5. вимоккхакатха̄

1. вимоккхуддесаван̣н̣ана̄

209. ида̄ни индрийакатха̄нантарам̣ катхита̄йа вимоккхакатха̄йа апуббаттха̄нуван̣н̣ана̄ ануппатта̄. айан̃хи вимоккхакатха̄ индрийабха̄вана̄нуйуттасса вимоккхасаббха̄вато индрийакатха̄нантарам̣ катхита̄. тан̃ча катхенто бхагавато саммукха̄ сутасуттантадесана̄пуббан̇гамам̣ катва̄ катхеси. таттха суттанте та̄ва сун̃н̃ато вимоккхотиа̄дӣсу сун̃н̃ата̄ка̄рена нибба̄нам̣ а̄рамман̣ам̣ катва̄ паватто арийамагго сун̃н̃ато вимоккхо. со хи сун̃н̃ата̄йа дха̄туйа̄ уппаннатта̄ сун̃н̃ато, килесехи вимуттатта̄ вимоккхо. етенева найена анимитта̄ка̄рена нибба̄нам̣ а̄рамман̣ам̣ катва̄ паватто анимитто, аппан̣ихита̄ка̄рена нибба̄нам̣ а̄рамман̣ам̣ катва̄ паватто аппан̣ихитоти ведитаббо.

еко хи а̄дитова аниччато сан̇кха̄ре саммасати. йасма̄ пана на аниччато саммасанаматтенева маггавут̣т̣ха̄нам̣ хоти, дуккхатопи анаттатопи саммаситаббамева, тасма̄ дуккхатопи анаттатопи саммасати. тасса евам̣ пат̣ипаннасса аниччато че саммасанака̄ле маггавут̣т̣ха̄нам̣ хоти, айам̣ аниччато абхинивиситва̄ аниччато вут̣т̣ха̄ти на̄ма. саче панасса дуккхато анаттато саммасанака̄ле маггавут̣т̣ха̄нам̣ хоти, айам̣ аниччато абхинивиситва̄ дуккхато, анаттато вут̣т̣ха̄ти на̄ма. еса найо дуккхато анаттато абхинивиситва̄ вут̣т̣ха̄несупи. еттха ча йопи аниччато абхинивит̣т̣хо, йопи дуккхато, йопи анаттато. вут̣т̣ха̄нака̄ле че аниччато вут̣т̣ха̄нам̣ хоти, тайопи джана̄ адхимоккхабахула̄ хонти, саддхиндрийам̣ пат̣илабханти, анимиттавимоккхена вимуччанти, пат̣хамамаггаккхан̣е саддха̄нуса̄рино хонти, саттасу т̣ха̄несу саддха̄вимутта̄. саче пана дуккхато вут̣т̣ха̄нам̣ хоти, тайопи джана̄ пассаддхибахула̄ хонти, сама̄дхиндрийам̣ пат̣илабханти, аппан̣ихитавимоккхена вимуччанти, саббаттха ка̄йасаккхино хонти. йасса панеттха арӯпаджджха̄нам̣ па̄дакам̣ хоти, со аггапхале убхатобха̄гавимутто хоти. атха несам̣ анаттато вут̣т̣ха̄нам̣ хоти, тайопи джана̄ ведабахула̄ хонти, пан̃н̃индрийам̣ пат̣илабханти, сун̃н̃атавимоккхена вимуччанти, пат̣хамамаггаккхан̣е дхамма̄нуса̄рино хонти, чхасу т̣ха̄несу дит̣т̣хиппатта̄, аггапхале пан̃н̃а̄вимутта̄ти.

апича магго на̄ма пан̃чахи ка̄ран̣ехи на̄мам̣ лабхати сарасена ва̄ паччанӣкена ва̄ сагун̣ена ва̄ а̄рамман̣ена ва̄ а̄гаманена ва̄. саче хи сан̇кха̄рупеккха̄ аниччато сан̇кха̄ре саммаситва̄ вут̣т̣ха̄ти, анимиттавимоккхена вимуччати. саче дуккхато саммаситва̄ вут̣т̣ха̄ти, аппан̣ихитавимоккхена вимуччати. саче анаттато саммаситва̄ вут̣т̣ха̄ти, сун̃н̃атавимоккхена вимуччати. идам̣ сарасато на̄мам̣ на̄ма. аничча̄нупассана̄йа пана сан̇кха̄ра̄нам̣ гханавиниббхогам̣ катва̄ ниччанимиттадхуванимиттасассатанимитта̄ни паха̄йа а̄гататта̄ анимитто, дуккха̄нупассана̄йа сукхасан̃н̃ам̣ паха̄йа пан̣идхипаттханам̣ суккха̄петва̄ а̄гататта̄ аппан̣ихито, анатта̄нупассана̄йа аттасаттапуггаласан̃н̃ам̣ паха̄йа сан̇кха̄ре сун̃н̃ато дит̣т̣хатта̄ сун̃н̃атоти идам̣ паччанӣкато на̄мам̣ на̄ма. ра̄га̄дӣхи пана сун̃н̃атта̄ сун̃н̃ато, рӯпанимитта̄дӣнам̣, ра̄ганимитта̄дӣнам̣йева ва̄ абха̄вена анимитто, ра̄гапан̣идхиа̄дӣнам̣ абха̄вато аппан̣ихитоти идамасса сагун̣ато на̄мам̣ на̄ма. сойам̣ сун̃н̃ам̣ анимиттам̣ аппан̣ихитан̃ча нибба̄нам̣ а̄рамман̣ам̣ каротӣтипи сун̃н̃ато анимитто аппан̣ихитоти вуччати. идамасса а̄рамман̣ато на̄мам̣ на̄ма. а̄гаманам̣ пана дувидхам̣ випассана̄гаманам̣ магга̄гаманан̃ча. таттха магге випассана̄гаманам̣ лаббхати, пхале магга̄гаманам̣. анатта̄нупассана̄ хи сун̃н̃ата̄ на̄ма, сун̃н̃атавипассана̄йа магго сун̃н̃ато, сун̃н̃атамаггасса пхалам̣ сун̃н̃атам̣. аничча̄нупассана̄ анимитта̄ на̄ма, анимиттавипассана̄йа магго анимитто. идам̣ пана на̄мам̣ абхидхаммапарийа̄йе на лаббхати, суттантапарийа̄йе пана лаббхати. таттха хи готрабхун̃а̄н̣ам̣ анимиттам̣ нибба̄нам̣ а̄рамман̣ам̣ катва̄ анимиттана̄макам̣ хутва̄ сайам̣ а̄гаманӣйат̣т̣ха̄не т̣хатва̄ маггасса на̄мам̣ детӣти ваданти. тена магго анимиттоти вутто. магга̄гаманена пхалам̣ анимиттанти йуджджатийева. дуккха̄нупассана̄ сан̇кха̄ресу пан̣идхим̣ суккха̄петва̄ а̄гататта̄ аппан̣ихита̄ на̄ма, аппан̣ихитавипассана̄йа магго аппан̣ихито, аппан̣ихитамаггасса пхалам̣ аппан̣ихитанти евам̣ випассана̄ аттано на̄мам̣ маггасса дети, магго пхаласса̄ти идам̣ а̄гаманато на̄мам̣ на̄ма. евам̣ сан̇кха̄рупеккха̄ вимоккхависесам̣ нийаметӣти.

евам̣ бхагавата̄ десите тайо маха̄ваттхуке вимоккхе уддиситва̄ там̣ниддесавасенева апарепи вимоккхе ниддиситука̄мо апича ат̣т̣хасат̣т̣хи вимоккха̄тиа̄дима̄ха. таттха апича̄ти апарапарийа̄йадассанам̣. катхам̣ те ат̣т̣хасат̣т̣хи хонти, нану те пан̃часаттатӣти? саччам̣ йатха̄рутавасена пан̃часаттати. бхагавата̄ пана десите тайо вимоккхе т̣хапетва̄ ан̃н̃авимоккхе ниддисанато имесам̣ тадавародхато ча име тайо на ган̣етабба̄, аджджхаттавимоккха̄дайо тайопи вимоккха̄ чатудха̄ виттха̄равачанейева антогадхатта̄ на ган̣етабба̄, ‘‘пан̣ихито вимоккхо, аппан̣ихито вимоккхо’’ти еттха аппан̣ихито вимоккхо пат̣хамам̣ уддит̣т̣хена екана̄микатта̄ на ган̣етаббо, евам̣ имесу саттасу апанӣтесу сеса̄ ат̣т̣хасат̣т̣хи вимоккха̄ хонти. евам̣ санте сун̃н̃атавимоккха̄дайо тайо пуна касма̄ уддит̣т̣ха̄ти че? уддесена сан̇гахетва̄ тесампи ниддесакаран̣аттхам̣. аджджхаттавут̣т̣ха̄на̄дайо пана тайо пабхедам̣ вина̄ мӯлара̄сивасена уддит̣т̣ха̄, пан̣ихитавимоккхапат̣ипаккхавасена пуна аппан̣ихито вимоккхо уддит̣т̣хоти ведитаббо.

