3. а̄на̄па̄нассатикатха̄

1. ган̣анава̄раван̣н̣ана̄

152. ида̄ни дит̣т̣хикатха̄нантарам̣ катхита̄йа а̄на̄па̄нассатикатха̄йа апуббаттха̄нуван̣н̣ана̄ ануппатта̄. айан̃хи а̄на̄па̄нассатикатха̄ дит̣т̣хикатха̄йа сувидитадит̣т̣ха̄дӣнавасса миччха̄дит̣т̣хималависодханена сувисуддхачиттасса йатха̄бхӯта̄вабодха̄йа сама̄дхибха̄вана̄ сукара̄ хоти, саббасама̄дхибха̄вана̄су ча саббасаббан̃н̃убодхисатта̄нам̣ бодхимӯле имина̄ва сама̄дхина̄ сама̄хитачитта̄нам̣ йатха̄бхӯта̄вабодхато айамева сама̄дхибха̄вана̄ падха̄на̄ти ча дит̣т̣хикатха̄нантарам̣ катхита̄. таттха сол̣асаваттхукам̣ а̄на̄па̄нассатисама̄дхим̣ бха̄вайато самадхика̄ни две н̃а̄н̣асата̄ни уппаджджантӣти н̃а̄н̣аган̣ануддесо, ат̣т̣ха парипантхе н̃а̄н̣а̄нӣтиа̄ди н̃а̄н̣аган̣ананиддесо, катама̄ни ат̣т̣ха парипантхе н̃а̄н̣а̄нӣтиа̄ди. има̄ни екавӣсати вимуттисукхе н̃а̄н̣а̄нӣтипарийантам̣ саббан̃а̄н̣а̄нам̣ виттха̄раниддесо, анте сол̣асаваттхукам̣ а̄на̄па̄нассатисама̄дхим̣ бха̄вайатотиа̄ди нигамананти евам̣ та̄ва па̄л̣иваваттха̄нам̣ ведитаббам̣.

таттха ган̣ануддесе ган̣анава̄ре та̄ва сол̣асаваттхуканти дӣгхам̣ рассам̣ саббака̄йапат̣исам̣ведӣ пассамбхайам̣ ка̄йасан̇кха̄ранти ка̄йа̄нупассана̄чатуккам̣, пӣтипат̣исам̣ведӣ сукхапат̣исам̣ведӣ читтасан̇кха̄рапат̣исам̣ведӣ пассамбхайам̣ читтасан̇кха̄ранти ведана̄нупассана̄чатуккам̣, читтапат̣исам̣ведӣ абхиппамодайам̣ читтам̣ сама̄дахам̣ читтам̣ вимочайам̣ читтанти читта̄нупассана̄чатуккам̣, аничча̄нупассӣ вира̄га̄нупассӣ ниродха̄нупассӣ пат̣иниссагга̄нупассӣти дхамма̄нупассана̄чатукканти имесам̣ чатуннам̣ чатукка̄нам̣ васена сол̣аса ваттхӯни патит̣т̣ха̄ а̄рамман̣а̄ни асса̄ти сол̣асаваттхуко. там̣ сол̣асаваттхукам̣. сама̄савасена панеттха вибхаттилопо като. а̄нанти аббхантарам̣ пависанава̄то. апа̄нанти бахиниккхаманава̄то. кечи пана випарийа̄йена ваданти. апа̄нан̃хи апетам̣ а̄натоти апа̄нанти вуччати, ниддесе (пат̣и. ма. 1.160) пана на̄-ка̄расса дӣгхаттамаджджхупеккхитва̄ а̄па̄нанти. тасмим̣ а̄на̄па̄не сати а̄на̄па̄нассати, асса̄сапасса̄сапаригга̄хика̄йа сатийа̄ етам̣ адхивачанам̣. а̄на̄па̄нассатийа̄ йутто сама̄дхи, а̄на̄па̄нассатийам̣ ва̄ сама̄дхи а̄на̄па̄нассатисама̄дхи. бха̄вайатоти ниббедхабха̄гийам̣ бха̄вентасса. самадхика̄нӣти саха адхикена ваттантӣти самадхика̄ни, са̄тирека̄нӣти аттхо. ма-ка̄ро панеттха падасандхикаро. кечи пана ‘‘сам̣адхика̄нӣ’’ти ваданти. евам̣ сати две н̃а̄н̣асата̄нийева адхика̄нӣти а̄паджджати, там̣ на йуджджати. има̄ни хи вӣсатиадхика̄ни две н̃а̄н̣асата̄ни хонтӣти.

парипантхе н̃а̄н̣а̄нӣти парипантхам̣ а̄рамман̣ам̣ катва̄ паваттан̃а̄н̣а̄ни. татха̄ упака̄ре упаккилесе н̃а̄н̣а̄ни. вода̄не н̃а̄н̣а̄нӣти вода̄йати, тена читтам̣ парисуддхам̣ хотӣти вода̄нам̣. ким̣ там̣? н̃а̄н̣ам̣. ‘‘вода̄нан̃а̄н̣а̄нӣ’’ти ваттаббе ‘‘сутамайе н̃а̄н̣а’’нтиа̄дӣсу (пат̣и. ма. ма̄тика̄ 1.1; пат̣и. ма. 1.1) вийа ‘‘вода̄не н̃а̄н̣а̄нӣ’’ти вуттам̣. сато сампаджа̄но хутва̄ каротӣти сатока̄рӣ, тасса сатока̄рисса н̃а̄н̣а̄ни. ниббида̄н̃а̄н̣а̄нӣти ниббида̄бхӯта̄ни н̃а̄н̣а̄ни. ниббида̄нуломан̃а̄н̣а̄нӣти ниббида̄йа анукӯла̄ни н̃а̄н̣а̄ни. ниббида̄нуломин̃а̄н̣а̄нӣтипи па̄т̣хо, ниббида̄нуломо етесам̣ аттхӣти ниббида̄нуломӣти аттхо. ниббида̄пат̣иппассаддхин̃а̄н̣а̄нӣти ниббида̄йа пат̣иппассаддхийам̣ н̃а̄н̣а̄ни. вимуттисукхе н̃а̄н̣а̄нӣти вимуттисукхена сампайутта̄ни н̃а̄н̣а̄ни.

катама̄ни ат̣т̣ха̄тиа̄дӣхи парипантхаупака̄ра̄нам̣ пат̣ипаккхавипаккхайугалатта̄ тесу н̃а̄н̣а̄ни сахева ниддит̣т̣ха̄ни. ка̄маччханданеккхамма̄дӣни хет̣т̣ха̄ вуттаттха̄ни. упака̄ранти ча лин̇гавипалла̄савасена напум̣сакавачанам̣ катам̣. саббепи акусала̄ дхамма̄ти вутта̄васеса̄ йе кечи акусала̄ дхамма̄. татха̄ саббепи ниббедхабха̄гийа̄ кусала̄ дхамма̄. ‘‘парипантхо упака̄ра’’нти ча там̣ тадева апеккхитва̄ екавачанам̣ катам̣. еттха ча парипантхе н̃а̄н̣а̄ни ча упака̄ре н̃а̄н̣а̄ни ча пуччхитва̄ тесам̣ а̄рамман̣а̄нева виссаджджитва̄ техева та̄ни виссаджджита̄ни хонтӣти тада̄рамман̣а̄ни н̃а̄н̣а̄ни нигаметва̄ дассеси. упаккилесе н̃а̄н̣а̄дӣсупи есева найо.

ган̣анава̄раван̣н̣ана̄ нит̣т̣хита̄.

2. сол̣асан̃а̄н̣аниддесаван̣н̣ана̄

153. сол̣асахи а̄ка̄рехӣти убхайапаккхавасена вуттехи сол̣асахи н̃а̄н̣акот̣т̣ха̄сехи. удучитам̣ читтам̣ самудучитанти упача̄рабхӯмийам̣ читтам̣ уддхам̣ учитам̣, самма̄ уддхам̣ учитам̣, упарӯпари катапаричайам̣ самма̄ упарӯпари катапаричайанти аттхо. удуджитам̣ читтам̣ самудуджитантипи па̄т̣хо. упарибха̄ва̄йа джитам̣, упарибха̄вакарехи ва̄ н̃а̄н̣ехи джитам̣ удуджитам̣. самудуджитанти сама̄ упарибха̄ва̄йа, упарибха̄вакарехи ва̄ н̃а̄н̣ехи джитам̣. сама̄ти четтха висамабха̄вапат̣иккхепо. имасмим̣ па̄т̣хе у, ду-ити две две упасагга̄ хонти. урӯджитам̣ читтам̣ самма̄рӯджитантипи па̄т̣хо. еттха̄пи джитаттхойева. урӯ арӯти идам̣ пана нипа̄таматтамева̄ти ваданти. вӣн̣опамат̣т̣хакатха̄йа таджджитам̣ сутаджджитанти ча аттхо вутто, со идха на йуджджати. екатте сантит̣т̣хатӣти упача̄рабхӯмийам̣ та̄ва на̄на̄рамман̣авиккхепа̄бха̄вена екатте патит̣т̣ха̄ти. ниййа̄на̄варан̣ат̣т̣хена нӣваран̣а̄ти еттха аратипи саббепи акусала̄ а̄варан̣ат̣т̣хена нӣваран̣а̄ти вутта̄. ниййа̄на̄варан̣ат̣т̣хена̄ти ниййа̄на̄нам̣ а̄гаманамаггапидаханат̣т̣хена. ниййа̄нава̄ран̣ат̣т̣хена̄типи па̄т̣хо, ниййа̄на̄нам̣ пат̣иккхепанат̣т̣хена̄ти аттхо. неккхаммам̣ арийа̄нам̣ ниййа̄нанти маггат̣т̣ха̄нам̣ арийа̄нам̣ ниййа̄насан̇кха̄тасса арийамаггасса хетутта̄ пхалӯпача̄рена арийа̄нам̣ ниййа̄нам̣. тена ча хетубхӯтена маггаккхан̣е арийа̄ ниййанти нигаччханти. кечи пана ‘‘ниййа̄нанти магго’’ти ваданти. идха упача̄расса адхиппетатта̄ маггаккхан̣е ча а̄локасан̃н̃а̄йа саббакусаладхамма̄нан̃ча абха̄ва̄ там̣ на йуджджати. нивутатта̄ти пат̣иччханнатта̄. наппаджа̄на̄тӣти пуггалавасена вуттам̣.

висуддхачиттасса̄ти упача̄рабхӯмийам̣йева. кхан̣икасамодха̄на̄ти читтаккхан̣е читтаккхан̣е уппаджджанато кхан̣о етесам̣ аттхӣти кхан̣ика̄, упаккилеса̄, кхан̣ика̄нам̣ самодха̄но сама̄гамо пабандхо кхан̣икасамодха̄но. тасма̄ кхан̣икасамодха̄на̄, уппаджджама̄на̄ упаккилеса̄ кхан̣икаппабандхавасена кхан̣икапарампара̄васена уппаджджанти, на екачиттаккхан̣авасена̄ти вуттам̣ хоти.

сол̣асан̃а̄н̣аниддесаван̣н̣ана̄ нит̣т̣хита̄.

3. упаккилесан̃а̄н̣аниддесаван̣н̣ана̄

пат̣хамаччхаккам̣

154. пат̣хамаччхакке асса̄са̄димаджджхапарийоса̄нанти аббхантарапависанава̄тасса на̄сикаггам̣ ва̄ мукханимиттам̣ ва̄ а̄ди, хадайам̣ маджджхам̣, на̄бхи парийоса̄нам̣. там̣ тасса а̄димаджджхапарийоса̄нам̣ сатийа̄ анугаччхато йогисса т̣ха̄нана̄натта̄нугаманена читтам̣ аджджхаттам̣ виккхепам̣ гаччхати, там̣ аджджхаттавиккхепагатам̣ читтам̣ екатте асан̣т̣хаханато сама̄дхисса парипантхо. пасса̄са̄димаджджхапарийоса̄нанти бахиниккхаманава̄тасса на̄бхи а̄ди, хадайам̣ маджджхам̣, на̄сикаггам̣ ва̄ мукханимиттам̣ ва̄ бахиа̄ка̄со ва̄ парийоса̄нам̣. йоджана̄ панеттха вуттанайенева ведитабба̄. асса̄сапат̣икан̇кхана̄ никантитан̣ха̄чарийа̄ти ‘‘на̄сика̄ва̄та̄йаттамидам̣ каммат̣т̣ха̄на’’нти саллаккхетва̄ ол̣а̄рикол̣а̄рикасса асса̄сасса паттхана̄сан̇кха̄та̄ ника̄мана̄ ева тан̣ха̄паватти. тан̣ха̄паваттийа̄ сати екатте асан̣т̣хаханато сама̄дхисса парипантхо. пасса̄сапат̣икан̇кхана̄ никантӣти пуна асса̄сапуббакасса пасса̄сасса паттхана̄сан̇кха̄та̄ никанти. сесам̣ вуттанайенева йоджетаббам̣. асса̄сена̄бхитуннасса̄ти атидӣгхам̣ атирассам̣ ва̄ асса̄сам̣ каронтасса асса̄самӯлакасса ка̄йачиттакиламатхасса саббха̄вато тена асса̄сена виддхасса пӣл̣итасса. пасса̄сапат̣ила̄бхе муччхана̄ти асса̄сена пӣл̣итатта̄йева пасса̄се асса̄дасан̃н̃ино пасса̄сам̣ паттхайато тасмим̣ пасса̄сапат̣ила̄бхе раджджана̄. пасса̄самӯлакепи есева найо.

вуттассева аттхасса ануван̣н̣анаттхам̣ вуттесу га̄тха̄бандхесу анугаччхана̄ти анугаччхама̄на̄. сатӣти аджджхаттабахиддха̄виккхепахетубхӯта̄ сати. виккхипати анена читтанти виккхепо. ко со? асса̄со. аджджхаттам̣ виккхепо аджджхаттавиккхепо, тасса а̄кан̇кхана̄ аджджхаттавиккхепа̄кан̇кхана̄, асамма̄манасика̄равасена аджджхаттавиккхепакасса асса̄сасса а̄кан̇кхана̄ти вуттам̣ хоти. етенева найена бахиддха̄виккхепапаттхана̄ ведитабба̄. йехӣти йехи упаккилесехи. виккхиппама̄насса̄ти виккхипийама̄насса виккхепам̣ а̄па̄дийама̄насса. но ча читтам̣ вимуччатӣти читтам̣ асса̄сапасса̄са̄рамман̣е ча на̄дхимуччати, паччанӣкадхаммехи ча на вимуччати. читтам̣ но ча вимуччати парапаттийа̄ ча хонтӣти самбандхо. вимоккхам̣ аппаджа̄нанта̄ти со ва̄ ан̃н̃о ва̄ а̄рамман̣а̄дхимуттивимоккхан̃ча паччанӣкавимуттивимоккхан̃ча евам̣ аппаджа̄нанта̄. парапаттийа̄ти парапаччайам̣ парасаддаханам̣ араханти, на аттапаччаккхам̣ н̃а̄н̣анти ‘‘парапаччайика̄’’ти ваттаббе ‘‘парапаттийа̄’’ти вуттам̣. аттхо пана сойева.

дутийаччхаккам̣

155. дутийаччхакке нимиттанти асса̄сапасса̄са̄нам̣ пхусанат̣т̣ха̄нам̣. асса̄сапасса̄са̄ хи дӣгхана̄сикасса на̄са̄пут̣ам̣ гхат̣т̣ента̄ паваттанти, рассана̄сикасса уттарот̣т̣хам̣. йади хи айам̣ йогӣ там̣ нимиттамева а̄ваджджати, тасса нимиттамева а̄ваджджама̄насса асса̄се читтам̣ викампати, на патит̣т̣ха̄тӣти аттхо. тасса тасмим̣ читте аппатит̣т̣хите сама̄дхисса абха̄вато там̣ викампанам̣ сама̄дхисса парипантхо. йади асса̄самева а̄ваджджати, тасса читтам̣ аббхантарапавесанавасена виккхепам̣ а̄вахати, нимитте на патит̣т̣ха̄ти, тасма̄ нимитте викампати. имина̄ найена сесесупи йоджана̄ ка̄табба̄. га̄тха̄су виккхиппатети виккхипӣйати виккхепам̣ а̄па̄дӣйати.

татийаччхаккам̣

156. татийаччхакке атӣта̄нудха̄ванам̣ читтанти пхусанат̣т̣ха̄нам̣ атиккамитва̄ гатам̣ асса̄сам̣ ва̄ пасса̄сам̣ ва̄ анугаччхама̄нам̣ читтам̣. виккхепа̄нупатитанти виккхепена анугатам̣, виккхепам̣ ва̄ сайам̣ анупатитам̣ анугатам̣. ана̄гатапат̣икан̇кханам̣ читтанти пхусанат̣т̣ха̄нам̣ аппаттам̣ асса̄сам̣ ва̄ пасса̄сам̣ ва̄ пат̣икан̇кхама̄нам̣ пачча̄сӣсама̄нам̣ читтам̣. викампитанти тасмим̣ аппатит̣т̣ха̄ненева виккхепена викампитам̣. лӣнанти атиситхилавӣрийата̄дӣхи сан̇кучитам̣. косаджджа̄нупатитанти кусӣтабха̄ва̄нугатам̣. атипаггахитанти ачча̄раддхавӣрийата̄дӣхи атиусса̄хитам̣. уддхачча̄нупатитанти виккхепа̄нугатам̣. абхинатанти асса̄даваттхӯсу бхусам̣ натам̣ аллӣнам̣. апанатанти нирасса̄даваттхӯсу патихатам̣, тато апагатам̣ ва̄, апагатанатам̣ ва̄, на тато апагатанти аттхо. ра̄га̄нупатитанти еттха асса̄сапасса̄санимиттам̣ манасикарото уппаннапӣтисукхе ва̄ пуббе хаситалапитакӣл̣итаваттхӯсу ва̄ ра̄го анупатати. бйа̄па̄да̄нупатитанти еттха манасика̄ре нирасса̄дагатачиттасса уппаннадоманассавасена ва̄ пуббе самуда̄чин̣н̣есу а̄гха̄таваттхӯсу ва̄ бйа̄па̄до анупатати. га̄тха̄су на сама̄дхийатӣти на сама̄хитам̣ хоти. адхичиттанти читтасӣсена ниддит̣т̣хо адхико сама̄дхи.

157. етта̄вата̄ тӣхи чхаккехи ат̣т̣ха̄раса упаккилесе ниддиситва̄ ида̄ни тесам̣ упаккилеса̄нам̣ сама̄дхисса парипантхабха̄васа̄дханена а̄дӣнавам̣ дассенто пуна асса̄са̄димаджджхапарийоса̄нантиа̄дима̄ха. таттха ка̄йопи читтампи са̄раддха̄ ча хонтӣти виккхепасамут̣т̣ха̄нарӯпа̄нам̣ васена рӯпака̄йопи, виккхепасантативасена читтампи махата̄ кхобхена кхубхита̄ садаратха̄ ча хонти. тато мандатарена ин̃джита̄ кампита̄, тато мандатарена пхандита̄ чалита̄ хонти. балава̄пи маджджхимопи мандопи кхобхо хотийева, на сакка̄ кхобхена на бхавитунти вуттам̣ хоти. читтам̣ викампитатта̄ти читтасса викампитатта̄. га̄тха̄су парипун̣н̣а̄ абха̄вита̄ти йатха̄ парипун̣н̣а̄ хоти, татха̄ абха̄вита̄. ин̃джитоти кампито. пхандитоти мандакампито. хет̣т̣ха̄ нӣваран̣а̄нам̣ анантаратта̄ ‘‘имехи ча пана нӣваран̣ехӣ’’ти (пат̣и. ма. 1.153) аччантасамӣпанидассанавачанам̣ катам̣. идха пана нигамане нӣваран̣а̄нам̣ сантаратта̄ техи ча пана нӣваран̣ехӣти параммукханидассанавачанам̣ катам̣.

упаккилесан̃а̄н̣аниддесаван̣н̣ана̄ нит̣т̣хита̄.

4. вода̄нан̃а̄н̣аниддесаван̣н̣ана̄

158. вода̄не н̃а̄н̣а̄нӣти висуддхан̃а̄н̣а̄ни. там̣ виваджджайитва̄ти йам̣ пуббе вуттам̣ атӣта̄нудха̄ванам̣ читтам̣ виккхепа̄нупатитам̣, там̣ виваджджайитва̄ти самбандхитаббам̣. екат̣т̣ха̄не сама̄дахатӣти асса̄сапасса̄са̄нам̣ пхусанат̣т̣ха̄не самам̣ а̄дахати патит̣т̣ха̄пети. таттхева адхимочетӣти екат̣т̣ха̄нети вутте асса̄сапасса̄са̄нам̣ пхусанат̣т̣ха̄нейева саннит̣т̣хапети саннит̣т̣ха̄нам̣ кароти. пагган̣хитва̄ти дхаммавичайапӣтисамбоджджхан̇габха̄вана̄йа паггахетва̄. винигган̣хитва̄ти пассаддхисама̄дхиупеккха̄самбоджджхан̇габха̄вана̄йа винигган̣хитва̄. ‘‘сатиндрийавӣрийиндрийехи паггахетва̄, сатиндрийасама̄дхиндрийехи виниггахетва̄’’типи ваданти. сампаджа̄но хутва̄ти асубхабха̄вана̄дӣхи. пуна сампаджа̄но хутва̄ти метта̄бха̄вана̄дӣхи. йена ра̄гена анупатитам̣, йена бйа̄па̄дена анупатитам̣, там̣ паджахатӣти самбандхо. там̣ читтам̣ ӣдисанти сампаджа̄нанто таппат̣ипаккхена ра̄гам̣ паджахати, бйа̄па̄дам̣ паджахатӣти ва̄ аттхо. парисуддханти нирупаккилесам̣. парийода̄танти пабхассарам̣. екаттагатам̣ хотӣти там̣ там̣ висесам̣ паттасса там̣ там̣ екаттам̣ гатам̣ хоти.

