̄дисаман̇ги ваттама̄нуппаннам̣ на̄ма, йам̣ сандха̄йа ‘‘уппанна̄ дхамма̄, ануппанна̄ дхамма̄, уппа̄дино дхамма̄’’ти (дха. са. тикама̄тика̄ 17) вуттам̣. а̄рамман̣арасаманубхавитва̄ нируддхам̣ анубхутва̄пагатасан̇кха̄там̣ кусала̄кусалам̣, уппа̄да̄диттайамануппатва̄ нируддхам̣ бхутва̄пагатасан̇кха̄там̣ сесасан̇кхатан̃ча бхутва̄пагатуппаннам̣ на̄ма. тадетам̣ ‘‘еварӯпам̣ па̄пакам̣ дит̣т̣хигатам̣ уппаннам̣ хотӣ’’ти (ма. ни. 1.234; па̄чи. 417) ча, ‘‘йатха̄ ча уппаннасса сатисамбоджджхан̇гасса бха̄вана̄па̄рипӯрӣ хотӣ’’ти ча евама̄дӣсу суттантесу дат̣т̣хаббам̣. ‘‘йа̄нисса та̄ни пуббе ката̄ни камма̄нӣ’’ти евама̄дина̄ (ма. ни. 3.248; нетти. 120) найена вуттам̣ каммам̣ атӣтампи сама̄нам̣ ан̃н̃асса випа̄кам̣ пат̣иба̄хитва̄ аттано випа̄кассока̄сам̣ катва̄ т̣хитатта̄, татха̄ катока̄сан̃ча випа̄кам̣ ануппаннампи евам̣ кате ока̄се авассамуппаттито ока̄сакатуппаннам̣ на̄ма. та̄су та̄су бхӯмӣсу асамӯхатамакусалам̣ бхӯмиладдхуппаннам̣ на̄ма.

еттха ча бхӯмийа̄ бхӯмиладдхасса ча на̄наттам̣ ведитаббам̣. сеййатхидам̣ – бхӯми на̄ма випассана̄йа а̄рамман̣абхӯта̄ тебхӯмака̄ пан̃чаккхандха̄. бхӯмиладдхам̣ на̄ма тесу уппатта̄рахам̣ килесаджа̄там̣. тена хи са̄ бхӯмиладдха̄ на̄ма хотӣти. тасма̄ ‘‘бхӯмиладдха’’нти вуччати. тан̃ча пана на а̄рамман̣авасена. а̄рамман̣авасена хи саббепи атӣта̄дибхеде парин̃н̃а̄тепи ча кхӣн̣а̄сава̄нам̣ кхандхе а̄раббха килеса̄ уппаджджанти маха̄качча̄йанауппалаван̣н̣а̄дӣнам̣ кхандхе а̄раббха сореййасет̣т̣хипуттанандама̄н̣авака̄дӣнам̣ вийа. йади четам̣ бхӯмиладдхам̣ на̄ма сийа̄, тасса аппахеййато на кочи бхавамӯлам̣ джахеййа. ваттхувасена пана бхӯмиладдхам̣ на̄ма ведитаббам̣. йаттха йаттха хи випассана̄йа апарин̃н̃а̄та̄ кхандха̄ уппаджджанти, таттха таттха уппа̄дато пабхути тесу ват̣т̣амӯлам̣ килесаджа̄там̣ анусети. там̣ аппахӣнат̣т̣хена бхӯмиладдхуппаннам̣ на̄ма̄ти ведитаббам̣. таттха ча йасса кхандхесу аппахӣна̄нусайита̄ килеса̄, тасса те ева кхандха̄ тесам̣ килеса̄нам̣ ваттху, на итаре кхандха̄. атӣтаккхандхесу часса аппахӣна̄нусайита̄нам̣ килеса̄нам̣ атӣтаккхандха̄ ева ваттху, на итаре. есева найо ана̄гата̄дӣсу. татха̄ ка̄ма̄вачараккхандхесу аппахӣна̄нусайита̄нам̣ килеса̄нам̣ ка̄ма̄вачараккхандха̄ ева ваттху, на итаре. еса найо рӯпа̄рӯпа̄вачаресу.

сота̄панна̄дӣнам̣ пана йасса йасса арийапуггаласса кхандхесу там̣ там̣ ват̣т̣амӯлам̣ килесаджа̄там̣ тена тена маггена пахӣнам̣, тасса тасса те те кхандха̄ пахӣна̄нам̣ тесам̣ тесам̣ ват̣т̣амӯлакилеса̄нам̣ аваттхуто бхӯмӣти сан̇кхам̣ на лабханти. путхуджджанасса пана саббасо ват̣т̣амӯла̄нам̣ килеса̄нам̣ аппахӣнатта̄ йам̣ кин̃чи карийама̄нам̣ каммам̣ кусалам̣ ва̄ акусалам̣ ва̄ хоти, иччасса килесаппаччайа̄ ват̣т̣ам̣ вад̣д̣хати. тассетам̣ ват̣т̣амӯлам̣ рӯпаккхандхе ева, на ведана̄ккхандха̄дӣсу…пе… вин̃н̃а̄н̣аккхандхе ева ва̄, на рӯпаккхандха̄дӣсӯти на ваттаббам̣. касма̄? ависесена пан̃часу кхандхесу анусайитатта̄. катхам̣? патхавӣраса̄димива руккхе. йатха̄ хи маха̄руккхе патхавӣталам̣ адхит̣т̣ха̄йа патхавӣрасан̃ча а̄порасан̃ча нисса̄йа таппаччайа̄ мӯлакхандхаса̄кхапаса̄кхапаттапаллавапала̄сапуппхапхалехи вад̣д̣хитва̄ набхам̣ пӯретва̄ йа̄вакаппа̄васа̄нам̣ бӣджапарампара̄йа руккхапавен̣ӣсанта̄не т̣хите ‘‘там̣ патхавӣраса̄ди мӯле ева, на кхандха̄дӣсу, пхале ева ва̄, на мӯла̄дӣсӯ’’ти на ваттаббам̣. касма̄? ависесена саббесвева мӯла̄дӣсу анугататта̄, евам̣. йатха̄ пана тассева руккхасса пуппхапхала̄дӣсу ниббинно кочи пурисо чатӯсу диса̄су ман̣д̣ӯкакан̣т̣акам̣ на̄ма руккхе висам̣ пайоджеййа, атха со руккхо тена висасампхассена пхут̣т̣хо патхавӣрасаа̄порасапарийа̄диннена аппасаванадхамматам̣ а̄гамма пуна санта̄нам̣ ниббаттетум̣ саматтхо на бхавеййа, евамевам̣ кхандхаппаваттийам̣ ниббинно кулапутто тасса пурисасса чатӯсу диса̄су руккхе висаппайоджанам̣ вийа аттано санта̄не чатумаггабха̄ванам̣ а̄рабхати. атхасса со кхандхасанта̄но тена чатумаггависасампхассена саббасо ват̣т̣амӯлакилеса̄нам̣ парийа̄диннатта̄ кирийабха̄ваматтамупагатака̄йакамма̄ди саббакаммаппабхедо а̄йатим̣ пунаббхава̄бхиниббаттадхамматама̄гамма бхавантарасанта̄нам̣ ниббаттетум̣ саматтхо на хоти. кевалам̣ пана чаримавин̃н̃а̄н̣аниродхена нириндхано вийа джа̄таведо анупа̄да̄но паринибба̄ти. евам̣ бхӯмийа̄ бхӯмиладдхасса ча на̄наттам̣ ведитаббам̣.

апича апарампи самуда̄ча̄ра̄рамман̣а̄дхиггахита̄виккхамбхита̄самӯхатавасена чатуббидхамуппаннам̣. таттха ваттама̄нуппаннамева самуда̄ча̄руппаннам̣. чаккха̄дӣнам̣ пана а̄па̄тхагате а̄рамман̣е пуббабха̄ге ануппаджджама̄нампи килесаджа̄там̣ а̄рамман̣асса адхиггахитатта̄ ева апарабха̄ге авассамуппаттито а̄рамман̣а̄дхиггахитуппаннанти вуччати. калйа̄н̣ига̄ме пин̣д̣а̄йа чарато маха̄тиссаттхерасса висабха̄гарӯпадассанена уппаннакилесаджа̄тан̃четтха нидассанам̣. тасса ‘‘уппаннам̣ ка̄мавитакка’’нтиа̄дӣсу (ма. ни. 1.26; а. ни. 6.58) пайого дат̣т̣хаббо. саматхавипассана̄нам̣ ан̃н̃атаравасена авиккхамбхитакилесаджа̄там̣ читтасантатимана̄рӯл̣хам̣ уппаттинива̄ракасса хетуно абха̄ва̄ авиккхамбхитуппаннам̣ на̄ма. там̣ ‘‘айампи кхо, бхиккхаве, а̄на̄па̄нассатисама̄дхи бха̄вито бахулӣкато санто чева пан̣ӣто ча асечанако ча сукхо ча виха̄ро уппаннуппанне па̄паке акусале дхамме т̣ха̄насо антарадха̄петӣ’’тиа̄дӣсу (па̄ра̄. 165) дат̣т̣хаббам̣. саматхавипассана̄васена виккхамбхитампи килесаджа̄там̣ арийамаггена асамӯхататта̄ уппаттидхамматам̣ анатӣтанти катва̄ асамӯхатуппаннанти вуччати. а̄ка̄сена гаччхантасса ат̣т̣хасама̄паттила̄бхино тхерасса кусумитаруккхе упаване пуппха̄ни очинантасса мадхурассарена га̄йато ма̄туга̄масса гӣтассарам̣ сутавато уппаннакилесаджа̄тан̃четтха нидассанам̣. тасса ‘‘арийам̣ ат̣т̣хан̇гикам̣ маггам̣ бахулӣкаронто уппаннуппанне па̄паке акусале дхамме антара̄йева антарадха̄петӣ’’тиа̄дӣсу (сам̣. ни. 5.157) пайого дат̣т̣хаббо. тивидхампи четам̣ а̄рамман̣а̄дхиггахита̄виккхамбхита̄самӯхатуппаннам̣ бхӯмиладдхенева сан̇гахам̣ гаччхатӣти ведитаббам̣.