аджджхаттавут̣т̣ха̄на̄дӣсу аджджхаттато вут̣т̣ха̄тӣти аджджхаттавут̣т̣ха̄но. ануломентӣти анулома̄. аджджхаттавут̣т̣ха̄на̄нам̣ пат̣иппассаддхи апагама̄ аджджхаттавут̣т̣ха̄напат̣иппассаддхи. рӯпӣти аджджхаттам̣ кеса̄дӣсу уппа̄дитам̣ рӯпаджджха̄нам̣ рӯпам̣, там̣ рӯпамасса аттхӣти рӯпӣ рӯпа̄ни пассатӣти бахиддха̄ нӣлакасин̣а̄дирӯпа̄ни джха̄начаккхуна̄ пассати. имина̄ аджджхаттабахиддха̄ваттхукесу касин̣есу джха̄напат̣ила̄бхо дассито. аджджхаттам̣ арӯпасан̃н̃ӣти аджджхаттам̣ на рӯпасан̃н̃ӣ, аттано кеса̄дӣсу ануппа̄дитарӯпа̄вачараджджха̄ноти аттхо. имина̄ бахиддха̄ парикаммам̣ катва̄ бахиддха̄ва пат̣иладдхаджджха̄ната̄ дассита̄. субхантева адхимуттоти ‘‘субха’’миччева а̄рамман̣е адхимутто. таттха кин̃ча̄пи антоаппана̄йам̣ ‘‘субха’’нти а̄бхого наттхи, йо пана аппат̣икӯла̄ка̄рена сатта̄рамман̣ам̣ пхаранто вихарати, со йасма̄ ‘‘субха’’нтева адхимутто хоти, тасма̄ евам̣ уддесо катоти. аппитаппитасамайе ева виккхамбханавимуттисаббха̄вато самайавимоккхо. сойева сакиччакаран̣авасена аппитасамайе ева нийуттоти са̄майико. са̄ма̄йикотипи па̄т̣хо. копетум̣ бхан̃джитум̣ саккун̣еййата̄йа куппо. локам̣ анатиккаманато локе нийуттоти локико. локийотипи па̄т̣хо. локам̣ уттарати, уттин̣н̣оти ва̄ локуттаро. а̄рамман̣акаран̣авасена саха а̄савехӣти са̄саво. а̄рамман̣акаран̣авасена сампайогавасена ча наттхеттха а̄сава̄ти ана̄саво. рӯпасан̇кха̄тена саха а̄мисена̄ти са̄мисо. саббасо рӯпа̄рӯпаппаха̄на̄ нира̄мисатопи нира̄мисатароти нира̄миса̄ нира̄мисатаро. пан̣ихитоти тан̣ха̄васена пан̣ихито паттхито. а̄рамман̣акаран̣авасена сан̃н̃оджанехи сам̣йуттатта̄ сан̃н̃утто. екаттавимоккхоти килесехи анаджджха̄рул̣хатта̄ екасабха̄во вимоккхо. сан̃н̃а̄вимоккхоти випассана̄н̃а̄н̣амева випарӣтасан̃н̃а̄йа вимуччанато сан̃н̃а̄вимоккхо. тадева випассана̄н̃а̄н̣ам̣ саммохато вимуччанавасена н̃а̄н̣амева вимоккхоти н̃а̄н̣авимоккхо. сӣтисийа̄вимоккхоти випассана̄н̃а̄н̣амева сӣти бхавеййа̄ти паватто вимоккхо сӣтисийа̄вимоккхо. сӣтисика̄вимоккхотипи па̄т̣хо, сӣтибха̄вика̄йа вимоккхоти тасса аттхам̣ ван̣н̣айанти. джха̄навимоккхоти упача̄раппана̄бхедам̣ локийалокуттарабхедан̃ча джха̄намева вимоккхо. анупа̄да̄ читтасса вимоккхоти анупа̄дийитва̄ гахан̣ам̣ акатва̄ читтасса вимоккхо. сесам̣ вуттанайенева ведитаббанти.

вимоккхуддесаван̣н̣ана̄ нит̣т̣хита̄.

2. вимоккханиддесаван̣н̣ана̄

210. катамотиа̄дике уддесасса ниддесе ити пат̣исан̃чиккхатӣти евам̣ упапариккхати. сун̃н̃амиданти идам̣ кхандхапан̃чакам̣ сун̃н̃ам̣. кена сун̃н̃ам̣? аттена ва̄ аттанийена ва̄. таттха аттена ва̄ти ба̄ладжанапарикаппитасса аттано абха̄ва̄ тена аттана̄ ча сун̃н̃ам̣. аттанийена ва̄ти тасса парикаппитасса аттано сантакена ча сун̃н̃ам̣. аттано абха̄венева аттанийа̄бха̄во. аттанийан̃ча на̄ма ниччам̣ ва̄ сийа̄ сукхам̣ ва̄, тадубхайампи наттхи. тена ниччапат̣иккхепена аничча̄нупассана̄, сукхапат̣иккхепена дуккха̄нупассана̄ ча вутта̄ хоти. сун̃н̃амидам̣ аттена ва̄ти анатта̄нупассана̄йева вутта̄. соти со евам̣ тӣхи анупассана̄хи випассама̄но бхиккху. абхинивесам̣ на каротӣти анатта̄нупассана̄васена атта̄бхинивесам̣ на кароти.

нимиттам̣ на каротӣти аничча̄нупассана̄васена ниччанимиттам̣ на кароти. пан̣идхим̣ на каротӣти дуккха̄нупассана̄васена пан̣идхим̣ на кароти. име тайо вимоккха̄ парийа̄йена випассана̄ккхан̣е тадан̇гавасена̄пи лаббханти, ниппарийа̄йена пана самуччхедавасена маггаккхан̣ейева. чатта̄ри джха̄на̄ни аджджхаттам̣ нӣваран̣а̄дӣхи вут̣т̣ха̄нато аджджхаттавут̣т̣ха̄но вимоккхо. чатассо арӯпасама̄паттийо а̄рамман̣ехи вут̣т̣ха̄нато бахиддха̄вут̣т̣ха̄но вимоккхо. а̄рамман̣ампи хи ба̄хира̄йатана̄ни вийа идха ‘‘бахиддха̄’’ти вуттам̣. име две виккхамбханавимоккха̄, дубхато вут̣т̣ха̄но пана самуччхедавимоккхо.

нӣваран̣ехи вут̣т̣ха̄тӣтиа̄дӣхи аджджхаттавут̣т̣ха̄нам̣ сарӯпато вуттам̣. рӯпасан̃н̃а̄йа̄тиа̄дӣхи касин̣а̄диа̄рамман̣асаматиккамасса па̄кат̣атта̄ там̣ аватва̄ суттантесу вуттарӯпасан̃н̃а̄дисаматиккамо вутто. сакка̄йадит̣т̣хивичикиччха̄сӣлаббатапара̄ма̄са̄ти сама̄сападам̣, сакка̄йадит̣т̣хийа̄ вичикиччха̄йа сӣлаббатапара̄ма̄са̄ти виччхедо. айамева ва̄ па̄т̣хо.

211. витакко ча̄тиа̄дӣхи джха̄на̄нам̣ сама̄паттӣнан̃ча упача̄рабхӯмийо вутта̄. аничча̄нупассана̄тиа̄дӣхи чатуннам̣ магга̄нам̣ пуббабха̄гавипассана̄ вутта̄. пат̣ила̄бхо ва̄ти пан̃чавидхавасиппаттийа̄ бйа̄пито паттхат̣о ла̄бхоти пат̣ила̄бхо. васиппаттийа̄ хи саббо джха̄напайого ча сама̄паттипайого ча пат̣иппассаддхо хоти, тасма̄ пат̣ила̄бхо ‘‘пат̣иппассаддхивимоккхо’’ти вутто. випа̄ко пана джха̄насса сама̄паттийа̄ ча пат̣иппассаддхи хотӣти уджукамева. кечи пана ‘‘упача̄рапайогасса пат̣иппассаддхатта̄ джха̄насса сама̄паттийа̄ ча пат̣ила̄бхо хоти, тасма̄ джха̄насама̄паттипат̣ила̄бхо ‘пат̣иппассаддхивимоккхо’ти вуччатӣ’’ти ваданти.

212. аджджхаттанти атта̄нам̣ адхикичча паваттам̣. паччаттанти атта̄нам̣ пат̣ичча паваттам̣. убхайена̄пи нийакаджджхаттамева дӣпети нӣланимиттанти нӣламева. нӣласан̃н̃ам̣ пат̣илабхатӣти тасмим̣ нӣланимитте нӣламитисан̃н̃ам̣ пат̣илабхати. суггахитам̣ каротӣти парикаммабхӯмийам̣ сут̣т̣ху уггахитам̣ кароти. сӯпадха̄ритам̣ упадха̄ретӣти упача̄рабхӯмийам̣ сут̣т̣ху упадха̄ритам̣ катва̄ упадха̄рети. сва̄ваттхитам̣ аваттха̄петӣти аппана̄бхӯмийам̣ сут̣т̣ху ниччхитам̣ ниччхина̄ти. ваваттха̄петӣтипи па̄т̣хо. аджджхаттан̃хи нӣлапарикаммам̣ каронто кесе ва̄ питте ва̄ аккхита̄рака̄йам̣ ва̄ кароти. бахиддха̄ нӣланимиттети нӣлапуппханӣлаваттханӣладха̄тӯнам̣ ан̃н̃атаре нӣлакасин̣е. читтам̣ упасам̣харатӣти читтам̣ упанети. пӣта̄дӣсупи есева найо. а̄севатӣти тамева сан̃н̃ам̣ а̄дито севати. бха̄ветӣти вад̣д̣хети. бахулӣкаротӣти пунаппунам̣ кароти. рӯпанти нӣланимиттам̣ рӯпам̣. рӯпасан̃н̃ӣти тасмим̣ рӯпе сан̃н̃а̄ рӯпасан̃н̃а̄, са̄ асса аттхӣти рӯпасан̃н̃ӣ. аджджхаттам̣ пӣтанимитта̄дӣсу пӣтапарикаммам̣ каронто меде ва̄ чхавийа̄ ва̄ аккхӣнам̣ пӣтат̣т̣ха̄не ва̄ кароти. лохитапарикаммам̣ каронто мам̣се ва̄ лохите ва̄ дживха̄йа ва̄ хаттхаталапа̄даталесу ва̄ аккхӣнам̣ раттат̣т̣ха̄не ва̄ кароти. ода̄тапарикаммам̣ каронто ат̣т̣химхи ва̄ данте ва̄ накхе ва̄ аккхӣнам̣ сетат̣т̣ха̄не ва̄ кароти. аджджхаттам̣ арӯпанти аджджхаттам̣ рӯпанимиттам̣ наттхӣти аттхо.

метта̄сахагатена̄ти пат̣хамадутийататийаджджха̄навасена метта̄йа саманна̄гатена. четаса̄ти читтена. екам̣ дисанти екам̣ екисса̄ диса̄йа пат̣хамапариггахитам̣ саттам̣ упа̄да̄йа екадиса̄парийа̄паннасаттапхаран̣авасена вуттам̣. пхаритва̄ти пхуситва̄ а̄рамман̣ам̣ катва̄. вихаратӣти брахмавиха̄ра̄дхит̣т̣хитам̣ ирийа̄патхавиха̄рам̣ паваттети. татха̄ дутийанти йатха̄ пураттхима̄дӣсу йам̣кин̃чи екам̣ дисам̣ пхаритва̄ вихарати, татхева таданантарам̣ дутийам̣ татийам̣ чатуттхам̣ ва̄ти аттхо. ити уддханти етенева найена упаримам̣ дисанти вуттам̣ хоти. адхо тирийанти адходисампи тирийам̣ дисампи евамева. таттха ча адхоти хет̣т̣ха̄. тирийанти анудиса̄. евам̣ саббадиса̄су ассаман̣д̣алика̄йа ассамива метта̄сахагатам̣ читтам̣ са̄ретипи пачча̄са̄ретипӣти. етта̄вата̄ екамекам̣ дисам̣ париггахетва̄ одхисо метта̄пхаран̣ам̣ дасситам̣. саббадхӣтиа̄ди пана анодхисо дассанаттхам̣ вуттам̣. таттха саббадхӣти саббаттха. саббаттата̄йа̄ти саббесу хӣнамаджджхимуккат̣т̣хамиттасапаттамаджджхатта̄диппабхедесу аттата̄йа, ‘‘айам̣ парасатто’’ти вибха̄гам̣ акатва̄ аттасамата̄йа̄ти вуттам̣ хоти. атха ва̄ саббаттата̄йа̄ти саббена читтабха̄вена, ӣсакампи бахи авиккхипама̄ноти вуттам̣ хоти. сабба̄вантанти саббасаттавантам̣, саббасаттайуттанти аттхо. саббавантантипи па̄т̣хо. локанти сатталокам̣.