катаме те екатта̄ти идха йуджджама̄на̄йуджджама̄непи екатте екато катва̄ пуччхати. да̄нӯпасаггупат̣т̣ха̄некаттанти да̄наваттхусан̇кха̄тасса да̄насса упасагго восаджджанам̣ да̄нӯпасагго, да̄наваттхупаричча̄гачетана̄. тасса упат̣т̣ха̄нам̣ а̄рамман̣акаран̣авасена упагантва̄ т̣ха̄нам̣ да̄нӯпасаггупат̣т̣ха̄нам̣, тадева екаттам̣, тена ва̄ екаттам̣ екаггабха̄во да̄нӯпасаггупат̣т̣ха̄некаттам̣. да̄навосаггупат̣т̣ха̄некаттанти па̄т̣хо сундаратаро, со еваттхо. етена падуддха̄равасена ча̄га̄нуссатисама̄дхи вутто. падуддха̄равасена вуттопи чеса итаресам̣ тин̣н̣ампи екатта̄нам̣ упаниссайапаччайо хоти, тасма̄ идха ниддит̣т̣ханти ваданти. виса̄кха̄пи хи маха̄упа̄сика̄ а̄ха – ‘‘идха, бханте, диса̄су вассам̣вут̣т̣ха̄ бхиккхӯ са̄ваттхим̣ а̄гаччхиссанти бхагавантам̣ дассана̄йа, те бхагавантам̣ упасан̇камитва̄ пуччхиссанти ‘иттханна̄мо, бханте, бхиккху ка̄лан̇като, тасса ка̄ гати, ко абхисампара̄йо’ти? там̣ бхагава̄ бйа̄кариссати сота̄паттипхале ва̄ сакада̄га̄мипхале ва̄ ана̄га̄мипхале ва̄ арахатте ва̄. тйа̄хам̣ упасан̇камитва̄ пуччхисса̄ми ‘а̄гатапубба̄ ну кхо, бханте, тена аййена са̄ваттхӣ’ти? саче ме ваккханти ‘а̄гатапубба̄ тена бхиккхуна̄ са̄ваттхӣ’ти. нит̣т̣хаметтха гаччхисса̄ми ниссам̣сайам̣ парибхуттам̣ тена аййена вассикаса̄т̣ика̄ ва̄ а̄гантукабхаттам̣ ва̄ гамикабхаттам̣ ва̄ гила̄набхаттам̣ ва̄ гила̄нупат̣т̣ха̄кабхаттам̣ ва̄ гила̄набхесаджджам̣ ва̄ дхувайа̄гу ва̄ти. тасса̄ ме тадануссарантийа̄ па̄моджджам̣ джа̄йиссати, памудита̄йа пӣти джа̄йиссати, пӣтимана̄йа ка̄йо пассамбхиссати, пассаддхака̄йа̄ сукхам̣ ведайисса̄ми, сукхинийа̄ читтам̣ сама̄дхийиссати, са̄ ме бхависсати индрийабха̄вана̄ балабха̄вана̄ боджджхан̇габха̄вана̄’’ти (маха̄ва. 351). атха ва̄ екаттесу пат̣хамам̣ упача̄расама̄дхивасена вуттам̣, дутийам̣ аппана̄сама̄дхивасена, татийам̣ випассана̄васена, чатуттхам̣ маггапхалавасена̄ти ведитаббам̣. саматхасса нимиттам̣ саматханимиттам̣. вайо бхан̇го ева лаккхан̣ам̣ вайалаккхан̣ам̣. ниродхо нибба̄нам̣. сесаметесу тӣсу вуттанайенева йоджетаббам̣.

ча̄га̄дхимутта̄нанти да̄не адхимутта̄нам̣. адхичиттанти випассана̄па̄дакасама̄дхи. випассака̄нанти бхан̇га̄нупассанато пат̣т̣ха̄йа тӣхи анупассана̄хи сан̇кха̄ре випассанта̄нам̣. арийапуггала̄нанти ат̣т̣ханнам̣. дутийа̄дӣни тӣн̣и екатта̄ни а̄на̄па̄нассативасена сесакаммат̣т̣ха̄навасена ча йуджджанти. чатӯхи т̣ха̄нехӣти чатӯхи ка̄ран̣ехи. сама̄дхивипассана̄маггапхала̄нам̣ васена ‘‘екаттагатам̣ читтам̣ пат̣ипада̄висуддхипаккхандан̃чева хоти упеккха̄нубрӯхитан̃ча н̃а̄н̣ена ча сампахам̣сита’’нти уддесапада̄ни. ‘‘пат̣хамасса джха̄насса ко а̄дӣ’’тиа̄дӣни тесам̣ уддесапада̄нам̣ виттха̄ретукамйата̄пуччха̄пуббан̇гама̄ни ниддесапада̄ни. таттха пат̣ипада̄висуддхипаккханданти пат̣ипада̄ ева нӣваран̣амалависодханато висуддхи, там̣ пат̣ипада̄висуддхим̣ паккхандам̣ павит̣т̣хам̣. упеккха̄нубрӯхитанти татрамаджджхаттупеккха̄йа брӯхитам̣ вад̣д̣хитам̣. н̃а̄н̣ена ча сампахам̣ситанти парийода̄пакена н̃а̄н̣ена сампахам̣ситам̣ парийода̄питам̣ висодхитам̣. пат̣ипада̄висуддхи на̄ма сасамбха̄рико упача̄ро, упеккха̄нубрӯхана̄ на̄ма аппана̄, сампахам̣сана̄ на̄ма паччавеккхан̣а̄ти евамеке ван̣н̣айанти. йасма̄ пана ‘‘екаттагатам̣ читтам̣ пат̣ипада̄висуддхипаккхандан̃чева хотӣ’’тиа̄ди вуттам̣, тасма̄ антоаппана̄йамева а̄гаманавасена пат̣ипада̄висуддхи, татрамаджджхаттупеккха̄йа киччавасена упеккха̄нубрӯхана̄, дхамма̄нам̣ анативаттана̄дибха̄васа̄дханена парийода̄пакасса н̃а̄н̣асса киччаниппхаттивасена сампахам̣сана̄ ведитабба̄. катхам̣? йасмин̃хи ва̄ре аппана̄ уппаджджати, тасмим̣ йо нӣваран̣асан̇кха̄то килесаган̣о тасса джха̄насса парипантхо, тато читтам̣ висуджджхати, висуддхатта̄ а̄варан̣авирахитам̣ хутва̄ маджджхимам̣ саматханимиттам̣ пат̣ипаджджати. маджджхимам̣ саматханимиттам̣ на̄ма самаппаватто аппана̄сама̄дхийева. таданантарам̣ пана пуримачиттам̣ екасантатипарин̣а̄манайена татхаттам̣ упагаччхама̄нам̣ маджджхимам̣ саматханимиттам̣ пат̣ипаджджати на̄ма. евам̣ пат̣ипаннатта̄ татхаттупагаманена таттха паккхандати на̄ма. евам̣ та̄ва пуримачитте виджджама̄на̄ка̄раниппха̄дика̄ пат̣хамасса джха̄насса уппа̄даккхан̣ейева а̄гаманавасена пат̣ипада̄висуддхи ведитабба̄. евам̣ висуддхасса пана тасса пуна висодхетабба̄бха̄вато висодхане бйа̄па̄рам̣ акаронто висуддхам̣ читтам̣ аджджхупеккхати на̄ма. саматхабха̄вӯпагаманена саматхапат̣ипаннасса пуна сама̄да̄не бйа̄па̄рам̣ акаронто саматхапат̣ипаннам̣ аджджхупеккхати на̄ма. саматхапат̣ипаннабха̄вато ева часса килесасам̣саггам̣ паха̄йа екаттена упат̣т̣хитасса пуна екаттупат̣т̣ха̄не бйа̄па̄рам̣ акаронто екаттупат̣т̣ха̄нам̣ аджджхупеккхати на̄ма. евам̣ татрамаджджхаттупеккха̄йа киччавасена упеккха̄нубрӯхана̄ ведитабба̄.

йе панете евам̣ упеккха̄нубрӯхите таттха джа̄та̄ сама̄дхипан̃н̃а̄сан̇кха̄та̄ йуганаддхадхамма̄ ан̃н̃аман̃н̃ам̣ анативаттама̄на̄ хутва̄ паватта̄, йа̄ни ча саддха̄дӣни индрийа̄ни на̄на̄килесехи вимуттатта̄ вимуттирасена екараса̄ни хутва̄ паватта̄ни, йам̣ чеса тадупагам̣ тесам̣ анативаттанаекарасабха̄ва̄нам̣ ануччхавикам̣ вӣрийам̣ ва̄хайати, йа̄ часса тасмим̣ кхан̣е паватта̄ а̄севана̄, саббепи те а̄ка̄ра̄ йасма̄ н̃а̄н̣ена сам̣килесавода̄несу там̣ там̣ а̄дӣнаван̃ча а̄нисам̣сан̃ча дисва̄ татха̄ татха̄ сампахам̣ситатта̄ висодхитатта̄ парийода̄питатта̄ ниппханна̄, тасма̄ дхамма̄нам̣ анативаттана̄дибха̄васа̄дханена парийода̄пакасса н̃а̄н̣асса киччаниппхаттивасена сампахам̣сана̄ ведитабба̄ти вуттам̣. таттха йасма̄ упеккха̄васена н̃а̄н̣ам̣ па̄кат̣ам̣ хоти, йатха̄ха – ‘‘татха̄паггахитам̣ читтам̣ са̄дхукам̣ аджджхупеккхати, упеккха̄васена пан̃н̃а̄васена пан̃н̃индрийам̣ адхиматтам̣ хоти. упеккха̄васена на̄наттакилесехи читтам̣ вимуччати, вимоккхавасена пан̃н̃а̄васена пан̃н̃индрийам̣ адхиматтам̣ хоти. вимуттатта̄ те дхамма̄ екараса̄ хонти, екарасат̣т̣хена бха̄вана̄’’ти (пат̣и. ма. 1.201). тасма̄ н̃а̄н̣акиччабхӯта̄ сампахам̣сана̄ парийоса̄нанти вутта̄.

евам̣ тиваттагатантиа̄дӣни тассева читтасса тхоманавачана̄ни. таттха евам̣ тиваттагатанти евам̣ йатха̄вуттена видхина̄ пат̣ипада̄висуддхипаккханданаупеккха̄нубрӯхана̄н̃а̄н̣асампахам̣сана̄васена тивидхабха̄вам̣ гатам̣. витаккасампаннанти килесаккхобхавирахитатта̄ витаккена сундарабха̄вам̣ паннам̣ гатам̣. читтасса адхит̣т̣ха̄насампаннанти тасмим̣йева а̄рамман̣е читтасса нирантараппаваттисан̇кха̄тена адхит̣т̣ха̄нена сампаннам̣ анӯнам̣. йатха̄ адхит̣т̣ха̄навасийам̣ адхит̣т̣ха̄нанти джха̄наппаватти, татха̄ идха̄пи читтасса адхит̣т̣ха̄нанти читтекаггата̄пи йуджджати. тена хи екасмим̣йева а̄рамман̣е читтам̣ адхит̣т̣ха̄ти, на еттха виккхипатӣти. ‘‘сама̄дхисампанна’’нти висум̣ вуттатта̄ пана вуттанайенева гахетаббам̣. атха ва̄ сама̄дхиссева джха̄насан̇гахитатта̄ читтасса адхит̣т̣ха̄насампаннанти джха̄нан̇гапан̃чакавасена вуттам̣. сама̄дхисампаннанти индрийасан̇гахитатта̄ индрийапан̃чакавасена, дутийаджджха̄на̄дӣсу пана алаббхама̄на̄ни пада̄ни паха̄йа лаббхама̄накавасена пӣтисампаннантиа̄ди вуттам̣.

аничча̄нупассана̄дӣсу ат̣т̣ха̄расасу маха̄випассана̄су витакка̄дайо парипун̣н̣а̄йева та̄сам̣ ка̄ма̄вачаратта̄. ета̄су ча аппана̄йа абха̄вато пат̣ипада̄висуддхиа̄дайо кхан̣икасама̄дхивасена йоджетабба̄. чатӯсу маггесу пат̣хамаджджха̄никавасена витакка̄дӣнам̣ лаббханато лаббхама̄накавасенева витакка̄дайо парипун̣н̣а̄ вутта̄. дутийаджджха̄ника̄дӣсу хи маггесу витакка̄дайо джха̄несу вийа париха̄йантӣти. етта̄вата̄ тераса вода̄нан̃а̄н̣а̄ни виттха̄рато ниддит̣т̣ха̄ни хонти. катхам̣? екат̣т̣ха̄не сама̄даханена таттхева адхимуччанена косаджджаппаджаханена уддхаччаппаджаханена ра̄гаппаджаханена бйа̄па̄даппаджаханена сампайутта̄ни чха н̃а̄н̣а̄ни, чатӯхи екаттехи сампайутта̄ни чатта̄ри н̃а̄н̣а̄ни, пат̣ипада̄висуддхиупеккха̄нубрӯхана̄сампахам̣сана̄хи сампайутта̄ни тӣн̣и н̃а̄н̣а̄нӣти евам̣ тераса н̃а̄н̣а̄ни ниддит̣т̣ха̄ни.

159. евам̣ сантепи а̄на̄па̄нассатисама̄дхибха̄вана̄васена тесам̣ ниппхаттим̣ дассетука̄мо та̄ни н̃а̄н̣а̄ни анигаметва̄ва нимиттам̣ асса̄сапасса̄са̄тиа̄дина̄ найена чодана̄пуббан̇гамам̣ а̄на̄па̄нассатисама̄дхибха̄вана̄видхим̣ дассетва̄ анте та̄ни н̃а̄н̣а̄ни нигаметва̄ дассеси. таттха нимиттам̣ вуттамева. ана̄рамман̣а̄мекачиттасса̄ти ана̄рамман̣а̄ екачиттасса. ма-ка̄ро панеттха падасандхикаро. ана̄рамман̣амекачиттасса̄типи па̄т̣хо, екасса читтасса а̄рамман̣ам̣ на бхавантӣти аттхо. тайо дхаммети нимитта̄дайо тайо дхамме. бха̄вана̄ти а̄на̄па̄нассатисама̄дхибха̄вана̄. катханти пат̣хамам̣ вутта̄йа чодана̄га̄тха̄йа анантарам̣ вутта̄йа париха̄рага̄тха̄йа аттхам̣ катхетукамйата̄пуччха̄. на чимети на ча име. на чаметипи па̄т̣хо, сойева падаччхедо. катхам̣ на ча авидита̄ хонти, катхам̣ на ча читтам̣ виккхепам̣ гаччхатӣти евам̣ катхам̣ саддо сесехи пан̃чахи йоджетаббо. падха̄нан̃ча пан̃н̃а̄йатӣти а̄на̄па̄нассатисама̄дхибха̄вана̄рамбхакам̣ вӣрийам̣ сандиссати. вӣрийан̃хи падаханти тена̄ти падха̄нанти вуччати. пайоган̃ча са̄дхетӣти нӣваран̣авиккхамбхакам̣ джха̄нан̃ча йогӣ ниппха̄дети. джха̄нан̃хи нӣваран̣авиккхамбхана̄йа пайун̃джӣйатӣти пайоготи вуттам̣. висесамадхигаччхатӣти сам̣йоджанаппаха̄накарам̣ магган̃ча пат̣илабхати. магго хи саматхавипассана̄нам̣ а̄нисам̣сатта̄ висесоти вутто. висесасса ча памукхабхӯтатта̄ ча-ка̄рена самуччайо на като.

ида̄ни там̣ пуччхитаматтхам̣ упама̄йа са̄дхенто сеййатха̄пи руккхотиа̄дима̄ха. тассаттхо – йатха̄ на̄ма какачена пха̄ланаттхам̣ ва̄сийа̄ таччхитва̄ руккхо пха̄ланака̄ле ниччалабха̄ваттхам̣ саме бхӯмипадесе пайогаккхамам̣ катва̄ т̣хапито. какачена̄ти хаттхакакачена. а̄гатети руккхам̣ пхуситва̄ аттано самӣпабха̄гам̣ а̄гате. гатети руккхам̣ пхуситва̄ парабха̄гам̣ гате. ва̄-саддо самуччайаттхо. на авидита̄ хонтӣти руккхе какачадантехи пхут̣т̣хам̣ пурисена пеккхама̄нам̣ т̣ха̄нам̣ аппатва̄ тесам̣ а̄гаманагамана̄бха̄вато саббепи какачаданта̄ видита̄ва хонти. падха̄нанти руккхаччхеданавӣрийам̣. пайоганти руккхаччхеданакирийам̣. ‘‘висесамадхигаччхатӣ’’ти вачанам̣ упама̄йа наттхи. упанибандхана̄ нимиттанти упанибандхана̄йа сатийа̄ нимиттабхӯтам̣ ка̄ран̣абхӯтам̣ на̄сикаггам̣ ва̄ мукханимиттам̣ ва̄. упанибандхати ета̄йа а̄рамман̣е читтанти упанибандхана̄ на̄ма сати. на̄сикагге ва̄ти дӣгхана̄сико на̄сикагге. мукханимитте ва̄ти рассана̄сико уттарот̣т̣хе. уттарот̣т̣хо хи мукхе сатийа̄ нимиттанти мукханимиттанти вутто. а̄гатети пхут̣т̣хат̣т̣ха̄нато аббхантарам̣ а̄гате. гатети пхут̣т̣хат̣т̣ха̄нато бахиддха̄ гате. на авидита̄ хонтӣти пхусанат̣т̣ха̄нам̣ аппатва̄ асса̄сапасса̄са̄нам̣ а̄гаманагамана̄бха̄вато саббепи те видита̄ ева хонти. камманийам̣ хотӣти йена вӣрийена ка̄йопи читтампи камманийам̣ бха̄вана̄каммаккхамам̣ бха̄вана̄каммайоггам̣ хоти. идам̣ вӣрийам̣ падха̄нам̣ на̄ма̄ти пхалена ка̄ран̣ам̣ вуттам̣ хоти. упаккилеса̄ пахӣйантӣти виккхамбханавасена нӣваран̣а̄ни пахӣйанти. витакка̄ вӯпасаммантӣти на̄на̄рамман̣ача̄рино анават̣т̣хита̄ витакка̄ упасамам̣ гаччханти. йена джха̄нена упаккилеса̄ пахӣйанти, витакка̄ вӯпасамманти. айам̣ пайоготи пайогамапеккхитва̄ пуллин̇ганиддесо като. сан̃н̃оджана̄ пахӣйантӣти там̣там̣маггаваджджха̄ сан̃н̃оджана̄ самуччхедаппаха̄нена пахӣйанти. анусайа̄ бйантӣхонтӣти пахӣна̄нам̣ пуна ануппаттидхаммакатта̄ вигато уппа̄данто ва̄ вайанто ва̄ етесанти бйанта̄, пуббе абйанта̄ бйанта̄ хонтӣти бйантӣхонти, винассантӣти аттхо. сан̃н̃оджанаппаха̄нам̣ анусайаппаха̄нена хоти, на ан̃н̃атха̄ти дассанаттхам̣ анусайаппаха̄нама̄ха. йена маггена сан̃н̃оджана̄ пахӣйанти анусайа̄ бйантӣхонти, айам̣ висесоти аттхо. чатуттхачатукке арийамаггасса̄пи ниддит̣т̣хатта̄ идха арийамагго вутто. екачиттасса а̄рамман̣адвайа̄бха̄васса авуттепи сиддхатта̄ там̣ ависсаджджетва̄ва евам̣ име тайо дхамма̄ екачиттасса а̄рамман̣а̄ на хонтӣти нигаманам̣ катам̣.

160. ида̄ни там̣ бха̄вана̄сиддхиса̄дхакам̣ йога̄вачарам̣ тхунанто а̄на̄па̄нассати йасса̄ти га̄тхам̣ ватва̄ тасса̄ ниддесама̄ха. таттха а̄на̄па̄нассатийо йатха̄ буддхена десита̄, татха̄ парипун̣н̣а̄ субха̄вита̄ анупуббам̣ паричита̄ йасса аттхи сам̣виджджанти. со имам̣ локам̣ пабха̄сети. ким̣ вийа? аббха̄ муттова чандима̄ йатха̄ аббха̄дӣхи мутто чандима̄ имам̣ ока̄салокам̣ пабха̄сети, татха̄ со йога̄вачаро имам̣ кхандха̄дилокам̣ пабха̄сетӣти га̄тха̄йа самбандхо. ‘‘аббха̄ муттова чандима̄’’ти ча падасса ниддесе махика̄дӣнампи вуттатта̄ еттха а̄дисаддалопо катоти ведитаббо. га̄тха̄ниддесе но пасса̄со но асса̄соти со сойева аттхо пат̣иседхена висесетва̄ вутто. упат̣т̣ха̄нам̣ сатӣти асаммуссаната̄йа тамева асса̄сам̣ упагантва̄ т̣ха̄нам̣ сати на̄ма̄ти аттхо. татха̄ пасса̄сам̣. етта̄вата̄ а̄на̄па̄несу сати а̄на̄па̄нассатӣти аттхо вутто хоти.

ида̄ни сативасенева ‘‘йасса̄’’ти вуттам̣ пуггалам̣ ниддиситука̄мо йо ассасати, тассупат̣т̣ха̄ти. йо пассасати, тассупат̣т̣ха̄тӣти вуттам̣. йо ассасати, тасса сати асса̄сам̣ упагантва̄ тит̣т̣хати. йо пассасати, тасса сати пасса̄сам̣ упагантва̄ тит̣т̣хатӣти аттхо. парипун̣н̣а̄ти джха̄навипассана̄маггапарампара̄йа арахаттамаггаппаттийа̄ парипун̣н̣а̄. тейева хи джха̄навипассана̄маггадхамме сандха̄йа париггахат̣т̣хена̄тиа̄дима̄ха. те хи дхамма̄ имина̄ йогина̄ париггайхама̄натта̄ париггаха̄, тена париггахат̣т̣хена парипун̣н̣а̄. таттха саббесам̣ читтачетасика̄нам̣ ан̃н̃аман̃н̃апарива̄ратта̄ парива̄рат̣т̣хена парипун̣н̣а̄. бха̄вана̄па̄рипӯривасена парипӯрат̣т̣хена парипун̣н̣а̄. чатассо бха̄вана̄тиа̄дӣни субха̄вита̄ти вуттападасса аттхавасена вутта̄ни. чатассо бха̄вана̄ хет̣т̣ха̄ вутта̄йева. йа̄нӣката̄ти йуттайа̄насадиса̄ ката̄. ваттхуката̄ти патит̣т̣хат̣т̣хена ваттхусадиса̄ ката̄. анут̣т̣хита̄ти паччупат̣т̣хита̄. паричита̄ти самантато чита̄ упачита̄. сусама̄раддха̄ти сут̣т̣ху сама̄раддха̄ суката̄. йаттха йаттха а̄кан̇кхатӣти йесу йесу джха̄несу йа̄су йа̄су випассана̄су саче иччхати. таттха таттха̄ти тесу тесу джха̄несу та̄су та̄су випассана̄су. васиппаттоти васӣбха̄вам̣ бахубха̄вам̣ патто. балаппаттоти саматхавипассана̄балаппатто. веса̄раджджаппаттоти виса̄радабха̄вам̣ пат̣убха̄вам̣ патто. те дхамма̄ти саматхавипассана̄ дхамма̄. а̄ваджджанапат̣ибаддха̄ти а̄ваджджана̄йатта̄, а̄ваджджитаматтейева тасса санта̄нена, н̃а̄н̣ена ва̄ сампайогам̣ гаччхантӣти аттхо. а̄кан̇кхапат̣ибаддха̄ти ручиа̄йатта̄, рочитаматтейева вуттанайена сампайогам̣ гаччхантӣти аттхо. манасика̄ро панеттха а̄ваджджана̄йа читтуппа̄до. а̄кан̇кхана̄йа вевачанавасена аттхавиваран̣аттхам̣ вутто. тена вуччати йа̄нӣката̄ти евам̣ кататта̄йева те йуттайа̄насадиса̄ ката̄ хонтӣти вуттам̣ хоти.

