2. иддхикатха̄
иддхикатха̄ван̣н̣ана̄
9. ида̄ни пан̃н̃а̄катха̄йа анантарам̣ пан̃н̃а̄нубха̄вам̣ дассентена катхита̄йа иддхикатха̄йа апуббаттха̄нуван̣н̣ана̄. таттха пуччха̄су та̄ва ка̄ иддхӣти сабха̄вапуччха̄. кати иддхийоти пабхедапуччха̄. кати бхӯмийоти самбха̄рапуччха̄. кати па̄да̄ти патит̣т̣хапуччха̄. кати пада̄нӣти а̄саннака̄ран̣апуччха̄. кати мӯла̄нӣти а̄дика̄ран̣апуччха̄. висаджджанесу иджджханат̣т̣хена иддхӣти ниппхаттиаттхена пат̣ила̄бхат̣т̣хена ча̄ти аттхо. йан̃хи ниппхаджджати пат̣илаббхати ча, там̣ иджджхатӣти вуччати. йатха̄ха – ‘‘ка̄мам̣ ка̄майама̄насса, тасса четам̣ самиджджхатӣ’’ти (су. ни. 772). ‘‘неккхаммам̣ иджджхатӣти иддхи, пат̣ихаратӣти па̄т̣иха̄рийа’’нтиа̄ди (пат̣и. ма. 3.32). апаро найо – иджджханат̣т̣хена иддхи, упа̄йасампада̄йетам̣ адхивачанам̣. упа̄йасампада̄ хи иджджхати адхиппетапхалаппасаванато. йатха̄ха – ‘‘айам̣ кхо, читто гахапати, сӣлава̄ калйа̄н̣адхаммо, саче пан̣идахиссати ‘ана̄гатамаддха̄нам̣ ра̄джа̄ ассам̣ чаккаваттӣ’ти. иджджхиссати хи сӣлавато четопан̣идхи висуддхатта̄’’ти (сам̣. ни. 4.352). апаро найо – ета̄йа сатта̄ иджджхантӣти иддхи. иджджхантӣти иддха̄ вуддха̄ уккам̣сагата̄ хонтӣти вуттам̣ хоти.
10. дасасу иддхӣсу адхит̣т̣ха̄навасена ниппханнатта̄ адхит̣т̣ха̄на̄ иддхи. пакативан̣н̣авиджаханавика̄равасена паваттатта̄ викуббана̄ иддхи. сарӣраббхантаре ан̃н̃асса маномайасса сарӣрасса ниппхаттивасена паваттатта̄ маномайа̄ иддхи. н̃а̄н̣аппаваттито пуббе ва̄ паччха̄ ва̄ там̣кхан̣е ва̄ н̃а̄н̣а̄нубха̄ваниббатто висесо н̃а̄н̣авиппха̄ра̄ иддхи. сама̄дхито пуббе ва̄ паччха̄ ва̄ там̣кхан̣е ва̄ саматха̄нубха̄ваниббатто висесо сама̄дхивиппха̄ра̄ иддхи. четовасиппатта̄нам̣ арийа̄нам̣йева самбхавато арийа̄ иддхи. каммавипа̄кавасена джа̄то висесо каммавипа̄каджа̄ иддхи. пуббе катапун̃н̃асса джа̄то висесо пун̃н̃авато иддхи. виджджа̄йа джа̄то висесо виджджа̄майа̄ иддхи. тена тена самма̄пайогена тасса тасса каммасса иджджханам̣ таттха таттха самма̄пайогапаччайа̄ иджджханат̣т̣хена иддхи.