випулена̄ти евама̄дипарийа̄йадассанато панеттха пуна ‘‘метта̄сахагатена̄’’ти вуттам̣. йасма̄ ва̄ еттха одхисо пхаран̣е вийа пуна татха̄саддо ва̄ ити-саддо ва̄ на вутто, тасма̄ пуна ‘‘метта̄сахагатена четаса̄’’ти вуттам̣, нигаманавасена ва̄ етам̣ вуттам̣. випулена̄ти еттха пхаран̣авасена випулата̄ дат̣т̣хабба̄. бхӯмивасена пана там̣ махаггатам̣. тан̃хи килесавиккхамбханасаматтхата̄йа випулапхалата̄йа дӣгхасанта̄ната̄йа ча махантабха̄вам̣ гатам̣, махантехи ва̄ ул̣а̄раччхандавӣрийачиттапан̃н̃ехи гатам̣ пат̣ипаннанти махаггатам̣. пагун̣авасена аппама̄н̣асатта̄рамман̣авасена ча аппама̄н̣ам̣. бйа̄па̄дапаччаттхикаппаха̄нена аверам̣. доманассаппаха̄нато абйа̄паджджам̣, ниддуккханти вуттам̣ хоти. аппат̣икӯла̄ хонтӣти бхиккхуно читтасса аппат̣икӯла̄ хутва̄ упат̣т̣хаханти. сесесупи вуттанайенева карун̣а̄мудита̄упеккха̄васена йоджетаббам̣. карун̣а̄йа вихеса̄паччаттхикаппаха̄нена аверам̣, мудита̄йа аратипаччаттхикаппаха̄нена.

упеккха̄сахагатена̄ти чатуттхаджджха̄навасена упеккха̄йа саманна̄гатена. ра̄гапаччаттхикаппаха̄нена аверам̣, гехаситасоманассаппаха̄нато абйа̄паджджам̣. саббампи хи акусалам̣ килесапарил̣а̄хайогато сабйа̄паджджамева̄ти айаметесам̣ висесо.

213. саббасоти сабба̄ка̄рена, сабба̄сам̣ ва̄, анавасеса̄нанти аттхо. рӯпасан̃н̃а̄нанти сан̃н̃а̄сӣсена вуттарӯпа̄вачараджджха̄на̄нан̃чева тада̄рамман̣а̄нан̃ча. рӯпа̄вачараджджха̄нампи хи рӯпанти вуччати ‘‘рӯпӣ рӯпа̄ни пассатӣ’’тиа̄дӣсу (пат̣и. ма. 1.209; дха. са. 248), тасса а̄рамман̣ампи бахиддха̄ рӯпа̄ни пассати ‘‘суван̣н̣адуббан̣н̣а̄нӣ’’тиа̄дӣсу (дха. са. 223). тасма̄ идха рӯпе сан̃н̃а̄ рӯпасан̃н̃а̄ти евам̣ сан̃н̃а̄сӣсена вуттарӯпа̄вачараджджха̄нассетам̣ адхивачанам̣. рӯпам̣ сан̃н̃а̄ асса̄ти рӯпасан̃н̃ам̣, рӯпамасса на̄манти вуттам̣ хоти. евам̣ патхавӣкасин̣а̄дибхедасса тада̄рамман̣асса четам̣ адхивачананти ведитаббам̣. саматиккама̄ти вира̄га̄ ниродха̄ ча. ким̣ вуттам̣ хоти? ета̄сам̣ кусалавипа̄какирийа̄васена пан̃чадасаннам̣ джха̄насан̇кха̄та̄нам̣ рӯпасан̃н̃а̄нам̣, етесан̃ча патхавӣкасин̣а̄дивасена наваннам̣ а̄рамман̣асан̇кха̄та̄нам̣ рӯпасан̃н̃а̄нам̣ сабба̄ка̄рена, анавасеса̄нам̣ ва̄ вира̄га̄ ча ниродха̄ ча вира̄гахету чева ниродхахету ча а̄ка̄са̄нан̃ча̄йатанам̣ упасампаджджа вихарати. на хи сакка̄ саббасо анатиккантарӯпасан̃н̃ена етам̣ упасампаджджа вихаритунти. йасма̄ пана а̄рамман̣асаматиккамена паттабба̄ ета̄ сама̄паттийо, на екасмим̣йева а̄рамман̣е пат̣хамаджджха̄на̄дӣни вийа. а̄рамман̣е авираттасса ча сан̃н̃а̄саматиккамо на хоти, тасма̄ айам̣ а̄рамман̣асаматиккамавасена̄пи аттхаван̣н̣ана̄ ката̄ти ведитабба̄.

пат̣игхасан̃н̃а̄нам̣ аттхан̇гама̄ти чаккха̄дӣнам̣ ваттхӯнам̣ рӯпа̄дӣнам̣ а̄рамман̣а̄нан̃ча пат̣игха̄тена уппанна̄ сан̃н̃а̄ пат̣игхасан̃н̃а̄, рӯпасан̃н̃а̄дӣнам̣ етам̣ адхивачанам̣. та̄сам̣ кусалавипа̄ка̄нам̣ пан̃чаннам̣, акусалавипа̄ка̄нам̣ пан̃чаннанти саббасо дасаннампи пат̣игхасан̃н̃а̄нам̣ аттхан̇гама̄ паха̄на̄ асамуппа̄да̄, аппаваттим̣ катва̄ти вуттам̣ хоти. ка̄ман̃чета̄ пат̣хамаджджха̄на̄дӣни сама̄паннассапи на санти, на хи тасмим̣ самайе пан̃чадва̄равасена читтам̣ паваттати, евам̣ сантепи ан̃н̃аттха пахӣна̄нам̣ сукхадуккха̄нам̣ чатуттхаджджха̄не вийа сакка̄йадит̣т̣ха̄дӣнам̣ татийамагге вийа ча имасмим̣ джха̄не усса̄хаджананаттхам̣ имасса джха̄насса пасам̣са̄васена ета̄сам̣ еттха вачанам̣ ведитаббам̣. атха ва̄ кин̃ча̄пи та̄ рӯпа̄вачарам̣ сама̄паннасса на санти, атха кхо на пахӣнатта̄ на санти. на хи рӯпавира̄га̄йа рӯпа̄вачарабха̄вана̄ сам̣ваттати, рӯпа̄йатта̄йева ча ета̄сам̣ паватти. айам̣ пана бха̄вана̄ рӯпавира̄га̄йа сам̣ваттати, тасма̄ та̄ еттха пахӣна̄ти ваттум̣ ват̣т̣ати. на кевалан̃ча ваттум̣, екам̣сенева евам̣ дха̄ретумпи ват̣т̣ати. та̄сан̃хи ито пуббе аппахӣнатта̄йева ‘‘пат̣хамаджджха̄нам̣ сама̄паннасса саддо кан̣т̣ако’’ти (а. ни. 10.72) вутто бхагавата̄. идха ча пахӣнатта̄йева арӯпасама̄паттӣнам̣ а̄нен̃джата̄ сантавимоккхата̄ ча вутта̄.

на̄наттасан̃н̃а̄нам̣ аманасика̄ра̄ти на̄натте ва̄ гочаре паватта̄нам̣ сан̃н̃а̄нам̣, на̄натта̄нам̣ ва̄ сан̃н̃а̄нам̣. йасма̄ хета̄ рӯпасадда̄дибхеде на̄натте на̄на̄сабха̄ве гочаре паваттанти, йасма̄ чета̄ ат̣т̣ха ка̄ма̄вачаракусаласан̃н̃а̄, два̄даса акусаласан̃н̃а̄, ека̄даса ка̄ма̄вачаракусалавипа̄касан̃н̃а̄, две акусалавипа̄касан̃н̃а̄, ека̄даса ка̄ма̄вачаракирийа̄сан̃н̃а̄ти евам̣ чатучатта̄лӣсампи сан̃н̃а̄ на̄натта̄ на̄на̄сабха̄ва̄ ан̃н̃аман̃н̃ависадиса̄, тасма̄ ‘‘на̄наттасан̃н̃а̄’’ти вутта̄. та̄сам̣ саббасо на̄наттасан̃н̃а̄нам̣ аманасика̄ра̄ ана̄ваджджана̄ читте ча ануппа̄дана̄. йасма̄ та̄ на̄ваджджати читте ча на уппа̄дети на манасикароти на паччавеккхати, тасма̄ти вуттам̣ хоти. йасма̄ четтха пурима̄ рӯпасан̃н̃а̄ пат̣игхасан̃н̃а̄ ча имина̄ джха̄нена ниббатте бхавепи на виджджанти, пагева тасмим̣ бхаве имам̣ джха̄нам̣ упасампаджджа вихаран̣ака̄ле, тасма̄ та̄сам̣ саматиккама̄ аттхан̇гама̄ти дведха̄пи абха̄войева вутто. на̄наттасан̃н̃а̄су пана йасма̄ ат̣т̣ха ка̄ма̄вачаракусаласан̃н̃а̄, нава кирийа̄сан̃н̃а̄, даса̄кусаласан̃н̃а̄ти има̄ саттавӣсати сан̃н̃а̄ имина̄ джха̄нена ниббатте бхаве виджджанти, тасма̄ та̄сам̣ аманасика̄ра̄ти вуттанти ведитаббам̣. таттха̄пи хи имам̣ джха̄нам̣ упасампаджджа вихаранто та̄сам̣ аманасика̄ра̄йева упасампаджджа вихарати. та̄ пана манасикаронто асама̄панно хотӣти. сан̇кхепато четтха ‘‘рӯпасан̃н̃а̄нам̣ саматиккама̄’’тиимина̄ саббарӯпа̄вачарадхамма̄нам̣ паха̄нам̣ вуттам̣. ‘‘пат̣игхасан̃н̃а̄нам̣ аттхан̇гама̄ на̄наттасан̃н̃а̄нам̣ аманасика̄ра̄’’тиимина̄ саббесам̣ ка̄ма̄вачарачиттачетасика̄нам̣ паха̄нан̃ча аманасика̄ро ча вуттоти ведитаббо.

ананто а̄ка̄соти еттха пан̃н̃аттиматтатта̄ на̄сса уппа̄данто ва̄ вайанто ва̄ пан̃н̃а̄йатӣти ананто, анантапхаран̣авасена̄пи ананто. на хи со йогӣ екадесавасена пхарати, сакалавасенева пхарати. а̄ка̄соти касин̣уггха̄т̣има̄ка̄со. а̄ка̄са̄нан̃ча̄йатана̄дӣни вуттаттха̄ни. упасампаджджа вихаратӣти там̣ патва̄ ниппха̄детва̄ таданурӯпена ирийа̄патхена вихарати. тадева сама̄паджджитаббато сама̄патти.