йасмим̣ йасмим̣ ваттхусминти сол̣асасу ваттхӯсу екекасмим̣. сва̄дхит̣т̣хитанти суппатит̣т̣хитам̣. сӯпат̣т̣хита̄ти сут̣т̣ху упат̣т̣хита̄. сампайуттачиттасатӣнам̣ сахева сакасакакиччакаран̣ато ануломапат̣иломавасена йоджетва̄ те две дхамма̄ дассита̄. тена вуччати ваттхуката̄ти евам̣ бхӯтатта̄йева катапатит̣т̣ха̄ хонтӣти вуттам̣ хоти. йена йена читтам̣ абхинӣхаратӣти пуббаппаваттито апанетва̄ йаттха йаттха бха̄вана̄висесе читтам̣ упанети. тена тена сати анупариваттатӣти тасмим̣ тасмим̣йева бха̄вана̄висесе сати анукӯла̄ хутва̄ пуббаппаваттито ниваттитва̄ паваттати. ‘‘йена, тена̄’’ти четтха ‘‘йена бхагава̄ тенупасан̇камӣ’’тиа̄дӣсу (кху. па̄. 5.1; су. ни. ман̇галасутта) вийа бхумматтхо ведитаббо. тена вуччати анут̣т̣хита̄ти евам̣ каран̣атойева там̣ там̣ бха̄ванам̣ анугантва̄ т̣хита̄ хонтӣти вуттам̣ хоти. а̄на̄па̄нассатийа̄ сатипадха̄натта̄ ваттхуката̄нут̣т̣хитападесу сатийа̄ саха йоджана̄ ката̄ти ведитабба̄.

йасма̄ пана парипун̣н̣а̄йева паричита̄ хонти вад̣д̣хита̄ ладдха̄севана̄, тасма̄ ‘‘парипун̣н̣а̄’’типаде вутта̄ тайо аттха̄ ‘‘паричита̄’’типадепи вутта̄, чатуттхо висесаттхопи вутто. таттха сатийа̄ паригган̣хантоти сампайутта̄йа, пуббабха̄га̄йа ва̄ сатийа̄ париггахетаббе паригган̣ханто йогӣ. джина̄ти па̄паке акусале дхаммети самуччхедавасена ла̄маке килесе джина̄ти абхибхавати. айан̃ча пуггала̄дхит̣т̣ха̄на̄ дхаммадесана̄. дхаммесу хи джинантесу там̣дхаммасаман̇гӣпуггалопи джина̄ти на̄ма. те ча дхамма̄ сатим̣ авиха̄йа аттано паваттиккхан̣е джинитума̄раддха̄ джита̄ти вуччанти йатха̄ ‘‘бхун̃джитума̄раддхо бхутто’’ти вуччати. лаккхан̣ам̣ панеттха саддасаттхато ведитаббам̣. евам̣ сантепи ‘‘париджита̄’’ти ваттаббе джа-ка̄расса ча-ка̄рам̣ катва̄ ‘‘паричита̄’’ти вуттам̣, йатха̄ самма̄ гадо асса̄ти сугатоти аттхавикаппе да-ка̄расса та-ка̄ро нируттилаккхан̣ена като, евамидха̄пи ведитаббо. имасмим̣ аттхавикаппе паричита̄ти падам̣ каттуса̄дханам̣, пурима̄ни тӣн̣и каммаса̄дхана̄ни.

чатта̄ро сусама̄раддха̄ти чатта̄ро сусама̄раддхаттха̄ти вуттам̣ хоти, аттхасаддасса лопо дат̣т̣хаббо. сусама̄раддха̄ти падасса аттха̄пи хи идха сусама̄раддха̄ти вутта̄ти ведитабба̄, сусама̄раддхадхамма̄ ва̄. чатураттхабхедато чатта̄роти вутта̄ти ведитабба̄, на дхаммабхедато. йасма̄ пана субха̄вита̄йева сусама̄раддха̄ хонти, на ан̃н̃е, тасма̄ тайо бха̄ванаттха̄ идха̄пи вутта̄. а̄севанаттхопи тӣсу вуттесу вуттойева хоти, тасма̄ там̣ аватва̄ таппаччанӣка̄нам̣ сусамӯхататтхо вутто. паччанӣкасамуггха̄тена хи а̄раддхапарийоса̄нам̣ пан̃н̃а̄йати, тена сусама̄раддхасса сикха̄ппатто аттхо вутто хоти. таттха таппаччанӣка̄нанти тесам̣ джха̄навипассана̄магга̄нам̣ пат̣ипаккхабхӯта̄нам̣. килеса̄нанти ка̄маччханда̄дӣнам̣ ниччасан̃н̃а̄дисампайутта̄нам̣ сакка̄йадит̣т̣ха̄дӣнан̃ча. сусамӯхататта̄ти виккхамбханатадан̇гасамуччхедавасена сут̣т̣ху самӯхататта̄ на̄ситатта̄. поттхакесу пана ‘‘сусамуггха̄татта̄’’ти ликханти, там̣ на сундарам̣.

161. пуна тассева падасса ан̃н̃ампи аттхавикаппам̣ дассенто сусамантиа̄дима̄ха. таттха таттха джа̄та̄ти тасмим̣ сикха̄ппаттабха̄вана̄висесе джа̄та̄. анаваджджа̄ти килеса̄нам̣ а̄рамман̣абха̄ва̄нупагаманена килесадосавирахита̄. кусала̄ти джа̄тивасена кусала̄. бодхипаккхийа̄ти буджджханат̣т̣хена бодхӣти ладдхана̄масса арийасса паккхе бхаватта̄ бодхипаккхийа̄. паккхе бхаватта̄ти хи упака̄рабха̄ве т̣хитатта̄. те ча ‘‘чатта̄ро сатипат̣т̣ха̄на̄, чатта̄ро саммаппадха̄на̄, чатта̄ро иддхипа̄да̄, пан̃чиндрийа̄ни, пан̃ча бала̄ни, сатта боджджхан̇га̄, арийо ат̣т̣хан̇гико магго’’ти (ма. ни. 3.35; чӯл̣ани. меттагӯма̄н̣авапуччха̄ниддеса 22; ми. па. 5.4.1) саттатим̣са дхамма̄. идам̣ саманти идам̣ маггаккхан̣е дхаммаджа̄там̣ самуччхедавасена килесе самети вина̄сетӣти самам̣ на̄ма. ниродхо нибба̄нанти дуккханиродхатта̄ ниродхо, ва̄насан̇кха̄та̄йа тан̣ха̄йа абха̄ва̄ нибба̄нам̣. идам̣ сусаманти идам̣ нибба̄нам̣ саббасан̇кхатависама̄пагататта̄ сут̣т̣ху саманти сусамам̣ на̄ма. н̃а̄танти бодхипаккхийасан̇кха̄там̣ самам̣ асаммохато н̃а̄н̣ена н̃а̄там̣, нибба̄насан̇кха̄там̣ сусамам̣ а̄рамман̣ато н̃а̄н̣ена н̃а̄там̣. тадева двайам̣ тенева чаккхуна̄ вийа дит̣т̣хам̣. видитанти тадева двайам̣ санта̄не уппа̄данена а̄рамман̣акаран̣ена ча пат̣иладдхам̣. н̃а̄там̣ вийа пан̃н̃а̄йа саччхикатам̣ пхасситан̃ча. ‘‘асаллӣнам̣ асаммут̣т̣ха̄ аса̄раддхо екагга’’нти пуримасса пуримасса падасса аттхаппака̄санам̣. таттха а̄раддханти пат̣т̣хапитам̣. асаллӣнанти асан̇кучитам̣. упат̣т̣хита̄ти упагантва̄ т̣хита̄. асаммут̣т̣ха̄ти авинат̣т̣ха̄. пассаддхоти ниббуто. аса̄раддхоти ниддаратхо. сама̄хитанти самам̣ т̣хапитам̣. екагганти авиккхиттам̣.

‘‘чатта̄ро сусама̄раддха̄’’тиа̄ди сакаласса сусама̄раддхавачанасса мӯлаттхо. ‘‘аттхи сама’’нтиа̄ди пана сусамавачанасса, ‘‘н̃а̄та’’нтиа̄ди а̄раддхавачанасса викаппаттха̄. таттха̄йам̣ падаттхасам̣сандана̄ – ‘‘сама̄ ча сусама̄ ча самасусама̄’’ти ваттаббе екадесасарӯпекасесам̣ катва̄ ‘‘сусама̄’’ иччева вутта̄ йатха̄ на̄ман̃ча рӯпан̃ча на̄марӯпан̃ча на̄марӯпанти. ‘‘идам̣ самам̣, идам̣ сусама’’нти пана анан̃н̃а̄пеккхам̣ катва̄ напум̣сакавачанам̣ катам̣. йасма̄ пана н̃а̄тампи дит̣т̣ханти вуччати, дит̣т̣хан̃ча а̄раддхан̃ча аттхато екам̣. видитасаччхикатапхассита̄ни пана н̃а̄тавевачана̄ни, тасма̄ н̃а̄танти а̄раддхаттхойева вутто хоти.

а̄раддхам̣ хоти вӣрийам̣ асаллӣнанти айам̣ пана а̄раддхавачанасса уджукаттхойева. упат̣т̣хита̄ сатӣтиа̄дӣни пана сампайуттавӣрийасса упака̄ракадхаммадассанаттхам̣ вутта̄ни, на а̄раддхавачанасса аттхадассанаттхам̣. пуримена аттхена сут̣т̣ху сама̄раддха̄ти сусама̄раддха̄ ча, имина̄ аттхена сусама̄ а̄раддха̄ти сусама̄раддха̄ ча екасесе кате ‘‘сусама̄раддха̄’’ти вуччанти. имаматтхам̣ париггахетва̄ ‘‘тена вуччати сусама̄раддха̄’’ти вуттам̣.

анупуббанти йатха̄нуккамена̄ти аттхо, пуббам̣ пуббам̣ анӯти вуттам̣ хоти. дӣгхам̣ асса̄савасена̄ти дӣгханти вуттаасса̄савасена. пурима̄ пурима̄ти пурима̄ пурима̄ сати. етена пуббантипадасса аттхо вутто хоти. паччхима̄ паччхима̄ти сатийева. етена анӯтипадасса аттхо вутто хоти. убхайена пуббан̃ча ану ча паричита̄ти аттхо вутто хоти. упари сол̣аса ваттхӯни виттха̄ретва̄ вачанато идха сан̇кхипитва̄ ‘‘пат̣иниссагга̄нупассӣ’’ти антимамева дасситам̣. йасма̄ сикха̄ппаттабха̄ванасса сабба̄пи а̄на̄па̄нассатийо пунаппунам̣ йатха̄ручи паваттанато анупаричита̄пи хонти. тена вуттам̣ – ‘‘ан̃н̃аман̃н̃ам̣ паричита̄ чева хонти анупаричита̄ ча̄’’ти.

йатхаттха̄ти йатха̄сабха̄ваттха̄. аттадаматхаттхоти арахаттамаггаккхан̣е аттано ниббисеванаттхо. саматхаттхоти сӣтибха̄ваттхо. паринибба̄панаттхоти килесапаринибба̄нена. абхин̃н̃аттхоти саббадхаммавасена. парин̃н̃аттха̄дайо магган̃а̄н̣акиччавасена. сачча̄бхисамайаттхо чатуннам̣ сачча̄нам̣ екапат̣иведхадассанавасена. ниродхе патит̣т̣ха̄пакаттхо а̄рамман̣акаран̣авасена.

буддхотипадасса абха̄вепи буддхена̄типаде йо со буддхо, там̣ ниддиситука̄мена буддхоти вуттам̣. сайамбхӯти упадесам̣ вина̄ сайамева бхӯто. ана̄чарийакоти сайамбхӯпадасса аттхавиваран̣ам̣. йо хи а̄чарийам̣ вина̄ сачча̄ни пат̣ивиджджхати, со сайамбхӯ на̄ма хоти. пуббе анануссутесӯтиа̄ди ана̄чарийакабха̄васса аттхаппака̄санам̣. анануссутесӯти а̄чарийам̣ анануссутесу. са̄манти сайамева. абхисамбуджджхӣти бхусам̣ самма̄ пат̣ивиджджхи. таттха ча саббан̃н̃утам̣ па̄пун̣ӣти тесу ча саччесу саббан̃н̃убха̄вам̣ па̄пун̣и. йатха̄ сачча̄ни пат̣ивиджджханта̄ саббан̃н̃уно хонти, татха̄ сачча̄нам̣ пат̣ивиддхатта̄ евам̣ вуттам̣. саббан̃н̃утам̣ паттотипи па̄т̣хо. балесу ча васӣбха̄ванти дасасу ча татха̄гатабалесу иссарабха̄вам̣ па̄пун̣и. йо со евам̣ бхӯто, со буддхоти вуттам̣ хоти. таттха саббесу дхаммесу аппат̣ихатан̃а̄н̣анимитта̄нуттаравимоккха̄дхигамапарибха̄витам̣ кхандхасанта̄нам̣ упа̄да̄йа пан̣н̣аттико, саббан̃н̃утападат̣т̣ха̄нам̣ ва̄ сачча̄бхисамбодхимупа̄да̄йа пан̣н̣аттико саттависесо буддхо. етта̄вата̄ аттхато буддхавибха̄вана̄ ката̄ хоти.

162. ида̄ни бйан̃джанато вибха̄венто буддхоти кенат̣т̣хена буддхотиа̄дима̄ха. таттха йатха̄ локе аваганта̄ авагатоти вуччати, евам̣ буджджхита̄ сачча̄нӣти буддхо. йатха̄ пан̣н̣асоса̄ ва̄та̄ пан̣н̣асуса̄ти вуччанти, евам̣ бодхета̄ паджа̄йа̄ти буддхо. саббан̃н̃ута̄йа буддхоти саббадхаммабуджджханасаматтха̄йа буддхийа̄ буддхоти вуттам̣ хоти. саббадасса̄вита̄йа буддхоти саббадхамма̄нам̣ н̃а̄н̣ачаккхуна̄ дит̣т̣хатта̄ буддхоти вуттам̣ хоти. анан̃н̃анеййата̄йа буддхоти ан̃н̃ена абодханӣйато сайамева буддхатта̄ буддхоти вуттам̣ хоти. висавита̄йа буддхоти на̄на̄гун̣ависаванато падумамива викасанат̣т̣хена буддхоти вуттам̣ хоти. кхӣн̣а̄савасан̇кха̄тена буддхотиа̄дӣхи чхахи парийа̄йехи читтасан̇кочакарадхаммаппаха̄нена ниддаккхайавибуддхо пурисо вийа саббакилесаниддаккхайавибуддхатта̄ буддхоти вуттам̣ хоти. сан̇кха̄ сан̇кха̄танти аттхато екатта̄ сан̇кха̄тена̄ти вачанасса кот̣т̣ха̄сена̄ти аттхо. тан̣ха̄лепадит̣т̣хилепа̄бха̄вена нирупалепасан̇кха̄тена. сава̄сана̄нам̣ саббакилеса̄нам̣ пахӣнатта̄ екантавачанена висесетва̄ екантавӣтара̄готиа̄ди вуттам̣. екантаниккилесоти ра̄гадосамоха̄васесехи саббакилесехи никкилесо. ека̄йанамаггам̣ гатоти буддхоти гаманаттха̄нам̣ дха̄тӯнам̣ буджджханаттхатта̄ буджджханаттха̄пи дха̄туйо гаманаттха̄ хонти, тасма̄ ека̄йанамаггам̣ гататта̄ буддхоти вуттам̣ хоти. ека̄йанамагготи четтха –

‘‘магго пантхо патхо паджджо, ан̃джасам̣ ват̣ума̄йанам̣;

на̄ва̄ уттарасету ча, кулло ча бхиси сан̇камо’’ти . (чӯл̣ани. па̄ра̄йанаттхутига̄тха̄ниддеса 101) –

маггасса бахӯсу на̄месу айанана̄мена вутто. тасма̄ екамаггабхӯто магго, на дведха̄патхабхӯтоти аттхо. атха ва̄ екена айитаббо магготи ека̄йанамагго. екена̄ти ган̣асан̇ган̣икам̣ паха̄йа павивекена читтена. айитабботи пат̣ипаджджитаббо. айанти ва̄ етена̄ти айано, сам̣са̄рато нибба̄нам̣ гаччхантӣти аттхо. екесам̣ айано ека̄йано. екети сет̣т̣ха̄, саббасаттасет̣т̣ха̄ ча самма̄самбуддха̄, тасма̄ ека̄йанамагготи самма̄самбуддха̄нам̣ айанабхӯто магготи вуттам̣ хоти. айатӣти ва̄ айано, гаччхати паваттатӣти аттхо. екасмим̣ айано магготи ека̄йанамагго, екасмим̣йева буддхаса̄сане паваттама̄но магго, на ан̃н̃аттха̄ти вуттам̣ хоти. апи ча екам̣ айатӣти ека̄йано, пуббабха̄ге на̄на̄мукхабха̄вана̄найаппаваттопи апарабха̄ге екам̣ нибба̄намева гаччхатӣти вуттам̣ хоти, тасма̄ ека̄йанамагготи еканибба̄нагаманамагготи аттхо. еко ануттарам̣ самма̄самбодхим̣ абхисамбуддхоти буддхоти на парехи буддхатта̄ буддхо, ким̣ пана сайамева ануттарам̣ самма̄самбодхим̣ абхисамбуддхатта̄ буддхоти вуттам̣ хоти. абуддхивихататта̄ буддхипат̣ила̄бха̄ буддхоти буддхи буддхам̣ бодхоти парийа̄йавачанаметам̣. таттха йатха̄ нӣлараттагун̣айога̄ нӣло пат̣о ратто пат̣оти вуччати, евам̣ буддхагун̣айога̄ буддхоти н̃а̄петум̣ вуттам̣.

тато парам̣ буддхоти нетам̣ на̄мантиа̄ди ‘‘аттхаманугата̄ айам̣ пан̃н̃аттӣ’’ти н̃а̄панаттхам̣ вуттам̣. таттха митта̄ саха̄йа̄. амачча̄ бхачча̄. н̃а̄тӣ питупаккхика̄. са̄лохита̄ ма̄тупаккхика̄. саман̣а̄ паббаджджӯпагата̄. бра̄хман̣а̄ бхова̄дино, самитапа̄паба̄хитапа̄па̄ ва̄. девата̄ сакка̄дайо брахма̄но ча. вимоккхантиканти вимоккхо арахаттамагго, вимоккхасса анто арахаттапхалам̣, тасмим̣ вимоккханте бхавам̣ вимоккхантикам̣ на̄ма. саббан̃н̃убха̄во хи арахаттамаггена сиджджхати, арахаттапхалодайе сиддхо хоти, тасма̄ саббан̃н̃убха̄во вимоккханте бхаво хоти. там̣ немиттикампи на̄мам̣ вимоккханте бхавам̣ на̄ма хоти. тена вуттам̣ – ‘‘вимоккхантикаметам̣ буддха̄нам̣ бхагаванта̄на’’нти. бодхийа̄ мӯле саха саббан̃н̃утан̃н̃а̄н̣асса пат̣ила̄бха̄ти маха̄бодхируккхамӯле йатха̄вуттаккхан̣е саббан̃н̃утан̃н̃а̄н̣асса пат̣ила̄бхена саха. саччхика̄ пан̃н̃аттӣти арахаттапхаласаччхикирийа̄йа, саббадхаммасаччхикирийа̄йа ва̄ джа̄та̄ пан̃н̃атти. йадидам̣ буддхоти йа̄ айам̣ буддхоти пан̃н̃атти, айам̣ бйан̃джанато буддхавибха̄вана̄.

‘‘йатха̄ буддхена десита̄’’тига̄тха̄па̄дасса пана имина̄ падабха̄джанӣйе вуттаттхена айам̣ сам̣сандана̄ – а̄на̄па̄нассатийо ча йатха̄ буддхена десита̄, йена пака̄рена десита̄. йатха̄саддена сан̇гахита̄ даса йатхаттха̄ ча йатха̄ буддхена десита̄, йена пака̄рена десита̄ти пака̄раттхасса ча йатха̄саддасса, сабха̄ваттхасса ча йатха̄саддасса сарӯпекасесавасена екасесам̣ катва̄ ‘‘йатха̄’’ти вуттанти ведитаббам̣. падабха̄джанӣйе панасса йатхаттхесу екекасса йоджана̄васена ‘‘десито’’ти екавачанам̣ катам̣.

‘‘соти гахат̣т̣хо ва̄ хоти паббаджито ва̄’’ти вуттатта̄ а̄дипадепи йасса гахат̣т̣хасса ва̄ паббаджитасса ва̄ти вуттамева хоти. локаттхо вуттойева. пабха̄сетӣти аттано н̃а̄н̣асса па̄кат̣ам̣ каротӣти аттхо. абхисамбуддхатта̄ти са̄вакапа̄рамин̃а̄н̣енапи пат̣ивиддхабха̄вена. обха̄сетӣти ка̄ма̄вачарабхӯтам̣ локам̣. бха̄сетӣти рӯпа̄вачарабхӯтам̣ локам̣. пабха̄сетӣти арӯпа̄вачарабхӯтам̣ локам̣.