иддхийа̄ чатассо бхӯмийоти ависесетва̄ вуттепи йатха̄ла̄бхавасена адхит̣т̣ха̄навикуббанаманомайиддхийа̄ ева бхӯмийо, на сеса̄нам̣. вивекаджа̄ бхӯмӣти вивекато ва̄ вивеке ва̄ джа̄та̄ вивекаджа̄ бхӯми. пӣтисукхабхӯмӣти пӣтисукхайутта̄ бхӯми. упеккха̄сукхабхӯмӣти татрамаджджхаттупеккха̄йа ча сукхена ча йутта̄ бхӯми. адуккхамасукха̄бхӯмӣти адуккхамасукхаведана̄йутта̄ бхӯми. тесу пат̣хамадутийа̄ни джха̄на̄ни пӣтипхаран̣ата̄, тӣн̣и джха̄на̄ни сукхапхаран̣ата̄, чатуттхаджджха̄нам̣ четопхаран̣ата̄. еттха ча пурима̄ни тӣн̣и джха̄на̄ни йасма̄ пӣтипхаран̣ена ча сукхапхаран̣ена ча сукхасан̃н̃ан̃ча лахусан̃н̃ан̃ча оккамитва̄ лахумудукамман̃н̃ака̄йо хутва̄ иддхим̣ па̄пун̣а̄ти, тасма̄ имина̄ парийа̄йена иддхила̄бха̄йа сам̣ваттанато самбха̄рабхӯмийоти ведитабба̄ни. чатуттхаджджха̄нам̣ пана иддхила̄бха̄йа пакатибхӯмийева. иддхила̄бха̄йа̄ти аттано санта̄не па̄тубха̄вавасена иддхӣнам̣ ла̄бха̄йа. иддхипат̣ила̄бха̄йа̄ти парихӣна̄нам̣ ва̄ иддхӣнам̣ вӣрийа̄рамбхавасена пуна ла̄бха̄йа, упасаггавасена ва̄ падам̣ вад̣д̣хитам̣. иддхивикуббаната̄йа̄ти иддхийа̄ вивидхакаран̣абха̄ва̄йа. иддхивисавита̄йа̄ти вивидхам̣ висесам̣ савати джанети паваттетӣти висавӣ, вивидхам̣ саванам̣ ва̄ асса аттхӣти висавӣ, тасса бха̄во висавита̄. тасса̄ висавита̄йа, иддхийа̄ вивидхависесапаваттанабха̄ва̄йа̄ти аттхо. иддхивасӣбха̄ва̄йа̄ти иддхийа̄ иссарабха̄ва̄йа. иддхивеса̄раджджа̄йа̄ти иддхивиса̄радабха̄ва̄йа. иддхипа̄да̄ н̃а̄н̣акатха̄йам̣ вуттаттха̄.
чхандам̣ че бхиккху нисса̄йа̄ти йади бхиккху чхандам̣ нисса̄йа чхандам̣ адхипатим̣ каритва̄. лабхати сама̄дхинти сама̄дхим̣ пат̣илабхати ниббаттети. сесесупи есева найо. таттха чхандавӣрийачиттавӣмам̣са̄ чатта̄ри пада̄ни, там̣сампайутта̄ чатта̄ро сама̄дхӣ чатта̄ри пада̄нӣти евам̣ ат̣т̣ха пада̄ни. йасма̄ пана иддхимуппа̄детука̄мата̄чхандо сама̄дхина̄ екато нийуттова иддхила̄бха̄йа сам̣ваттати, татха̄ вӣрийа̄дайо, тасма̄ има̄ни ат̣т̣ха пада̄ни вутта̄нӣти ведитабба̄ни.