а̄ка̄са̄нан̃ча̄йатанам̣ саматиккамма̄ти пуббе вуттанайена джха̄нампи а̄ка̄са̄нан̃ча̄йатанам̣ а̄рамман̣ампи. а̄рамман̣ампи хи пуббе вуттанайенева а̄ка̄са̄нан̃чам̣ ча там̣ пат̣хамасса а̄руппаджджха̄насса а̄рамман̣атта̄ дева̄нам̣ дева̄йатанам̣ вийа адхит̣т̣ха̄нат̣т̣хена а̄йатанан̃ча̄ти а̄ка̄са̄нан̃ча̄йатанам̣, татха̄ а̄ка̄са̄нан̃чам̣ ча там̣ тасса джха̄насса сан̃джа̄тихетутта̄ ‘‘камбоджа̄ асса̄нам̣ а̄йатана’’нтиа̄дӣни вийа сан̃джа̄тидесат̣т̣хена а̄йатанан̃ча̄типи а̄ка̄са̄нан̃ча̄йатанам̣. еваметам̣ джха̄нан̃ча а̄рамман̣ан̃ча̄ти убхайампи аппаваттикаран̣ена ча аманасикаран̣ена ча саматиккамитва̄ва йасма̄ идам̣ вин̃н̃а̄н̣ан̃ча̄йатанам̣ упасампаджджа виха̄таббам̣, тасма̄ убхайампетамекаджджхам̣ катва̄ ‘‘а̄ка̄са̄нан̃ча̄йатанам̣ саматиккамма̄’’ти идам̣ вуттанти ведитаббам̣. анантам̣ вин̃н̃а̄н̣анти там̣йева ‘‘ананто а̄ка̄со’’ти пхаритва̄ паваттам̣ вин̃н̃а̄н̣ам̣ ‘‘анантам̣ вин̃н̃а̄н̣а’’нти манасикаронтоти вуттам̣ хоти. манасика̄равасена ва̄ анантам̣. со хи там̣ а̄ка̄са̄рамман̣ам̣ вин̃н̃а̄н̣ам̣ анавасесато манасикаронто анантам̣ манаси кароти.

вин̃н̃а̄н̣ан̃ча̄йатанам̣ саматиккамма̄ти еттха̄пи ча пуббе вуттанайенева джха̄нампи вин̃н̃а̄н̣ан̃ча̄йатанам̣ а̄рамман̣ампи. а̄рамман̣ампи хи пуббе вуттанайенева вин̃н̃а̄н̣ан̃чам̣ ча там̣ дутийасса а̄руппаджджха̄насса а̄рамман̣атта̄ адхит̣т̣ха̄нат̣т̣хена а̄йатанан̃ча̄ти вин̃н̃а̄н̣ан̃ча̄йатанам̣, татха̄ вин̃н̃а̄н̣ан̃чам̣ ча там̣ тассева джха̄насса сан̃джа̄тихетутта̄ сан̃джа̄тидесат̣т̣хена а̄йатанан̃ча̄типи вин̃н̃а̄н̣ан̃ча̄йатанам̣. еваметам̣ джха̄нан̃ча а̄рамман̣ан̃ча̄ти убхайампи аппаваттикаран̣ена ча аманасикаран̣ена ча саматиккамитва̄ва йасма̄ идам̣ а̄кин̃чан̃н̃а̄йатанам̣ упасампаджджа виха̄таббам̣, тасма̄ убхайампетамекаджджхам̣ катва̄ ‘‘вин̃н̃а̄н̣ан̃ча̄йатанам̣ саматиккамма̄’’ти идам̣ вуттанти ведитаббам̣. наттхи кин̃чӣти наттхи наттхи, сун̃н̃ам̣ сун̃н̃ам̣, вивиттам̣ вивиттанти евам̣ манасикаронтоти вуттам̣ хоти.

а̄кин̃чан̃н̃а̄йатанам̣ саматиккамма̄ти еттха̄пи пуббе вуттанайенева джха̄нампи а̄кин̃чан̃н̃а̄йатанам̣ а̄рамман̣ампи. а̄рамман̣ампи хи пуббе вуттанайенева а̄кин̃чан̃н̃ан̃ча там̣ татийасса а̄руппаджджха̄насса а̄рамман̣атта̄ адхит̣т̣ха̄нат̣т̣хена а̄йатанан̃ча̄ти а̄кин̃чан̃н̃а̄йатанам̣, татха̄ а̄кин̃чан̃н̃ан̃ча там̣ тассева джха̄насса сан̃джа̄тихетутта̄ сан̃джа̄тидесат̣т̣хена а̄йатанан̃ча̄типи а̄кин̃чан̃н̃а̄йатанам̣. еваметам̣ джха̄нан̃ча а̄рамман̣ан̃ча̄ти убхайампи аппаваттикаран̣ена ча аманасикаран̣ена ча саматиккамитва̄ва йасма̄ идам̣ невасан̃н̃а̄на̄сан̃н̃а̄йатанам̣ упасампаджджа виха̄таббам̣, тасма̄ убхайампетамекаджджхам̣ катва̄ ‘‘а̄кин̃чан̃н̃а̄йатанам̣ саматиккамма̄’’ти идам̣ вуттанти ведитаббам̣. сан̃н̃а̄ведайитаниродхакатха̄ хет̣т̣ха̄ катхита̄ва.

‘‘рӯпӣ рӯпа̄ни пассатӣ’’тиа̄дика̄ сатта вимоккха̄ паччанӣкадхаммехи сут̣т̣ху вимуччанат̣т̣хена а̄рамман̣е абхиративасена сут̣т̣ху муччанат̣т̣хена ча вимоккха̄, ниродхасама̄патти пана читтачетасикехи вимуттат̣т̣хена вимоккхо. сама̄паттисама̄паннасамайе вимутто хоти, вут̣т̣хитасамайе авимутто хотӣти самайавимоккхо. самуччхедавимуттивасена аччантавимуттатта̄ арийамагга̄, пат̣иппассаддхивимуттивасена аччантавимуттатта̄ са̄ман̃н̃апхала̄ни, ниссаран̣авимуттивасена аччантавимуттатта̄ нибба̄нам̣ асамайавимоккхо. татха̄ са̄майика̄са̄майикавимоккха̄.

пама̄дам̣ а̄гамма париха̄йатӣти куппо. татха̄ на париха̄йатӣти акуппо. лока̄йа сам̣ваттатӣти локийо. арийамагга̄ локам̣ уттарантӣти локуттара̄, са̄ман̃н̃апхала̄ни нибба̄нан̃ча локато уттин̣н̣а̄ти локуттара̄. а̄диттам̣ айогул̣ам̣ маккхика̄ вийа теджуссадам̣ локуттарам̣ дхаммам̣ а̄сава̄ на̄ламбантӣти ана̄саво. рӯпаппат̣исан̃н̃уттоти рӯпаджджха̄на̄ни. арӯпаппат̣исан̃н̃уттоти арӯпасама̄паттийо. тан̣ха̄йа а̄ламбито пан̣ихито. ана̄ламбито аппан̣ихито. маггапхала̄ни ека̄рамман̣атта̄ еканит̣т̣хатта̄ ча екаттавимоккхо, нибба̄нам̣ адутийатта̄ екаттавимоккхо, а̄рамман̣ана̄натта̄ випа̄кана̄натта̄ ча на̄наттавимоккхо.

214. сийа̄ти бхавеййа, даса хонтӣти ча еко хотӣти ча бхавеййа̄ти аттхо. ‘‘сийа̄’’ти ча етам̣ видхивачанам̣, на пуччха̄вачанам̣. ваттхувасена̄ти ниччасан̃н̃а̄дидасаваттхувасена даса хонти. парийа̄йена̄ти вимуччанапарийа̄йена еко хоти. сийа̄ти катхан̃ча сийа̄ти йам̣ ва̄ сийа̄ти вихитам̣, там̣ катхам̣ сийа̄ти пуччхати. аничча̄нупассанан̃а̄н̣анти сама̄сападам̣. аничча̄нупассана̄н̃а̄н̣анти ва̄ па̄т̣хо. татха̄ сесесупи. ниччато сан̃н̃а̄йа̄ти ниччато паватта̄йа сан̃н̃а̄йа, ‘‘ничча’’нти паватта̄йа сан̃н̃а̄йа̄ти аттхо. еса найо сукхато аттато нимиттато сан̃н̃а̄йа̄ти еттха̄пи. нимиттатоти ча ниччанимиттато. нандийа̄ сан̃н̃а̄йа̄ти нандивасена паватта̄йа сан̃н̃а̄йа, нандисампайутта̄йа сан̃н̃а̄йа̄ти аттхо. еса найо ра̄гато самудайато а̄да̄нато пан̣идхито абхинивесато сан̃н̃а̄йа̄ти еттха̄пи. йасма̄ пана кхайавайавипарин̣а̄ма̄нупассана̄ тиссо аничча̄нупассана̄дӣнам̣ балавабха̄ва̄йа балавапаччайабхӯта̄ бхан̇га̄нупассана̄висеса̄. бхан̇гадассанена хи аничча̄нупассана̄ балаватӣ хоти. аничча̄нупассана̄йа ча балаватийа̄ джа̄та̄йа ‘‘йаданиччам̣ там̣ дуккхам̣, йам̣ дуккхам̣ таданатта̄’’ти (сам̣. ни. 3.15) дуккха̄натта̄нупассана̄пи балаватийо хонти. тасма̄ аничча̄нупассана̄дӣсу вутта̄су та̄пи тиссо вутта̄ва хонти. йасма̄ ча сун̃н̃ата̄нупассана̄ ‘‘абхинивесато сан̃н̃а̄йа муччатӣ’’ти вачаненева са̄ра̄да̄на̄бхинивесасаммоха̄бхинивесаа̄лайа̄бхинивесасан̃н̃ога̄бхинивесато сан̃н̃а̄йа муччатӣти вуттамева хоти, абхинивеса̄бха̄венева аппат̣исан̇кха̄то сан̃н̃а̄йа муччатӣти вуттамева хоти, тасма̄ адхипан̃н̃а̄дхаммавипассана̄дайо пан̃чапи анупассана̄ на вутта̄ти ведитабба̄. евам̣ ат̣т̣ха̄расасу маха̄випассана̄су ета̄ ат̣т̣ха анупассана̄ аватва̄ дасева анупассана̄ вутта̄ти ведитабба̄.