еваметасмим̣ йатха̄вуттаппабхеде уппанне бхӯмиладдха̄рамман̣а̄дхиггахита̄виккхамбхита̄самӯхатуппаннавасена̄йам̣ кодхо уппанноти ведитаббо. касма̄? евам̣видхасса винетаббато. евам̣видхамева хи уппаннам̣ йена кеначи винайена винетум̣ сакка̄ хоти. йам̣ панетам̣ ваттама̄набхутва̄пагатока̄сакатасамуда̄ча̄расан̇кха̄там̣ уппаннам̣, еттха апхало ча асакйо ча ва̄йа̄мо. апхало хи бхутва̄пагате ва̄йа̄мо ва̄йа̄мантарена̄пи тасса нируддхатта̄. татха̄ ока̄сакате. асакйо ча ваттама̄насамуда̄ча̄руппанне килесавода̄на̄нам̣ екаджджхамануппаттитоти.

винетӣти еттха пана –

‘‘дувидхо винайо на̄ма, екамекеттха пан̃чадха̄;

тесу ат̣т̣хавидхенеса, винетӣти павуччати’’.

айан̃хи сам̣варавинайо, паха̄навинайоти дувидхо винайо. еттха ча дувидхе винайе екамеко винайо пан̃чадха̄ бхиджджати. сам̣варавинайопи хи сӣласам̣варо, сатисам̣варо, н̃а̄н̣асам̣варо, кхантисам̣варо, вӣрийасам̣вароти пан̃чавидхо. паха̄навинайопи тадан̇гаппаха̄нам̣, виккхамбханаппаха̄нам̣, самуччхедаппаха̄нам̣, пат̣иппассаддхиппаха̄нам̣, ниссаран̣аппаха̄нанти пан̃чавидхо.

таттха ‘‘имина̄ па̄тимоккхасам̣варена упето хоти самупето’’тиа̄дӣсу (вибха. 511) сӣласам̣варо, ‘‘раккхати чаккхундрийам̣, чаккхундрийе сам̣варам̣ а̄паджджатӣ’’тиа̄дӣсу (дӣ. ни. 1.213; ма. ни. 1.295; сам̣. ни. 4.239; а. ни. 3.16) сатисам̣варо.

‘‘йа̄ни сота̄ни локасмим̣, (аджита̄ти бхагава̄)

сати тесам̣ нива̄ран̣ам̣;

сота̄нам̣ сам̣варам̣ брӯми,

пан̃н̃а̄йете пидхӣйаре’’ти. (су. ни. 1041) –

а̄дӣсу н̃а̄н̣асам̣варо, ‘‘кхамо хоти сӣтасса ун̣хасса̄’’тиа̄дӣсу (ма. ни. 1.24; а. ни. 4.114) кхантисам̣варо, ‘‘уппаннам̣ ка̄мавитаккам̣ на̄дхива̄сети, паджахати, винодетӣ’’тиа̄дӣсу (ма. ни. 1.26; а. ни. 4.114) вӣрийасам̣варо ведитаббо. саббопи ча̄йам̣ сам̣варо йатха̄сакам̣ сам̣варитабба̄нам̣ винетабба̄нан̃ча ка̄йавачӣдуччарита̄дӣнам̣ сам̣варан̣ато сам̣варо, винайанато винайоти вуччати. евам̣ та̄ва сам̣варавинайо пан̃чадха̄ бхиджджатӣти ведитаббо.

татха̄ йам̣ на̄марӯпапариччхеда̄дӣсу випассанан̇гесу йа̄ва аттано апариха̄навасена паватти, та̄ва тена тена н̃а̄н̣ена тасса тасса анаттхасанта̄насса паха̄нам̣. сеййатхидам̣ – на̄марӯпававаттха̄нена сакка̄йадит̣т̣хийа̄, паччайапариггахена ахетувисамахетудит̣т̣хӣнам̣, тассева апарабха̄гена кан̇кха̄витаран̣ена катхам̣катхӣбха̄васса, кала̄пасаммасанена ‘‘ахам̣ мама̄’’ти га̄хасса, магга̄маггававаттха̄нена амагге маггасан̃н̃а̄йа, удайадассанена уччхедадит̣т̣хийа̄, вайадассанена сассатадит̣т̣хийа̄, бхайадассанена сабхайесу абхайасан̃н̃а̄йа, а̄дӣнавадассанена асса̄дасан̃н̃а̄йа, ниббида̄нупассанена абхиратисан̃н̃а̄йа, муччитукамйата̄н̃а̄н̣ена амуччитукамйата̄йа, упеккха̄н̃а̄н̣ена анупеккха̄йа, ануломена дхаммат̣т̣хитийам̣ нибба̄не ча пат̣иломабха̄васса, готрабхуна̄ сан̇кха̄ранимиттагга̄хасса паха̄нам̣, етам̣ тадан̇гаппаха̄нам̣ на̄ма. йам̣ пана упача̄раппана̄бхедасса сама̄дхино йа̄ва аттано апариха̄нипаватти, та̄ва тена̄бхихата̄нам̣ нӣваран̣а̄нам̣ йатха̄сакам̣ витакка̄дипаччанӣкадхамма̄нан̃ча ануппаттисан̇кха̄там̣ паха̄нам̣, етам̣ виккхамбханаппаха̄нам̣ на̄ма. йам̣ пана чатуннам̣ арийамагга̄нам̣ бха̄витатта̄ там̣там̣маггавато аттано санта̄не йатха̄сакам̣ ‘‘дит̣т̣хигата̄нам̣ паха̄на̄йа̄’’тиа̄дина̄ (дха. са. 277) найена вуттасса самудайапаккхикасса килесагаханасса пуна аччантааппаваттибха̄вена самуччхедасан̇кха̄там̣ паха̄нам̣, идам̣ самуччхедаппаха̄нам̣ на̄ма. йам̣ пана пхалаккхан̣е пат̣иппассаддхаттам̣ килеса̄нам̣ паха̄нам̣, идам̣ пат̣иппассаддхиппаха̄нам̣ на̄ма. йам̣ пана саббасан̇кхатаниссаран̣атта̄ пахӣнасаббасан̇кхатам̣ нибба̄нам̣, етам̣ ниссаран̣аппаха̄нам̣ на̄ма. саббампи четам̣ паха̄нам̣ йасма̄ ча̄гат̣т̣хена паха̄нам̣, винайанат̣т̣хена винайо, тасма̄ ‘‘паха̄навинайо’’ти вуччати, там̣там̣паха̄навато ва̄ тасса тасса винайасса самбхаватопетам̣ ‘‘паха̄навинайо’’ти вуччати. евам̣ паха̄навинайопи пан̃чадха̄ бхиджджатӣти ведитаббо. евамекекасса пан̃чадха̄ бхиннатта̄ дасете винайа̄ хонти.

тесу пат̣иппассаддхивинайам̣ ниссаран̣авинайан̃ча т̣хапетва̄ авасесена ат̣т̣хавидхена винайенеса тена тена парийа̄йена винетӣти павуччати. катхам̣? сӣласам̣варена ка̄йавачӣдуччарита̄ни винентопи хи там̣сампайуттам̣ кодхам̣ винети, сатипан̃н̃а̄сам̣варехи абхиджджха̄доманасса̄дӣни винентопи доманассасампайуттам̣ кодхам̣ винети, кхантисам̣варена сӣта̄дӣни кхамантопи там̣там̣а̄гха̄таваттхусамбхавам̣ кодхам̣ винети, вӣрийасам̣варена бйа̄па̄давитаккам̣ винентопи там̣сампайуттам̣ кодхам̣ винети. йехи дхаммехи тадан̇гавиккхамбханасамуччхедаппаха̄на̄ни хонти, тесам̣ дхамма̄нам̣ аттани ниббаттанена те те дхамме паджахантопи тадан̇гаппаха̄таббам̣ виккхамбхетаббам̣ самуччхиндитаббан̃ча кодхам̣ винети. ка̄ман̃четтха паха̄навинайена винайо на самбхавати. йехи пана дхаммехи паха̄нам̣ хоти, техи винентопи парийа̄йато ‘‘паха̄навинайена винетӣ’’ти вуччати. пат̣иппассаддхиппаха̄нака̄ле пана винетабба̄бха̄вато ниссаран̣аппаха̄насса ча ануппа̄детаббато на техи кин̃чи винетӣти вуччати. евам̣ тесу пат̣иппассаддхивинайам̣ ниссаран̣авинайан̃ча т̣хапетва̄ авасесена ат̣т̣хавидхена винайенеса тена тена парийа̄йена винетӣти павуччатӣти. йе ва̄ –

‘‘пан̃чиме, бхиккхаве, а̄гха̄тапат̣ивинайа̄, йаттха бхиккхуно уппанно а̄гха̄то саббасо пат̣ивинетаббо. катаме пан̃ча? йасмим̣, бхиккхаве, пуггале а̄гха̄то джа̄йетха, метта̄ тасмим̣ пуггале бха̄ветабба̄…пе… карун̣а̄… упеккха̄… асати-аманасика̄ро тасмим̣ пуггале а̄паджджитаббо, евам̣ тасмим̣ пуггале а̄гха̄то пат̣ивинетаббо. каммассаката̄ ева ва̄ тасмим̣ пуггале адхит̣т̣ха̄табба̄ каммассако айама̄йасма̄…пе… да̄йа̄до бхависсатӣ’’ти (а. ни. 5.161) –

евам̣ пан̃ча а̄гха̄тапат̣ивинайа̄ вутта̄. йе ча –

‘‘пан̃чиме, а̄вусо, а̄гха̄тапат̣ивинайа̄, йаттха бхиккхуно уппанно а̄гха̄то саббасо пат̣ивинетаббо. катаме пан̃ча? идха̄вусо, екаччо пуггало апарисуддхака̄йасама̄ча̄ро хоти, парисуддхавачӣсама̄ча̄ро, еварӯпепи, а̄вусо, пуггале а̄гха̄то пат̣ивинетаббо’’ти (а. ни. 5.162) –

евама̄дина̄пи найена пан̃ча а̄гха̄тапат̣ивинайа̄ вутта̄. тесу йена кеначи а̄гха̄тапат̣ивинайена винентопеса винетӣти павуччати. апича йасма̄ –

‘‘убхатодан̣д̣акена чепи, бхиккхаве, какачена чора̄ очарака̄ ан̇гаман̇га̄ни оккантеййум̣, татра̄пи йо мано падосеййа, на ме со тена са̄санакаро’’ти (ма. ни. 1.232) –-

евам̣ саттху ова̄дам̣,

‘‘тассева тена па̄пийо, йо куддхам̣ пат̣икуджджхати;

куддхам̣ аппат̣икуджджханто, сан̇га̄мам̣ джети дуджджайам̣.