йам̣ там̣ бхагавата̄ абхин̃н̃а̄ уппа̄детука̄масса йогино каттаббайогавидхим̣ дассентена ‘‘со евам̣ сама̄хите читте парисуддхе парийода̄те анан̇ган̣е вигатӯпаккилесе мудубхӯте камманийе т̣хите а̄нен̃джаппатте’’ти (дӣ. ни. 1.238) читтасса а̄нен̃джам̣ вуттам̣, там̣ тхеро сол̣асадха̄ дассенто сол̣асамӯла̄нӣтиа̄дима̄ха. таттха анонатанти косаджджавасена анонатам̣, асаллӣнанти аттхо. ануннатанти уддхаччавасена уддхам̣ на а̄рул̣хам̣, ануддхатанти аттхо. анабхинатанти лобхавасена на абхинатам̣, аналлӣнанти аттхо. абхика̄мата̄йа натам̣ абхинатанти, идам̣ та̄дисам̣ на хотӣти вуттам̣ хоти. ра̄гети сан̇кха̄раваттхукена лобхена. анапанатанти досавасена на апанатам̣, на гхат̣т̣ананти аттхо. ‘‘натам̣ натӣ’’ти аттхато екам̣. апагатанатанти апанатам̣, идам̣ та̄дисам̣ на хотӣти вуттам̣ хоти. анисситанти анаттато дит̣т̣хатта̄ дит̣т̣хивасена ‘‘атта̄’’ти ва̄ ‘‘аттанийа’’нти ва̄ кин̃чи на нисситам̣. аппат̣ибаддханти паччупака̄ра̄са̄васена наппат̣ибаддхам̣. чхандара̄гети саттаваттхукена лобхена. виппамуттанти виккхамбханавимуттивасена ка̄мара̄гато виппамуттам̣. атха ва̄ пан̃чавимуттивасена ка̄мара̄гато виппамуттам̣. атха ва̄ пан̃чавимуттивасена тато тато пат̣ипаккхато виппамуттам̣. идам̣ путхуджджанасекха̄секха̄нампи абхин̃н̃а̄йа уппа̄данато ниродхасама̄паттин̃а̄н̣е ‘‘сол̣асахи н̃а̄н̣ачарийа̄хӣ’’ти (пат̣и. ма. 1.84) вуттанайена уккат̣т̣хапариччхедена вуттам̣, йатха̄ла̄бхавасена пана гахетаббам̣. ка̄мара̄гети метхунара̄гена. висан̃н̃уттанти виккхамбханато сесакилесехи висам̣йуттам̣, уккат̣т̣ханайена самуччхедато ва̄ виппайуттам̣. килесети сесакилесена. вимарийа̄дикатанти виккхамбхитаббамарийа̄давасена вигатакилесамарийа̄дам̣ катам̣, тена тена маггена паха̄таббамарийа̄давасена ва̄ вигатакилесамарийа̄дам̣ катам̣. килесамарийа̄дети тена тена пахӣнена килесамарийа̄дена. лин̇гавипалла̄со четтха дат̣т̣хаббо. екаттагатанти ека̄рамман̣агатам̣. на̄наттакилесехӣти на̄на̄рамман̣е паваттама̄нехи килесехи. идам̣ а̄рамман̣амапеккхитва̄ вуттам̣, ‘‘аноната’’нтиа̄ди пана килесе ева апеккхитва̄. обха̄сагатанти пан̃н̃а̄йа висадаппаваттивасена пан̃н̃обха̄сам̣ гатам̣. авиджджандхака̄рети балаваавиджджа̄йа. чатассо ча бхӯмийо сол̣аса ча мӯла̄ни иддхийа̄ пуббабха̄гавасена вутта̄ни, чатта̄ро ча па̄да̄ ат̣т̣ха ча пада̄ни пуббабха̄гавасена ча сампайогавасена ча вутта̄нӣти.
10. евам̣ иддхийа̄ бхӯмипа̄дападамӯлабхӯте дхамме дассетва̄ ида̄ни та̄ иддхийо дассенто катама̄ адхит̣т̣ха̄на̄ иддхӣтиа̄дима̄ха. таттха уддесапада̄нам̣ аттхо иддхивидхан̃а̄н̣аниддесе вуттойева. идха бхиккхӯти имасмим̣ са̄сане бхиккху. тена саббапака̄равасена иддхивидхака̄ракасса ан̃н̃аттха абха̄вам̣ дӣпети. имесам̣ двиннам̣ пада̄нам̣ ниддесо хет̣т̣ха̄ вуттаттхо. тенева ча иддхийа̄ бхӯмипа̄дападамӯлабхӯтехи дхаммехи саманна̄гато висуддхимагге (висуддхи. 2.365-366) вуттехи чуддасахи паннарасахи ва̄ а̄ка̄рехи паридамитачиттата̄ ча чханда̄диекека̄дхипатисама̄паджджанавасена а̄ваджджана̄дивасӣбха̄вавасена ча мудукамман̃н̃акатачиттата̄ ча вутта̄ хоти. балавапуббайогасампанно пуббайогасампаттийа̄ арахаттапат̣ила̄бхенева пат̣иладдха̄бхин̃н̃а̄дигун̣о бхиккху бхӯмиа̄дӣхи дхаммехи саманна̄гато хотӣти катва̄ сопи вуттова хоти.