215. аничча̄нупассана̄ йатха̄бхӯтам̣ н̃а̄н̣анти аничча̄нупассана̄йева йатха̄бхӯтан̃а̄н̣ам̣. убхайампи паччаттавачанам̣. йатха̄бхӯтан̃а̄н̣анти н̃а̄н̣аттхо вутто. евам̣ сесесупи. саммоха̄ ан̃н̃а̄н̣а̄ти саммохабхӯта̄ ан̃н̃а̄н̣а̄. муччатӣти вимоккхаттхо вутто.

216. аничча̄нупассана̄ ануттарам̣ сӣтибха̄ван̃а̄н̣анти еттха са̄санейева саббха̄вато уттамат̣т̣хена ануттарам̣, ануттарасса паччайатта̄ ва̄ ануттарам̣, сӣтибха̄во ева н̃а̄н̣ам̣ сӣтибха̄ван̃а̄н̣ам̣. там̣ аничча̄нупассана̄сан̇кха̄там̣ ануттарам̣ сӣтибха̄ван̃а̄н̣ам̣. ‘‘чхахи, бхиккхаве, дхаммехи саманна̄гато бхиккху бхаббо ануттарам̣ сӣтибха̄вам̣ саччхика̄ту’’нти (а. ни. 6.85) еттха нибба̄нам̣ ануттаро сӣтибха̄во на̄ма. идха пана випассана̄ ануттаро сӣтибха̄во. ниччато санта̄папарил̣а̄хадаратха̄ муччатӣти еттха̄пи ‘‘ничча’’нти паваттакилеса̄ ева идха ча̄мутра ча санта̄панат̣т̣хена санта̄по, паридаханат̣т̣хена парил̣а̄хо, ун̣хат̣т̣хена даратхоти вуччанти.

217. неккхаммам̣ джха̄йатӣти джха̄нантиа̄дайо хет̣т̣ха̄ вуттаттха̄. неккхамма̄дӣни четтха ат̣т̣ха сама̄паттийо ча ниббедхабха̄гийа̄нева.

218. анупа̄да̄ читтасса вимоккхоти идха випассана̄йева. ‘‘етадаттха̄ катха̄, етадаттха̄ мантана̄, йадидам̣ анупа̄да̄ читтасса вимоккхо’’ти (пари. 366; а. ни. 3.68) еттха пана нибба̄нам̣ анупа̄да̄ читтасса вимоккхо. катихупа̄да̄нехӣти катихи упа̄да̄нехи. катама̄ екупа̄да̄на̄ти катамато екупа̄да̄нато. идам̣ екупа̄да̄на̄ти ито екато упа̄да̄нато. иданти пуббан̃а̄н̣а̄пеккхам̣ ва̄. упа̄да̄нато муччанесу йасма̄ а̄дито сан̇кха̄ра̄нам̣ удайаббайам̣ пасситва̄ пасситва̄ аничча̄нупассана̄йа випассати, паччха̄ сан̇кха̄ра̄нам̣ бхан̇гамева пасситва̄ анимитта̄нупассана̄йа випассати. аничча̄нупассана̄висесойева хи анимитта̄нупассана̄. сан̇кха̄ра̄нам̣ удайаббайадассанена ча бхан̇гадассанена ча атта̄бха̄во па̄кат̣о хоти. тена дит̣т̣хупа̄да̄насса ча аттава̄дупа̄да̄насса ча паха̄нам̣ хоти. дит̣т̣хиппаха̄ненева ча ‘‘сӣлаббатена атта̄ суджджхатӣ’’ти дассанасса абха̄вато сӣлаббатупа̄да̄насса паха̄нам̣ хоти. йасма̄ ча анатта̄нупассана̄йа уджукамева атта̄бха̄вам̣ пассати, анатта̄нупассана̄висесойева ча сун̃н̃ата̄нупассана̄, тасма̄ има̄ни чатта̄ри н̃а̄н̣а̄ни дит̣т̣хупа̄да̄на̄дӣхи тӣхи упа̄да̄нехи муччанти. дуккха̄нупассана̄дӣнам̣йева пана чатассаннам̣ тан̣ха̄йа уджувипаччанӣкатта̄ аничча̄нупассана̄дӣнам̣ чатассаннам̣ ка̄мупа̄да̄нато муччанам̣ на вуттам̣. йасма̄ а̄дито дуккха̄нупассана̄йа ‘‘сан̇кха̄ра̄ дуккха̄’’ти пассато паччха̄ аппан̣ихита̄нупассана̄йа ча ‘‘сан̇кха̄ра̄ дуккха̄’’ти пассато сан̇кха̄ра̄нам̣ паттхана̄ пахӣйати. дуккха̄нупассана̄висесойева хи аппан̣ихита̄нупассана̄. йасма̄ ча сан̇кха̄ресу ниббида̄нупассана̄йа ниббиндантасса вира̄га̄нупассана̄йа вираджджантасса сан̇кха̄ра̄нам̣ паттхана̄ пахӣйати, тасма̄ има̄ни чатта̄ри н̃а̄н̣а̄ни ка̄мупа̄да̄нато муччанти. йасма̄ ниродха̄нупассана̄йа килесе ниродхети, пат̣иниссагга̄нупассана̄йа килесе париччаджати, тасма̄ има̄ни две н̃а̄н̣а̄ни чатӯхи упа̄да̄нехи муччантӣти евам̣ сабха̄вана̄наттена ча а̄ка̄рана̄наттена ча ат̣т̣хасат̣т̣хи вимоккха̄ ниддит̣т̣ха̄.

219. ида̄ни а̄дито уддит̣т̣ха̄нам̣ тин̣н̣ам̣ вимоккха̄нам̣ мукха̄ни дассетва̄ вимоккхамукхапуббан̇гамам̣ индрийависесам̣ пуггалависесан̃ча дассетука̄мо тӣн̣и кхо панима̄нӣтиа̄дима̄ха. таттха вимоккхамукха̄нӣти тин̣н̣ам̣ вимоккха̄нам̣ мукха̄ни. локаниййа̄на̄йа сам̣ваттантӣти тедха̄тукалокато ниййа̄на̄йа ниггамана̄йа сам̣ваттанти. саббасан̇кха̄ре париччхедапариват̣умато саманупассаната̄йа̄ти саббесам̣ сан̇кха̄ра̄нам̣ удайаббайавасена париччхедато чева париват̣умато ча саманупассаната̄йа. локаниййа̄нам̣ хотӣти па̄т̣хасесо. аничча̄нупассана̄ хи удайато пуббе сан̇кха̄ра̄ наттхӣти париччхиндитва̄ тесам̣ гатим̣ саманнесама̄на̄ вайато парам̣ на гаччханти, еттхева антарадха̄йантӣти париват̣умато парийантато саманупассати. саббасан̇кха̄ра̄ хи удайена пуббантапариччхинна̄, вайена апарантапариччхинна̄. анимитта̄йа ча дха̄туйа̄ читтасампаккханданата̄йа̄ти випассана̄ккхан̣епи нибба̄нанинната̄йа анимитта̄ка̄рена упат̣т̣ха̄нато анимиттасан̇кха̄та̄йа нибба̄надха̄туйа̄ читтапависаната̄йа ча локаниййа̄нам̣ хоти. маносамуттеджаната̄йа̄ти читтасам̣веджаната̄йа. дуккха̄нупассана̄йа хи сан̇кха̄ресу читтам̣ сам̣виджджати. аппан̣ихита̄йа ча дха̄туйа̄ти випассана̄ккхан̣епи нибба̄нанинната̄йа аппан̣ихита̄ка̄рена упат̣т̣ха̄нато аппан̣ихитасан̇кха̄та̄йа нибба̄надха̄туйа̄. саббадхаммети нибба̄насса авипассанупагаттепи анаттасабха̄васаббха̄вато ‘‘саббасан̇кха̄ре’’ти аватва̄ ‘‘саббадхамме’’ти вуттам̣. парато саманупассаната̄йа̄ти паччайа̄йаттатта̄ авасата̄йа авидхеййата̄йа ча ‘‘на̄хам̣ на мама’’нти евам̣ анаттато саманупассаната̄йа. сун̃н̃ата̄йа ча дха̄туйа̄ти випассана̄ккхан̣епи нибба̄нанинната̄йа сун̃н̃ата̄ка̄рена упат̣т̣ха̄нато сун̃н̃ата̄сан̇кха̄та̄йа нибба̄надха̄туйа̄. ити има̄ни тӣн̣и вачана̄ни аниччадуккха̄натта̄нупассана̄нам̣ васена вутта̄ни. тенева таданантарам̣ аниччато манасикарототиа̄ди вуттам̣. таттха кхайатоти кхӣйанато. бхайатоти сабхайато. сун̃н̃атоти аттарахитато.

адхимоккхабахуланти аничча̄нупассана̄йа ‘‘кхан̣абхан̇гавасена сан̇кха̄ра̄ бхиджджантӣ’’ти саддха̄йа пат̣ипаннасса паччаккхато кхан̣абхан̇гадассанена ‘‘саччам̣ вата̄ха бхагава̄’’ти бхагавати саддха̄йа саддха̄бахулам̣ читтам̣ хоти. атха ва̄ паччуппанна̄нам̣ падесасан̇кха̄ра̄нам̣ аниччатам̣ пасситва̄ ‘‘евам̣ аничча̄ атӣта̄на̄гатапаччуппанна̄ саббе сан̇кха̄ра̄’’ти адхимуччанато адхимоккхабахулам̣ читтам̣ хоти. пассаддхибахуланти дуккха̄нупассана̄йа читтаккхобхакара̄йа пан̣идхийа̄ паджаханато читтадаратха̄бха̄вена пассаддхибахулам̣ читтам̣ хоти. атха ва̄ дуккха̄нупассана̄йа сам̣вегаджананато сам̣виггасса ча йонисо падаханато виккхепа̄бха̄вена пассаддхибахулам̣ читтам̣ хоти. ведабахуланти анатта̄нупассана̄йа ба̄хиракехи адит̣т̣хам̣ гамбхӣрам̣ анатталаккхан̣ам̣ пассато н̃а̄н̣абахулам̣ читтам̣ хоти. атха ва̄ ‘‘садевакена локена адит̣т̣хам̣ анатталаккхан̣ам̣ дит̣т̣ха’’нти тут̣т̣хасса тут̣т̣хибахулам̣ читтам̣ хоти.