‘‘убхиннаматтхам̣ чарати, аттано ча парасса ча;

парам̣ сан̇купитам̣ н̃атва̄, йо сато упасаммати’’. (сам̣. ни. 1.188);

‘‘саттиме, бхиккхаве, дхамма̄ сапаттаканта̄ сапаттакаран̣а̄ кодханам̣ а̄гаччханти иттхим̣ ва̄ пурисам̣ ва̄. катаме сатта? идха, бхиккхаве, сапатто сапаттасса евам̣ иччхати – ‘ахо, вата̄йам̣ дуббан̣н̣о асса̄’ти. там̣ кисса хету? на, бхиккхаве, сапатто сапаттасса ван̣н̣авата̄йа нандати. кодхана̄йам̣, бхиккхаве, пурисапуггало кодха̄бхибхӯто кодхапарето кин̃ча̄пи со хоти сунха̄то сувилитто каппитакесамассу ода̄таваттхавасано, атха кхо со дуббан̣н̣ова хоти кодха̄бхибхӯто. айам̣, бхиккхаве, пат̣хамо дхаммо сапаттаканто сапаттакаран̣о кодханам̣ а̄гаччхати иттхим̣ ва̄ пурисам̣ ва̄ (а. ни. 7.64).

‘‘пуна чапарам̣, бхиккхаве, сапатто сапаттасса евам̣ иччхати – ‘ахо, вата̄йам̣ дуккхам̣ сайеййа̄’ти…пе… ‘на пачураттхо асса̄’ти…пе… ‘на бхогава̄ асса̄’ти…пе… ‘на йасава̄ асса̄’ти…пе… ‘на миттава̄ асса̄’ти…пе… ‘ка̄йасса бхеда̄ парам̣ маран̣а̄ апа̄йам̣ дуггатим̣ винипа̄там̣ нирайам̣ упападжджеййа̄’ти. там̣ кисса хету? на, бхиккхаве, сапатто сапаттасса сугатигаманена нандати. кодхана̄йам̣, бхиккхаве, пурисапуггало кодха̄бхибхӯто кодхапарето ка̄йена дуччаритам̣ чарати, ва̄ча̄йа… манаса̄ дуччаритам̣ чарати. со ка̄йена дуччаритам̣ чаритва̄…пе… ва̄ча̄йа…пе… манаса̄ дуччаритам̣ чаритва̄ ка̄йасса бхеда̄ парам̣ маран̣а̄…пе… нирайам̣ упападжджати кодха̄бхибхӯто’’ти (а. ни. 7.64).

‘‘куддхо аттхам̣ на джа̄на̄ти, куддхо дхаммам̣ на пассати…пе…. (а. ни. 7.64; маха̄ни. 5);

‘‘йена кодхена куддха̄се, сатта̄ гаччханти дуггатим̣;

там̣ кодхам̣ саммадан̃н̃а̄йа, паджаханти випассино. (итиву. 4);

‘‘кодхам̣ джахе виппаджахеййа ма̄нам̣, сам̣йоджанам̣ саббаматиккамеййа. (дха. па. 221);

‘‘анаттхаджанано кодхо, кодхо читтаппакопано. (а. ни. 7.64; итиву. 88);

‘‘ека̄пара̄дхам̣ кхама бхӯрипан̃н̃а, на пан̣д̣ита̄ кодхабала̄ бхавантӣ’’ти. (джа̄. 1.15.19) –

евама̄дина̄ найена кодхе а̄дӣнаван̃ча паччавеккхатопи кодхо винайам̣ упети. тасма̄ евам̣ паччавеккхитва̄ кодхам̣ винентопи еса винетӣти вуччати.

кодханти ‘‘анаттхам̣ ме ачарӣти а̄гха̄то джа̄йатӣ’’тиа̄дина̄ (дӣ. ни. 3.340; а. ни. 9.29) найена сутте вутта̄нам̣ наваннам̣, ‘‘аттхам̣ ме на чарӣ’’ти а̄дӣнан̃ча таппат̣ипаккхато сиддха̄нам̣ наваннамева̄ти ат̣т̣ха̄расаннам̣, кха̄н̣укан̣т̣ака̄дина̄ ат̣т̣ха̄нена саддхим̣ екӯнавӣсатийа̄ а̄гха̄таваттхӯнам̣ ан̃н̃атара̄гха̄таваттхусамбхавам̣ а̄гха̄там̣. висат̣анти виттхатам̣. саппависанти саппасса висам̣. ива̄ти опаммавачанам̣, и-ка̄ра лопам̣ катва̄ ва-иччева вуттам̣. осадхехӣти агадехи. идам̣ вуттам̣ хоти – йатха̄ висатикиччхако веджджо саппена дат̣т̣хам̣ саббам̣ ка̄йам̣ пхаритва̄ т̣хитам̣ висат̣ам̣ саппависам̣ мӯлакхандхатачапаттапуппха̄дӣнам̣ ан̃н̃атарехи на̄на̄бхесаджджехи пайоджетва̄ катехи ва̄ осадхехи кхиппамева винеййа, евамевам̣ йо йатха̄вуттенаттхена уппатитам̣ читтасанта̄нам̣ бйа̄петва̄ т̣хитам̣ кодхам̣ йатха̄вуттесу винайанӯпа̄йесу йена кеначи упа̄йена винети на̄дхива̄сети паджахати винодети бйантӣкаротӣти.

со бхиккху джаха̄ти орапа̄ранти со евам̣ кодхам̣ виненто бхиккху йасма̄ кодхо татийамаггена саббасо пахӣйати, тасма̄ орапа̄расан̃н̃ита̄ни пан̃чорамбха̄гийасам̣йоджана̄ни джаха̄тӣти ведитаббо. ависесена хи па̄ранти тӣрасса на̄мам̣, тасма̄ ора̄ни ча та̄ни сам̣са̄раса̄гарасса па̄рабхӯта̄ни ча̄ти катва̄ ‘‘орапа̄ра’’нти вуччати. атха ва̄ ‘‘йо уппатитам̣ винети кодхам̣ висат̣ам̣ саппависам̣ва осадхехи’’, со татийамаггена саббасо кодхам̣ винетва̄ ана̄га̄мипхале т̣хито бхиккху джаха̄ти орапа̄рам̣. таттха оранти сакаттабха̄во, па̄ранти параттабха̄во. орам̣ ва̄ чха аджджхаттика̄ни а̄йатана̄ни, па̄рам̣ чха ба̄хира̄йатана̄ни. татха̄ орам̣ мануссалоко, па̄рам̣ девалоко. орам̣ ка̄мадха̄ту, па̄рам̣ рӯпа̄рӯпадха̄ту. орам̣ ка̄марӯпабхаво, па̄рам̣ арӯпабхаво. орам̣ аттабха̄во, па̄рам̣ аттабха̄васукхӯпакаран̣а̄ни. еваметасмим̣ орапа̄ре чатуттхамаггена чхандара̄гам̣ паджаханто ‘‘джаха̄ти орапа̄ра’’нти вуччати. еттха ча кин̃ча̄пи ана̄га̄мино ка̄мара̄гасса пахӣнатта̄ идхаттабха̄ва̄дӣсу чхандара̄го ева наттхи; апича кхо панасса татийамагга̄дӣнам̣ вийа ван̣н̣аппака̄санаттхам̣ саббаметам̣ орапа̄рабхедам̣ сан̇гахетва̄ таттха чхандара̄гаппаха̄нена ‘‘джаха̄ти орапа̄ра’’нти вуттам̣.

ида̄ни тассаттхасса вибха̄ванаттха̄йа упамам̣ а̄ха ‘‘ураго джин̣н̣амива тачам̣ пура̄н̣а’’нти. таттха урена гаччхатӣти ураго, саппассетам̣ адхивачанам̣. со дувидхо – ка̄марӯпӣ ча ака̄марӯпӣ ча. ка̄марӯпӣпи дувидхо – джаладжо тхаладжо ча. джаладжо джале ева ка̄марӯпам̣ лабхати, на тхале, сан̇кхапа̄ладжа̄таке сан̇кхапа̄лана̄гара̄джа̄ вийа. тхаладжо тхале ева, на джале. со джаджджарабха̄вена джин̣н̣ам̣, чирака̄лата̄йа пура̄н̣ан̃ча̄ти сан̇кхам̣ гатам̣. тачам̣ джаханто чатуббидхена джаха̄ти – саджа̄тийам̣ т̣хито, джигуччханто, нисса̄йа, тха̄мена̄ти. саджа̄ти на̄ма саппаджа̄ти дӣгхаттабха̄во. урага̄ хи пан̃часу т̣ха̄несу саджа̄тим̣ на̄тиваттанти – упапаттийам̣, чутийам̣, виссат̣т̣ханиддоккамане, сама̄наджа̄тийа̄ метхунапат̣исеване, джин̣н̣атача̄панайане ча̄ти. саппо хи йада̄ тачам̣ джаха̄ти, тада̄ саджа̄тийам̣йева т̣хатва̄ джаха̄ти. саджа̄тийам̣ т̣хитопи ча джигуччханто джаха̄ти. джигуччханто на̄ма йада̄ упад̣д̣хат̣т̣ха̄не мутто хоти, упад̣д̣хат̣т̣ха̄не амутто оламбати, тада̄ нам̣ ат̣т̣ӣйанто джаха̄ти. евам̣ джигуччхантопи ча дан̣д̣антарам̣ ва̄ мӯлантарам̣ ва̄ па̄са̄н̣антарам̣ ва̄ нисса̄йа джаха̄ти. нисса̄йа джахантопи ча тха̄мам̣ джанетва̄, усса̄хам̣ катва̄, вӣрийена ван̇кам̣ нан̇гут̣т̣хам̣ катва̄, пассасантова пхан̣ам̣ каритва̄ джаха̄ти. евам̣ джахитва̄ йенака̄мам̣ паккамати. евамевам̣ айампи бхиккху орапа̄рам̣ джахитука̄мо чатуббидхена джаха̄ти – саджа̄тийам̣ т̣хито, джигуччханто, нисса̄йа, тха̄мена̄ти. саджа̄ти на̄ма бхиккхуно ‘‘арийа̄йа джа̄тийа̄ джа̄то’’ти (ма. ни. 2.351) вачанато сӣлам̣. тенева̄ха ‘‘сӣле патит̣т̣ха̄йа наро саппан̃н̃о’’ти (сам̣. ни. 1.23; пет̣ако. 22). еваметиссам̣ саджа̄тийам̣ т̣хито бхиккху там̣ сакаттабха̄ва̄дибхедам̣ орапа̄рам̣ джин̣н̣апура̄н̣атачамива дуккхам̣ джанентам̣ таттха таттха а̄дӣнавадассанена джигуччханто калйа̄н̣амитте нисса̄йа адхиматтава̄йа̄масан̇кха̄там̣ тха̄мам̣ джанетва̄ ‘‘дивасам̣ чан̇камена нисаджджа̄йа а̄варан̣ӣйехи дхаммехи читтам̣ парисодхетӣ’’ти (а. ни. 3.16; вибха. 519) вуттанайена раттиндивам̣ чхадха̄ вибхаджитва̄ гхат̣енто ва̄йаманто ураго вийа, ван̇кам̣ нан̇гут̣т̣хам̣ паллан̇кам̣ а̄бхуджитва̄ ураго вийа пассасанто, айампи аситхилапараккамата̄йа ва̄йаманто ураго вийа пхан̣ам̣ каритва̄, айампи н̃а̄н̣авиппха̄рам̣ джанетва̄ урагова тачам̣ орапа̄рам̣ джаха̄ти. джахитва̄ ча ураго вийа охитатачо йенака̄мам̣ айампи охитабха̄ро анупа̄дисесанибба̄надха̄тудисам̣ паккаматӣти. тена̄ха бхагава̄ –