бахукам̣ а̄ваджджатӣти патхавӣкасин̣а̄рамман̣ам̣ абхин̃н̃а̄па̄дакам̣ чатуттхаджджха̄нам̣ сама̄паджджитва̄ вут̣т̣ха̄йа саче сатам̣ иччхати, ‘‘сатам̣ хоми, сатам̣ хомӣ’’ти парикаммакаран̣авасена а̄ваджджати. а̄ваджджитва̄ н̃а̄н̣ена адхит̣т̣ха̄тӣти евам̣ парикаммам̣ катва̄ абхин̃н̃а̄н̃а̄н̣ена адхит̣т̣ха̄ти. еттха парикаммам̣ катва̄ пуна па̄дакаджджха̄насама̄паджджанам̣ на вуттам̣. кин̃ча̄пи на вуттам̣, атха кхо ат̣т̣хакатха̄йам̣ (висуддхи. 2.386) ‘‘а̄ваджджатӣти парикаммавасенева вуттам̣, а̄ваджджитва̄ н̃а̄н̣ена адхит̣т̣ха̄тӣти абхин̃н̃а̄н̃а̄н̣авасена вуттам̣, тасма̄ бахукам̣ а̄ваджджати, тато тесам̣ парикаммачитта̄нам̣ аваса̄не сама̄паджджати, сама̄паттито вут̣т̣хахитва̄ пуна ‘бахуко хомӣ’ти а̄ваджджитва̄ тато парам̣ паватта̄нам̣ тин̣н̣ам̣ чатуннам̣ ва̄ пуббабха̄гачитта̄нам̣ анантара̄ уппаннена саннит̣т̣ха̄панавасена адхит̣т̣ха̄нанти ладдхана̄мена екенева абхин̃н̃а̄н̃а̄н̣ена адхит̣т̣ха̄тӣти еваметтха аттхо дат̣т̣хаббо’’ти вуттатта̄ евамева дат̣т̣хаббам̣. йатха̄ ‘‘бхун̃джитва̄ сайатӣ’’ти вутте па̄нӣйам̣ апивитва̄ хаттхадхована̄дӣни акатва̄ бхутта̄нантарамева сайатӣти аттхо на хотӣти антара̄ сантесупи ан̃н̃есу киччесу ‘‘бхутва̄ сайатӣ’’ти вуччати, евамидха̄пӣти дат̣т̣хаббам̣. пат̣хамам̣ па̄дакаджджха̄насама̄паджджанампи хи па̄л̣ийам̣ авуттамева̄ти. тена пана адхит̣т̣ха̄нан̃а̄н̣ена сахева сатам̣ хоти. сахассепи сатасахассепи есева найо. саче евам̣ на иджджхати, пуна парикаммам̣ катва̄ дутийампи сама̄паджджитва̄ вут̣т̣ха̄йа адхит̣т̣ха̄таббам̣. сам̣йуттат̣т̣хакатха̄йан̃хи ‘‘екава̄рам̣ двива̄рам̣ сама̄паджджитум̣ ват̣т̣атӣ’’ти вуттам̣. таттха па̄дакаджджха̄начиттам̣ нимитта̄рамман̣ам̣, парикаммачитта̄ни сата̄рамман̣а̄ни ва̄ сахасса̄рамман̣а̄ни ва̄. та̄ни ча кхо ван̣н̣авасена, на пан̣н̣аттивасена. адхит̣т̣ха̄начиттампи татхева сата̄рамман̣ам̣ ва̄ сахасса̄рамман̣ам̣ ва̄. там̣ пуббе вуттааппана̄читтамива готрабхуанантарам̣ екамева уппаджджати рӯпа̄вачарачатуттхаджджха̄никам̣.