адхимоккхабахуло саддхиндрийам̣ пат̣илабхатӣти пуббабха̄ге адхимоккхо бахулам̣ паваттама̄но бха̄вана̄па̄рипӯрийа̄ саддхиндрийам̣ на̄ма хоти, там̣ со пат̣илабхати на̄ма. пассаддхибахуло сама̄дхиндрийам̣ пат̣илабхатӣти пуббабха̄ге пассаддхибахуласса ‘‘пассаддхака̄йо сукхам̣ ведети, сукхино читтам̣ сама̄дхийатӣ’’ти (пат̣и. ма. 1.73; а. ни. 5.26) вачанато бха̄вана̄па̄рипӯрийа̄ пассаддхипаччайа̄ сама̄дхиндрийам̣ хоти, там̣ со пат̣илабхати на̄ма. ведабахуло пан̃н̃индрийам̣ пат̣илабхатӣти пуббабха̄ге ведо бахулам̣ паваттама̄но бха̄вана̄па̄рипӯрийа̄ пан̃н̃индрийам̣ на̄ма хоти, там̣ со пат̣илабхати на̄ма.

а̄дхипатеййам̣ хотӣти чханда̄дике адхипатибхӯтепи сакиччаниппха̄данавасена адхипати хоти падха̄но хоти. бха̄вана̄йа̄ти бхуммавачанам̣, упарӯпари бха̄ванаттха̄йа ва̄. таданвайа̄ хонтӣти там̣ ануга̄минӣ там̣ ануваттинӣ хонти. сахаджа̄тапаччайа̄ хонтӣти уппаджджама̄на̄ ча сахауппа̄данабха̄вена упака̄рака̄ хонти пака̄сасса падӣпо вийа. ан̃н̃аман̃н̃апаччайа̄ хонтӣти ан̃н̃аман̃н̃ам̣ уппа̄данупаттхамбханабха̄вена упака̄рака̄ хонти ан̃н̃аман̃н̃ӯпаттхамбхакам̣ тидан̣д̣ам̣ вийа. ниссайапаччайа̄ хонтӣти адхит̣т̣ха̄на̄ка̄рена ниссайа̄ка̄рена ча упака̄рака̄ хонти таручиттакамма̄нам̣ патхавӣпат̣а̄ди вийа. сампайуттапаччайа̄ хонтӣти екаваттхукаека̄рамман̣аекуппа̄даеканиродхасан̇кха̄тена сампайуттабха̄вена упака̄рака̄ хонти.

220. пат̣иведхака̄лети маггаккхан̣е саччапат̣иведхака̄ле. пан̃н̃индрийам̣ а̄дхипатеййам̣ хотӣти маггаккхан̣е нибба̄нам̣ а̄рамман̣ам̣ катва̄ саччадассанакиччакаран̣авасена ча килесаппаха̄накиччакаран̣авасена ча пан̃н̃индрийамева джет̣т̣хакам̣ хоти. пат̣иведха̄йа̄ти саччапат̣ивиджджханаттха̄йа. екараса̄ти вимуттирасена. дассанат̣т̣хена̄ти саччадассанат̣т̣хена. евам̣ пат̣ивиджджхантопи бха̄вети, бха̄вентопи пат̣ивиджджхатӣти маггаккхан̣е саким̣йева бха̄вана̄йа ча пат̣иведхасса ча саббха̄вадассанаттхам̣ вуттам̣. анатта̄нупассана̄йа випассана̄ккхан̣епи пан̃н̃индрийассева а̄дхипатеййатта̄ ‘‘пат̣иведхака̄лепӣ’’ти аписаддо пайутто.

221. аниччато манасикарото катаминдрийам̣ адхиматтам̣ хотӣтиа̄ди индрийависесена пуггалависесам̣ дассетум̣ вуттам̣. таттха адхиматтанти адхикам̣. таттха саддхиндрийасама̄дхиндрийапан̃н̃индрийа̄нам̣ адхиматтата̄ сан̇кха̄рупеккха̄йа ведитабба̄. саддха̄вимуттоти еттха ависесетва̄ вуттепи упари висесетва̄ вуттатта̄ сота̄паттимаггам̣ т̣хапетва̄ сесесу саттасу т̣ха̄несу саддха̄вимуттоти вуттам̣ хоти. саддха̄вимутто саддхиндрийасса адхиматтатта̄ хоти, на саддхиндрийасса адхиматтатта̄ саббаттха саддха̄вимуттотипи вуттам̣ хоти. сота̄паттимаггаккхан̣е саддхиндрийасса адхиматтатта̄йева сесесу сама̄дхиндрийапан̃н̃индрийа̄дхиматтаттепи сати саддха̄вимуттойева на̄ма хотӣти ваданти. ка̄йасаккхӣ хотӣти ат̣т̣хасупи т̣ха̄несу ка̄йасаккхӣ на̄ма хоти. дит̣т̣хиппатто хотӣти саддха̄вимутте вуттанайенева ведитаббам̣.

саддаханто вимуттоти саддха̄вимуттоти саддхиндрийасса адхиматтатта̄ сота̄паттимаггаккхан̣е саддаханто чатӯсупи пхалаккхан̣есу вимуттоти саддха̄вимуттоти вуттам̣ хоти. упаримаггаттайаккхан̣е саддха̄вимуттаттам̣ ида̄ни ваккхати. сота̄паттимаггаккхан̣е пана саддха̄нуса̄риттам̣ паччха̄ ваккхати. пхут̣т̣хатта̄ саччхикатоти ка̄йасаккхӣти суккхавипассакатте сати упача̄раджджха̄напхассасса рӯпа̄рӯпаджджха̄нала̄бхитте сати рӯпа̄рӯпаджджха̄напхассасса пхут̣т̣хатта̄ нибба̄нам̣ саччхикатоти ка̄йасаккхӣ, на̄мака̄йена вуттаппака̄ре джха̄напхассе ча нибба̄не ча саккхӣти вуттам̣ хоти. дит̣т̣хатта̄ паттоти дит̣т̣хиппаттоти сота̄паттимаггаккхан̣е сампайуттена пан̃н̃индрийена пат̣хамам̣ нибба̄насса дит̣т̣хатта̄ паччха̄ сота̄паттипхала̄дивасена нибба̄нам̣ паттоти дит̣т̣хиппатто, пан̃н̃индрийасан̇кха̄та̄йа дит̣т̣хийа̄ нибба̄нам̣ паттоти вуттам̣ хоти. сота̄паттимаггаккхан̣е пана дхамма̄нуса̄риттам̣ паччха̄ ваккхати. саддаханто вимуччатӣти саддха̄вимуттоти саддхиндрийасса адхиматтатта̄ сакада̄га̄миана̄га̄миарахаттамаггаккхан̣есу саддаханто вимуччатӣти саддха̄вимутто. еттха вимуччама̄нопи а̄сам̣са̄йа бхӯтавачанавасена ‘‘вимутто’’ти вутто. джха̄напхассанти тивидхам̣ джха̄напхассам̣. ‘‘джха̄напхасса’’нтиа̄дӣни ‘‘дуккха̄ сан̇кха̄ра̄’’тиа̄дӣни ча пат̣хамам̣ вуттам̣ двайамева висесетва̄ вутта̄ни. н̃а̄там̣ хотӣтиа̄дӣни хет̣т̣ха̄ вуттаттха̄ни. еттха ча джха̄нала̄бхӣ пуггало сама̄дхиндрийасса анукӯла̄йа дуккха̄нупассана̄йа ева вут̣т̣хахитва̄ маггапхала̄ни па̄пун̣а̄тӣти а̄чарийа̄нам̣ адхиппа̄йо.

сийа̄ти сийум̣, бхавеййунти аттхо. ‘‘сийа̄’’ти етам̣ видхивачанамева. тайо пуггала̄ти випассана̄нийамена индрийанийамена ча вутта̄ тайо пуггала̄. ваттхувасена̄ти тӣсу анупассана̄су екекаиндрийаваттхувасена. парийа̄йена̄ти тенева парийа̄йена. имина̄ ва̄рена ким̣ дасситам̣ хоти? хет̣т̣ха̄ екекисса̄ анупассана̄йа екекасса индрийасса а̄дхипаччам̣ йебхуййавасена вуттанти ча, када̄чи тӣсупи анупассана̄су екекассева индрийасса а̄дхипаччам̣ хотӣти ча дасситам̣ хоти. атха ва̄ пуббабха̄гавипассана̄ккхан̣е тиссаннампи анупассана̄нам̣ саббха̄вато та̄су пуббабха̄гавипассана̄су тесам̣ тесам̣ индрийа̄нам̣ а̄дхипаччам̣ апеккхитва̄ маггапхалаккхан̣есу саддха̄вимутта̄дӣни на̄ма̄ни хонтӣти. еван̃хи вуччама̄не хет̣т̣ха̄ вут̣т̣ха̄нага̄минивипассана̄йа упари ча като индрийа̄дхипаччапуггаланийамо сукатойева ниччалойева ча хоти. анантарава̄ре сийа̄ти ан̃н̃ойева̄ти евам̣ сийа̄ти аттхо. еттха пуббе вуттойева нийамо.

ида̄ни маггапхалавасена пуггалависесам̣ вибхаджитва̄ дассетум̣ аниччато манасикарото…пе… сота̄паттимаггам̣ пат̣илабхатӣтиа̄дима̄ха. таттха саддхам̣ ануссарати анугаччхати, саддха̄йа ва̄ нибба̄нам̣ ануссарати анугаччхатӣти саддха̄нуса̄рӣ. саччхикатанти паччаккхакатам̣. арахаттанти арахаттапхалам̣. пан̃н̃а̄сан̇кха̄там̣ дхаммам̣ ануссарати, тена ва̄ дхаммена нибба̄нам̣ ануссаратӣти дхамма̄нуса̄рӣ.

222. пуна апарехи парийа̄йехи индрийаттайависесена пуггалависесам̣ ван̣н̣етука̄мо йе хи кечӣтиа̄дима̄ха. таттха бха̄вита̄ ва̄ти атӣте бха̄вайим̣су ва̄. бха̄венти ва̄ти паччуппанне. бха̄виссанти ва̄ти ана̄гате. адхигата̄ ва̄тиа̄ди екекантикам̣ пуримасса пуримасса аттхавиваран̣аттхам̣ вуттам̣. пхассита̄ ва̄ти н̃а̄н̣апхусана̄йа пхусим̣су ва̄. васиппатта̄ти иссарабха̄вам̣ патта̄. па̄рамиппатта̄ти воса̄нам̣ патта̄. веса̄раджджаппатта̄ти виса̄радабха̄вам̣ патта̄. саббаттха саддха̄вимутта̄дайо хет̣т̣ха̄ вуттаккхан̣есуйева, сатипат̣т̣ха̄на̄дайо маггаккхан̣ейева. ат̣т̣ха вимоккхети ‘‘рӯпӣ рӯпа̄ни пассатӣ’’тиа̄дике (пат̣и. ма. 1.209; дха. са. 248) пат̣исамбхида̄маггаппаттийа̄ ева патта̄.