‘‘йо уппатитам̣ винети кодхам̣, висат̣ам̣ саппависам̣ва осадхехи;

со бхиккху джаха̄ти орапа̄рам̣, ураго джин̣н̣амива тачам̣ пура̄н̣а’’нти.

евамеса̄ бхагавата̄ арахаттаникӯт̣ена пат̣хамага̄тха̄ десита̄ти.

2. ида̄ни дутийага̄тха̄йа аттхаван̣н̣ана̄ккамо ануппатто. татра̄пи –

‘‘йена йаттха йада̄ йасма̄, вутта̄ га̄тха̄ айам̣ имам̣;

видхим̣ пака̄сайитва̄сса̄, карисса̄маттхаван̣н̣ана’’нти. –

айамева ма̄тика̄. тато паран̃ча саббага̄тха̄су. ативиттха̄рабхайена пана ито пабхути ма̄тикам̣ аниккхипитва̄ уппаттидассананайенева тасса̄ тасса̄ аттхам̣ дассенто аттхаван̣н̣анам̣ карисса̄ми. сеййатхидам̣ йо ра̄гамудаччхида̄ асесанти айам̣ дутийага̄тха̄.

тассуппатти – екам̣ самайам̣ бхагава̄ са̄ваттхийам̣ вихарати джетаване ана̄тхапин̣д̣икасса а̄ра̄ме. тена кхо пана самайена а̄йасмато са̄рипуттаттхерасса упат̣т̣ха̄ко ан̃н̃атаро суван̣н̣ака̄рапутто тхерасса сантике паббаджито. тхеро тасса ‘‘дахара̄нам̣ асубхам̣ саппа̄йа’’нти мантва̄ ра̄гавигха̄таттхам̣ асубхакаммат̣т̣ха̄нам̣ ада̄си. тасса тасмим̣ а̄севанаматтампи читтам̣ на лабхати. со ‘‘анупака̄рам̣ мамета’’нти тхерасса а̄рочеси. тхеро ‘‘дахара̄наметам̣ саппа̄йа’’нти мантва̄ пунапи тадева̄чиккхи. евам̣ чатта̄ро ма̄са̄ атӣта̄, со кин̃чиматтампи висесам̣ на лабхати. тато нам̣ тхеро бхагавато сантикам̣ неси. бхагава̄ ‘‘ависайо, са̄рипутта, туйхетасса саппа̄йам̣ джа̄нитум̣, буддхавенеййо есо’’ти ватва̄ пабхассараван̣н̣ам̣ падумам̣ иддхийа̄ нимминитва̄ тасса хаттхе па̄да̄си – ‘‘ханда, бхиккху, имам̣ виха̄рапаччха̄йа̄йам̣ ва̄лика̄тале на̄л̣ена виджджхитва̄ т̣хапехи, абхимукхан̃часса паллан̇кена нисӣда ‘лохитам̣ лохита’нти а̄вадждженто’’ти. айам̣ кира пан̃ча джа̄тисата̄ни суван̣н̣ака̄рова ахоси. тенасса ‘‘лохитаканимиттам̣ саппа̄йа’’нти н̃атва̄ бхагава̄ лохитакакаммат̣т̣ха̄нам̣ ада̄си. со татха̄ катва̄ мухуттенева йатха̄ккамам̣ таттха чатта̄рипи джха̄на̄ни адхигантва̄ ануломапат̣илома̄дина̄ найена джха̄накӣл̣ам̣ а̄рабхи. атха бхагава̄ ‘там̣ падумам̣ мила̄йатӯ’ти адхит̣т̣ха̄си. со джха̄на̄ вут̣т̣хито там̣ мила̄там̣ ка̄л̣аван̣н̣ам̣ дисва̄ ‘‘пабхассарарӯпам̣ джара̄йа паримаддита’’нти аниччасан̃н̃ам̣ пат̣илабхи. тато нам̣ аджджхаттампи упасам̣хари. тато ‘‘йаданиччам̣ там̣ дуккхам̣, йам̣ дуккхам̣ таданатта̄’’ти тайопи бхаве а̄дитте вийа пасси. евам̣ пассато часса̄видӯре падумассаро аттхи. таттха да̄рака̄ орохитва̄ падума̄ни бхан̃джитва̄ бхан̃джитва̄ ра̄сим̣ каронти. тасса та̄ни удаке падума̄ни нал̣аване аггиджа̄ла̄ вийа кха̄йим̣су, патта̄ни патанта̄ни папа̄там̣ пависанта̄ни вийа кха̄йим̣су, тхале никкхиттападума̄нам̣ агга̄ни мила̄та̄ни аггид̣ад̣д̣ха̄ни вийа кха̄йим̣су. атхасса тадануса̄рена саббадхамме упаниджджха̄йато бхиййосоматта̄йа тайо бхава̄ а̄диттамива ага̄рам̣ аппат̣исаран̣а̄ хутва̄ упат̣т̣хахим̣су. тато бхагава̄ гандхакут̣ийам̣ нисиннова тасса бхиккхуно упари сарӣра̄бхам̣ мун̃чи. са̄ часса мукхам̣йева аджджхоттхари. тато со ‘‘кимета’’нти а̄вадждженто бхагавантам̣ а̄гантва̄ самӣпе т̣хитамива дисва̄ ут̣т̣ха̄йа̄сана̄ ан̃джалим̣ пан̣а̄меси. атхасса бхагава̄ саппа̄йам̣ видитва̄ дхаммам̣ десенто имам̣ обха̄сага̄тхам̣ абха̄си ‘‘йо ра̄гамудаччхида̄ асеса’’нти.

таттха ран̃джанавасена ра̄го, пан̃чака̄магун̣ара̄гассетам̣ адхивачанам̣. удаччхида̄ти уччхиндати, бхан̃джати, вина̄сети. атӣтака̄лика̄нампи хи чхандаси ваттама̄навачанам̣ аккхарачинтака̄ иччханти. асесанти са̄нусайам̣. бхисапуппхам̣ва сароруханти саре вирӯл̣хам̣ падумапуппхам̣ вийа. вигайха̄ти огайха, пависитва̄ти аттхо. сесам̣ пуббасадисамева. ким̣ вуттам̣ хоти? йатха̄ на̄ма ете да̄рака̄ сарам̣ оруйха бхисапуппхам̣ сарорухам̣ чхинданти, евамевам̣ йо бхиккху имам̣ тедха̄тукалокасаннива̄сам̣ огайха –

‘‘наттхи ра̄гасамо агги’’; (дха. па. 202);

‘‘ка̄мара̄гена дайха̄ми, читтам̣ ме паридайхати’’; (сам̣. ни. 1.212);

‘‘йе ра̄гаратта̄нупатанти сотам̣, сайам̣ катам̣ маккат̣акова джа̄лам̣’’. (дха. па. 347);

‘‘ратто кхо, а̄вусо, ра̄гена абхибхӯто парийа̄динначитто па̄н̣ампи ханатӣ’’ти (а. ни. 3.56, 72) –

евама̄динайаманугантва̄ ра̄га̄дӣнавапаччавеккхан̣ена йатха̄вуттаппака̄рехи сӣласам̣вара̄дӣхи сам̣варехи савин̃н̃а̄н̣ака̄вин̃н̃а̄н̣акесу ваттхӯсу асубхасан̃н̃а̄йа ча тхокам̣ тхокам̣ ра̄гам̣ самуччхинданто ана̄га̄мимаггена авасесам̣ арахаттамаггена ча тато анавасесампи уччхиндати пуббе вуттаппака̄ренева со бхиккху джаха̄ти орапа̄рам̣ ураго джин̣н̣амива тачам̣ пура̄н̣анти. евамеса̄ бхагавата̄ арахаттаникӯт̣ена га̄тха̄ десита̄. десана̄парийоса̄не ча со бхиккху арахатте патит̣т̣хитоти.

3. йо тан̣хамудаччхида̄ти ка̄ уппатти? бхагава̄ са̄ваттхийам̣ вихарати. ан̃н̃атаро бхиккху гаггара̄йа поккхаран̣ийа̄ тӣре вихаранто тан̣ха̄васена акусалавитаккам̣ витаккети. бхагава̄ тассаджджха̄сайам̣ видитва̄ имам̣ обха̄сага̄тхамабха̄си.

таттха тассатӣти тан̣ха̄. висайехи титтим̣ на упетӣти аттхо. ка̄мабхававибхаватан̣ха̄наметам̣ адхивачанам̣. саританти гатам̣ паваттам̣, йа̄ва бхавагга̄ аджджхоттхаритва̄ т̣хитанти вуттам̣ хоти. сӣгхасаранти сӣгхага̄миним̣, сандит̣т̣хикасампара̄йикам̣ а̄дӣнавам̣ аган̣етва̄ мухуттенева парачаккава̄л̣ампи бхаваггампи сампа̄пун̣итум̣ саматтханти вуттам̣ хоти. еваметам̣ саритам̣ сӣгхасарам̣ саббаппака̄рампи тан̣хам̣ –

‘‘упаривиса̄ла̄ дуппӯра̄, иччха̄ висат̣ага̄минӣ;

йе ча там̣ анугиджджханти, те хонти чаккадха̄рино’’ти.