йатха̄йасма̄ чӯл̣апантхако екопи хутва̄ бахудха̄ хотӣти бахудха̄бха̄васса ка̄йасаккхидассанаттхам̣ вуттам̣. ваттама̄навачанам̣ панеттха тхерасса татха̄каран̣апакатикатта̄ тасса дхарама̄нака̄латта̄ ча катанти ведитаббам̣. еко хотӣти ва̄репи есева найо.
татридам̣ ваттху (висуддхи. 2.386) – те две бха̄таро кира тхера̄ пантхе джа̄татта̄ ‘‘пантхака̄’’ти на̄мам̣ лабхим̣су. тесу джет̣т̣хо маха̄пантхако паббаджитва̄ саха пат̣исамбхида̄хи арахаттам̣ па̄пун̣и. со араха̄ хутва̄ чӯл̣апантхакам̣ пабба̄джетва̄ –
‘‘падумам̣ йатха̄ коканадам̣ сугандхам̣, па̄то сийа̄ пхулламавӣтагандхам̣;
ан̇гӣрасам̣ пасса вирочама̄нам̣, тапантама̄диччамиванталиккхе’’ти. (а. ни. 5.195; сам̣. ни. 1.123) –
имам̣ га̄тхам̣ ада̄си. со там̣ чатӯхи ма̄сехи пагун̣ам̣ ка̄тум̣ на̄саккхи. атха нам̣ тхеро ‘‘абхаббо твам̣ имасмим̣ са̄сане, никкхама ито’’ти а̄ха. тасмин̃ча ка̄ле тхеро бхаттуддесако хоти. джӣвако кома̄рабхаччо бахум̣ ма̄ла̄гандхавилепанам̣ а̄да̄йа аттано амбаванам̣ гантва̄ саттха̄рам̣ пӯджетва̄ дхаммам̣ сутва̄ дасабалам̣ вандитва̄ тхерам̣ упасан̇камитва̄ ‘‘све, бханте, буддхаппамукха̄ни пан̃ча бхиккхусата̄ни а̄да̄йа амха̄кам̣ нивесане бхиккхам̣ ган̣хатха̄’’ти а̄ха. тхеропи ‘‘т̣хапетва̄ чӯл̣апантхакам̣ сеса̄нам̣ адхива̄семӣ’’ти а̄ха. там̣ сутва̄ чӯл̣апантхако бхиййосо матта̄йа доманассаппатто хутва̄ пунадивасе па̄това виха̄ра̄ никкхамитва̄ са̄сане са̄пеккхата̄йа виха̄радва̄ракот̣т̣хаке родама̄но ат̣т̣ха̄си.
бхагава̄ тасса упаниссайам̣ дисва̄ там̣ упасан̇камитва̄ ‘‘касма̄ родасӣ’’ти а̄ха. со там̣ паваттим̣ а̄чиккхи. бхагава̄ ‘‘на саджджха̄йам̣ ка̄тум̣ асакконто мама са̄сане абхаббо на̄ма хоти, ма̄ сочи, пантхака̄’’ти чаккачиттаталена па̄н̣ина̄ тасса сӣсам̣ пара̄маситва̄ там̣ ба̄ха̄йам̣ гахетва̄ виха̄рам̣ пависитва̄ гандхакут̣ипамукхе нисӣда̄петва̄ иддхийа̄ абхисан̇кхатам̣ парисуддхам̣ пилотикакхан̣д̣ам̣ ‘‘имам̣ пилотикам̣ ‘раджохаран̣ам̣ раджохаран̣а’нти хаттхена паримаджджанто нисӣда, пантхака̄’’ти ватва̄ тасса пилотикакхан̣д̣ам̣ датва̄ ка̄ле а̄рочите бхиккхусан̇гхапаривуто джӣвакасса гехам̣ гантва̄ пан̃н̃атта̄сане нисӣди. тасса там̣ пилотикакхан̣д̣ам̣ татха̄паримаджджантасса килит̣т̣хам̣ хутва̄ камена ка̄л̣аван̣н̣ам̣ ахоси. со ‘‘идам̣ парисуддхам̣ пилотикакхан̣д̣ам̣, наттхеттха досо, аттабха̄вам̣ нисса̄йа пана̄йам̣ досо’’ти сан̃н̃ам̣ пат̣илабхитва̄ пан̃часу кхандхесу н̃а̄н̣ам̣ ота̄ретва̄ випассанам̣ вад̣д̣хеси. атхасса бхагава̄ обха̄сам̣ виссаджджетва̄ пурато нисинно вийа пан̃н̃а̄йама̄нарӯпо хутва̄ има̄ обха̄сага̄тха̄ абха̄си –
‘‘ра̄го раджо на ча пана рен̣у вуччати, ра̄гассетам̣ адхивачанам̣ раджоти;
етам̣ раджам̣ виппаджахитва бхиккхаво, вихаранти те вигатараджасса са̄сане.