тиссо сиккха̄ти адхисӣласиккха̄ адхичиттасиккха̄ адхипан̃н̃а̄сиккха̄ маггаппатта̄ ева сиккхама̄на̄. дуккхам̣ париджа̄нантӣтиа̄дӣни маггаккхан̣ейева. парин̃н̃а̄пат̣иведхам̣ пат̣ивиджджхатӣти парин̃н̃а̄пат̣иведхена пат̣ивиджджхати, парин̃н̃а̄йа пат̣ивиджджхитаббанти ва̄ парин̃н̃а̄пат̣иведхам̣. евам̣ сесесупи. саббадхамма̄дӣхи висесетва̄ абхин̃н̃а̄пат̣иведха̄дайо вутта̄. саччхикирийа̄пат̣иведхо пана маггаккхан̣ейева нибба̄напаччавеккхан̣ан̃а̄н̣асиддхивасена ведитабботи. евамидха пан̃ча арийапуггала̄ ниддит̣т̣ха̄ хонти, убхатобха̄гавимутто ча пан̃н̃а̄вимутто ча̄ти име две аниддит̣т̣ха̄. ан̃н̃аттха (висуддхи. 2.773) пана ‘‘йо пана дуккхато манасикаронто пассаддхибахуло сама̄дхиндрийам̣ пат̣илабхати, со саббаттха ка̄йасаккхӣ на̄ма хоти, арӯпаджджха̄нам̣ пана патва̄ аггапхалам̣ патто убхатобха̄гавимутто на̄ма хоти. йо пана анаттато манасикаронто ведабахуло пан̃н̃индрийам̣ пат̣илабхати, сота̄паттимаггаккхан̣е дхамма̄нуса̄рӣ хоти, чхасу т̣ха̄несу дит̣т̣хиппатто, аггапхале пан̃н̃а̄вимутто’’ти вуттам̣. те идха ка̄йасаккхидит̣т̣хиппаттехийева сан̇гахита̄. аттхато пана арӯпаджджха̄нена чева арийамаггена ча̄ти убхатобха̄гена вимуттоти убхатобха̄гавимутто. паджа̄нанто вимуттоти пан̃н̃а̄вимуттоти. етта̄вата̄ индрийапуггалависеса̄ ниддит̣т̣ха̄ хонти.

223-226. ида̄ни вимоккхапуббан̇гамамева вимоккхависесам̣ пуггалависесан̃ча дассетука̄мо аниччато манасикарототиа̄дима̄ха. таттха две вимоккха̄ти аппан̣ихитасун̃н̃атавимоккха̄. аничча̄нупассана̄гаманавасена хи анимиттавимоккхоти ладдхана̄мо магго ра̄гадосамохапан̣идхӣнам̣ абха̄ва̄ сагун̣ато ча тесам̣йева пан̣идхӣнам̣ абха̄ва̄ аппан̣ихитанти ладдхана̄мам̣ нибба̄нам̣ а̄рамман̣ам̣ каротӣти а̄рамман̣ато ча аппан̣ихитавимоккхоти на̄мампи лабхати. татха̄ ра̄гадосамохехи сун̃н̃атта̄ сагун̣ато ча ра̄га̄дӣхийева сун̃н̃атта̄ сун̃н̃атанти ладдхана̄мам̣ нибба̄нам̣ а̄рамман̣ам̣ каротӣти а̄рамман̣ато ча сун̃н̃атавимоккхоти на̄мампи лабхати. тасма̄ те две вимоккха̄ анимиттавимоккханвайа̄ на̄ма хонти. анимиттамаггато анан̃н̃епи ат̣т̣ханнам̣ магган̇га̄нам̣ екекасса магган̇гасса васена сахаджа̄та̄дипаччайа̄ ча хонтӣти ведитабба̄. пуна две вимоккха̄ти сун̃н̃ата̄нимиттавимоккха̄. дуккха̄нупассана̄гаманавасена хи аппан̣ихитавимоккхоти ладдхана̄мо магго рӯпанимитта̄дӣнам̣ ра̄ганимитта̄дӣнам̣ ниччанимитта̄дӣнан̃ча абха̄ва̄ сагун̣ато ча тесам̣йева нимитта̄нам̣ абха̄ва̄ анимиттасан̇кха̄там̣ нибба̄нам̣ а̄рамман̣ам̣ каротӣти а̄рамман̣ато ча анимиттавимоккхоти на̄мампи лабхати. сесам̣ вуттанайенева йоджетаббам̣. пуна две вимоккха̄ти анимиттааппан̣ихитавимоккха̄. йоджана̄ панеттха вуттанайа̄ ева.

пат̣иведхака̄лети индрийа̄нам̣ вуттаккаменева вуттам̣. маггаккхан̣ам̣ пана мун̃читва̄ випассана̄ккхан̣е вимоккхо на̄ма наттхи. пат̣хамам̣ вуттойева пана маггавимоккхо ‘‘пат̣иведхака̄ле’’ти вачанена висесетва̄ дассито. ‘‘йо ча̄йам̣ пуггало саддха̄вимутто’’тиа̄дика̄ две ва̄ра̄ ча ‘‘аниччато манасикаронто сота̄паттимаггам̣ пат̣илабхатӣ’’тиа̄дико ва̄ро ча сан̇кхитто, вимоккхавасена пана йоджетва̄ виттха̄рато ведитаббо. йе хи кечи неккхаммантиа̄дико ва̄ро вуттанайенева ведитабботи. етта̄вата̄ вимоккхапуггалависеса̄ ниддит̣т̣ха̄ хонтӣти.

227. пуна вимоккхамукха̄ни ча вимоккхе ча анекадха̄ ниддиситука̄мо аниччато манасикаронтотиа̄дима̄ха. таттха йатха̄бхӯтанти йатха̄сабха̄вена. джа̄на̄тӣти н̃а̄н̣ена джа̄на̄ти. пассатӣти тенева н̃а̄н̣ена чаккхуна̄ вийа пассати. таданвайена̄ти таданугаманена, тасса паччаккхато н̃а̄н̣ена дит̣т̣хасса анугаманена̄ти аттхо. кан̇кха̄ пахӣйатӣти аничча̄нупассана̄йа ничча̄ниччакан̇кха̄, итара̄хи итаракан̇кха̄. нимиттанти сантатигханавиниббхогена ниччасан̃н̃а̄йа пахӣнатта̄ а̄рамман̣абхӯтам̣ сан̇кха̄ранимиттам̣ йатха̄бхӯтам̣ джа̄на̄ти. тена вуччати самма̄дассананти тена йатха̄бхӯтаджа̄нанена там̣ н̃а̄н̣ам̣ ‘‘самма̄дассана’’нти вуччати. паваттанти дуккхаппатта̄ка̄ре сукхасан̃н̃ам̣ уггха̄т̣етва̄ сукхасан̃н̃а̄йа паха̄нена пан̣идхисан̇кха̄та̄йа тан̣ха̄йа пахӣнатта̄ сукхасамматампи випа̄капаваттам̣ йатха̄бхӯтам̣ джа̄на̄ти. нимиттан̃ча паваттан̃ча̄ти на̄на̄дха̄туманасика̄расамбхавена самӯхагханавиниббхогена убхайатха̄пи аттасан̃н̃а̄йа пахӣнатта̄ сан̇кха̄ранимиттан̃ча випа̄капаваттан̃ча йатха̄бхӯтам̣ джа̄на̄ти. йан̃ча йатха̄бхӯтам̣ н̃а̄н̣антиа̄диттайам̣ ида̄ни вуттамева, на ан̃н̃ам̣. бхайато упат̣т̣ха̄тӣти ниччасукхаатта̄бха̄вадассанато йатха̄ккамам̣ там̣ там̣ бхайато упат̣т̣ха̄ти. йа̄ ча бхайатупат̣т̣ха̄не пан̃н̃а̄тиа̄дина̄ ‘‘удайаббайа̄нупассана̄н̃а̄н̣ам̣ бхан̇га̄нупассана̄н̃а̄н̣ам̣ бхайатупат̣т̣ха̄нан̃а̄н̣ам̣ а̄дӣнава̄нупассана̄н̃а̄н̣ам̣ ниббида̄нупассана̄н̃а̄н̣ам̣ мун̃читукамйата̄н̃а̄н̣ам̣ пат̣исан̇кха̄нупассана̄н̃а̄н̣ам̣ сан̇кха̄рупеккха̄н̃а̄н̣ам̣ ануломан̃а̄н̣а’’нти вуттесу пат̣ипада̄н̃а̄н̣адассанависуддхисан̇кха̄тесу навасу випассана̄н̃а̄н̣есу бхайатупат̣т̣ха̄насамбандхена аваттха̄бхедена бхинна̄ни екат̣т̣ха̄ни тӣн̣и н̃а̄н̣а̄ни вутта̄ни, на сеса̄ни.

пуна тӣсу анупассана̄су анте т̣хита̄йа анантара̄йа анатта̄нупассана̄йа самбандхена та̄йа саха сун̃н̃ата̄нупассана̄йа екат̣т̣хатам̣ дассетум̣ йа̄ ча анатта̄нупассана̄ йа̄ ча сун̃н̃ата̄нупассана̄тиа̄дима̄ха. има̄ни хи две н̃а̄н̣а̄ни аттхато екамева, аваттха̄бхедена пана бхинна̄ни. йатха̄ ча има̄ни, татха̄ аничча̄нупассана̄ ча анимитта̄нупассана̄ ча аттхато екамева н̃а̄н̣ам̣, дуккха̄нупассана̄ ча аппан̣ихита̄нупассана̄ ча аттхато екамева н̃а̄н̣ам̣, кевалам̣ аваттха̄бхеденева бхинна̄ни. анатта̄нупассана̄сун̃н̃ата̄нупассана̄нан̃ча екат̣т̣хата̄йа вутта̄йа тесам̣ двиннам̣ двиннампи н̃а̄н̣а̄нам̣ екалаккхан̣атта̄ екат̣т̣хата̄ вутта̄ва хотӣти. нимиттам̣ пат̣исан̇кха̄ н̃а̄н̣ам̣ уппаджджатӣти ‘‘сан̇кха̄ранимиттам̣ аддхувам̣ та̄вака̄лика’’нти аниччалаккхан̣авасена джа̄нитва̄ н̃а̄н̣ам̣ уппаджджати. ка̄ман̃ча на пат̣хамам̣ джа̄нитва̄ паччха̄ н̃а̄н̣ам̣ уппаджджати, воха̄равасена пана ‘‘манан̃ча пат̣ичча дхамме ча уппаджджати мановин̃н̃а̄н̣а’’нтиа̄дӣни (сам̣. ни. 4.60; ма. ни. 1.400; 3.421) вийа евам̣ вуччати. саддасаттхавидӯпи ча ‘‘а̄диччам̣ па̄пун̣итва̄ тамо вигаччхатӣ’’тиа̄дӣсу вийа сама̄нака̄лепи имам̣ падам̣ иччханти. екаттанайена ва̄ пуриман̃ча паччхиман̃ча екам̣ катва̄ евам̣ вуттанти ведитаббам̣. имина̄ найена итарасмимпи пададвайе аттхо ведитаббо. мун̃читукамйата̄дӣнам̣ тин̣н̣ам̣ н̃а̄н̣а̄нам̣ екат̣т̣хата̄ хет̣т̣ха̄ вуттанайа̄ ева.