арийан̃а̄н̣анти арахаттамагган̃а̄н̣ам̣. махика̄ муттоти махика̄йа мутто. махика̄ти нӣха̄ро вуччати. махийа̄ муттотипи па̄т̣хо. дхӯмараджа̄ муттоти дхӯмато ча раджато ча мутто. ра̄хугахан̣а̄ виппамуттоти ра̄хуно чандасса а̄саннупаккилесатта̄ двӣхи упасаггехи висесетва̄ вуттам̣. бха̄сате ити саобха̄сат̣т̣хена. тапате ити сатеджат̣т̣хена. вирочате ити ручират̣т̣хена. евамеванти евам̣ евам̣. йасма̄ пана чандопи сайам̣ бха̄санто тапанто вирочанто имам̣ ока̄салокам̣ обха̄сети, бхиккху ча пан̃н̃а̄йа бха̄санто тапанто вирочанто имам̣ кхандха̄дилокам̣ пан̃н̃а̄йа обха̄сети, тасма̄ убхайатра̄пи ‘‘бха̄сетӣ’’ти аватва̄ ‘‘бха̄сате’’ иччева вуттам̣. еван̃хи вутте хетуаттхопи вутто хоти. ативисадатара̄бхасӯрийопамам̣ аггахетва̄ касма̄ чандопама̄ гахита̄ти че? саббакилесапарил̣а̄хавӯпасамена сантасса бхиккхуно сантагун̣айуттачандопама̄ ануччхавика̄ти гахита̄ти ведитаббам̣. евам̣ а̄на̄па̄нассатибха̄вана̄сиддхиса̄дхакам̣ йога̄вачарам̣ тхунитва̄ има̄ни тераса вода̄не н̃а̄н̣а̄нӣти та̄ни н̃а̄н̣а̄ни нигаметва̄ дассетӣти.

вода̄нан̃а̄н̣аниддесаван̣н̣ана̄ нит̣т̣хита̄.

5. сатока̄рин̃а̄н̣аниддесаван̣н̣ана̄

163. сатока̄рин̃а̄н̣аниддесе ма̄тика̄йам̣ идха бхиккхӯти имасмим̣ са̄сане бхиккху. айан̃хи еттха идха-саддо саббаппака̄раа̄на̄па̄нассатисама̄дхиниббаттакасса пуггаласса санниссайабхӯтаса̄санапаридӣпано, ан̃н̃аса̄санасса татха̄бха̄вапат̣иседхано ча. вуттан̃хетам̣ – ‘‘идхева, бхиккхаве, саман̣о…пе… сун̃н̃а̄ параппава̄да̄ саман̣ебхи ан̃н̃ехӣ’’ти (ма. ни. 1.139; а. ни. 4.241).

аран̃н̃агато ва̄ руккхамӯлагато ва̄ сун̃н̃а̄га̄рагато ва̄ти идамасса а̄на̄па̄нассатисама̄дхи бха̄вана̄нурӯпасена̄санапариггахапаридӣпанам̣. имасса хи бхиккхуно дӣгхараттам̣ рӯпа̄дӣсу а̄рамман̣есу анувисат̣ам̣ читтам̣ а̄на̄па̄нассатисама̄дхиа̄рамман̣ам̣ абхирухитум̣ на иччхати, кӯт̣агон̣айуттаратхо вийа уппатхамева дха̄вати. тасма̄ сеййатха̄пи на̄ма гопо кӯт̣адхенуйа̄ саббам̣ кхӣрам̣ пивитва̄ вад̣д̣хитам̣ кӯт̣аваччхам̣ даметука̄мо дхенуто апанетва̄ екаманте махантам̣ тхамбхам̣ никхан̣итва̄ таттха йоттена бандхеййа, атхасса со ваччхо ито чито ча виппхандитва̄ пала̄йитум̣ асакконто тамева тхамбхам̣ упанисӣдеййа ва̄ упанипаджджеййа ва̄, евамева имина̄пи бхиккхуна̄ дӣгхараттам̣ рӯпа̄рамман̣а̄дирасапа̄навад̣д̣хитам̣ дут̣т̣хачиттам̣ даметука̄мена рӯпа̄диа̄рамман̣ато апанетва̄ аран̃н̃ам̣ ва̄ руккхамӯлам̣ ва̄ сун̃н̃а̄га̄рам̣ ва̄ павесетва̄ таттха асса̄сапасса̄сатхамбхе сатийоттена бандхитаббам̣. евамасса там̣ читтам̣ ито чито ча виппхандитва̄пи пуббе а̄чин̣н̣а̄рамман̣ам̣ алабхама̄нам̣ сатийоттам̣ чхиндитва̄ пала̄йитум̣ асакконтам̣ тамева̄рамман̣ам̣ упача̄раппана̄васена упанисӣдати чева упанипаджджати ча. тена̄ху пора̄н̣а̄ –

‘‘йатха̄ тхамбхе нибандхеййа, ваччхам̣ дамам̣ наро идха;

бандхеййевам̣ сакам̣ читтам̣, сатийа̄рамман̣е дал̣ха’’нти. (висуддхи. 1.217; па̄ра̄. ат̣т̣ха. 2.165; дӣ. ни. ат̣т̣ха. 2.374; ма. ни. ат̣т̣ха. 1.107) –

евамасса там̣ сена̄санам̣ бха̄вана̄нурӯпам̣ хоти. атха ва̄ йасма̄ идам̣ каммат̣т̣ха̄наппабхеде муддхабхӯтам̣ саббабуддхапаччекабуддхабуддхаса̄вака̄нам̣ висеса̄дхигамадит̣т̣хадхаммасукхавиха̄рападат̣т̣ха̄нам̣ а̄на̄па̄нассатикаммат̣т̣ха̄нам̣ иттхипурисахаттхиасса̄дисаддасама̄кулам̣ га̄мантам̣ апариччаджитва̄ на сукарам̣ бха̄ветум̣ саддакан̣т̣акатта̄ джха̄насса. ага̄маке пана аран̃н̃е сукарам̣ йога̄вачарена идам̣ каммат̣т̣ха̄нам̣ париггахетва̄ а̄на̄па̄начатуккаджджха̄нам̣ ниббаттетва̄ тадева па̄дакам̣ катва̄ сан̇кха̄ре саммаситва̄ аггапхалам̣ арахаттам̣ па̄пун̣итум̣. тасма̄ тасса анурӯпам̣ сена̄санам̣ упадисанто бхагава̄ ‘‘аран̃н̃агато ва̄’’тиа̄дима̄ха, татхева тхеро.

ваттхувиджджа̄чарийо вийа хи бхагава̄, со йатха̄ ваттхувиджджа̄чарийо нагарабхӯмим̣ пасситва̄ сут̣т̣ху упапариккхитва̄ ‘‘еттха нагарам̣ ма̄петха̄’’ти упадисати, соттхина̄ ча нагаре нит̣т̣хите ра̄джакулато маха̄сакка̄рам̣ лабхати, евамевам̣ йога̄вачарасса анурӯпам̣ сена̄санам̣ упапариккхитва̄ ‘‘еттха каммат̣т̣ха̄нам̣ ануйун̃джитабба’’нти упадисати, тато таттха каммат̣т̣ха̄намануйуттена йогина̄ камена арахатте патте ‘‘самма̄самбуддхо вата со бхагава̄’’ти махантам̣ сакка̄рам̣ лабхати. айам̣ пана бхиккху ‘‘дӣписадисо’’ти вуччати. йатха̄ хи маха̄дӣпира̄джа̄ аран̃н̃е тин̣агаханам̣ ва̄ ванагаханам̣ ва̄ паббатагаханам̣ ва̄ нисса̄йа нилӣйитва̄ ванамахим̣сагокан̣н̣асӯкара̄дайо миге ган̣ха̄ти, евамевам̣ айам̣ аран̃н̃а̄дӣсу каммат̣т̣ха̄намануйун̃джанто бхиккху йатха̄ккамена сота̄паттисакада̄га̄миана̄га̄миарахаттамагге чева арийапхала̄ни ча ган̣ха̄тӣти ведитаббо. тена̄ху пора̄н̣а̄ –

‘‘йатха̄пи дӣпико на̄ма, нилӣйитва̄ ган̣хате миге;

татхева̄йам̣ буддхапутто, йуттайого випассако;

аран̃н̃ам̣ пависитва̄на, ган̣ха̄ти пхаламуттама’’нти. (ми. па. 6.1.5);

тенасса параккамаджавайоггабхӯмим̣ аран̃н̃асена̄санам̣ дассенто ‘‘аран̃н̃агато ва̄’’тиа̄дима̄ха.

таттха аран̃н̃агатоти упари вутталаккхан̣ам̣ йам̣кин̃чи павивекасукхам̣ аран̃н̃ам̣ гато. руккхамӯлагатоти руккхасамӣпам̣ гато. сун̃н̃а̄га̄рагатоти сун̃н̃ам̣ вивиттока̄сам̣ гато. еттха ча т̣хапетва̄ аран̃н̃ан̃ча руккхамӯлан̃ча авасесасаттавидхасена̄санам̣ гатопи ‘‘сун̃н̃а̄га̄рагато’’ти ваттум̣ ват̣т̣ати. нававидхан̃хи сена̄санам̣. йатха̄ха – ‘‘со вивиттам̣ сена̄санам̣ бхаджати аран̃н̃ам̣ руккхамӯлам̣ паббатам̣ кандарам̣ гиригухам̣ суса̄нам̣ ванапаттхам̣ аббхока̄сам̣ пала̄лапун̃джа’’нти (вибха. 508). евамасса утуттайа̄нукӯлам̣ дха̄тучарийа̄нукӯлан̃ча а̄на̄па̄нассатибха̄вана̄нурӯпам̣ сена̄санам̣ упадиситва̄ алӣна̄нуддхаччапаккхикам̣ сантамирийа̄патхам̣ упадисанто нисӣдатӣти а̄ха. атхасса нисаджджа̄йа дал̣хабха̄вам̣ асса̄сапасса̄са̄нам̣ паваттанасаматтхатам̣ а̄рамман̣апариггахӯпа̄йан̃ча дассенто паллан̇кам̣ а̄бхуджитва̄тиа̄дима̄ха. таттха паллан̇канти самантато ӯрубаддха̄санам̣. а̄бхуджитва̄ти бандхитва̄. уджум̣ ка̄йам̣ пан̣идха̄йа̄ти упаримасарӣрам̣ уджукам̣ т̣хапетва̄ ат̣т̣ха̄раса пит̣т̣хикан̣т̣аке кот̣ийа̄ кот̣им̣ пат̣ипа̄детва̄. еван̃хи нисиннасса дхаммамам̣санха̄рӯни на пан̣аманти. атхасса йа̄ тесам̣ пан̣аманапаччайа̄ кхан̣е кхан̣е ведана̄ уппаджджеййум̣, та̄ на уппаджджанти. та̄су ануппаджджама̄на̄су читтам̣ екаггам̣ хоти, каммат̣т̣ха̄нам̣ на парипатати, вуддхим̣ пха̄тим̣ упагаччхати.

паримукхам̣ сатим̣ упат̣т̣хапетва̄ти каммат̣т̣ха̄на̄бхимукхам̣ сатим̣ т̣хапайитва̄. со сатова ассасати сато пассасатӣти со бхиккху евам̣ нисӣдитва̄ еван̃ча сатим̣ упат̣т̣хапетва̄ там̣ сатим̣ авиджаханто сато ева ассасати сато пассасати, сатока̄рӣ хотӣти вуттам̣ хоти.

ида̄ни йехи пака̄рехи сатока̄рӣ хоти, те пака̄ре дассетум̣ дӣгхам̣ ва̄ ассасантотиа̄дима̄ха. таттха дӣгхам̣ ва̄ ассасантоти дӣгхам̣ ва̄ асса̄сам̣ паваттайанто. татха̄ рассам̣. йа̄ пана несам̣ дӣгхарассата̄, са̄ ка̄лавасена ведитабба̄. када̄чи хи манусса̄ хаттхиахиа̄дайо вийа ка̄лавасена дӣгхам̣ ассасанти ча пассасанти ча, када̄чи сунакхасаса̄дайо вийа рассам̣. ан̃н̃атха̄ хи чун̣н̣авичун̣н̣а̄ асса̄сапасса̄са̄ дӣгхарасса̄ на̄ма на хонти. тасма̄ те дӣгхам̣ ка̄лам̣ пависанта̄ ча никкхаманта̄ ча дӣгха̄, рассам̣ ка̄лам̣ пависанта̄ ча никкхаманта̄ ча расса̄ти ведитабба̄. татра̄йам̣ бхиккху упари вуттехи наваха̄ка̄рехи дӣгхам̣ ассасанто ча пассасанто ча дӣгхам̣ ассаса̄ми, пассаса̄мӣти паджа̄на̄ти, татха̄ рассам̣.

евам̣ паджа̄нато ча –

‘‘дӣгхо рассо ча асса̄со, пасса̄сопи ча та̄дисо;

чатта̄ро ван̣н̣а̄ ваттанти, на̄сикаггева бхиккхуно’’ти. (висуддхи. 1.219; па̄ра̄. ат̣т̣ха. 2.165);

наваннан̃часса а̄ка̄ра̄нам̣ екена̄ка̄рена ка̄йа̄нупассана̄сатипат̣т̣ха̄набха̄вана̄ сампаджджатӣти ведитабба̄. саббака̄йапат̣исам̣ведӣ ассасисса̄мӣти сиккхати. саббака̄йапат̣исам̣ведӣ пассасисса̄мӣти сиккхатӣти сакаласса асса̄сака̄йасса̄димаджджхапарийоса̄нам̣ видитам̣ каронто па̄кат̣ам̣ каронто ассасисса̄мӣти сиккхати. сакаласса пасса̄сака̄йасса̄димаджджхапарийоса̄нам̣ видитам̣ каронто па̄кат̣ам̣ каронто пассасисса̄мӣти сиккхати. евам̣ видитам̣ каронто па̄кат̣ам̣ каронто н̃а̄н̣асампайуттачиттена ассасати чева пассасати ча. тасма̄ ‘‘ассасисса̄ми пассасисса̄мӣти сиккхатӣ’’ти вуччати. екасса хи бхиккхуно чун̣н̣авичун̣н̣ависат̣е (висуддхи. 1.219; па̄ра̄. 2.165) асса̄сака̄йе, пасса̄сака̄йе ва̄ а̄ди па̄кат̣о хоти, на маджджхапарийоса̄нам̣. со а̄димева париггахетум̣ саккоти, маджджхапарийоса̄не киламати. екасса маджджхам̣ па̄кат̣ам̣ хоти, на а̄дипарийоса̄нам̣. со маджджхамева париггахетум̣ саккоти, а̄дипарийоса̄не киламати. екасса парийоса̄нам̣ па̄кат̣ам̣ хоти, на а̄димаджджхам̣. со парийоса̄нам̣йева париггахетум̣ саккоти, а̄димаджджхе киламати. екасса саббам̣ па̄кат̣ам̣ хоти, со саббампи париггахетум̣ саккоти, на каттхачи киламати. та̄дисена бхавитаббанти дассенто а̄ха – ‘‘саббака̄йапат̣исам̣ведӣ’’тиа̄ди.

таттха сиккхатӣти евам̣ гхат̣ати ва̄йамати. йо ва̄ татха̄бхӯтасса сам̣варо, айаметтха адхисӣласиккха̄. йо татха̄бхӯтасса сама̄дхи, айам̣ адхичиттасиккха̄. йа̄ татха̄бхӯтасса пан̃н̃а̄, айам̣ адхипан̃н̃а̄сиккха̄ти има̄ тиссо сиккха̄йо тасмим̣ а̄рамман̣е та̄йа сатийа̄ тена манасика̄рена сиккхати а̄севати бха̄вети бахулӣкаротӣти еваметтха аттхо дат̣т̣хаббо. таттха йасма̄ пуриманайена кевалам̣ ассаситаббам̣ пассаситаббамева ча, на ан̃н̃ам̣ кин̃чи ка̄таббам̣, ито пат̣т̣ха̄йа пана н̃а̄н̣уппа̄дана̄дӣсу його каран̣ӣйо. тасма̄ таттха ‘‘ассаса̄мӣти паджа̄на̄ти пассаса̄мӣти паджа̄на̄ти’’ччева ваттама̄нака̄лавасена па̄л̣им̣ ватва̄ ито пат̣т̣ха̄йа каттаббасса н̃а̄н̣уппа̄дана̄дино а̄-ка̄расса дассанаттхам̣ ‘‘саббака̄йапат̣исам̣ведӣ ассасисса̄мӣ’’тиа̄дина̄ найена ана̄гатака̄лавасена па̄л̣и а̄ропита̄ти ведитабба̄.

пассамбхайам̣ ка̄йасан̇кха̄рам̣…пе… сиккхатӣти ол̣а̄рикам̣ асса̄сапасса̄сасан̇кха̄там̣ ка̄йасан̇кха̄рам̣ пассамбхенто пат̣иппассамбхенто ниродхенто вӯпасаменто ассасисса̄ми пассасисса̄мӣти сиккхати.

татревам̣ ол̣а̄рикасукхумата̄ ча пассаддхи ча ведитабба̄ – имасса хи бхиккхуно пуббе апариггахитака̄ле ка̄йо ча читтан̃ча садаратха̄ хонти ол̣а̄рика̄. ка̄йачитта̄нам̣ ол̣а̄рикатте авӯпасанте асса̄сапасса̄са̄пи ол̣а̄рика̄ хонти, балаватара̄ хутва̄ паваттанти, на̄сика̄ наппахоти, мукхена ассасантопи пассасантопи тит̣т̣хати. йада̄ панасса ка̄йопи читтампи париггахита̄ хонти, тада̄ те санта̄ хонти вӯпасанта̄. тесу вӯпасантесу асса̄сапасса̄са̄ сукхума̄ хутва̄ паваттанти, ‘‘аттхи ну кхо, наттхӣ’’ти вичетабба̄ка̄раппатта̄ хонти. сеййатха̄пи пурисасса дха̄витва̄ паббата̄ ва̄ орохитва̄ маха̄бха̄рам̣ ва̄ сӣсато оропетва̄ т̣хитасса ол̣а̄рика̄ асса̄сапасса̄са̄ хонти, на̄сика̄ наппахоти, мукхена ассасантопи пассасантопи тит̣т̣хати. йада̄ панеса там̣ париссамам̣ винодетва̄ нхатва̄ ча пивитва̄ ча алласа̄т̣акам̣ хадайе катва̄ сӣта̄йа чха̄йа̄йа нипанно хоти, атхасса те асса̄сапасса̄са̄ сукхума̄ хонти ‘‘аттхи ну кхо, наттхӣ’’ти вичетабба̄ка̄раппатта̄, евамевам̣ имасса бхиккхуно апариггахитака̄лети виттха̄ретаббам̣. татха̄ хисса пуббе апариггахитака̄ле ‘‘ол̣а̄рикол̣а̄рике ка̄йасан̇кха̄ре пассамбхемӣ’’ти а̄бхогасаманна̄ха̄раманасика̄ро наттхи, париггахитака̄ле пана аттхи. тенасса апариггахитака̄лато париггахитака̄ле ка̄йасан̇кха̄ро сукхумо хоти. тена̄ху пора̄н̣а̄ –

‘‘са̄раддхе ка̄йе читте ча, адхиматтам̣ паваттати;

аса̄раддхамхи ка̄йамхи, сукхумам̣ сампаваттатӣ’’ти. (висуддхи. 1.220; па̄ра̄. ат̣т̣ха. 2.165);

париггахепи ол̣а̄рико, пат̣хамаджджха̄нӯпача̄ре сукхумо. тасмимпи ол̣а̄рико, пат̣хамаджджха̄не сукхумо. пат̣хамаджджха̄не ча дутийаджджха̄нӯпача̄ре ча ол̣а̄рико, дутийаджджха̄не сукхумо. дутийаджджха̄не ча татийаджджха̄нӯпача̄ре ча ол̣а̄рико, татийаджджха̄не сукхумо. татийаджджха̄не ча чатуттхаджджха̄нӯпача̄ре ча ол̣а̄рико, чатуттхаджджха̄не атисукхумо аппаваттимева па̄пун̣а̄ти. идам̣ та̄ва дӣгхабха̄н̣акасам̣йуттабха̄н̣ака̄нам̣ матам̣.

маджджхимабха̄н̣ака̄ пана ‘‘пат̣хамаджджха̄не ол̣а̄рико, дутийаджджха̄нӯпача̄ре сукхумо’’ти евам̣ хет̣т̣химахет̣т̣химаджджха̄нато упарӯпариджджха̄нӯпача̄репи сукхуматарам̣ иччханти. саббесам̣йева пана матена апариггахитака̄ле паваттака̄йасан̇кха̄ро париггахитака̄ле пат̣иппассамбхати, париггахитака̄ле паваттака̄йасан̇кха̄ро пат̣хамаджджха̄нӯпача̄ре…пе… чатуттхаджджха̄нӯпача̄ре паваттака̄йасан̇кха̄ро чатуттхаджджха̄не пат̣иппассамбхати. айам̣ та̄ва саматхе найо.

випассана̄йам̣ пана апариггахитака̄ле паваттака̄йасан̇кха̄ро ол̣а̄рико, маха̄бхӯтапариггахе сукхумо. сопи ол̣а̄рико, упа̄да̄рӯпапариггахе сукхумо. сопи ол̣а̄рико, сакаларӯпапариггахе сукхумо. сопи ол̣а̄рико, арӯпапариггахе сукхумо. сопи ол̣а̄рико, рӯпа̄рӯпапариггахе сукхумо. сопи ол̣а̄рико, паччайапариггахе сукхумо. сопи ол̣а̄рико, саппаччайана̄марӯпадассане сукхумо. сопи ол̣а̄рико, лаккхан̣а̄рамман̣ика випассана̄йа сукхумо. сопи дуббалавипассана̄йа ол̣а̄рико, балававипассана̄йа сукхумо. таттха пуббе вуттанайенева пуримасса пуримасса паччхимена паччхимена пат̣иппассаддхи ведитабба̄. еваметтха ол̣а̄рикасукхумата̄ пат̣иппассаддхи ча ведитабба̄. айам̣ та̄веттха ка̄йа̄нупассана̄васена вуттасса пат̣хамачатуккасса анупуббападаван̣н̣ана̄.