‘‘тан̣ха̄дутийо пурисо, дӣгхамаддха̄насам̣сарам̣;

иттхабха̄ван̃н̃атха̄бха̄вам̣, сам̣са̄рам̣ на̄тиваттатӣ’’ти. (итиву. 15, 105; маха̄ни. 191; чӯл̣ани. па̄ра̄йана̄нугӣтига̄тха̄ниддеса 107);

‘‘ӯно локо атитто тан̣ха̄да̄соти кхо, маха̄ра̄джа̄’’ти (ма. ни. 2.305) ча –

евама̄дӣнавапаччавеккхан̣ена вуттаппака̄рехи сӣласам̣вара̄дӣхи ча йо тхокам̣ тхокам̣ висосайитва̄ арахаттамаггена асесам̣ уччхиджджати, со бхиккху тасмим̣йева кхан̣е саббаппака̄рампи джаха̄ти орапа̄ранти. десана̄парийоса̄не со бхиккху арахатте патит̣т̣хитоти.

4. йо ма̄намудаббадхӣти ка̄ уппатти? бхагава̄ са̄ваттхийам̣ вихарати. ан̃н̃атаро бхиккху ган̇га̄йа тӣре вихаранто гимхака̄ле апподаке соте катам̣ нал̣асетум̣ паччха̄ а̄гатена махогхена вуйхама̄нам̣ дисва̄ ‘‘аничча̄ сан̇кха̄ра̄’’ти сам̣вигго ат̣т̣ха̄си. тассаджджха̄сайам̣ видитва̄ бхагава̄ имам̣ обха̄сага̄тхам̣ абха̄си.

таттха ма̄ноти джа̄тиа̄диваттхуко четасо ун̣н̣а̄мо. со ‘‘сеййохамасмӣ’’ти ма̄но, ‘‘садисохамасмӣ’’ти ма̄но, ‘‘хӣнохамасмӣ’’ти ма̄ноти евам̣ тивидхо хоти. пуна ‘‘сеййасса сеййохамасмӣти, сеййасса садисо, сеййасса хӣно, садисасса сеййо, садисасса садисо, садисасса хӣно, хӣнасса сеййо, хӣнасса садисо, хӣнасса хӣнохамасмӣ’’ти ма̄ноти евам̣ нававидхо хоти. там̣ саббаппака̄рампи ма̄нам̣ –

‘‘йена ма̄нена матта̄се, сатта̄ гаччханти дуггати’’нти. (итиву. 6) –

а̄дина̄ найена таттха а̄дӣнавапаччавеккхан̣ена вуттаппака̄рехи сӣласам̣вара̄дӣхи ча йо тхокам̣ тхокам̣ вадхенто килеса̄нам̣ абаладуббалатта̄ нал̣асетусадисам̣ локуттарадхамма̄нам̣ атибалатта̄ махогхасадисена арахаттамаггена асесам̣ удаббадхи, анавасесаппаха̄навасена уччхинданто вадхетӣти вуттам̣ хоти. со бхиккху тасмим̣йева кхан̣е саббаппака̄рампи джаха̄ти орапа̄ранти. десана̄парийоса̄не со бхиккху арахатте патит̣т̣хитоти.

5. ти ка̄ уппатти? имисса̄ га̄тха̄йа ито пара̄нан̃ча два̄дасаннам̣ ека̄йева уппатти. екам̣ самайам̣ бхагава̄ са̄ваттхийам̣ вихарати. тена кхо пана самайена ан̃н̃атаро бра̄хман̣о аттано дхӣтуйа̄ ва̄реййе паччупат̣т̣хите чинтеси – ‘‘кеначи васалена апарибхуттапуббехи пуппхехи да̄рикам̣ алан̇каритва̄ патикулам̣ песесса̄мӣ’’ти. со сантараба̄хирам̣ са̄ваттхим̣ вичинанто кин̃чи тин̣апуппхампи апарибхуттапуббам̣ на̄ддаса. атха самбахуле дхуттакаджа̄тике бра̄хман̣ада̄раке саннипатите дисва̄ ‘‘ете пуччхисса̄ми, авассам̣ самбахулесу кочи джа̄ниссатӣ’’ти упасан̇камитва̄ пуччхи. те там̣ бра̄хман̣ам̣ уппан̣д̣ента̄ а̄хам̣су – ‘‘удумбарапуппхам̣ на̄ма, бра̄хман̣а, локе на кеначи парибхуттапуббам̣. тена дхӣтарам̣ алан̇каритва̄ дехӣ’’ти. со дутийадивасе ка̄лассева вут̣т̣ха̄йа бхаттависсаггам̣ катва̄ ачираватийа̄ надийа̄ тӣре удумбараванам̣ гантва̄ екамекам̣ руккхам̣ вичинанто пуппхасса ван̣т̣аматтампи на̄ддаса. атха вӣтиватте маджджханхике дутийатӣрам̣ агама̄си. таттха ча ан̃н̃атаро бхиккху ан̃н̃атарасмим̣ манун̃н̃е руккхамӯле дива̄виха̄рам̣ нисинно каммат̣т̣ха̄нам̣ манаси кароти. со таттха упасан̇камитва̄ аманасикаритва̄, саким̣ нисӣдитва̄, саким̣ уккут̣ико хутва̄, саким̣ т̣хатва̄, там̣ руккхам̣ саббаса̄кха̄вит̣апапаттантаресу вичинанто киламати. тато нам̣ со бхиккху а̄ха – ‘‘бра̄хман̣а, ким̣ маггасӣ’’ти? ‘‘удумбарапуппхам̣, бхо’’ти. ‘‘удумбарапуппхам̣ на̄ма, бра̄хман̣а, локе наттхи, муса̄ етам̣ вачанам̣, ма̄ килама̄’’ти. атха бхагава̄ тасса бхиккхуно аджджха̄сайам̣ видитва̄ обха̄сам̣ мун̃читва̄ самуппаннасаманна̄ха̄рабахума̄насса има̄ обха̄сага̄тха̄йо абха̄си ‘‘йо на̄джджхагама̄ бхавесу са̄ра’’нти сабба̄ ваттабба̄.

таттха пат̣хамага̄тха̄йа та̄ва на̄джджхагама̄ти на̄дхигаччхи, на̄дхигаччхати ва̄. бхавесӯти ка̄марӯпа̄рӯпасан̃н̃ӣасан̃н̃ӣневасан̃н̃ӣна̄сан̃н̃ӣекавока̄рачатувока̄рапан̃чавока̄рабхавесу. са̄ранти ниччабха̄вам̣ аттабха̄вам̣ ва̄. вичинанти пан̃н̃а̄йа гавесанто. пуппхамива удумбаресӯти йатха̄ удумбараруккхесу пуппхам̣ вичинанто еса бра̄хман̣о на̄джджхагама̄, евам̣ йо йога̄вачаропи пан̃н̃а̄йа вичинанто саббабхавесу кин̃чи са̄рам̣ на̄джджхагама̄. со аса̄ракат̣т̣хена те дхамме аниччато анаттато ча випассанто анупуббена локуттарадхамме адхигаччханто джаха̄ти орапа̄рам̣ ураго джин̣н̣амива тачам̣ пура̄н̣анти айаматтхо йоджана̄ ча. авасесага̄тха̄су панасса йоджанам̣ аватва̄ висесаттхаматтамева ваккха̄ма.

6. ‘‘йассантарато на санти копа̄,

итибхава̄бхаватан̃ча вӣтиватто’’ти. (уда̄. 20) –

еттха та̄ва айам̣ ‘антарасаддо’ –

‘‘надӣтӣресу сан̣т̣ха̄не, сабха̄су ратхийа̄су ча;

джана̄ сан̇гамма мантенти, ман̃ча тан̃ча кимантара’’нти. (сам̣. ни. 1.228);

‘‘аппаматтакена висеса̄дхигамена антара̄ воса̄нама̄па̄ди’’ (а. ни. 10.84);

‘‘анаттхаджанано кодхо, кодхо читтаппакопано;

бхайамантарато джа̄там̣, там̣ джано на̄вабуджджхатӣ’’ти. (а. ни. 7.64; итиву. 88) –

евам̣ ка̄ран̣авемаджджхачитта̄дӣсу самбахулесу аттхесу диссати. идха пана читте. тато йассантарато на санти копа̄ти татийамаггена самӯхататта̄ йасса читте на санти копа̄ти аттхо. йасма̄ пана бхавоти сампатти, вибхавоти випатти. татха̄ бхавоти вуддхи, вибхавоти ха̄ни. бхавоти сассато, вибхавоти уччхедо. бхавоти пун̃н̃ам̣, вибхавоти па̄пам̣. вибхаво абхавоти ча аттхато екамева. тасма̄ итибхава̄бхаватан̃ча вӣтиваттоти еттха йа̄ еса̄ сампаттивипаттивуд̣д̣хиха̄нисассатуччхедапун̃н̃апа̄павасена ити анекаппака̄ра̄ бхава̄бхавата̄ вуччати. чатӯхипи маггехи йатха̄самбхавам̣ тена тена найена там̣ итибхава̄бхаватан̃ча вӣтиваттоти еваматтхо н̃а̄таббо.

7. йасса витакка̄ти еттха пана йасса бхиккхуно тайо ка̄мабйа̄па̄давихим̣са̄витакка̄, тайо н̃а̄тиджанапада̄маравитакка̄, тайо пара̄нуддайата̄пат̣исам̣йуттала̄бхасакка̄расилокаанаван̃н̃аттипат̣исам̣йуттавитакка̄ти ете нава витакка̄ самантабхаддаке вуттанайена таттха таттха а̄дӣнавам̣ паччавеккхитва̄ пат̣ипаккхававаттха̄нена тасса тасса паха̄насаматтхехи тӣхи хет̣т̣химамаггехи ча видхӯпита̄ бхусам̣ дхӯпита̄ санта̄пита̄ дад̣д̣ха̄ти аттхо. евам̣ видхӯпетва̄ ча аджджхаттам̣ сувикаппита̄ асеса̄, нийакаджджхаттабхӯте аттано кхандхасанта̄не аджджхаттаджджхаттабхӯте читте ча йатха̄ на пуна самбхаванти, евам̣ арахаттамаггена асеса̄ чхинна̄. чхиннан̃хи каппитанти вуччати. йатха̄ха ‘‘каппитакесамассӯ’’ти (сам̣. ни. 1.122; 4.365). еваметтха аттхо дат̣т̣хаббо.