нимитта̄ читтам̣ вут̣т̣ха̄тӣти сан̇кха̄ранимитте досадассанена таттха аналлӣната̄йа сан̇кха̄ранимитта̄ читтам̣ вут̣т̣ха̄ти на̄ма. анимитте читтам̣ паккхандатӣти сан̇кха̄ранимиттапат̣ипаккхена анимиттасан̇кха̄те нибба̄не таннинната̄йа читтам̣ пависати. сеса̄нупассана̄двайепи имина̄ найена аттхо ведитаббо. ниродхе нибба̄надха̄туйа̄ти идха вуттенева пат̣хама̄нупассана̄двайампи вуттамева хоти. ниродхетипи па̄т̣хо. бахиддха̄вут̣т̣ха̄навиват̣т̣ане пан̃н̃а̄ти вут̣т̣ха̄насамбандхена готрабхун̃а̄н̣ам̣ вуттам̣. готрабхӯ дхамма̄ти готрабхун̃а̄н̣амева. итаратха̄ хи екат̣т̣хата̄ на йуджджати. ‘‘асан̇кхата̄ дхамма̄, аппаччайа̄ дхамма̄’’тиа̄дӣсу (дха. са. дукама̄тика̄ 7, 8) вийа ва̄ чатумаггавасена ва̄ бахувачанам̣ катанти ведитаббам̣. йасма̄ вимоккхоти магго, магго ча дубхатовут̣т̣ха̄но, тасма̄ тена самбандхена йа̄ ча дубхатовут̣т̣ха̄навиват̣т̣ане пан̃н̃а̄тиа̄ди вуттам̣.

228. пуна вимоккха̄нам̣ на̄на̄ккхан̣а̄нам̣ екаккхан̣апарийа̄йам̣ дассетука̄мо катиха̄ка̄рехӣтиа̄дима̄ха. таттха а̄дхипатеййат̣т̣хена̄ти джет̣т̣хакат̣т̣хена. адхит̣т̣ха̄нат̣т̣хена̄ти патит̣т̣ха̄нат̣т̣хена. абхинӣха̄рат̣т̣хена̄ти випассана̄вӣтхито нӣхаран̣ат̣т̣хена. ниййа̄нат̣т̣хена̄ти нибба̄нупагаманат̣т̣хена. аниччато манасикарототи вут̣т̣ха̄нага̄минивипассана̄ккхан̣ейева. анимитто вимоккхоти маггаккхан̣ейева. еса найо сесесу. читтам̣ адхит̣т̣ха̄тӣти читтам̣ адхикам̣ катва̄ т̣ха̄ти, читтам̣ патит̣т̣ха̄петӣти адхиппа̄йо. читтам̣ абхинӣхаратӣти випассана̄вӣтхито читтам̣ нӣхарати. ниродхам̣ нибба̄нам̣ ниййа̄тӣти ниродхасан̇кха̄там̣ нибба̄нам̣ упагаччхатӣти евам̣ а̄ка̄рана̄наттато чатудха̄ на̄на̄ккхан̣ата̄ дассита̄.

екаккхан̣ата̄йа самодха̄нат̣т̣хена̄ти екаджджхам̣ самосаран̣ат̣т̣хена. адхигаманат̣т̣хена̄ти винданат̣т̣хена. пат̣ила̄бхат̣т̣хена̄ти па̄пун̣анат̣т̣хена. пат̣иведхат̣т̣хена̄ти н̃а̄н̣ена пат̣ивиджджханат̣т̣хена. саччхикирийат̣т̣хена̄ти паччаккхакаран̣ат̣т̣хена. пхассанат̣т̣хена̄ти н̃а̄н̣апхусана̄йа пхусанат̣т̣хена. абхисамайат̣т̣хена̄ти абхимукхам̣ сама̄гаманат̣т̣хена. еттха ‘‘самодха̄нат̣т̣хена̄’’ти мӯлападам̣, сеса̄ни адхигамавевачана̄ни. тасма̄йева хи саббесам̣ екато виссаджджанам̣ катам̣. нимитта̄ муччатӣти ниччанимиттато муччати. имина̄ вимоккхат̣т̣хо вутто. йато муччатӣти йато нимиттато муччати. таттха на пан̣идахатӣти тасмим̣ нимитте паттханам̣ на кароти. йаттха на пан̣идахатӣти йасмим̣ нимитте на пан̣идахати. тена сун̃н̃оти тена нимиттена сун̃н̃о. йена сун̃н̃оти йена нимиттена сун̃н̃о. тена нимиттена анимиттоти имина̄ анимиттат̣т̣хо вутто.

пан̣идхийа̄ муччатӣти пан̣идхито муччати. ‘‘пан̣идхи муччатӣ’’ти па̄т̣хо ниссаккаттхойева. имина̄ вимоккхат̣т̣хо вутто. йаттха на пан̣идахатӣти йасмим̣ дуккхе на пан̣идахати. тена сун̃н̃оти тена дуккхена сун̃н̃о. йена сун̃н̃оти йена дуккханимиттена сун̃н̃о. йена нимиттена̄ти йена дуккханимиттена. таттха на пан̣идахатӣти имина̄ аппан̣ихитат̣т̣хо вутто. абхинивеса̄ муччатӣти имина̄ вимоккхат̣т̣хо вутто. йена сун̃н̃оти йена абхинивесанимиттена сун̃н̃о. йена нимиттена̄ти йена абхинивесанимиттена. йаттха на пан̣идахати, тена сун̃н̃оти йасмим̣ абхинивесанимитте на пан̣идахати, тена абхинивесанимиттена сун̃н̃о. имина̄ сун̃н̃атат̣т̣хо вутто.

229. пуна ат̣т̣хавимоккха̄дӣни ниддиситука̄мо аттхи вимоккхотиа̄дима̄ха. таттха ниччато абхинивеса̄тиа̄дӣни сан̃н̃а̄вимоккхе вуттанайена ведитабба̄ни. сабба̄бхинивесехӣти вуттаппака̄рехи абхинивесехи. ити абхинивесамуччанавасена сун̃н̃атавимоккха̄ на̄ма джа̄та̄, тейева ничча̄динимиттамуччанавасена анимиттавимоккха̄, ниччантиа̄дипан̣идхӣхи муччанавасена аппан̣ихитавимоккха̄. еттха ча пан̣идхи муччатӣти саббаттха ниссаккаттхо ведитаббо. пан̣идхийа̄ муччатӣти ва̄ па̄т̣хо. ‘‘саббапан̣идхӣхи муччатӣ’’ти четтха са̄дхакам̣. евам̣ тиссо анупассана̄ тадан̇гавимоккхатта̄ ча самуччхедавимоккхасса паччайатта̄ ча парийа̄йена вимоккха̄ти вутта̄.

230. таттха джа̄та̄ти анантаре випассана̄вимоккхепи сати имисса̄ катха̄йа маггавимоккха̄дхика̄ратта̄ тасмим̣ маггавимоккхе джа̄та̄ти вуттам̣ хоти. анаваджджакусала̄ти ра̄га̄диваджджавирахита̄ кусала̄. виччхедам̣ катва̄ ва̄ па̄т̣хо. бодхипаккхийа̄ дхамма̄ти ‘‘чатта̄ро сатипат̣т̣ха̄на̄, чатта̄ро саммаппадха̄на̄, чатта̄ро иддхипа̄да̄, пан̃чиндрийа̄ни, пан̃ча бала̄ни, сатта боджджхан̇га̄, арийо ат̣т̣хан̇гико магго’’ти (ма. ни. 3.35, 43; чӯл̣ани. меттагӯма̄н̣авапуччха̄ниддеса 22; ми. па. 5.4.1) вутта̄ саттатим̣са бодхипаккхийадхамма̄. идам̣ мукханти идам̣ вуттаппака̄рам̣ дхаммаджа̄там̣ а̄рамман̣ато нибба̄напавеса̄йа мукхатта̄ мукхам̣ на̄ма̄ти вуттам̣ хоти. тесам̣ дхамма̄нанти тесам̣ бодхипаккхийа̄нам̣ дхамма̄нам̣. идам̣ вимоккхамукханти нибба̄нам̣ виккхамбханатадан̇гасамуччхедапат̣иппассаддхиниссаран̣авимоккхесу ниссаран̣авимоккхова, ‘‘йа̄вата̄, бхиккхаве, дхамма̄ сан̇кхата̄ ва̄ асан̇кхата̄ ва̄, вира̄го тесам̣ дхамма̄нам̣ аггамаккха̄йатӣ’’ти (итиву. 90; а. ни. 4.34) вуттатта̄ уттамат̣т̣хена мукхан̃ча̄ти вимоккхамукхам̣. вимоккхан̃ча там̣ мукхан̃ча вимоккхамукханти каммадха̄райасама̄савасена айамева аттхо вутто. вимоккхан̃ча̄ти еттха лин̇гавипалла̄со като. тӣн̣и акусаламӯла̄нӣти лобхадосамоха̄. тӣн̣и дуччарита̄нӣти ка̄йавачӣманодуччарита̄ни. саббепи акусала̄ дхамма̄ти акусаламӯлехи сампайутта̄ дуччаритехи сампайутта̄ ча асампайутта̄ ча севитаббадоманасса̄дӣни т̣хапетва̄ саббепи акусала̄ дхамма̄. кусаламӯласучарита̄ни вуттапат̣ипаккхена ведитабба̄ни. саббепи кусала̄ дхамма̄ти вуттанайенева сампайутта̄ асампайутта̄ ча вимоккхасса упаниссайабхӯта̄ саббепи кусала̄ дхамма̄. виват̣т̣акатха̄ хет̣т̣ха̄ вутта̄. вимоккхавиват̣т̣асамбандхена панеттха сесавиват̣т̣а̄пи вутта̄. а̄севана̄ти а̄дито севана̄. бха̄вана̄ти тассева вад̣д̣хана̄. бахулӣкамманти тассева васиппаттийа̄ пунаппунам̣ каран̣ам̣. маггасса пана екаккхан̣ейева киччаса̄дханавасена а̄севана̄дӣни ведитабба̄ни. пат̣ила̄бхо ва̄ випа̄ко ва̄тиа̄дӣни хет̣т̣ха̄ вуттаттха̄нева̄ти.

вимоккханиддесаван̣н̣ана̄ нит̣т̣хита̄.

саддхаммаппака̄синийа̄ пат̣исамбхида̄магга-ат̣т̣хакатха̄йа

вимоккхакатха̄ван̣н̣ана̄ нит̣т̣хита̄.