йасма̄ панеттха идамева чатуккам̣ а̄дикаммикасса каммат̣т̣ха̄навасена вуттам̣, итара̄ни пана тӣн̣и чатукка̄ни еттха паттаджджха̄насса ведана̄читтадхамма̄нупассана̄васена, тасма̄ имам̣ каммат̣т̣ха̄нам̣ бха̄ветва̄ а̄на̄па̄начатуккаджджха̄нападат̣т̣ха̄на̄йа випассана̄йа саха пат̣исамбхида̄хи арахаттам̣ па̄пун̣итука̄мена а̄дикаммикена кулапуттена висуддхимагге вуттанайена сӣлапарисодхана̄дӣни саббакичча̄ни катва̄ саттан̇гасаманна̄гатасса а̄чарийасса сантике пан̃часандхикам̣ каммат̣т̣ха̄нам̣ уггахетаббам̣. татриме пан̃ча сандхайо уггахо парипуччха̄ упат̣т̣ха̄нам̣ аппана̄ лаккхан̣анти. таттха уггахо на̄ма каммат̣т̣ха̄насса угган̣ханам̣. парипуччха̄ на̄ма каммат̣т̣ха̄насса парипуччханам̣. упат̣т̣ха̄нам̣ на̄ма каммат̣т̣ха̄насса упат̣т̣ха̄нам̣. аппана̄ на̄ма каммат̣т̣ха̄насса аппана̄. лаккхан̣ам̣ на̄ма каммат̣т̣ха̄насса лаккхан̣ам̣, ‘‘евам̣ лаккхан̣амидам̣ каммат̣т̣ха̄на’’нти каммат̣т̣ха̄насабха̄вӯпадха̄ран̣анти вуттам̣ хоти.

евам̣ пан̃часандхикам̣ каммат̣т̣ха̄нам̣ угган̣ханто аттана̄пи на киламати, а̄чарийампи на вихесети. тасма̄ тхокам̣ уддиса̄петва̄ бахум̣ ка̄лам̣ саджджха̄йитва̄ евам̣ пан̃часандхикам̣ каммат̣т̣ха̄нам̣ уггахетва̄ а̄чарийасса сантике ва̄ ан̃н̃аттха ва̄ ат̣т̣ха̄раса досайутте виха̄ре ваджджетва̄ пан̃чан̇гасаманна̄гате сена̄сане васантена упаччхиннакхуддакапалибодхена катабхаттакиччена бхаттасаммадам̣ пат̣ивинодетва̄ сукханисиннена ратанаттайагун̣а̄нуссаран̣ена читтам̣ сампахам̣сетва̄ а̄чарийуггахато екападампи апариха̄пентена идам̣ а̄на̄па̄нассатикаммат̣т̣ха̄нам̣ манаси ка̄таббам̣. татра̄йам̣ манасика̄равидхи –

‘‘ган̣ана̄ анубандхана̄, пхусана̄ т̣хапана̄ саллаккхан̣а̄;

виват̣т̣ана̄ па̄рисуддхи, тесан̃ча пат̣ипассана̄’’ти.

таттха ган̣ана̄ти ган̣ана̄йева. анубандхана̄ти анугамана̄. пхусана̄ти пхут̣т̣хат̣т̣ха̄нам̣. т̣хапана̄ти аппана̄. саллаккхан̣а̄ти випассана̄. виват̣т̣ана̄ти магго. па̄рисуддхӣти пхалам̣. тесан̃ча пат̣ипассана̄ти паччавеккхан̣а̄. таттха имина̄ а̄дикаммикена кулапуттена пат̣хамам̣ ган̣ана̄йа идам̣ каммат̣т̣ха̄нам̣ манаси ка̄таббам̣. ган̣ентена пана пан̃чаннам̣ хет̣т̣ха̄ на т̣хапетаббам̣, дасаннам̣ упари на нетаббам̣, антара̄ кхан̣д̣ам̣ на дассетаббам̣. пан̃чаннам̣ хет̣т̣ха̄ т̣хапентасса хи самба̄дхе ока̄се читтуппа̄до виппхандати самба̄дхе вадже саннируддхагоган̣о вийа. дасаннам̣ упари нентасса ган̣ананисситова читтуппа̄до хоти. антара̄ кхан̣д̣ам̣ дассентасса ‘‘сикха̄ппаттам̣ ну кхо ме каммат̣т̣ха̄нам̣, но’’ти читтам̣ викампати, тасма̄ ете досе ваджджетва̄ ган̣етаббам̣.

ган̣ентена ча пат̣хамам̣ дандхаган̣ана̄йа дхан̃н̃ама̄пакаган̣ана̄йа ган̣етаббам̣. дхан̃н̃ама̄пако хи на̄л̣им̣ пӯретва̄ ‘‘ека’’нти ватва̄ окирати, пуна пӯренто кин̃чи качаварам̣ дисва̄ чхад̣д̣енто ‘‘екам̣ ека’’нти вадати. есева найо две дветиа̄дӣсу. евамевам̣ имина̄пи асса̄сапасса̄сесу йо упат̣т̣ха̄ти, там̣ гахетва̄ ‘‘екам̣ ека’’нтиа̄дим̣ катва̄ йа̄ва ‘‘даса даса̄’’ти паваттама̄нам̣ паваттама̄нам̣ упалаккхетва̄ва ган̣етаббам̣. тасса евам̣ ган̣айато никкхаманта̄ ча пависанта̄ ча асса̄сапасса̄са̄ па̄кат̣а̄ хонти.

атха̄нена там̣ дандхаган̣анам̣ дхан̃н̃ама̄пакаган̣анам̣ паха̄йа сӣгхаган̣ана̄йа гопа̄лакаган̣ана̄йа ган̣етаббам̣. чхеко хи гопа̄лако саккхара̄дайо уччхан̇гена гахетва̄ раджджудан̣д̣ахаттхо па̄това ваджам̣ гантва̄ га̄во пит̣т̣хийам̣ пахаритва̄ палигхаттхамбхаматтхаке нисинно два̄рам̣ паттам̣ паттам̣йева га̄вам̣ ‘‘еко две’’ти саккхарам̣ кхипитва̄ кхипитва̄ ган̣ети. тийа̄мараттим̣ самба̄дхе ока̄се дуккхам̣ вуттхагоган̣о никкхаманто ан̃н̃аман̃н̃ам̣ упанигхам̣санто вегена вегена пун̃джапун̃джо хутва̄ никкхамати. со вегена вегена ‘‘тӣн̣и чатта̄ри пан̃ча даса̄’’ти ган̣етийева, евамасса̄пи пуриманайена ган̣айато асса̄сапасса̄са̄ па̄кат̣а̄ хутва̄ сӣгхам̣ сӣгхам̣ пунаппунам̣ сан̃чаранти. тато тена ‘‘пунаппунам̣ сан̃чарантӣ’’ти н̃атва̄ анто ча бахи ча аггахетва̄ два̄раппаттам̣ два̄раппаттам̣йева гахетва̄ ‘‘еко две тӣн̣и чатта̄ри пан̃ча, еко две тӣн̣и чатта̄ри пан̃ча чха, еко две тӣн̣и чатта̄ри пан̃ча чха сатта…пе… ат̣т̣ха нава даса̄’’ти сӣгхам̣ сӣгхам̣ ган̣етаббамева. ган̣ана̄пат̣ибаддхе хи каммат̣т̣ха̄не ган̣анабаленева читтам̣ екаггам̣ хоти ариттупаттхамбханавасена чан̣д̣асоте на̄ва̄т̣хапанамива.

тассевам̣ сӣгхам̣ сӣгхам̣ ган̣айато каммат̣т̣ха̄нам̣ нирантарам̣ паваттам̣ вийа хутва̄ упат̣т̣ха̄ти. атха ‘‘нирантарам̣ паваттатӣ’’ти н̃атва̄ анто ча бахи ча ва̄там̣ апариггахетва̄ пуриманайенева вегена вегена ган̣етаббам̣. антопависанава̄тена хи саддхим̣ читтам̣ павесайато аббхантарам̣ ва̄таббха̄хатам̣ медапӯритам̣ вийа хоти. бахиниккхаманава̄тена саддхим̣ читтам̣ нӣхарато бахиддха̄ путхутта̄рамман̣е читтам̣ виккхипати. пхут̣т̣хапхут̣т̣хока̄се пана сатим̣ т̣хапетва̄ бха̄вентассева бха̄вана̄ сампаджджати. тена вуттам̣ – ‘‘анто ча бахи ча ва̄там̣ апариггахетва̄ пуриманайенева вегена вегена ган̣етабба’’нти.

кӣвачирам̣ панетам̣ ган̣етаббанти? йа̄ва вина̄ ган̣ана̄йа асса̄сапасса̄са̄рамман̣е сати сантит̣т̣хати. бахи висат̣авитаккавиччхедам̣ катва̄ асса̄сапасса̄са̄рамман̣е сати сан̣т̣ха̄панаттхам̣йева хи ган̣ана̄ти.

евам̣ ган̣ана̄йа манаси катва̄ анубандхана̄йа манаси ка̄таббам̣. анубандхана̄ на̄ма ган̣анам̣ пат̣исам̣харитва̄ сатийа̄ нирантарам̣ асса̄сапасса̄са̄нам̣ анугаманам̣. тан̃ча кхо на а̄димаджджхапарийоса̄на̄нугаманавасена. а̄димаджджхапарийоса̄на̄ни тасса̄нугамане а̄дӣнава̄ ча хет̣т̣ха̄ вутта̄йева.

тасма̄ анубандхана̄йа манасикаронтена на а̄димаджджхапарийоса̄навасена манаси ка̄таббам̣, апича кхо пхусана̄васена ча т̣хапана̄васена ча манаси ка̄таббам̣. ган̣ана̄нубандхана̄васена вийа хи пхусана̄т̣хапана̄васена висум̣ манасика̄ро наттхи, пхут̣т̣хапхут̣т̣хат̣т̣ха̄нейева пана ган̣енто ган̣ана̄йа ча пхусана̄йа ча манаси кароти, таттхева ган̣анам̣ пат̣исам̣харитва̄ те сатийа̄ анубандханто, аппана̄васена ча читтам̣ т̣хапенто ‘‘анубандхана̄йа ча пхусана̄йа ча т̣хапана̄йа ча манаси каротӣ’’ти вуччати. сва̄йаматтхо ат̣т̣хакатха̄су вуттапан̇гул̣адова̄рикопама̄хи идхева па̄л̣ийам̣ вуттакакачӯпама̄йа ча ведитаббо.

татра̄йам̣ пан̇гул̣опама̄ – сеййатха̄пи пан̇гул̣о дола̄йа кӣл̣атам̣ ма̄та̄путта̄нам̣ долам̣ кхипитва̄ таттхева дола̄тхамбхамӯле нисинно камена а̄гаччхантасса ча гаччхантасса ча дола̄пхалакасса убхо кот̣ийо маджджхан̃ча пассати, на ча убхокот̣имаджджха̄нам̣ дассанаттхам̣ бйа̄ват̣о хоти, евамева бхиккху сативасена упанибандханаттхамбхамӯле т̣хатва̄ асса̄сапасса̄садолам̣ кхипитва̄ таттхева нимитте сатийа̄ нисӣданто камена а̄гаччханта̄нан̃ча гаччханта̄нан̃ча пхут̣т̣хат̣т̣ха̄не асса̄сапасса̄са̄нам̣ а̄димаджджхапарийоса̄нам̣ сатийа̄ анугаччханто таттхева (висуддхи. 1.225) читтам̣ т̣хапетва̄ пассати, на ча тесам̣ дассанаттхам̣ бйа̄ват̣о хоти. айам̣ пан̇гул̣опама̄.

айам̣ пана дова̄рикопама̄ – сеййатха̄пи дова̄рико нагарасса анто ча бахи ча пурисе ‘‘ко твам̣, куто ва̄ а̄гато, кухим̣ ва̄ гаччхаси, ким̣ ва̄ те хаттхе’’ти на вӣмам̣сати. на хи тасса те бха̄ра̄, два̄раппаттам̣ два̄раппаттам̣йева пана вӣмам̣сати, евамева имасса бхиккхуно антопавит̣т̣хава̄та̄ ча бахиниккхантава̄та̄ ча на бха̄ра̄ хонти, два̄раппатта̄ два̄раппатта̄йева бха̄ра̄ти айам̣ дова̄рикопама̄.

какачӯпама̄ пана ‘‘нимиттам̣ асса̄сапасса̄са̄’’тиа̄дина̄ (пат̣и. ма. 1.159) найена идха вутта̄йева. идха панасса а̄гата̄гатавасена аманасика̄раматтамева пайоджананти ведитаббам̣.

идам̣ каммат̣т̣ха̄нам̣ манасикарото кассачи на чиренева нимиттан̃ча уппаджджати, авасесаджха̄нан̇гапат̣иман̣д̣ита̄ аппана̄сан̇кха̄та̄ т̣хапана̄ ча сампаджджати. кассачи пана ган̣ана̄васенева манасика̄рака̄лато пабхути йатха̄ са̄раддхака̄йасса ман̃че ва̄ пӣт̣хе ва̄ нисӣдато ман̃чапӣт̣хам̣ онамати викӯджати, паччаттхаран̣ам̣ валим̣ ган̣ха̄ти, аса̄раддхака̄йасса пана нисӣдато нева ман̃чапӣт̣хам̣ онамати на викӯджати, на паччаттхаран̣ам̣ валим̣ ган̣ха̄ти, тӯлапичупӯритам̣ вийа ман̃чапӣт̣хам̣ хоти. касма̄? йасма̄ аса̄раддхо ка̄йо лахуко хоти, евамевам̣ ган̣ана̄васена манасика̄рака̄лато пабхути ануккамато ол̣а̄рикаасса̄сапасса̄саниродхавасена ка̄йадаратхе вӯпасанте ка̄йопи читтампи лахукам̣ хоти, сарӣрам̣ а̄ка̄се лан̇гхана̄ка̄раппаттам̣ вийа хоти.

тасса ол̣а̄рике асса̄сапасса̄се нируддхе сукхумаасса̄сапасса̄санимитта̄рамман̣ам̣ читтам̣ паваттати. тасмимпи нируддхе апара̄парам̣ тато сукхуматарам̣ сукхуматарам̣ асса̄сапасса̄санимитта̄рамман̣ам̣ паваттатийева. сва̄йаматтхо упари вуттакам̣сатха̄лопама̄йа ведитаббо.

йатха̄ хи ан̃н̃а̄ни каммат̣т̣ха̄на̄ни упарӯпари вибхӯта̄ни хонти, на татха̄ идам̣. идам̣ пана упарӯпари бха̄вентасса сукхуматтам̣ гаччхати, упат̣т̣ха̄нампи на упагаччхати. евам̣ анупат̣т̣хаханте пана тасмим̣ тена бхиккхуна̄ ‘‘а̄чарийам̣ пуччхисса̄мӣ’’ти ва̄ ‘‘нат̣т̣хам̣ да̄ни ме каммат̣т̣ха̄на’’нти ва̄ ут̣т̣ха̄йа̄сана̄ на гантаббам̣. ирийа̄патхам̣ викопетва̄ гаччхато хи каммат̣т̣ха̄нам̣ наванавамева хоти. тасма̄ йатха̄нисинненева десато а̄харитаббам̣.

татра̄йам̣ а̄харан̣ӯпа̄йо – тена бхиккхуна̄ каммат̣т̣ха̄насса анупат̣т̣ха̄набха̄вам̣ н̃атва̄ ити пат̣исан̃чиккхитаббам̣ ‘‘име асса̄сапасса̄са̄ на̄ма каттха аттхи, каттха наттхи. касса ва̄ аттхи, касса ва̄ наттхӣ’’ти. атхевам̣ пат̣исан̃чиккхато ‘‘име антома̄тукуччхийам̣ наттхи, удаке нимугга̄нам̣ наттхи, татха̄ асан̃н̃ӣбхӯта̄нам̣ мата̄нам̣ чатуттхаджджха̄насама̄панна̄нам̣ рӯпа̄рӯпабхавасаман̇гӣнам̣ ниродхасама̄панна̄на’’нти н̃атва̄ евам̣ аттана̄ва атта̄ пат̣ичодетаббо ‘‘нану, твам̣ пан̣д̣ита, нева ма̄тукуччхигато, на удаке нимугго, на асан̃н̃ӣбхӯто, на мато, на чатуттхаджджха̄насама̄панно, на рӯпа̄рӯпабхавасаман̇гӣ, на ниродхасама̄панно. аттхийева те асса̄сапасса̄са̄, мандапан̃н̃ата̄йа пана париггахетум̣ на саккосӣ’’ти. атха̄нена пакатипхут̣т̣хавасена читтам̣ т̣хапетва̄ манасика̄ро паваттетаббо. име хи дӣгхана̄сикасса на̄са̄пут̣ам̣ гхат̣т̣ента̄ паваттанти, рассана̄сикасса уттарот̣т̣хам̣. тасма̄нена имам̣ на̄ма т̣ха̄нам̣ гхат̣т̣ентӣти нимиттам̣ т̣хапетаббам̣. имамева хи аттхавасам̣ пат̣ичча вуттам̣ бхагавата̄ – ‘‘на̄хам̣, бхиккхаве, мут̣т̣хассатисса асампаджа̄насса а̄на̄па̄нассатибха̄ванам̣ вада̄мӣ’’ти (ма. ни. 3.149; сам̣. ни. 5.992). кин̃ча̄пи хи йам̣кин̃чи каммат̣т̣ха̄нам̣ сатасса сампаджа̄нассева сампаджджати, ито ан̃н̃ам̣ пана манасикаронтасса па̄кат̣ам̣ хоти. идам̣ пана а̄на̄па̄нассатикаммат̣т̣ха̄нам̣ гарукам̣ гарукабха̄ванам̣ буддхапаччекабуддхабуддхапутта̄нам̣ маха̄пуриса̄нам̣йева манасика̄рабхӯмибхӯтам̣, на чева иттарам̣, на ча иттарасаттасама̄севитам̣. йатха̄ йатха̄ манаси карӣйати, татха̄ татха̄ сантан̃чева хоти сукхуман̃ча. тасма̄ еттха балаватӣ сати ча пан̃н̃а̄ ча иччхитабба̄.

йатха̄ хи мат̣т̣хаса̄т̣акасса туннакаран̣ака̄ле сӯчипи сукхума̄ иччхитабба̄, сӯчипа̄саведханампи тато сукхуматарам̣, евамевам̣ мат̣т̣хаса̄т̣акасадисасса имасса каммат̣т̣ха̄насса бха̄вана̄ка̄ле сӯчипат̣ибха̄га̄ сатипи сӯчипа̄саведханапат̣ибха̄га̄ там̣сампайутта̄ пан̃н̃а̄пи балаватӣ иччхитабба̄. та̄хи ча пана сатипан̃н̃а̄хи саманна̄гатена бхиккхуна̄ на те асса̄сапасса̄са̄ ан̃н̃атра пакатипхут̣т̣хока̄са̄ парийеситабба̄.

йатха̄ хи кассако кхеттам̣ каситва̄ балӣбадде мун̃читва̄ гочарамукхе катва̄ чха̄йа̄йа нисинно виссамеййа, атхасса те балӣбадда̄ вегена ат̣авим̣ пависеййум̣. йо хоти чхеко кассако, со пуна те гахетва̄ йоджетука̄мо на тесам̣ анупадам̣ гантва̄ ат̣авим̣ а̄хин̣д̣ати. атха кхо расмин̃ча патодан̃ча гахетва̄ уджукамева тесам̣ нипа̄танатиттхам̣ гантва̄ нисӣдати ва̄ нипаджджати ва̄. атха те гон̣е дивасабха̄гам̣ чаритва̄ нипа̄танатиттхам̣ отаритва̄ нхатва̄ ча пивитва̄ ча паччуттаритва̄ т̣хите дисва̄ расмийа̄ бандхитва̄ патодена виджджханто а̄нетва̄ йоджетва̄ пуна каммам̣ кароти. евамевам̣ тена бхиккхуна̄ на те асса̄сапасса̄са̄ ан̃н̃атра пакатипхут̣т̣хока̄са̄ парийеситабба̄. сатирасмим̣ пана пан̃н̃а̄патодан̃ча гахетва̄ пакатипхут̣т̣хока̄се читтам̣ т̣хапетва̄ манасика̄ро паваттетаббо. евам̣ хисса манасикарото на чирассева те упат̣т̣хаханти нипа̄танатиттхе вийа гон̣а̄. тато тена сатирасмийа̄ бандхитва̄ тасмим̣йева т̣ха̄не йоджетва̄ пан̃н̃а̄патодена виджджхантена пунаппунам̣ каммат̣т̣ха̄нам̣ ануйун̃джитаббам̣. тассевамануйун̃джато на чирассева нимиттам̣ упат̣т̣ха̄ти. там̣ панетам̣ на саббесам̣ екасадисам̣ хоти, апича кхо кассачи сукхасампхассам̣ уппа̄дайама̄но тӯлапичу вийа каппа̄сапичу вийа ва̄тадха̄ра̄ вийа ча упат̣т̣ха̄тӣти екачче а̄ху.