‘‘досо…пе… са̄сане.
‘‘мохо раджо на ча пана рен̣у вуччати, мохассетам̣ адхивачанам̣ раджоти;
етам̣ раджам̣ виппаджахитва бхиккхаво, вихаранти те вигатараджасса са̄сане. (маха̄ни. 209);
‘‘адхичетасо аппамаджджато, мунино монапатхесу сиккхато;
сока̄ на бхаванти та̄дино, упасантасса сада̄ сатӣмато’’ти. (уда̄. 37);
га̄тха̄парийоса̄не тхеро саха пат̣исамбхида̄хи арахаттам̣ па̄пун̣и. со маномайаджджха̄нала̄бхӣ хутва̄ еко хутва̄ бахудха̄, бахудха̄ хутва̄ еко бхавитум̣ саматтхо ахоси. арахаттамаггеневасса тӣн̣и пит̣ака̄ни чха ча абхин̃н̃а̄ а̄гамим̣су.
джӣвакопи кхо дасабаласса даккхин̣одакам̣ упана̄меси. саттха̄ паттам̣ хаттхена пидахитва̄ ‘‘ким̣ бханте’’ти пут̣т̣хо ‘‘виха̄ре еко бхиккху аттхи, джӣвака̄’’ти а̄ха. со пурисам̣ песеси ‘‘гаччха аййам̣ гахетва̄ сӣгхам̣ ехӣ’’ти. чӯл̣апантхакаттхеро тасса пурисасса пуре а̄гамана̄йева бха̄тарам̣ аттано паттависесам̣ н̃а̄петука̄мо бхиккхусахассам̣ нимминитва̄ екампи екена асадисам̣, екасса̄пи ча чӣваравича̄ран̣а̄диса̄ман̣акакаммам̣ ан̃н̃ена асадисам̣ ака̄си. пурисо гантва̄ виха̄ре бахӯ бхиккхӯ дисва̄ пачча̄гантва̄ ‘‘бахӯ, бханте, виха̄ре бхиккхӯ, паккоситаббам̣ аййам̣ на пасса̄мӣ’’ти джӣвакасса катхеси. джӣвако саттха̄рам̣ пуччхитва̄ тасса на̄мам̣ ватва̄ пуна там̣ песеси. со гантва̄ ‘‘чӯл̣апантхако на̄ма катаро бханте’’ти пуччхи. ‘‘ахам̣ чӯл̣апантхако, ахам̣ чӯл̣апантхако’’ти саким̣йева мукхасахассам̣ катхеси. со пуна гантва̄ ‘‘саббепи кира чӯл̣апантхака̄, ахам̣ паккоситаббам̣ на джа̄на̄мӣ’’ти а̄ха. джӣвако пат̣ивиддхасаччата̄йа ‘‘иддхима̄ бхиккхӯ’’ти найато ан̃н̃а̄си. бхагава̄ а̄ха – ‘‘гаччха, йам̣ пат̣хамам̣ пассаси, там̣ чӣваракан̣н̣е гахетва̄ саттха̄ там̣ а̄мантетӣти ватва̄ а̄нехӣ’’ти. со гантва̄ татха̄ ака̄си. та̄вадева саббепи ниммита̄ антарадха̄йим̣су. тхеро там̣ уййоджетва̄ мукхадхована̄дисарӣракиччам̣ нит̣т̣хапетва̄ пат̣хаматарам̣ гантва̄ пан̃н̃атта̄сане нисӣди. тасмим̣ кхан̣е саттха̄ даккхин̣одакам̣ ган̣хитва̄ бхаттакиччам̣ катва̄ чӯл̣апантхакаттхеренева бхатта̄нумоданам̣ дхаммакатхам̣ катха̄песи. тхеро дӣгхамаджджхима̄гамаппама̄н̣ам̣ дхаммакатхам̣ катхесӣти.