8. ида̄ни йо на̄ччаса̄рӣти еттха йо на̄ччаса̄рӣти йо на̄тидха̄ви. на паччаса̄рӣти на охӣйи. ким̣ вуттам̣ хоти? ачча̄раддхавӣрийена хи уддхачче патанто ачча̄сарати, атиситхилена косадждже патанто пачча̄сарати. татха̄ бхаватан̣ха̄йа атта̄нам̣ киламенто ачча̄сарати, ка̄матан̣ха̄йа ка̄масукхамануйун̃джанто пачча̄сарати. сассатадит̣т̣хийа̄ ачча̄сарати, уччхедадит̣т̣хийа̄ пачча̄сарати. атӣтам̣ анусочанто ачча̄сарати, ана̄гата пат̣икан̇кханто пачча̄сарати. пуббанта̄нудит̣т̣хийа̄ ачча̄сарати, апаранта̄нудит̣т̣хийа̄ пачча̄сарати. тасма̄ йо ете убхо анте ваджджетва̄ маджджхимам̣ пат̣ипадам̣ пат̣ипаджджанто на̄ччаса̄рӣ на паччаса̄рӣти евам̣ вуттам̣ хоти. саббам̣ аччагама̄ имам̣ папан̃чанти та̄йа ча пана арахаттамаггавоса̄на̄йа маджджхима̄йа пат̣ипада̄йа саббам̣ имам̣ ведана̄сан̃н̃а̄витаккаппабхавам̣ тан̣ха̄ма̄надит̣т̣хисан̇кха̄там̣ тивидхам̣ папан̃чам̣ аччагама̄ атикканто, саматиккантоти аттхо.

9. таданантарага̄тха̄йа пана саббам̣ витатхамиданти н̃атва̄ локети айамева висесо. тассаттхо – саббанти анавасесам̣, сакаламанӯнанти вуттам̣ хоти. евам̣ сантепи пана випассанупагам̣ локийакхандха̄йатанадха̄туппабхедам̣ сан̇кхатамева идха̄дхиппетам̣. витатханти вигатататхабха̄вам̣. ниччанти ва̄ сукханти ва̄ субханти ва̄ атта̄ти ва̄ йатха̄ йатха̄ килесавасена ба̄ладжанехи гайхати, татха̄татха̄бха̄вато витатханти вуттам̣ хоти. иданти тамева саббам̣ паччаккхабха̄вена дассенто а̄ха. н̃атва̄ти маггапан̃н̃а̄йа джа̄нитва̄, тан̃ча пана асаммохато, на висайато. локети ока̄салоке саббам̣ кхандха̄дибхедам̣ дхаммаджа̄там̣ ‘‘витатхамида’’нти н̃атва̄ти самбандхо.

10-13. ида̄ни ито пара̄су чатӯсу га̄тха̄су вӣталобхо вӣтара̄го вӣтадосо вӣтамохоти ете висеса̄. еттха луббханавасена лобхо. саббасан̇га̄хикаметам̣ пат̣хамасса акусаламӯласса адхивачанам̣, висамалобхасса ва̄. йо со ‘‘аппекада̄ ма̄туматтӣсупи лобхадхамма̄ уппаджджанти, бхагиниматтӣсупи лобхадхамма̄ уппаджджанти, дхӣтуматтӣсупи лобхадхамма̄ уппаджджантӣ’’ти (сам̣. ни. 4.127) евам̣ вутто. раджджанавасена ра̄го, пан̃чака̄магун̣ара̄гассетам̣ адхивачанам̣. дуссанавасена досо, пуббе вуттакодхассетам̣ адхивачанам̣. муйханавасена мохо, чатӯсу арийасаччесу ан̃н̃а̄н̣ассетам̣ адхивачанам̣. таттха йасма̄ айам̣ бхиккху лобхам̣ джигуччханто випассанам̣ а̄рабхи ‘‘куда̄ссу на̄ма̄хам̣ лобхам̣ винетва̄ вигаталобхо вихареййа’’нти, тасма̄ тасса лобхаппаха̄нӯпа̄йам̣ саббасан̇кха̄ра̄нам̣ витатхабха̄вадассанам̣ лобхаппаха̄на̄нисам̣сан̃ча орапа̄раппаха̄нам̣ дассенто имам̣ га̄тхама̄ха. еса найо ито пара̄супи. кечи пана̄ху – ‘‘йатха̄вуттенева найена ете дхамме джигуччхитва̄ випассанама̄раддхасса тасса тасса бхиккхуно екамека̄ва еттха га̄тха̄ вутта̄’’ти. йам̣ руччати, там̣ гахетаббам̣. еса найо ито пара̄су чатӯсу га̄тха̄су.

14. айам̣ панеттха аттхаван̣н̣ана̄ – аппахӣнат̣т̣хена санта̄не сайантӣти анусайа̄ ка̄мара̄гапат̣игхама̄надит̣т̣хивичикиччха̄бхавара̄га̄виджджа̄нам̣ етам̣ адхивачанам̣. сампайуттадхамма̄нам̣ аттано а̄ка̄ра̄нувидха̄нат̣т̣хена мӯла̄; акхемат̣т̣хена акусала̄; дхамма̄нам̣ патит̣т̣ха̄бхӯта̄типи мӯла̄; са̄ваджджадуккхавипа̄кат̣т̣хена акусала̄; убхайампетам̣ лобхадосамоха̄нам̣ адхивачанам̣. те хи ‘‘лобхо, бхиккхаве, акусалан̃ча акусаламӯлан̃ча̄’’тиа̄дина̄ найена евам̣ ниддит̣т̣ха̄. евамете анусайа̄ тена тена маггена пахӣнатта̄ йасса кечи на санти, ете ча акусаламӯла̄ татхева самӯхата̄се, самӯхата̄ иччева аттхо. паччаттабахувачанасса хи се-ка̄ра̄гамам̣ иччханти саддалаккхан̣аковида̄. ат̣т̣хакатха̄чарийа̄ пана ‘‘сети нипа̄то’’ти ван̣н̣айанти. йам̣ руччати, там̣ гахетаббам̣. еттха пана ‘‘кин̃ча̄пи со евам̣видхо бхиккху кхӣн̣а̄саво хоти, кхӣн̣а̄саво ча нева а̄дийати, на паджахати, паджахитва̄ т̣хито’’ти вутто. татха̄пи ваттама̄насамӣпе ваттама̄навачаналаккхан̣ена ‘‘джаха̄ти орапа̄ра’’нти вуччати. атха ва̄ анупа̄дисеса̄йа ча нибба̄надха̄туйа̄ паринибба̄йанто аттано аджджхаттикаба̄хира̄йатанасан̇кха̄там̣ джаха̄ти орапа̄ранти ведитаббо.

таттха килесапат̣ипа̄т̣ийа̄ маггапат̣ипа̄т̣ийа̄ ча̄ти двидха̄ анусайа̄нам̣ абха̄во ведитаббо. килесапат̣ипа̄т̣ийа̄ хи ка̄мара̄га̄нусайапат̣игха̄нусайа̄нам̣ татийамаггена абха̄во хоти, ма̄на̄нусайасса чатуттхамаггена, дит̣т̣ха̄нусайавичикиччха̄нусайа̄нам̣ пат̣хамамаггена, бхавара̄га̄нусайа̄виджджа̄нусайа̄нам̣ чатуттхамаггенева. маггапат̣ипа̄т̣ийа̄ пана пат̣хамамаггена дит̣т̣ха̄нусайавичикиччха̄нусайа̄нам̣ абха̄во хоти. дутийамаггена ка̄мара̄га̄нусайапат̣игха̄нусайа̄нам̣ танубха̄во, татийамаггена саббасо абха̄во, чатуттхамаггена ма̄на̄нусайабхавара̄га̄нусайа̄виджджа̄нусайа̄нам̣ абха̄во хоти. таттха йасма̄ на саббе анусайа̄ акусаламӯла̄; ка̄мара̄габхавара̄га̄нусайа̄ ева хи лобха̄кусаламӯлена сан̇гахам̣ гаччханти. пат̣игха̄нусайа̄виджджа̄нусайа̄ ча ‘‘досо акусаламӯлам̣, мохо акусаламӯлам̣’’ иччева сан̇кхам̣ гаччханти, дит̣т̣хима̄навичикиччха̄нусайа̄ пана на кин̃чи акусаламӯлам̣ хонти, йасма̄ ва̄ анусайа̄бха̄вавасена ча акусаламӯласамуггха̄тавасена ча килесаппаха̄нам̣ пат̣т̣хапеси, тасма̄ –

‘‘йасса̄нусайа̄ на санти кечи, мӯла̄ ча акусала̄ самӯхата̄се’’. –

ити бхагава̄ а̄ха.

15. йасса даратхаджа̄ти еттха пана пат̣хамуппанна̄ килеса̄ парил̣а̄хат̣т̣хена даратха̄ на̄ма, апара̄паруппанна̄ пана техи даратхехи джа̄татта̄ даратхаджа̄ на̄ма. оранти сакка̄йо вуччати. йатха̄ха – ‘‘оримам̣ тӣранти кхо, бхиккху, сакка̄йассетам̣ адхивачана’’нти (сам̣. ни. 4.238). а̄гамана̄йа̄ти уппаттийа̄. паччайа̄сети паччайа̄ ева. ким̣ вуттам̣ хоти? йасса пана упа̄да̄наккхандхаггахан̣а̄йа паччайабхӯта̄ арийамаггена пахӣнатта̄, кечи даратхаджавевачана̄ килеса̄ на санти, пуббе вуттанайенева со бхиккху джаха̄ти орапа̄ранти.