айам̣ пана ат̣т̣хакатха̄су виниччхайо – идан̃хи кассачи та̄ракарӯпам̣ вийа ман̣игул̣ика̄ вийа мутта̄гул̣ика̄ вийа ча, кассачи кхарасампхассам̣ хутва̄ каппа̄сат̣т̣хи вийа да̄руса̄расӯчи вийа ча, кассачи дӣгхапа̄ман̇гасуттам̣ вийа кусумада̄мам̣ вийа дхӯмасикха̄ вийа ча, кассачи виттхатам̣ маккат̣акасуттам̣ вийа вала̄хакапат̣алам̣ вийа падумапуппхам̣ вийа ратхачаккам̣ вийа чандаман̣д̣алам̣ вийа сӯрийаман̣д̣алам̣ вийа ча упат̣т̣ха̄ти, тан̃ча панетам̣ йатха̄ самбахулесу бхиккхӯсу суттантам̣ саджджха̄йитва̄ нисиннесу екена бхиккхуна̄ ‘‘тумха̄кам̣ кӣдисам̣ хутва̄ идам̣ суттам̣ упат̣т̣ха̄тӣ’’ти вутте еко ‘‘майхам̣ махатӣ паббатеййа̄ надӣ вийа хутва̄ упат̣т̣ха̄тӣ’’ти а̄ха. апаро ‘‘майхам̣ ека̄ ванара̄джи вийа’’. ан̃н̃о ‘‘майхам̣ еко сӣтаччха̄йо са̄кха̄сампанно пхалабха̄рабхарито руккхо вийа̄’’ти. тесан̃хи там̣ екамева суттам̣ сан̃н̃а̄на̄ната̄йа на̄нато упат̣т̣ха̄ти. евам̣ екамева каммат̣т̣ха̄нам̣ сан̃н̃а̄на̄ната̄йа на̄нато упат̣т̣ха̄ти. сан̃н̃аджан̃хи етам̣ сан̃н̃а̄нида̄нам̣ сан̃н̃а̄пабхавам̣, тасма̄ сан̃н̃а̄на̄ната̄йа на̄нато упат̣т̣ха̄тӣти ведитаббам̣.

евам̣ упат̣т̣хите пана нимитте тена бхиккхуна̄ а̄чарийасса сантикам̣ гантва̄ а̄рочетаббам̣ ‘‘майхам̣, бханте, еварӯпам̣ на̄ма упат̣т̣ха̄тӣ’’ти. а̄чарийена пана ‘‘нимиттамидам̣, а̄вусо, каммат̣т̣ха̄нам̣ пунаппунам̣ манаси карохи саппуриса̄’’ти ваттаббо. атха̄нена нимиттейева читтам̣ т̣хапетаббам̣. евамасса̄йам̣ ито пабхути т̣хапана̄васена бха̄вана̄ хоти. вуттан̃хетам̣ пора̄н̣ехи –

‘‘нимитте т̣хапайам̣ читтам̣, на̄на̄ка̄рам̣ вибха̄вайам̣;

дхӣро асса̄сапасса̄се, сакам̣ читтам̣ нибандхатӣ’’ти. (па̄ра̄. ат̣т̣ха. 2.165; висуддхи. 1.232);

тассевам̣ нимиттупат̣т̣ха̄нато пабхути нӣваран̣а̄ни виккхамбхита̄нева хонти, килеса̄ саннисинна̄ва, читтам̣ упача̄расама̄дхина̄ сама̄хитамева. атха̄нена там̣ нимиттам̣ нева ван̣н̣ато манаси ка̄таббам̣, на лаккхан̣ато паччавеккхитаббам̣, апича кхо кхаттийамахесийа̄ чаккаваттигаббхо вийа кассакена са̄лийавагаббхо вийа ча а̄ва̄са̄дӣни сатта асаппа̄йа̄ни ваджджетва̄ та̄нева сатта саппа̄йа̄ни севантена са̄дхукам̣ раккхитаббам̣, атха нам̣ евам̣ раккхитва̄ пунаппунам̣ манасика̄равасена вуддхим̣ вирӯл̣хим̣ гамайитва̄ дасавидхам̣ аппана̄косаллам̣ сампа̄детаббам̣, вӣрийасамата̄ йоджетабба̄. тассевам̣ гхат̣ентасса висуддхимагге вутта̄нуккамена тасмим̣ нимитте чатуккапан̃чакаджджха̄на̄ни ниббаттанти. евам̣ ниббаттачатуккапан̃чакаджджха̄но панеттха бхиккху саллаккхан̣а̄виват̣т̣ана̄васена каммат̣т̣ха̄нам̣ вад̣д̣хетва̄ па̄рисуддхим̣ паттука̄мо тадева джха̄нам̣ пан̃чаха̄ка̄рехи васиппаттам̣ пагун̣ам̣ катва̄ на̄марӯпам̣ ваваттхапетва̄ випассанам̣ пат̣т̣хапети. катхам̣? со хи сама̄паттито вут̣т̣ха̄йа асса̄сапасса̄са̄нам̣ самудайо караджака̄йо ча читтан̃ча̄ти пассати. йатха̄ хи камма̄рагаггарийа̄ дхамама̄на̄йа бхастан̃ча пурисасса ча таджджам̣ ва̄йа̄мам̣ пат̣ичча ва̄то сан̃чарати, евамевам̣ ка̄йан̃ча читтан̃ча пат̣ичча асса̄сапасса̄са̄ти. тато асса̄сапасса̄се ча ка̄йан̃ча рӯпанти, читтан̃ча там̣сампайутте ча дхамме арӯпанти ваваттхапети.

евам̣ на̄марӯпам̣ ваваттхапетва̄ тасса паччайам̣ парийесати, парийесанто ча там̣ дисва̄ тӣсупи аддха̄су на̄марӯпасса паваттим̣ а̄раббха кан̇кхам̣ витарати, витин̣н̣акан̇кхо кала̄пасаммасанавасена ‘‘аниччам̣ дуккхаманатта̄’’ти тилаккхан̣ам̣ а̄ропетва̄ удайаббайа̄нупассана̄йа пуббабха̄ге уппанне обха̄са̄дайо даса випассанупаккилесе паха̄йа упаккилесавимуттам̣ удайаббайа̄нупассана̄н̃а̄н̣ам̣ ‘‘магго’’ти ваваттхапетва̄ удайам̣ паха̄йа бхан̇га̄нупассанам̣ патва̄ нирантарам̣ бхан̇га̄нупассанена бхайато упат̣т̣хитесу саббасан̇кха̄ресу ниббинданто вираджджанто вимуччанто йатха̄ккамена чатта̄ро арийамагге па̄пун̣итва̄ арахаттапхале патит̣т̣ха̄йа екӯнавӣсатибхедасса паччавеккхан̣а̄н̃а̄н̣асса парийантам̣ патто садевакасса локасса аггадаккхин̣еййо хоти. етта̄вата̄ часса ган̣анам̣ а̄дим̣ катва̄ випассана̄парийоса̄на̄ а̄на̄па̄нассатисама̄дхибха̄вана̄ саматта̄ хотӣти. айам̣ сабба̄ка̄рато пат̣хамачатуккаван̣н̣ана̄.

итаресу пана тӣсу чатуккесу йасма̄ висум̣ каммат̣т̣ха̄набха̄вана̄найо на̄ма наттхи, тасма̄ анупадаван̣н̣ана̄найенева тесам̣ еваматтхо ведитаббо. пӣтипат̣исам̣ведӣти пӣтим̣ пат̣исам̣видитам̣ каронто па̄кат̣ам̣ каронто ассасисса̄ми пассасисса̄мӣти сиккхати. таттха двӣха̄ка̄рехи пӣти пат̣исам̣видита̄ хоти а̄рамман̣ато ча асаммохато ча.

катхам̣ а̄рамман̣ато пӣти пат̣исам̣видита̄ хоти? саппӣтике две джха̄не сама̄паджджати, тасса сама̄паттиккхан̣е джха̄напат̣ила̄бхена а̄рамман̣ато пӣти пат̣исам̣видита̄ хоти а̄рамман̣асса пат̣исам̣видитатта̄.

катхам̣ асаммохато? саппӣтике две джха̄не сама̄паджджитва̄ вут̣т̣ха̄йа джха̄насампайуттам̣ пӣтим̣ кхайато вайато саммасати, тасса випассана̄ккхан̣е лаккхан̣апат̣иведхена асаммохато пӣти пат̣исам̣видита̄ хоти. етенева найена авасесапада̄нипи аттхато ведитабба̄ни. идам̣ панеттха висесаматтам̣ – тин̣н̣ам̣ джха̄на̄нам̣ васена сукхапат̣исам̣видита̄ хоти. чатуннампи джха̄на̄нам̣ васена читтасан̇кха̄рапат̣исам̣видита̄ ведитабба̄. читтасан̇кха̄роти ведана̄сан̃н̃а̄ккхандха̄. пассамбхайам̣ читтасан̇кха̄ранти ол̣а̄рикам̣ ол̣а̄рикам̣ читтасан̇кха̄рам̣ пассамбхенто, ниродхентоти аттхо. со виттха̄рато ка̄йасан̇кха̄ре вуттанайена ведитаббо. апичеттха пӣтипаде пӣтисӣсена ведана̄ вутта̄, сукхападе сарӯпенева ведана̄. двӣсу читтасан̇кха̄рападесу ‘‘сан̃н̃а̄ ча ведана̄ ча четасика̄, ете дхамма̄ читтапат̣ибаддха̄ читтасан̇кха̄ра̄’’ти (пат̣и. ма. 1.174; ма. ни. 1.463) вачанато сан̃н̃а̄сампайутта̄ ведана̄ти евам̣ ведана̄нупассана̄найена идам̣ чатуккам̣ бха̄ситанти ведитаббам̣.

татийачатуккепи чатуннам̣ джха̄на̄нам̣ васена читтапат̣исам̣видита̄ ведитабба̄. абхиппамодайам̣ читтанти читтам̣ моденто памоденто ха̄сенто паха̄сенто ассасисса̄ми пассасисса̄мӣти сиккхати. таттха двӣха̄ка̄рехи абхиппамодо хоти сама̄дхивасена ча випассана̄васена ча.

катхам̣ сама̄дхивасена? саппӣтике две джха̄не сама̄паджджати, со сама̄паттиккхан̣е сампайутта̄йа пӣтийа̄ читтам̣ а̄модети памодети. катхам̣ випассана̄васена? саппӣтике две джха̄не сама̄паджджитва̄ вут̣т̣ха̄йа джха̄насампайуттам̣ пӣтим̣ кхайато вайато саммасати. евам̣ випассана̄ккхан̣е джха̄насампайуттам̣ пӣтим̣ а̄рамман̣ам̣ катва̄ читтам̣ а̄модети памодети. евам̣ пат̣ипанно ‘‘абхиппамодайам̣ читтам̣ ассасисса̄ми пассасисса̄мӣти сиккхатӣ’’ти вуччати.

сама̄дахам̣ читтанти пат̣хамаджджха̄на̄дивасена а̄рамман̣е читтам̣ самам̣ а̄даханто самам̣ т̣хапенто, та̄ни ва̄ пана джха̄на̄ни сама̄паджджитва̄ вут̣т̣ха̄йа джха̄насампайуттам̣ читтам̣ кхайато вайато саммасато випассана̄ккхан̣е лаккхан̣апат̣иведхена уппаджджати кхан̣икачиттекаггата̄, евам̣ уппанна̄йа кхан̣икачиттекаггата̄йа васенапи а̄рамман̣е читтам̣ самам̣ а̄даханто самам̣ т̣хапенто ‘‘сама̄дахам̣ читтам̣ ассасисса̄ми пассасисса̄мӣти сиккхатӣ’’ти вуччати.

вимочайам̣ читтанти пат̣хамаджджха̄нена нӣваран̣ехи читтам̣ моченто вимоченто, дутийена витаккавича̄рехи, татийена пӣтийа̄, чатуттхена сукхадуккхехи читтам̣ моченто вимоченто, та̄ни ва̄ пана джха̄на̄ни сама̄паджджитва̄ вут̣т̣ха̄йа джха̄насампайуттам̣ читтам̣ кхайато вайато саммасати. со випассана̄ккхан̣е аничча̄нупассана̄йа ниччасан̃н̃а̄то читтам̣ моченто вимоченто, дуккха̄нупассана̄йа сукхасан̃н̃а̄то, анатта̄нупассана̄йа аттасан̃н̃а̄то, ниббида̄нупассана̄йа нандито, вира̄га̄нупассана̄йа ра̄гато, ниродха̄нупассана̄йа самудайато, пат̣иниссагга̄нупассана̄йа а̄да̄нато читтам̣ моченто вимоченто ассасати чева пассасати ча. тена вуччати – ‘‘вимочайам̣ читтам̣ ассасисса̄ми пассасисса̄мӣти сиккхатӣ’’ти. евам̣ читта̄нупассана̄васена идам̣ чатуккам̣ бха̄ситанти ведитаббам̣.

чатуттхачатукке пана аничча̄нупассӣти еттха та̄ва аниччам̣ ведитаббам̣, аниччата̄ ведитабба̄, аничча̄нупассана̄ ведитабба̄, аничча̄нупассӣ ведитаббо. таттха аниччанти пан̃чаккхандха̄. касма̄? уппа̄давайан̃н̃атхаттабха̄ва̄. аниччата̄ти тесам̣йева уппа̄давайан̃н̃атхаттам̣, хутва̄ абха̄во ва̄, ниббатта̄нам̣ тенева̄ка̄рена ат̣т̣хатва̄ кхан̣абхан̇гена бхедоти аттхо. аничча̄нупассана̄ти тасса̄ аниччата̄йа васена рӯпа̄дӣсу ‘‘аничча’’нти анупассана̄. аничча̄нупассӣти та̄йа анупассана̄йа саманна̄гато. тасма̄ евам̣бхӯто ассасанто ча пассасанто ча идха ‘‘аничча̄нупассӣ ассасисса̄ми пассасисса̄мӣти сиккхатӣ’’ти ведитаббо.

вира̄га̄нупассӣти еттха пана две вира̄га̄ кхайавира̄го ча аччантавира̄го ча. таттха кхайавира̄готи сан̇кха̄ра̄нам̣ кхан̣абхан̇го. аччантавира̄готи нибба̄нам̣. вира̄га̄нупассана̄ти тадубхайадассанавасена паватта̄ випассана̄ ча магго ча. та̄йа дувидха̄йапи анупассана̄йа саманна̄гато хутва̄ ассасанто ча пассасанто ча ‘‘вира̄га̄нупассӣ ассасисса̄ми пассасисса̄мӣти сиккхатӣ’’ти ведитаббо. ниродха̄нупассӣпадепи есева найо.

пат̣иниссагга̄нупассӣти еттха̄пи две пат̣иниссагга̄ паричча̄гапат̣иниссагго ча паккханданапат̣иниссагго ча. пат̣иниссаггойева анупассана̄ пат̣иниссагга̄нупассана̄, випассана̄магга̄наметам̣ адхивачанам̣. випассана̄ти тадан̇гавасена саддхим̣ кхандха̄бхисан̇кха̄рехи килесе париччаджати, сан̇кхатадосадассанена ча таббипарӣте нибба̄не таннинната̄йа паккхандатӣти паричча̄гапат̣иниссагго чева паккханданапат̣иниссагго ча̄ти вуччати. магго самуччхедавасена саддхим̣ кхандха̄бхисан̇кха̄рехи килесе париччаджати, а̄рамман̣акаран̣ена ча нибба̄не паккхандатӣти паричча̄гапат̣иниссагго чева паккханданапат̣иниссагго ча̄ти вуччати. убхайампи пана пуримапуриман̃а̄н̣а̄нам̣ ануану пассанато анупассана̄ти вуччати. та̄йа дувидха̄йапи пат̣иниссагга̄нупассана̄йа саманна̄гато хутва̄ ассасанто ча пассасанто ча ‘‘пат̣иниссагга̄нупассӣ ассасисса̄ми пассасисса̄мӣти сиккхатӣ’’ти ведитаббо.

еттха ча ‘‘аничча̄нупассӣ’’ти тарун̣авипассана̄йа васена вуттам̣, ‘‘вира̄га̄нупассӣ’’ти тато балаватара̄йа сан̇кха̄ресу вираджджанасаматтха̄йа випассана̄йа васена, ‘‘ниродха̄нупассӣ’’ти тато балаватара̄йа килесаниродханасаматтха̄йа випассана̄йа васена, ‘‘пат̣иниссагга̄нупассӣ’’ти маггасса а̄саннабхӯта̄йа атитиккха̄йа випассана̄йа васена вуттанти ведитаббам̣. йаттха пана маггопи лаббхати, со абхиннойева. евамидам̣ чатуккам̣ суддхавипассана̄васена вуттам̣, пурима̄ни пана тӣн̣и саматхавипассана̄васена̄ти.

а̄на̄па̄нассатима̄тика̄ван̣н̣ана̄ нит̣т̣хита̄.

164. ида̄ни йатха̄никкхиттам̣ ма̄тикам̣ пат̣ипа̄т̣ийа̄ бха̄джетва̄ дассетум̣ идха̄ти имисса̄ дит̣т̣хийа̄тиа̄ди а̄раддхам̣. таттха имисса̄ дит̣т̣хийа̄тиа̄дӣхи дасахи падехи сиккхаттайасан̇кха̄там̣ саббан̃н̃убуддхаса̄санамева катхитам̣. тан̃хи буддхена бхагавата̄ дит̣т̣хатта̄ дит̣т̣хӣти вуччати, тассева кхаманавасена кханти, руччанавасена ручи, гахан̣авасена а̄да̄йо, сабха̄ват̣т̣хена дхаммо, сиккхитаббат̣т̣хена винайо, тадубхайенапи дхаммавинайо, павуттавасена па̄вачанам̣, сет̣т̣хачарийат̣т̣хена брахмачарийам̣, анусит̣т̣хида̄навасена саттхуса̄сананти вуччати. тасма̄ ‘‘имисса̄ дит̣т̣хийа̄’’тиа̄дӣсу имисса̄ буддхадит̣т̣хийа̄, имисса̄ буддхакхантийа̄, имисса̄ буддхаручийа̄, имасмим̣ буддхаа̄да̄йе, имасмим̣ буддхадхамме, имасмим̣ буддхавинайе, имасмим̣ буддхадхаммавинайе, имасмим̣ буддхапа̄вачане, имасмим̣ буддхабрахмачарийе, имасмим̣ буддхасаттхуса̄санети аттхо ведитаббо. апичетам̣ сиккхаттайасан̇кха̄там̣ сакалам̣ па̄вачанам̣ бхагавата̄ дит̣т̣хатта̄ самма̄дит̣т̣хипаччайатта̄ самма̄дит̣т̣хипуббан̇гаматта̄ ча дит̣т̣хи. бхагавато кхаманавасена кханти. руччанавасена ручи. гахан̣авасена а̄да̄йо. аттано ка̄ракам̣ апа̄йе апатама̄нам̣ дха̄ретӣти дхаммо. сова сам̣килесапаккхам̣ винетӣти винайо. дхаммо ча со винайо ча̄ти дхаммавинайо, кусаладхаммехи ва̄ акусаладхамма̄нам̣ еса винайоти дхаммавинайо. тенева вуттам̣ – ‘‘йе ча кхо твам̣, готами, дхамме джа̄неййа̄си име дхамма̄ вира̄га̄йа сам̣ваттанти, но сара̄га̄йа…пе… екам̣сена, готами, дха̄реййа̄си есо дхаммо есо винайо етам̣ саттхуса̄сана’’нти (а. ни. 8.53; чӯл̣ава. 406). дхаммена ва̄ винайо, на дан̣д̣а̄дӣхӣти дхаммавинайо. вуттампи четам̣ –

‘‘дан̣д̣енеке дамайанти, ан̇кусехи каса̄хи ча;

адан̣д̣ена асаттхена, на̄го данто махесина̄’’ти. (ма. ни. 2.352; чӯл̣ава. 342);

татха̄ ‘‘дхаммена найама̄на̄нам̣, ка̄ усӯйа̄ виджа̄ната’’нти (маха̄ва. 63). дхамма̄йа ва̄ винайо дхаммавинайо. анаваджджадхамматтхам̣ хеса винайо, на бхавабхога̄мисаттхам̣. тена̄ха бхагава̄ – ‘‘найидам̣, бхиккхаве, брахмачарийам̣ вуссати джанакуханаттха’’нти (итиву. 35; а. ни. 4.25) виттха̄ро. пун̣н̣аттхеропи а̄ха – ‘‘анупа̄да̄паринибба̄наттхам̣ кхо, а̄вусо, бхагавати брахмачарийам̣ вуссатӣ’’ти (ма. ни. 1.259). висуддхам̣ ва̄ найатӣти винайо, дхаммато винайо дхаммавинайо. сам̣са̄радхаммато хи сока̄дидхаммато ва̄ еса висуддхам̣ нибба̄нам̣ найати, дхаммасса ва̄ винайо, на титтхакара̄нанти дхаммавинайо. дхаммабхӯто хи бхагава̄, тассева еса винайо. йасма̄ ва̄ дхамма̄ ева абхин̃н̃еййа̄ парин̃н̃еййа̄ паха̄табба̄ бха̄ветабба̄ саччхика̄табба̄ ча, тасма̄ еса дхаммесу винайо, на саттесу на джӣвесу ча̄ти дхаммавинайо. са̄ттхасабйан̃джаната̄дӣхи ан̃н̃есам̣ вачанато падха̄нам̣ вачананти павачанам̣, павачанамева па̄вачанам̣. саббачарийа̄хи висит̣т̣хачарийабха̄вена брахмачарийам̣. деваманусса̄нам̣ саттхубхӯтасса бхагавато са̄сананти саттхуса̄санам̣, саттхубхӯтам̣ ва̄ са̄санантипи саттхуса̄санам̣. ‘‘йо во, а̄нанда, майа̄ дхаммо ча винайо ча десито пан̃н̃атто, со во мамаччайена саттха̄’’ти (дӣ. ни. 2.216) хи дхаммавинайова саттха̄ти вутто. еваметесам̣ пада̄нам̣ аттхо ведитаббо. йасма̄ пана имасмим̣йева са̄сане сабба̄ка̄раа̄на̄па̄нассатисама̄дхиниббаттако бхиккху виджджати, на ан̃н̃атра, тасма̄ таттха таттха ‘‘имисса̄’’ти ча ‘‘имасми’’нти ча айам̣ нийамо катоти ведитаббо. айам̣ ‘‘идха̄’’тима̄тика̄йа ниддесасса аттхо.

путхуджджанакалйа̄н̣ако ва̄тиа̄дина̄ ча бхиккхусаддасса вачанаттхам̣ аватва̄ идха̄дхиппетабхиккхуйева дассито. таттха путхуджджано ча со килеса̄нам̣ асамуччхиннатта̄, калйа̄н̣о ча сӣла̄дипат̣ипаттийуттатта̄ти путхуджджанакалйа̄н̣о, путхуджджанакалйа̄н̣ова путхуджджанакалйа̄н̣ако. адхисӣла̄дӣни сиккхатӣти секкхо. сота̄панно ва̄ сакада̄га̄мӣ ва̄ ана̄га̄мӣ ва̄. акуппо чалайитумасаккун̣еййо арахаттапхаладхаммо асса̄ти акуппадхаммо. сопи хи имам̣ сама̄дхим̣ бха̄вети.