ан̃н̃е бхиккхӯ адхит̣т̣ха̄нена маномайам̣ ка̄йам̣ абхинимминитва̄ тайо ва̄ чатта̄ро ва̄ абхинимминанти, бахуке екасадисейева ча катва̄ нимминанти екавидхамева каммам̣ курума̄не. чӯл̣апантхакаттхеро пана ека̄ваджджаненева бхиккхусахассам̣ ма̄песи. двепи джане на екасадисе ака̄си, на екавидхам̣ каммам̣ курума̄не. тасма̄ маномайам̣ ка̄йам̣ абхинимминанта̄нам̣ агго на̄ма джа̄то. ан̃н̃е пана бахӯ анийаметва̄ ниммита̄ иддхимата̄ садиса̄ва хонти. т̣ха̄нанисаджджа̄дӣсу ча бха̄ситатун̣хӣбха̄ва̄дӣсу ча йам̣ йам̣ иддхима̄ кароти, там̣ тадева каронти. саче пана на̄на̄ван̣н̣ам̣ ка̄тука̄мо хоти кечи пат̣хамавайе кечи маджджхимавайе кечи паччхимавайе, татха̄ дӣгхакесе упад̣д̣хамун̣д̣е мун̣д̣е миссакакесе упад̣д̣хараттачӣваре пан̣д̣укачӣваре падабха̄н̣адхаммакатха̄сарабхан̃н̃апан̃ха̄пуччханапан̃ха̄висаджджанараджанапачаначӣварасиббанадхована̄дӣни каронте апарепи ва̄ на̄наппака̄раке ка̄тука̄мо хоти, тена па̄дакаджджха̄нато вут̣т̣ха̄йа ‘‘еттака̄ бхиккхӯ пат̣хамавайа̄ хонтӯ’’тиа̄дина̄ найена парикаммам̣ катва̄ пуна сама̄паджджитва̄ вут̣т̣ха̄йа адхит̣т̣ха̄таббам̣, адхит̣т̣ха̄начиттена саддхим̣ иччхитиччхитаппака̄ра̄йева хонтӣти. есева найо бахудха̄пи хутва̄ еко хотӣтиа̄дӣсу.
айам̣ пана висесо – пакатийа̄ бахукоти ниммитака̄лаббхантаре ниммитапакатийа̄ бахуко. имина̄ ча бхиккхуна̄ евам̣ бахубха̄вам̣ нимминитва̄ пуна ‘‘екова хутва̄ чан̇камисса̄ми, саджджха̄йам̣ карисса̄ми, пан̃хам̣ пуччхисса̄мӣ’’ти чинтетва̄ ва̄, ‘‘айам̣ виха̄ро аппабхиккхуко, саче кечи а̄гамиссанти ‘куто име еттака̄ екасадиса̄ бхиккхӯ, аддха̄ тхерасса еса а̄нубха̄во’ти мам̣ джа̄ниссантӣ’’ти аппиччхата̄йа ва̄ антара̄ва ‘‘еко хомӣ’’ти иччхантена па̄дакаджджха̄нам̣ сама̄паджджитва̄ вут̣т̣ха̄йа ‘‘еко хомӣ’’ти парикаммам̣ катва̄ пуна сама̄паджджитва̄ вут̣т̣ха̄йа ‘‘еко хомӣ’’ти адхит̣т̣ха̄таббам̣. адхит̣т̣ха̄начиттена саддхим̣йева еко хоти. евам̣ акаронто пана йатха̄париччхиннака̄лавасена сайамева еко хоти.