16. йасса ванатхаджа̄ти еттхапи даратхаджа̄ вийа ванатхаджа̄ ведитабба̄. вачанаттхе пана айам̣ висесо – вануте, ванотӣти ва̄ ванам̣ йа̄чати севати бхаджатӣти аттхо. тан̣ха̄йетам̣ адхивачанам̣. са̄ хи висайа̄нам̣ паттханато севанато ча ‘‘вана’’нти вуччати. там̣ парийут̣т̣ха̄навасена ванам̣ тхарати танотӣти ванатхо, тан̣ха̄нусайассетам̣ адхивачанам̣. ванатха̄ джа̄та̄ти ванатхаджа̄ти. кечи пана̄ху ‘‘саббепи килеса̄ гаханат̣т̣хена ванатхоти вуччанти, апара̄паруппанна̄ пана ванатхаджа̄’’ти. айамева четтха урагасутте аттхо адхиппето, итаро пана дхаммападага̄тха̄йам̣. винибандха̄йа бхава̄йа̄ти бхававинибандха̄йа. атха ва̄ читтасса висайесу винибандха̄йа а̄йатим̣ уппаттийа̄ ча̄ти аттхо. хетуйева хетукаппа̄.

17. йо нӣваран̣ети еттха нӣваран̣а̄ти читтам̣, хитапат̣ипаттим̣ ва̄ нӣварантӣти нӣваран̣а̄, пат̣иччха̄дентӣти аттхо. паха̄йа̄ти чхад̣д̣етва̄. пан̃ча̄ти тесам̣ сан̇кхйа̄париччхедо. ӣгха̄бха̄вато анӣгхо. катхам̣катха̄йа тин̣н̣атта̄ тин̣н̣акатхам̣катхо. вигатасаллатта̄ висалло. ким̣ вуттам̣ хоти? йо бхиккху ка̄маччханда̄дӣни пан̃ча нӣваран̣а̄ни самантабхаддаке вуттанайена са̄ман̃н̃ато висесато ча нӣваран̣есу а̄дӣнавам̣ дисва̄ тена тена маггена паха̄йа тесан̃ча пахӣнатта̄ ева килесадуккхасан̇кха̄тасса ӣгхасса̄бха̄вена анӣгхо, ‘‘ахосим̣ ну кхо ахам̣ атӣтамаддха̄на’’нтиа̄дина̄ (ма. ни. 1.18; сам̣. ни. 2.20) найена паватта̄йа катхам̣катха̄йа тин̣н̣атта̄ тин̣н̣акатхам̣катхо, ‘‘таттха катаме пан̃ча салла̄? ра̄гасалло, досасалло, мохасалло, ма̄насалло, дит̣т̣хисалло’’ти вутта̄нам̣ пан̃чаннам̣ салла̄нам̣ вигататта̄ висалло. со бхиккху пуббе вуттанайенева джаха̄ти орапа̄ранти.

атра̄пи ча килесапат̣ипа̄т̣ийа̄ маггапат̣ипа̄т̣ийа̄ ча̄ти двидха̄ ева нӣваран̣аппаха̄нам̣ ведитаббам̣. килесапат̣ипа̄т̣ийа̄ хи ка̄маччханданӣваран̣асса бйа̄па̄данӣваран̣асса ча татийамаггена паха̄нам̣ хоти, тхинамиддханӣваран̣асса уддхаччанӣваран̣асса ча чатуттхамаггена. ‘‘акатам̣ вата ме кусала’’нтиа̄дина̄ (ма. ни. 3.248; нетти. 120) найена паваттасса виппат̣иса̄расан̇кха̄тасса куккуччанӣваран̣асса вичикиччха̄нӣваран̣асса ча пат̣хамамаггена. маггапат̣ипа̄т̣ийа̄ пана куккуччанӣваран̣асса вичикиччха̄нӣваран̣асса ча пат̣хамамаггена паха̄нам̣ хоти, ка̄маччханданӣваран̣асса бйа̄па̄данӣваран̣асса ча дутийамаггена танубха̄во хоти, татийена анавасесаппаха̄нам̣. тхинамиддханӣваран̣асса уддхаччанӣваран̣асса ча чатуттхамаггена паха̄нам̣ хотӣти. евам̣ –

‘‘йо нӣваран̣е паха̄йа пан̃ча, анӣгхо тин̣н̣акатхам̣катхо висалло;

со бхиккху джаха̄ти орапа̄рам̣, ураго джин̣н̣амиваттачам̣ пура̄н̣а’’нти. –

арахаттаникӯт̣енева бхагава̄ десанам̣ нит̣т̣ха̄песи. десана̄парийоса̄не со бхиккху арахатте патит̣т̣хито. ‘‘екачче йена йена тесам̣ бхиккхӯнам̣ йа̄ йа̄ га̄тха̄ десита̄, тена тена тасса̄ тасса̄ га̄тха̄йа парийоса̄не со со бхиккху арахатте патит̣т̣хито’’ти ваданти.

параматтхаджотика̄йа кхуддака-ат̣т̣хакатха̄йа

суттанипа̄та-ат̣т̣хакатха̄йа урагасуттаван̣н̣ана̄ нит̣т̣хита̄.

2. дханийасуттаван̣н̣ана̄

18. паккоданоти дханийасуттам̣. ка̄ уппатти? бхагава̄ са̄ваттхийам̣ вихарати. тена самайена дханийо гопо махӣтӣре пат̣ивасати. тасса̄йам̣ пуббайого – кассапасса бхагавато па̄вачане диббама̄не вӣсати вассасахасса̄ни дивасе дивасе сан̇гхасса вӣсати сала̄кабхатта̄ни ада̄си. со тато чуто девесу уппанно. евам̣ девалоке екам̣ буддхантарам̣ кхепетва̄ амха̄кам̣ бхагавато ка̄ле видехарат̣т̣хамаджджхе паббатарат̣т̣хам̣ на̄ма аттхи таттха дхаммакоран̣д̣ам̣ на̄ма нагарам̣, тасмим̣ нагаре сет̣т̣хипутто хутва̄ абхиниббатто, гойӯтхам̣ нисса̄йа джӣвати. тасса хи тим̣саматта̄ни госахасса̄ни хонти, саттавӣсасахасса̄ га̄во кхӣрам̣ дуйханти. гопа̄ на̄ма нибаддхава̄сино на хонти. вассике чатта̄рома̄се тхале васанти, авасесе ат̣т̣хама̄се йаттха тин̣одакам̣ сукхам̣ лаббхати, таттха васанти. тан̃ча надӣтӣрам̣ ва̄ джа̄тассаратӣрам̣ ва̄ хоти. атха̄йампи вассака̄ле аттано васитага̄мато никкхамитва̄ гуннам̣ пха̄сувиха̄раттха̄йа ока̄сам̣ гавесанто маха̄махӣ бхиджджитва̄ екато ка̄ламахӣ екато маха̄махиччева сан̇кхам̣ гантва̄ сандама̄на̄ пуна самуддасамӣпе сама̄гантва̄ паватта̄. йам̣ ока̄сам̣ антарадӣпам̣ ака̄си, там̣ пависитва̄ ваччха̄нам̣ са̄лам̣ аттано ча нивесанам̣ ма̄петва̄ ва̄сам̣ каппеси. тасса сатта путта̄, сатта дхӣтаро, сатта сун̣иса̄, анеке ча каммака̄ра̄ хонти. гопа̄ на̄ма вассанимиттам̣ джа̄нанти. йада̄ сакун̣ика̄ кула̄вака̄ни руккхагге каронти, каккат̣ака̄ удакасамӣпе два̄рам̣ пидахитва̄ тхаласамӣпадва̄рена вал̣ан̃дженти, тада̄ сувут̣т̣хика̄ бхависсатӣти ган̣ханти. йада̄ пана сакун̣ика̄ кула̄вака̄ни нӣчат̣т̣ха̄не удакапит̣т̣хе каронти, каккат̣ака̄ тхаласамӣпе два̄рам̣ пидахитва̄ удакасамӣпадва̄рена вал̣ан̃дженти, тада̄ дуббут̣т̣хика̄ бхависсатӣти ган̣ханти.

атха со дханийо сувут̣т̣хиканимитта̄ни упасаллаккхетва̄ упакат̣т̣хе вассака̄ле антарадӣпа̄ никкхамитва̄ маха̄махийа̄ паратӣре саттасатта̄хампи деве вассанте удакена анаджджхоттхаран̣ока̄се аттано васанока̄сам̣ катва̄ саманта̄ париккхипитва̄, ваччхаса̄ла̄йо ма̄петва̄, таттха нива̄сам̣ каппеси. атхасса да̄рутин̣а̄дисан̇гахе кате саббесу путтада̄ракаммакарапорисесу сама̄нийесу джа̄тесу на̄наппака̄ре кхаджджабходждже пат̣ийатте саманта̄ чатуддиса̄ мегхаман̣д̣ала̄ни ут̣т̣хахим̣су. со дхенуйо духа̄петва̄, ваччхаса̄ла̄су ваччхе сан̣т̣ха̄петва̄, гуннам̣ чатуддиса̄ дхӯмам̣ ка̄ра̄петва̄, саббапариджанам̣ бходжа̄петва̄, саббакичча̄ни ка̄ра̄петва̄ таттха таттха дӣпе уджджа̄ла̄петва̄, сайам̣ кхӣрена бхаттам̣ бхун̃джитва̄, маха̄сайане сайанто аттано сирисампаттим̣ дисва̄, тут̣т̣хачитто хутва̄, апарадиса̄йа мегхаттханитасаддам̣ сутва̄ нипанно имам̣ уда̄нам̣ уда̄неси ‘‘паккодано дуддхакхӣрохамасмӣ’’ти.

татра̄йам̣ аттхаван̣н̣ана̄ – паккоданоти сиддхабхатто. дуддхакхӣроти га̄во духитва̄ гахитакхӣро. аханти атта̄нам̣ нидассети, асмӣти аттано татха̄бха̄вам̣. паккодано дуддхакхӣро ча ахамасми бхава̄мӣти аттхо. итӣти евама̄ха̄ти аттхо. ниддесе пана ‘‘итӣти падасандхи, падасам̣сагго, падапа̄рипӯри, аккхарасамава̄йо бйан̃джанасилит̣т̣хата̄ пада̄нупуббата̄мета’’нти (чӯл̣ани. аджитама̄н̣авапуччха̄ниддеса 1) евамасса аттхо ван̣н̣ито. сопи идамева сандха̄йа̄ти ведитаббо. йам̣ йам̣ хи падам̣ пуббападена вуттам̣, тасса тасса евама̄ха̄ти етаматтхам̣ пака̄сентойева итисаддо паччхимена падена меттеййо ити ва̄ бхагава̄ ити ва̄ евама̄дина̄ падасандхи хоти, на̄н̃н̃атха̄.