аран̃н̃аниддесе винайапарийа̄йена та̄ва ‘‘т̣хапетва̄ га̄ман̃ча га̄мӯпача̄ран̃ча авасесам̣ аран̃н̃а’’нти (па̄ра̄. 92) а̄гатам̣. суттантапарийа̄йена а̄ран̃н̃акам̣ бхиккхум̣ сандха̄йа ‘‘а̄ран̃н̃акам̣ на̄ма сена̄санам̣ пан̃чадханусатикам̣ паччхима’’нти (па̄чи. 573) а̄гатам̣. винайасуттанта̄ пана убхопи парийа̄йадесана̄ на̄ма, абхидхаммо ниппарийа̄йадесана̄ти абхидхаммапарийа̄йена (вибха. 529) аран̃н̃ам̣ дассетум̣ никкхамитва̄ бахи индакхӣла̄ти вуттам̣, индакхӣлато бахи никкхамитва̄ти аттхо. никкхамитва̄ бахи индакхӣлантипи па̄т̣хо, индакхӣлам̣ атиккамитва̄ бахӣти вуттам̣ хоти. индакхӣлоти четтха га̄масса ва̄ нагарасса ва̄ умма̄ро.

руккхамӯланиддесе руккхамӯласса па̄кат̣атта̄ там̣ аватва̄ва йаттха̄тиа̄дима̄ха. таттха йаттха̄ти йасмим̣ руккхамӯле. а̄санти нисӣданти еттха̄ти а̄санам̣. пан̃н̃аттанти т̣хапитам̣. ман̃чо ва̄тиа̄дӣни а̄санасса пабхедавачана̄ни. ман̃чопи хи нисаджджа̄йапи ока̄сатта̄ идха а̄санесу вутто. со пана маса̄ракабундика̄баддхакул̣ӣрапа̄дакаа̄хаччапа̄дака̄нам̣ ан̃н̃атаро. пӣт̣хам̣ тесам̣ ан̃н̃атарамева. бхисӣти ун̣н̣а̄бхисичол̣абхисива̄кабхиситин̣абхисипан̣н̣абхисӣнам̣ ан̃н̃атара̄. тат̣т̣ика̄ти та̄лапан̣н̣а̄дӣхи чинитва̄ ката̄. чаммакхан̣д̣оти нисаджджа̄рахо йо кочи чаммакхан̣д̣о. тин̣асантхара̄дайо тин̣а̄дӣни гумбетва̄ ката̄. таттха̄ти тасмим̣ руккхамӯле. чан̇камати ва̄тиа̄дӣхи руккхамӯласса чатуирийа̄патхапаваттанайогйата̄ катхита̄. ‘‘йаттха̄’’тиа̄дӣхи саббападехи руккхамӯласса сандаччха̄йата̄ джанавивиттата̄ ча вутта̄ хоти. кеначӣти кеначи самӯхена. там̣ самӯхам̣ бхиндитва̄ виттха̄ренто гахат̣т̣хехи ва̄ паббаджитехи ва̄ти а̄ха. ана̄кин̣н̣анти асам̣кин̣н̣ам̣ асамба̄дхам̣. йасса сена̄санасса саманта̄ га̄вутампи ад̣д̣хайоджанампи паббатагаханам̣ ванагаханам̣ надӣгаханам̣ хоти, на кочи авела̄йа упасан̇камитум̣ саккоти, идам̣ сантикепи ана̄кин̣н̣ам̣ на̄ма. йам̣ пана ад̣д̣хайоджаникам̣ ва̄ йоджаникам̣ ва̄ хоти, идам̣ дӯрата̄йа ева ана̄кин̣н̣ам̣ на̄ма.

виха̄роти ад̣д̣хайога̄димуттако авасеса̄ва̄со. ад̣д̣хайоготи супан̣н̣аван̇кагехам̣. па̄са̄доти две кан̣н̣ика̄ гахетва̄ като дӣгхапа̄са̄до. хаммийанти упариа̄ка̄сатале патит̣т̣хитакӯт̣а̄га̄рапа̄са̄дойева. гуха̄ти ит̣т̣хака̄гуха̄ сила̄гуха̄ да̄ругуха̄ пам̣сугуха̄ти еван̃хи кхандхакат̣т̣хакатха̄йам̣ (чӯл̣ава. ат̣т̣ха. 294) вуттам̣. вибхан̇гат̣т̣хакатха̄йам̣ пана виха̄роти саманта̄ париха̄рапатхам̣ антойева раттит̣т̣ха̄надива̄т̣т̣ха̄на̄ни ча дассетва̄ катасена̄санам̣. гуха̄ти бхӯмигуха̄, йаттха раттиндивам̣ дӣпам̣ ладдхум̣ ват̣т̣ати. паббатагуха̄ ва̄ бхӯмигуха̄ ва̄ти идам̣ двайам̣ висесетва̄ вуттам̣. ма̄тика̄йа саббака̄ласа̄дха̄ран̣алаккхан̣авасена ‘‘нисӣдатӣ’’ти ваттама̄навачанам̣ катам̣, идха пана нисиннасса бха̄вана̄рамбхасаббха̄вато нисаджджа̄рамбхапарийоса̄надассанаттхам̣ нисинноти нит̣т̣ха̄навачанам̣ катам̣. йасма̄ пана уджум̣ ка̄йам̣ пан̣идха̄йа нисиннасса ка̄йо уджуко хоти, тасма̄ бйан̃джане а̄дарам̣ акатва̄ адхиппетама ева дассенто уджукотиа̄дима̄ха. таттха т̣хито супан̣ихитоти уджукам̣ пан̣ихитатта̄ уджуко хутва̄ т̣хито, на сайамева̄ти аттхо. париггахат̣т̣хоти париггахитат̣т̣хо. ким̣ париггахитам̣? ниййа̄нам̣. ким̣ ниййа̄нам̣? а̄на̄па̄нассатисама̄дхийева йа̄ва арахаттамагга̄ ниййа̄нам̣. тена̄ханиййа̄нат̣т̣хоти мукхасаддасса джет̣т̣хакаттхавасена сам̣са̄рато ниййа̄нат̣т̣хо вутто. упат̣т̣ха̄нат̣т̣хоти сабха̄ват̣т̣хойева. саббехи панетехи падехи париггахитаниййа̄нам̣ сатим̣ катва̄ти аттхо вутто хоти. кечи пана ‘‘париггахат̣т̣хоти сатийа̄ париггахат̣т̣хо, ниййа̄нат̣т̣хоти асса̄сапасса̄са̄нам̣ пависананиккхаманадва̄рат̣т̣хо’’ти ван̣н̣айанти. париггахитаасса̄сапасса̄саниййа̄нам̣ сатим̣ упат̣т̣хапетва̄ти вуттам̣ хоти.

165. ба̄ттим̣са̄йа а̄ка̄рехӣти та̄су та̄су аваттха̄су йатха̄ккамена лаббхама̄на̄нам̣ анавасесапарийа̄да̄навасена вуттам̣. дӣгхам̣ асса̄савасена̄ти ма̄тика̄йа ‘‘дӣгха’’нтивуттаасса̄савасена. евам̣ сесесу. екаггатанти екаггабха̄вам̣. авиккхепанти авиккхипанам̣. екаггата̄ ева хи на̄на̄рамман̣есу читтасса авиккхипанато авиккхепоти вуччати. паджа̄натоти асаммохавасена паджа̄нантасса, виндантасса̄ти ва̄ аттхо. ‘‘авиккхепо ме пат̣иладдхо’’ти а̄рамман̣акаран̣авасена паджа̄нантасса ва̄. та̄йа сатийа̄ти та̄йа упат̣т̣хита̄йа сатийа̄. тена н̃а̄н̣ена̄ти тена авиккхепаджа̄нанан̃а̄н̣ена. сато ка̄рӣ хотӣти еттха йасма̄ н̃а̄н̣асампайутта̄ ева сати сатӣти адхиппета̄, йатха̄ха – ‘‘сатима̄ хоти парамена сатинепаккена саманна̄гато’’ти (вибха. 467). тасма̄ ‘‘сато’’ти вачаненева н̃а̄н̣ампи гахитамева хоти.

166. аддха̄насан̇кха̄тети дӣгхасан̇кха̄те ка̄ле. дӣгхо хи магго аддха̄ноти вуччати. айампи ка̄ло дӣгхатта̄ аддха̄но вийа аддха̄ноти вутто. ‘‘ассасатӣ’’ти ча ‘‘пассасатӣ’’ти ча асса̄сан̃ча пасса̄сан̃ча висум̣ висум̣ ватва̄пи бха̄вана̄йа нирантараппаваттидассанаттхам̣ ‘‘ассасатипи пассасатипӣ’’ти пуна сама̄сетва̄ вуттам̣. чхандо уппаджджатӣти бха̄вана̄бхивуддхийа̄ бхиййобха̄ва̄йа чхандо джа̄йати. сукхуматаранти пассамбханасаббха̄вато вуттам̣. па̄моджджам̣ уппаджджатӣти бха̄вана̄па̄рипӯрийа̄ пӣти джа̄йати. асса̄сапасса̄са̄пи читтам̣ виваттатӣти асса̄сапасса̄се нисса̄йа пат̣ибха̄ганимитте уппаджджанте пакатиасса̄сапасса̄сато читтам̣ ниваттати. упеккха̄ сан̣т̣ха̄тӣти тасмим̣ пат̣ибха̄ганимитте упача̄раппана̄сама̄дхипаттийа̄ пуна сама̄дха̄не бйа̄па̄ра̄бха̄вато татрамаджджхаттупеккха̄ сан̣т̣ха̄ти на̄ма. наваха̄ка̄рехӣти еттха бха̄вана̄рамбхато пабхути пуре чхандуппа̄да̄ ‘‘ассасатипи пассасатипӣ’’ти вутта̄ тайо а̄ка̄ра̄, чхандуппа̄дато пабхути пуре па̄моджджуппа̄да̄ тайо, па̄моджджуппа̄дато пабхути тайоти нава а̄ка̄ра̄. ка̄йоти чун̣н̣авичун̣н̣а̄пи асса̄сапасса̄са̄ самӯхат̣т̣хена ка̄йо. пакатиасса̄сапакатипасса̄се нисса̄йа уппаннанимиттампи асса̄сапасса̄са̄ти на̄мам̣ лабхати. упат̣т̣ха̄нам̣ сатӣти там̣ а̄рамман̣ам̣ упечча тит̣т̣хатӣти сати упат̣т̣ха̄нам̣ на̄ма. анупассана̄ н̃а̄н̣анти саматхавасена нимиттака̄йа̄нупассана̄, випассана̄васена на̄мака̄йарӯпака̄йа̄нупассана̄ н̃а̄н̣анти аттхо. ка̄йо упат̣т̣ха̄нанти со ка̄йо упечча тит̣т̣хати еттха сатӣти упат̣т̣ха̄нам̣ на̄ма. но сатӣти со ка̄йо сати на̄ма на хотӣти аттхо. та̄йа сатийа̄ти ида̄ни вутта̄йа сатийа̄. тена н̃а̄н̣ена̄ти ида̄нева вуттена н̃а̄н̣ена. там̣ ка̄йам̣ анупассатӣти саматхавипассана̄васена йатха̄вуттам̣ ка̄йам̣ анугантва̄ джха̄насампайуттан̃а̄н̣ена ва̄ випассана̄н̃а̄н̣ена ва̄ пассати.

ма̄тика̄йа ка̄йа̄дӣнам̣ пада̄нам̣ абха̄вепи имасса чатуккасса ка̄йа̄нупассана̄васена вуттатта̄ ида̄ни ваттаббам̣ ‘‘ка̄йе ка̄йа̄нупассана̄сатипат̣т̣ха̄набха̄вана̄’’ти вачанам̣ сандха̄йа ка̄йападаниддесо като. ка̄йе ка̄йа̄нупассана̄ти бахувидхе ка̄йе тасса тасса ка̄йасса анупассана̄. атха ва̄ ка̄йе ка̄йа̄нупассана̄, на ан̃н̃адхамма̄нупассана̄ти вуттам̣ хоти. аниччадуккха̄натта̄субхабхӯте ка̄йе на ниччасукхаттасубха̄нупассана̄, атха кхо аниччадуккха̄натта̄субхато ка̄йассева анупассана̄. атха ва̄ ка̄йе аханти ва̄ маманти ва̄ иттхӣти ва̄ пурисоти ва̄ гахетаббасса кассачи ананупассанато тассева ка̄йаматтасса анупассана̄ти вуттам̣ хоти. упари ведана̄су ведана̄нупассана̄тиа̄дӣсу тӣсупи есева найо. сатийева упат̣т̣ха̄нам̣ сатипат̣т̣ха̄нам̣, ка̄йа̄нупассана̄йа сампайуттам̣ сатипат̣т̣ха̄нам̣ ка̄йа̄нупассана̄сатипат̣т̣ха̄нам̣, тасса бха̄вана̄ ка̄йа̄нупассана̄сатипат̣т̣ха̄набха̄вана̄.

167. там̣ ка̄йанти аниддит̣т̣хепи на̄марӯпака̄йе ка̄йасаддена тасса̄пи сан̇гахитатта̄ ниддит̣т̣хам̣ вийа катва̄ вуттам̣. аничча̄нупассана̄дайо хи на̄марӯпака̄йе ева лаббханти, на нимиттака̄йе. анупассана̄ ча бха̄вана̄ ча вуттаттха̄ ева. дӣгхам̣ асса̄сапасса̄савасена̄тиа̄ди а̄на̄па̄нассатибха̄вана̄йа а̄нисам̣сам̣ дассетум̣ вуттам̣. тасса̄ хи сативепуллата̄н̃а̄н̣авепуллата̄ ча а̄нисам̣со. таттха читтасса екаггатам̣ авиккхепам̣ паджа̄натоти пат̣иладдхаджджха̄насса випассана̄ка̄ле читтекаггатам̣ сандха̄йа вуттам̣. видита̄ ведана̄ти са̄ман̃н̃ато удайадассанена видита̄ ведана̄. видита̄ упат̣т̣хахантӣти кхайато вайато сун̃н̃ато видита̄ упат̣т̣хаханти. видита̄ аббхаттхам̣ гаччхантӣти са̄ман̃н̃ато вайадассанена видита̄ вина̄сам̣ гаччханти, бхиджджантӣти аттхо. сан̃н̃а̄витаккесупи есева найо. имесу пана тӣсу вуттесу сеса̄ рӯпадхамма̄пи вутта̄ хонти. касма̄ пана име тайо ева вутта̄ти че? дуппариггахатта̄. ведана̄су та̄ва сукхадуккха̄ па̄кат̣а̄, упеккха̄ пана сукхума̄ дуппариггаха̄, на сут̣т̣ху па̄кат̣а̄. са̄пи часса па̄кат̣а̄ хоти, сан̃н̃а̄ а̄ка̄раматтагга̄хакатта̄ на йатха̄сабха̄вагга̄хинӣ. са̄ ча сабха̄васа̄ман̃н̃алаккхан̣агга̄хакена випассана̄н̃а̄н̣ена сампайутта̄ ати вийа апа̄кат̣а̄. са̄пи часса па̄кат̣а̄ хоти, витакко н̃а̄н̣апатирӯпакатта̄ н̃а̄н̣ато висум̣ катва̄ дуппариггахо. н̃а̄н̣апатирӯпако хи витакко. йатха̄ха – ‘‘йа̄ ча̄вусо виса̄кха, самма̄дит̣т̣хи йо ча самма̄сан̇каппо, име дхамма̄ пан̃н̃а̄ккхандхе сан̇гахита̄’’ти (ма. ни. 1.462). сопи часса витакко па̄кат̣о хотӣти евам̣ дуппариггахесу вуттесу сеса̄ вутта̄ва хонтӣти. имесам̣ пана пада̄нам̣ ниддесе катхам̣ видита̄ ведана̄ уппаджджантӣти пуччхитва̄ там̣ ависсаджджетва̄ва ведануппа̄дасса видитаттейева виссаджджите ведана̄йа видитаттам̣ виссаджджитам̣ хотӣти катхам̣ ведана̄йа уппа̄до видито хотӣтиа̄дима̄ха. сесесупи есева найо. авиджджа̄самудайа̄ авиджджа̄ниродха̄тиа̄дайо хет̣т̣ха̄ вуттаттха̄ ева. имина̄ва найена сан̃н̃а̄витакка̄пи ведитабба̄. витаккава̄ре пана ‘‘пхассасамудайа̄ пхассаниродха̄’’ти аватва̄ пхассат̣т̣ха̄не сан̃н̃а̄самудайа̄ сан̃н̃а̄ниродха̄ти вуттам̣. там̣ касма̄ ити че? сан̃н̃а̄мӯлакатта̄ витаккасса. ‘‘сан̃н̃а̄на̄наттам̣ пат̣ичча уппаджджати сан̇каппана̄натта’’нти (дӣ. ни. 3.359) хи вуттам̣.

аниччато манасикарототиа̄дӣсу ча ‘‘веданам̣ аниччато манасикарото’’тиа̄дина̄ найена тасмим̣ тасмим̣ ва̄ре со сойева дхаммо йоджетаббо. йасма̄ пана випассана̄сампайутта̄ ведана̄ випассана̄киччакаран̣е асаматтхатта̄ випассана̄йа анупака̄рика̄, тасма̄йева ча бодхипаккхийадхаммесу на̄гата̄. випассана̄сампайутта̄йа пана сан̃н̃а̄йа киччамева апарибйаттам̣, тасма̄ са̄ випассана̄йа екантаманупака̄рика̄ ева. витаккам̣ пана вина̄ випассана̄киччамева наттхи. витаккасаха̄йа̄ хи випассана̄ сакакиччам̣ кароти. йатха̄ха –

‘‘пан̃н̃а̄ аттано дхаммата̄йа аниччам̣ дуккхаманатта̄ти а̄рамман̣ам̣ ниччхетум̣ на саккоти, витакке пана а̄кот̣етва̄ а̄кот̣етва̄ денте саккоти. катхам̣? йатха̄ хи херан̃н̃ико каха̄пан̣ам̣ хаттхе т̣хапетва̄ саббабха̄гесу олокетука̄мо сама̄нопи на чаккхуталенева париваттетум̣ саккоти, ан̇гулипаббехи пана париваттетва̄ париваттетва̄ ито чито ча олокетум̣ саккоти, евамева на пан̃н̃а̄ аттано дхаммата̄йа аничча̄дивасена а̄рамман̣ам̣ ниччхетум̣ саккоти, абхиниропаналаккхан̣ена пана а̄хананапарийа̄хананарасена витаккена а̄кот̣ентена вийа париваттентена вийа ча а̄да̄йа̄да̄йа диннамева ниччхетум̣ саккотӣ’’ти (висуддхи. 2.568).

тасма̄ ведана̄сан̃н̃а̄нам̣ випассана̄йа анупака̄ратта̄ лаккхан̣аматтавасенева дассетум̣ ‘‘ведана̄йа сан̃н̃а̄йа̄’’ти таттха таттха екавачанена ниддесо като. йаттако пана випассана̄йа бхедо, таттако ева витаккасса̄ти дассетум̣ ‘‘витакка̄на’’нти таттха таттха бахувачанена ниддесо катоти ваттум̣ йуджджати.