дханийо гопоти тасса сет̣т̣хипуттасса на̄масамодха̄нам̣. со хи йа̄нима̄ни тха̄вара̄дӣни пан̃ча дхана̄ни, тесу т̣хапетва̄ да̄насӣла̄диануга̄микадханам̣, кхеттаваттху-а̄ра̄ма̄дито тха̄варадханатопи, гавасса̄дито джан̇гамадханатопи хиран̃н̃асуван̣н̣а̄дито сам̣ха̄римадханатопи, сиппа̄йатана̄дито ан̇гасамадханатопи йам̣ там̣ локасса пан̃чагораса̄нуппада̄нена бахӯпака̄рам̣ там̣ сандха̄йа ‘‘наттхи госамитам̣ дхана’’нти (сам̣. ни. 1.13; нетти. 123) евам̣ висеситам̣ годханам̣, тена саманна̄гататта̄ дханийо, гуннам̣ па̄ланато гопо. йо хи аттано га̄во па̄лети, со ‘‘гопо’’ти вуччати. йо паресам̣ ветанена бхат̣о хутва̄, со гопа̄лако. айам̣ пана аттанойева, тена гопоти вутто.

анутӣрети тӣрасса самӣпе. махийа̄ти маха̄махӣна̄мика̄йа надийа̄. сама̄нена анукӯлаваттина̄ париджанена саддхим̣ ва̄со йасса со сама̄нава̄со, айан̃ча татха̄видхо. тена̄ха ‘‘сама̄нава̄со’’ти. чханна̄ти тин̣апан̣н̣аччхаданехи ановассака̄ ката̄. кут̣ӣти васанагхарассетам̣ адхивачанам̣. а̄хитоти а̄бхато, джа̄лито ва̄. гинӣти агги. тесу тесу т̣ха̄несу агги ‘‘гинӣ’’ти вохарӣйати. атха че паттхайасӣти ида̄ни йади иччхасӣти вуттам̣ хоти. павасса̄ти син̃ча, паггхара, удакам̣ мун̃ча̄ти аттхо. дева̄ти мегхам̣ а̄лапати. айам̣ та̄веттха падаван̣н̣ана̄.

айам̣ пана аттхаван̣н̣ана̄ – евамайам̣ дханийо гопо аттано сайанагхаре маха̄сайане нипанно мегхаттханитам̣ сутва̄ ‘‘паккоданохамасмӣ’’ти бхан̣анто ка̄йадуккхавӯпасамӯпа̄йам̣ ка̄йасукхахетун̃ча аттано саннихитам̣ дӣпети. ‘‘дуддхакхӣрохамасмӣ’’ти бхан̣анто читтадуккхавӯпасамӯпа̄йам̣ читтасукхахетун̃ча. ‘‘анутӣре махийа̄’’ти нива̄сат̣т̣ха̄насампаттим̣, ‘‘сама̄нава̄со’’ти та̄дисе ка̄ле пийавиппайогападат̣т̣ха̄насса сокасса̄бха̄вам̣. ‘‘чханна̄ кут̣ӣ’’ти ка̄йадуккха̄пагамапат̣игха̄там̣. ‘‘а̄хито гинӣ’’ти йасма̄ гопа̄лака̄ париккхепадхӯмада̄руаггивасена тайо аггӣ каронти. те ча тасса гехе саббе ката̄, тасма̄ саббадиса̄су париккхепаггим̣ сандха̄йа ‘‘а̄хито гинӣ’’ти бхан̣анто ва̄л̣амига̄гамананива̄ран̣ам̣ дӣпети, гуннам̣ маджджхе гомайа̄дӣхи дхӯмаггим̣ сандха̄йа д̣ам̣самакаса̄дӣхи гуннам̣ ана̄ба̄дхам̣, гопа̄лака̄нам̣ сайанат̣т̣ха̄не да̄руаггим̣ сандха̄йа гопа̄лака̄нам̣ сӣта̄ба̄дхапат̣игха̄там̣. со евам̣ дӣпенто аттано ва̄ гуннам̣ ва̄ париджанасса ва̄ вут̣т̣хипаччайасса кассачи а̄ба̄дхасса абха̄вато пӣтисоманассаджа̄то а̄ха – ‘‘атха че паттхайасӣ павасса дева̄’’ти.

19. евам̣ дханийасса имам̣ га̄тхам̣ бха̄сама̄насса ассоси бхагава̄ дибба̄йа сотадха̄туйа̄ висуддха̄йа атиккантама̄нусика̄йа джетаванамаха̄виха̄ре гандхакут̣ийам̣ вихаранто. сутва̄ ча пана буддхачаккхуна̄ локам̣ волокенто аддаса дханийан̃ча паджа̄патин̃часса ‘‘име убхопи хетусампанна̄. саче ахам̣ гантва̄ дхаммам̣ десесса̄ми, убхопи паббаджитва̄ арахаттам̣ па̄пун̣иссанти. но че гамисса̄ми, све удакогхена винассиссантӣ’’ти там̣ кхан̣ейева са̄ваттхито сатта йоджанасата̄ни дханийасса нива̄сат̣т̣ха̄нам̣ а̄ка̄сена гантва̄ тасса кут̣ийа̄ упари ат̣т̣ха̄си. дханийо там̣ га̄тхам̣ пунаппунам̣ бха̄сатийева, на нит̣т̣ха̄пети, бхагавати гатепи бха̄сати. бхагава̄ ча там̣ сутва̄ ‘‘на еттакена сантут̣т̣ха̄ ва̄ виссаттха̄ ва̄ хонти, евам̣ пана хонтӣ’’ти дассетум̣ –

‘‘аккодхано вигатакхилохамасми,анутӣре махийекараттива̄со;

виват̣а̄ кут̣и ниббуто гини,атха че паттхайасӣ павасса дева̄’’ти. –

имам̣ пат̣ига̄тхам̣ абха̄си бйан̃джанасабха̄гам̣ но аттхасабха̄гам̣. на хи ‘‘паккодано’’ти, ‘‘аккодхано’’ти ча а̄дӣни пада̄ни аттхато саменти маха̄самуддасса оримапа̄риматӣра̄ни вийа, бйан̃джанам̣ панеттха кин̃чи кин̃чи саметӣти бйан̃джанасабха̄га̄ни хонти. таттха пуримага̄тха̄йа садисапада̄нам̣ вуттанайенева аттхо ведитаббо.

висесапада̄нам̣ пана̄йам̣ падато аттхато ча ван̣н̣ана̄ – аккодханоти акуджджханасабха̄во. йо хи со пуббе вуттаппака̄раа̄гха̄таваттхусамбхаво кодхо екаччасса супариттопи уппаджджама̄но хадайам̣ санта̄петва̄ вӯпасаммати, йена ча тато балаватаруппаннена екаччо мукхавикун̣анаматтам̣ кароти, тато балаватарена екаччо пхарусам̣ ваттука̄мо ханусан̃чаланаматтам̣ кароти, апаро тато балаватарена пхарусам̣ бхан̣ати, апаро тато балаватарена дан̣д̣ам̣ ва̄ саттхам̣ ва̄ гавесанто диса̄ вилокети, апаро тато балаватарена дан̣д̣ам̣ ва̄ саттхам̣ ва̄ а̄масати, апаро тато балаватарена дан̣д̣а̄дӣни гахетва̄ упадха̄вати, апаро тато балаватарена екам̣ ва̄ две ва̄ паха̄ре дети, апаро тато балаватарена апи н̃а̄тиса̄лохитам̣ джӣвита̄ воропети, екаччо тато балаватарена паччха̄ виппат̣иса̄рӣ атта̄нампи джӣвита̄ воропети сӣхал̣адӣпе ка̄лага̄мава̄сӣ амаччо вийа. етта̄вата̄ ча кодхо парамавепуллаппатто хоти. со бхагавата̄ бодхиман̣д̣ейева саббасо пахӣно уччхиннамӯло та̄ла̄ваттхукато, тасма̄ бхагава̄ ‘‘аккодханохамасмӣ’’ти а̄ха.

вигатакхилоти апагатакхило. йе хи те читтабандхабха̄вена пан̃ча четокхила̄ вутта̄, йе хи ча кхилабхӯте читте сеййатха̄пи на̄ма кхиле бхӯмибха̄ге чатта̄ро ма̄се вассантепи деве сасса̄ни на руханти, евамевам̣ саддхаммассавана̄дикусалахетувассе вассантепи кусалам̣ на рухати те ча бхагавата̄ бодхиман̣д̣ейева саббасо пахӣна̄, тасма̄ бхагава̄ ‘‘вигатакхилохамасмӣ’’ти а̄ха.

екараттим̣ ва̄со асса̄ти екараттива̄со. йатха̄ хи дханийо таттха чатта̄ро вассике ма̄се нибаддхава̄сам̣ упагато, на татха̄ бхагава̄. бхагава̄ хи там̣йева раттим̣ тасса аттхака̄мата̄йа таттха ва̄сам̣ упагато. тасма̄ ‘‘екараттива̄со’’ти а̄ха. виват̣а̄ти апанӣтаччхадана̄. кут̣ӣти аттабха̄во. аттабха̄во хи там̣ там̣ аттхавасам̣ пат̣ичча ка̄йотипи гуха̄типи дехотипи сандехотипи на̄ва̄типи ратхотипи ван̣отипи дхаджотипи ваммикотипи кут̣ӣтипи кут̣ика̄типи вуччати. идха пана кат̣т̣ха̄дӣни пат̣ичча гехана̄мика̄ кут̣и вийа ат̣т̣хиа̄дӣни пат̣ичча сан̇кхйам̣ гататта̄ ‘‘кут̣ӣ’’ти вутто. йатха̄ха –

‘‘сеййатха̄пи, а̄вусо, кат̣т̣хан̃ча пат̣ичча, валлин̃ча пат̣ичча, маттикан̃ча пат̣ичча, тин̣ан̃ча пат̣ичча, а̄ка̄со парива̄рито ага̄рам̣твева сан̇кхам̣ гаччхати; евамева кхо, а̄вусо, ат̣т̣хин̃ча пат̣ичча, нха̄рун̃ча пат̣ичча, мам̣сан̃ча пат̣ичча, чамман̃ча пат̣ичча, а̄ка̄со парива̄рито рӯпантвева сан̇кхам̣ гаччхатӣ’’ти (ма. ни. 1.306).

читтамаккат̣асса нива̄сато ва̄ кут̣и. йатха̄ха –