168. пуна дӣгхам̣ асса̄сапасса̄савасена̄тиа̄ди а̄на̄па̄нассатибха̄вана̄йа сампаттим̣ бха̄вана̄пхалан̃ча дассетум̣ вуттам̣. таттха самодха̄нетӣти а̄рамман̣ам̣ т̣хапети, а̄рамман̣ам̣ патит̣т̣ха̄петӣти ва̄ аттхо. самодаханабйа̄па̄ра̄бха̄вепи бха̄вана̄па̄рипӯрийа̄ ева самодахати на̄ма. гочаранти випассана̄ккхан̣е сан̇кха̄ра̄рамман̣ам̣, маггаккхан̣е пхалаккхан̣е ча нибба̄на̄рамман̣ам̣. саматтханти самамева аттхо, самасса ва̄ аттхоти саматтхо. там̣ саматтхам̣. сесесупи есева найо. маггам̣ самодха̄нетӣти маггапхалаккхан̣ейева гочарам̣ нибба̄намева. айам̣ пуггалоти а̄на̄па̄нассатибха̄ванам̣ ануйутто йога̄вачарова. имасмим̣ а̄рамман̣ети еттха пана ‘‘ка̄йе’’типадена сан̇гахите на̄марӯпака̄йасан̇кха̄те сан̇кхата̄рамман̣е тенева камена магге нибба̄на̄рамман̣е ча. йам̣ тасса̄тиа̄дӣхи а̄рамман̣агочарасадда̄нам̣ екаттхата̄ вутта̄. тасса̄ти тасса пуггаласса. паджа̄на̄тӣти пуггало паджа̄нана̄ пан̃н̃а̄ти пуггало пан̃н̃а̄йа паджа̄на̄тӣти вуттам̣ хоти. а̄рамман̣асса упат̣т̣ха̄нанти випассана̄ккхан̣е сан̇кха̄ра̄рамман̣асса, маггапхалаккхан̣е нибба̄на̄рамман̣асса упат̣т̣ха̄нам̣ сати. еттха ча камматтхе са̄мивачанам̣ йатха̄ ран̃н̃о упат̣т̣ха̄нанти. авиккхепоти сама̄дхи. адхит̣т̣ха̄нанти йатха̄вуттасан̇кха̄ра̄рамман̣ам̣ нибба̄на̄рамман̣ан̃ча. тан̃хи адхит̣т̣ха̄ти еттха читтанти адхит̣т̣ха̄нам̣. вода̄нанти н̃а̄н̣ам̣. тан̃хи вода̄йати висуджджхати тена читтанти вода̄нам̣. лӣнапаккхико сама̄дхи алӣнабха̄ваппаттийа̄ самабхӯтатта̄ самам̣, уддхаччапаккхикам̣ н̃а̄н̣ам̣ ануддхатабха̄ваппаттийа̄ самабхӯтатта̄ самам̣. тена випассана̄маггапхалаккхан̣есу саматхавипассана̄нам̣ йуганаддхата̄ вутта̄ хоти. сати пана саббаттхикатта̄ тадубхайасамата̄йа упака̄рика̄ти самам̣, а̄рамман̣ам̣ самата̄дхит̣т̣ха̄натта̄ самам̣. анаваджджат̣т̣хоти випассана̄йа анаваджджасабха̄во. никлесат̣т̣хоти маггасса никкилесасабха̄во. никкилесат̣т̣хоти ва̄ па̄т̣хо. вода̄нат̣т̣хоти пхаласса парисуддхасабха̄во. парамат̣т̣хоти нибба̄насса саббадхаммуттамасабха̄во. пат̣ивиджджхатӣти там̣ там̣ сабха̄вам̣ асаммохато пат̣ивиджджхати. еттха ча ‘‘а̄рамман̣асса упат̣т̣ха̄на’’нтиа̄дӣхи самма̄ пат̣иведхо вутто. еттхева ча вода̄нат̣т̣хапат̣иведхасса вуттатта̄ тена екалаккхан̣а̄ анаваджджат̣т̣ханиккилесат̣т̣хапарамат̣т̣ха̄ лаккхан̣аха̄равасена вутта̄йева хонти. йатха̄ха –

‘‘вуттамхи екадхамме, йе дхамма̄ екалаккхан̣а̄ кечи;

вутта̄ бхаванти саббе, со ха̄ро лаккхан̣о на̄ма̄’’ти. (нетти. 4.5 ниддесава̄ра);

анаваджджат̣т̣хо никкилесат̣т̣хо четтха авиккхепасан̇кха̄тасса самасса аттхо пайоджананти саматтхо, вода̄нат̣т̣хо випассана̄маггавода̄нам̣ сандха̄йа самамева аттхоти саматтхо, пхалавода̄нам̣ сандха̄йа маггавода̄насан̇кха̄тасса самасса аттхоти саматтхо, парамат̣т̣хо пана самамева аттхоти ва̄ нибба̄напайоджанатта̄ саббасса самасса аттхоти ва̄ саматтхо, там̣ вуттаппака̄рам̣ саман̃ча саматтхан̃ча екадесасарӯпекасесам̣ катва̄ саматтхан̃ча пат̣ивиджджхатӣти вуттам̣. индрийабалабоджджхан̇гадхамма̄ випассана̄маггапхалаккхан̣епи лаббханти, магго ча тиссо ча висуддхийо маггапхалаккхан̣ейева, вимоккхо ча виджджа̄ ча кхайе н̃а̄н̣ан̃ча маггаккхан̣ейева, вимутти ча ануппа̄де н̃а̄н̣ан̃ча пхалаккхан̣ейева, сеса̄ випассана̄ккхан̣епӣти. дхаммава̄ре име дхамме имасмим̣ а̄рамман̣е самодха̄нетӣти нибба̄нам̣ т̣хапетва̄ сеса̄ йатха̄йогам̣ ведитабба̄. идам̣ пана йебхуййавасена вуттам̣. авуттаттха̄ панеттха хет̣т̣ха̄ вутта̄ ева. екекачатуккавасенеттха ниййа̄не дасситепи чатуккантогадхасса екекасса̄пи бха̄гасса ниййа̄насса упаниссайатта̄ екекабха̄гавасена ниййа̄нам̣ дасситам̣. на хи екекам̣ вина̄ ниййа̄нам̣ хотӣти.

дӣгхам̣асса̄сапасса̄саниддесаван̣н̣ана̄ нит̣т̣хита̄.

169. рассаниддесе иттарасан̇кха̄тети париттасан̇кха̄те ка̄ле. сесаметтха вуттанайена ведитаббам̣.

170. саббака̄йапат̣исам̣вединиддесе арӯпадхаммесу ведана̄йа ол̣а̄рикатта̄ сукхаггахан̣аттхам̣ пат̣хамам̣ ит̣т̣ха̄нит̣т̣ха̄рамман̣асам̣ведика̄ ведана̄ вутта̄, тато йам̣ ведети, там̣ сан̃джа̄на̄тӣти евам̣ ведана̄висайасса а̄ка̄рагга̄хика̄ сан̃н̃а̄, тато сан̃н̃а̄васена абхисан̇кха̄рика̄ четана̄, тато ‘‘пхут̣т̣хо ведети, пхут̣т̣хо сан̃джа̄на̄ти, пхут̣т̣хо чететӣ’’ти (сам̣. ни. 4.93) вачанато пхассо, тато саббесам̣ са̄дха̄ран̣алаккхан̣о манасика̄ро, четана̄дӣхи сан̇кха̄раккхандхо вутто. евам̣ тӣсу кхандхесу вуттесу там̣ниссайо вин̃н̃а̄н̣аккхандхо вуттова хоти. на̄ман̃ча̄ти вуттаппака̄рам̣ на̄ман̃ча. на̄мака̄йо ча̄ти идам̣ пана на̄мена нибба̄нассапи сан̇гахитатта̄ локуттара̄нан̃ча авипассанупагатта̄ там̣ апанетум̣ вуттам̣. ‘‘ка̄йо’’ти хи вачанена нибба̄нам̣ апанӣтам̣ хоти нибба̄насса ра̄сивинимуттатта̄. йе ча вуччанти читтасан̇кха̄ра̄ти ‘‘сан̃н̃а̄ ча ведана̄ ча четасика̄ ете дхамма̄ читтапат̣ибаддха̄ читтасан̇кха̄ра̄’’ти (пат̣и. ма. 1.174; ма. ни. 1.463) евам̣ вуччама̄на̄пи читтасан̇кха̄ра̄ идха на̄мака̄йенева сан̇гахита̄ти вуттам̣ хоти. маха̄бхӯта̄ти махантапа̄тубха̄вато маха̄бхӯтаса̄ман̃н̃ато маха̄париха̄рато маха̄вика̄рато махантабхӯтатта̄ ча̄ти маха̄бхӯта̄. те пана – патхавӣ а̄по теджо ва̄йоти чатта̄ро. чатуннан̃ча маха̄бхӯта̄нам̣ упа̄да̄йарӯпанти упайогаттхе са̄мивачанам̣, чатта̄ро маха̄бхӯте упа̄да̄йа нисса̄йа амун̃читва̄ паваттарӯпанти аттхо. там̣ пана – чаккху сотам̣ гха̄нам̣ дживха̄ ка̄йо рӯпам̣ саддо гандхо расо иттхиндрийам̣ пурисиндрийам̣ джӣвитиндрийам̣ хадайаваттху оджа̄ ка̄йавин̃н̃атти вачӣвин̃н̃атти а̄ка̄садха̄ту рӯпасса лахута̄ мудута̄ камман̃н̃атта̄ упачайо сантати джарата̄ аниччата̄ти чатувӣсативидхам̣. асса̄со ча пасса̄со ча̄ти па̄катикойева. асса̄сапасса̄се нисса̄йа уппаннам̣ пат̣ибха̄ганимиттампи тадева на̄мам̣ лабхати патхавӣкасин̣а̄дӣни вийа. рӯпасариккхакатта̄ рӯпанти ча на̄мам̣ лабхати ‘‘бахиддха̄ рӯпа̄ни пассатӣ’’тиа̄дӣсу (дха. са. 204; дӣ. ни. 3.338) вийа. нимиттан̃ча упанибандхана̄ти сатиупанибандхана̄йа нимиттабхӯтам̣ асса̄сапасса̄са̄нам̣ пхусанат̣т̣ха̄нам̣. йе ча вуччанти ка̄йасан̇кха̄ра̄ти ‘‘асса̄сапасса̄са̄ ка̄йика̄ ете дхамма̄ ка̄йапат̣ибаддха̄ ка̄йасан̇кха̄ра̄’’ти (пат̣и. ма. 1.171; ма. ни. 1.463) евам̣ вуччама̄на̄пи ка̄йасан̇кха̄ра̄ идха рӯпака̄йенева сан̇гахита̄ти вуттам̣ хоти.

те ка̄йа̄ пат̣ивидита̄ хонтӣти джха̄наккхан̣е асса̄сапасса̄санимиттака̄йа̄ випассана̄ккхан̣е авасесарӯпа̄рӯпака̄йа̄ а̄рамман̣ато пат̣ивидита̄ хонти, маггаккхан̣е асаммохато пат̣ивидита̄ хонти. асса̄сапасса̄савасена пат̣иладдхаджджха̄насса йогисса уппаннавипассана̄маггепи сандха̄йа дӣгхам̣ асса̄сапасса̄савасена̄тиа̄ди вуттам̣.

а̄ваджджато паджа̄натотиа̄дӣни сӣлакатха̄йам̣ вуттаттха̄ни. те вуттаппака̄ре ка̄йе антокаритва̄ ‘‘саббака̄йапат̣исам̣ведӣ’’ти вуттам̣.

саббака̄йапат̣исам̣ведӣ асса̄сапасса̄са̄нам̣ сам̣варат̣т̣хена̄тиа̄дӣсу ‘‘саббака̄йапат̣исам̣ведӣ’’тивуттаасса̄сапасса̄сато уппаннаджджха̄навипассана̄маггесу сам̣варойева сам̣варат̣т̣хена сӣлависуддхи. авиккхепойева авиккхепат̣т̣хена читтависуддхи. пан̃н̃а̄йева дассанат̣т̣хена дит̣т̣хивисуддхи. джха̄навипассана̄су виратиабха̄вепи па̄па̄бха̄ваматтамева сам̣варо на̄ма̄ти ведитаббам̣.

171. пассамбхайантиа̄дӣнам̣ ниддесе ка̄йика̄ти рӯпака̄йе бхава̄. ка̄йапат̣ибаддха̄ти ка̄йам̣ пат̣ибаддха̄ ка̄йам̣ ниссита̄, ка̄йе сати хонти, асати на хонти, тасма̄йева те ка̄йена сан̇кхарӣйантӣти ка̄йасан̇кха̄ра̄. пассамбхентоти нибба̄пенто саннисӣда̄пенто. пассамбханавачаненева ол̣а̄рика̄нам̣ пассамбханам̣ сиддхам̣. ниродхентоти ол̣а̄рика̄нам̣ ануппа̄данена ниродхенто. вӯпасаментоти ол̣а̄рикейева екасантатипарин̣а̄манайена сантабха̄вам̣ найанто. сиккхатӣти адхика̄равасена ассасисса̄мӣти сиккхатӣти самбандхо, тиссо сиккха̄ сиккхатӣти ва̄ аттхо.

ида̄ни ол̣а̄рикапассамбханам̣ дассетум̣ йатха̄рӯпехӣтиа̄дима̄ха. таттха йатха̄рӯпехӣти йа̄дисехи. а̄намана̄ти паччхато намана̄. винамана̄ти убхайапассато намана̄. саннамана̄ти саббатопи намантасса сут̣т̣ху намана̄. пан̣амана̄ти пурато намана̄. ин̃джана̄ти кампана̄. пхандана̄ти ӣсакам̣ чалана̄. пакампана̄ти бхусам̣ кампана̄. йатха̄рӯпехи ка̄йасан̇кха̄рехи ка̄йасса а̄намана̄…пе… пакампана̄, татха̄рӯпам̣ ка̄йасан̇кха̄рам̣ пассамбхайанти ча, йа̄ ка̄йасса а̄намана̄…пе… пакампана̄, тан̃ча пассамбхайанти ча самбандхо ка̄таббо. ка̄йасан̇кха̄ресу хи пассамбхитесу ка̄йасса а̄намана̄дайо ча пассамбхита̄йева хонтӣти. йатха̄рӯпехи ка̄йасан̇кха̄рехи ка̄йасса на а̄намана̄дика̄ хоти, татха̄рӯпам̣ сантам̣ сукхумампи ка̄йасан̇кха̄рам̣ пассамбхайанти ча, йа̄ ка̄йасса на а̄намана̄дика̄, тан̃ча сантам̣ сукхумам̣ пассамбхайанти ча самбандхато ведитаббам̣. сантам̣ сукхуманти ча бха̄ванапум̣сакавачанаметам̣. ити кира̄ти еттха ити еваматтхе, кира йадиаттхе. йади евам̣ сукхумакепи асса̄сапасса̄се пассамбхайам̣ ассасисса̄ми пассасисса̄мӣти сиккхатӣти чодакена чодана̄ а̄раддха̄ хоти. атха ва̄ кира̄ти чодакавачанатта̄ асаддаханаттхе асаханаттхе пароккхаттхе ча йуджджатийева, евам̣ сукхума̄нампи пассамбханам̣ сиккхатӣти на саддаха̄ми на саха̄ми апаччаккхам̣ мети вуттам̣ хоти.

евам̣ сантети евам̣ сукхума̄нам̣ пассамбхане санте. ва̄тӯпаладдхийа̄ ча пабха̄вана̄ на хотӣти асса̄сапасса̄сава̄тасса упаладдхийа̄. упаладдхӣти вин̃н̃а̄н̣ам̣. асса̄сапасса̄сава̄там̣ упалаббхама̄насса тада̄рамман̣асса бха̄вана̄вин̃н̃а̄н̣асса пабха̄вана̄ уппа̄дана̄ на хоти, тасса а̄рамман̣асса бха̄вана̄ на хотӣти аттхо. асса̄сапасса̄са̄нан̃ча пабха̄вана̄ на хотӣти бха̄вана̄йа сукхумака̄нампи асса̄сапасса̄са̄нам̣ ниродханато тесан̃ча уппа̄дана̄ паваттана̄ на хотӣти аттхо. а̄на̄па̄нассатийа̄ ча пабха̄вана̄ на хотӣти асса̄сапасса̄са̄бха̄ватойева тада̄рамман̣а̄йа бха̄вана̄вин̃н̃а̄н̣асампайутта̄йа сатийа̄ ча паваттана̄ на хоти. тасма̄йева там̣сампайуттасса а̄на̄па̄нассатисама̄дхисса ча бха̄вана̄ на хоти. на ча нам̣ танти еттха ча нанти нипа̄таматтам̣ ‘‘бхиккху ча на’’нтиа̄дӣсу (па̄ра̄. 273) вийа. там̣ вуттавидхим̣ сама̄паттим̣ пан̣д̣ита̄ на сама̄паджджантипи тато на вут̣т̣хахантипӣти самбандхо. чодана̄паккхасса париха̄равачане ити кира̄ти евамева. еттха евака̄раттхе кирасаддо дат̣т̣хаббо. евам̣ сантети евам̣ пассамбхане санте ева.

йатха̄ катхам̣ вийа̄ти йатха̄ там̣ вуттавидха̄нам̣ хоти, татха̄ там̣ катхам̣ вийа̄ти упамам̣ пуччхати. ида̄ни сеййатха̄пӣти там̣ упамам̣ дассети. кам̣сети кам̣самайабха̄джане. нимиттанти тесам̣ садда̄нам̣ а̄ка̄рам̣. ‘‘нимитта’’нти ча са̄миаттхе упайогавачанам̣, нимиттасса̄ти аттхо. садданимиттан̃ча саддато анан̃н̃ам̣. суггахитатта̄ти сут̣т̣ху уггахитатта̄. сугахитатта̄типи па̄т̣хо, сут̣т̣ху гахитатта̄ти аттхо. суманасикататта̄ти сут̣т̣ху а̄ваджджитатта̄. сӯпадха̄ритатта̄ти сут̣т̣ху читте т̣хапитатта̄. сукхумасадданимитта̄рамман̣ата̄пӣти тада̄ сукхума̄нампи садда̄нам̣ нируддхатта̄ ануггахитасадданимиттасса ана̄рамман̣ампи сукхуматарам̣ садданимиттам̣ а̄рамман̣ам̣ катва̄ сукхуматарам̣ садданимитта̄рамман̣ампи читтам̣ паваттати, сукхуматарасадданимитта̄рамман̣абха̄ватопӣти ва̄ аттхо. имина̄ва найена аппана̄йампи аттхо ведитаббо.

пассамбхайантиа̄дӣсу ‘‘пассамбхайам̣ ка̄йасан̇кха̄ра’’нти вутта̄ асса̄сапасса̄са̄ ка̄йоти ва̄ ‘‘пассамбхайам̣ ка̄йасан̇кха̄ра’’нти еттха асса̄сапасса̄са̄ ка̄йоти ва̄ йоджана̄ ведитабба̄. бха̄вана̄висуддхийа̄ ка̄йасан̇кха̄ре пассамбхама̄непи ол̣а̄рикам̣ ка̄йасан̇кха̄рам̣ пассамбхемӣти йогино а̄бхоге сати тена̄дарена ативийа пассамбхати. анупат̣т̣хахантампи сукхумам̣ суа̄найам̣ хоти.

ат̣т̣ха анупассана̄н̃а̄н̣а̄нӣти ‘‘дӣгхам̣ рассам̣ саббака̄йапат̣исам̣ведӣ пассамбхайам̣ ка̄йасан̇кха̄ра’’нти вуттесу чатӯсу ваттхӯсу асса̄савасена чатассо, пасса̄савасена чатассоти ат̣т̣ха анупассана̄н̃а̄н̣а̄ни. ат̣т̣ха ча упат̣т̣ха̄на̄нуссатийоти ‘‘дӣгхам̣ асса̄савасена читтасса екаггатам̣ авиккхепам̣ паджа̄нато сати упат̣т̣хита̄ хотӣ’’тиа̄дина̄ (пат̣и. ма. 1.170) найена вуттесу чатӯсу ваттхӯсу асса̄савасена чатассо, пасса̄савасена чатассоти ат̣т̣ха ча упат̣т̣ха̄на̄нуссатийо. ат̣т̣ха чупат̣т̣ха̄на̄нуссатийотипи па̄т̣хо. чатта̄ри суттантикаваттхӯнӣти бхагавата̄ а̄на̄па̄нассатисуттанте (ма. ни. 3.144 а̄дайо) вуттатта̄ пат̣хамачатуккавасена чатта̄ри суттантикаваттхӯнӣти.

пат̣хамачатукканиддесаван̣н̣ана̄ нит̣т̣хита̄.

172. дутийачатуккасса пӣтипат̣исам̣вединиддесе уппаджджати пӣти па̄моджджанти еттха пӣтӣти мӯлападам̣. па̄моджджанти тасса аттхападам̣, памудитабха̄воти аттхо. йа̄ пӣти па̄моджджантиа̄дӣсу йа̄ ‘‘пӣтӣ’’ти ча ‘‘па̄моджджа’’нти ча евама̄дӣни на̄ма̄ни лабхати, са̄ пӣтӣти вуттам̣ хоти. таттха пӣтӣти сабха̄вападам̣. памудитасса бха̄во па̄моджджам̣. а̄модана̄ка̄ро а̄модана̄. памодана̄ка̄ро памодана̄. йатха̄ ва̄ бхесаджджа̄нам̣ ва̄ тела̄нам̣ ва̄ ун̣ходакасӣтодака̄нам̣ ва̄ екатокаран̣ам̣ модана̄ти вуччати, евамайампи дхамма̄нам̣ екатокаран̣ена модана̄, упасаггавасена пана падам̣ ман̣д̣етва̄ а̄модана̄ памодана̄ти вуттам̣. ха̄сетӣти ха̄со, паха̄сетӣти паха̄со, хат̣т̣хапахат̣т̣ха̄ка̄ра̄наметам̣ адхивачанам̣. виттӣти виттам̣, дханассетам̣ на̄мам̣. айам̣ пана соманассапаччайатта̄ виттисариккхата̄йа витти. йатха̄ хи дханино дханам̣ пат̣ичча соманассам̣ уппаджджати, евам̣ пӣтиматопи пӣтим̣ пат̣ичча соманассам̣ уппаджджати. тасма̄ ‘‘виттӣ’’ти вутта̄. тут̣т̣хисабха̄васан̣т̣хита̄йа хи пӣтийа̄ етам̣ на̄мам̣. пӣтима̄ пана пуггало ка̄йачитта̄нам̣ уггататта̄ аббхуггататта̄ ‘‘удагго’’ти вуччати, удаггасса бха̄го одагйам̣. аттано маната̄ аттаманата̄. анабхираддхасса хи мано дуккхападат̣т̣ха̄натта̄ на аттано мано на̄ма хоти, абхираддхасса сукхападат̣т̣ха̄натта̄ аттано мано на̄ма хоти, ити аттано маната̄ аттаманата̄, сакаманата̄ сакаманасса бха̄воти аттхо. са̄ пана йасма̄ на ан̃н̃асса кассачи аттано маната̄, читтассева панесо бха̄во четасико дхаммо, тасма̄ аттаманата̄ читтасса̄ти вутта̄. сесаметтха ча упари ча хет̣т̣ха̄ вуттанайена йоджетва̄ ведитаббам̣.

173. сукхапат̣исам̣вединиддесе две сукха̄нӣти саматхавипассана̄бхӯмидассанаттхам̣ вуттам̣. ка̄йикан̃хи сукхам̣ випассана̄йа бхӯми, четасикам̣ сукхам̣ саматхасса ча випассана̄йа ча бхӯми. ка̄йиканти паса̄дака̄йам̣ вина̄ ануппаттито ка̄йе нийуттанти ка̄йикам̣. четасиканти авиппайогавасена четаси нийуттанти четасикам̣. таттха ка̄йикападена четасикам̣ сукхам̣ пат̣иккхипати, сукхападена ка̄йикам̣ дуккхам̣. татха̄ четасикападена ка̄йикам̣ сукхам̣ пат̣иккхипати, сукхападена четасикам̣ дуккхам̣. са̄танти мадхурам̣ сумадхурам̣. сукханти сукхамева, на дуккхам̣. ка̄йасампхассаджанти ка̄йасампхассе джа̄там̣. са̄там̣ сукхам̣ ведайитанти са̄там̣ ведайитам̣, на аса̄там̣ ведайитам̣. сукхам̣ ведайитам̣, на дуккхам̣ ведайитам̣. парато тӣн̣и пада̄ни иттхилин̇гавасена вутта̄ни. са̄та̄ ведана̄, на аса̄та̄. сукха̄ ведана̄, на дуккха̄ти айамева панеттха аттхо.

четасикасукханиддесо вуттапат̣ипаккханайена йоджетаббо. те сукха̄ти лин̇гавипалла̄со като, та̄ни сукха̄нӣти вуттам̣ хоти. сесаметтха чатукке хет̣т̣ха̄ пат̣хамачатукке вуттанайенева ведитаббам̣. чатта̄ри суттантикаваттхӯни дутийачатуккавасена ведитабба̄нӣти.

дутийачатукканиддесаван̣н̣ана̄ нит̣т̣хита̄.