11. а̄вибха̄ванти падам̣ никкхипитва̄ кеначи ана̄ват̣ам̣ хотӣти вуттатта̄ кеначи ана̄ват̣ападена а̄вибха̄вападасса па̄кат̣абха̄ваттхо вутто. ‘‘хотӣ’’ти падена ‘‘каротӣ’’ти па̄т̣хасесо вутто хоти. па̄кат̣ам̣ хонтан̃хи а̄вибха̄ве кате хоти. кеначи ана̄ват̣анти кут̣т̣а̄дина̄ йена кеначи ана̄ват̣ам̣ а̄варан̣авирахитам̣. аппат̣иччханнанти упарито аччха̄дитам̣. тадева ана̄ват̣атта̄ виват̣ам̣. аппат̣иччханнатта̄ па̄кат̣ам̣. тиробха̄ванти антаритабха̄вам̣ кароти. а̄ват̣ам̣йева тена а̄варан̣ена пихитам̣. пат̣иччханнам̣йева тена пат̣иччха̄данена пат̣икуджджитам̣.
а̄ка̄сакасин̣асама̄паттийа̄ти париччхеда̄ка̄сакасин̣е уппа̄дита̄йа чатуттхаджджха̄насама̄паттийа̄. ла̄бхӣти ла̄бхо асса аттхӣти ла̄бхӣ. апариккхиттети кеначи самантато апариккхитте падесе. идха а̄ка̄сакасин̣ассева вуттатта̄ таттха бха̄витамева джха̄нам̣ а̄ка̄сакаран̣асса паччайо хоти, на ан̃н̃анти дат̣т̣хаббам̣. упариа̄покасин̣а̄дӣсупи тада̄рамман̣амева джха̄нам̣ дат̣т̣хаббам̣, на ан̃н̃ам̣. патхавим̣ а̄ваджджати, удакам̣ а̄ваджджати, а̄ка̄сам̣ а̄ваджджатӣти пакатипатхавӣудакаа̄ка̄се а̄ваджджати. анталиккхети тасса а̄ка̄сасса патхавито дӯра̄ка̄сабха̄вам̣ дӣпети.
12. чандимасӯрийапаримаджджане касин̣анийамам̣ акатва̄ ‘‘иддхима̄ четовасиппатто’’ти ависесена вуттатта̄ наттхеттха касин̣асама̄паттинийамоти ведитаббам̣. нисиннако ва̄ нипаннако ва̄ти нисинно ва̄ нипанно ва̄. имехева итараирийа̄патхадвайампи вуттамева хоти. хаттхапа̄се хотӯти хаттхасамӣпе хоту. хаттхапассе хотӯтипи па̄т̣хо. идам̣ татха̄ ка̄тука̄масса васена вуттам̣. айам̣ пана таттха гантва̄пи хаттхам̣ вад̣д̣хетва̄пи а̄масати. а̄масатӣти ӣсакам̣ пхусати. пара̄масатӣти ба̄л̣хам̣ пхусати. паримаджджатӣти самантато пхусати. рӯпагатанти хаттхапа̄се т̣хитарӯпамева.
дӯрепи сантике адхит̣т̣ха̄тӣти па̄дакаджджха̄нато вут̣т̣ха̄йа дӯре девалокам̣ ва̄ брахмалокам̣ ва̄ а̄ваджджати ‘‘сантике хотӯ’’ти. а̄ваджджитва̄ парикаммам̣ катва̄ пуна сама̄паджджитва̄ вут̣т̣ха̄йа н̃а̄н̣ена адхит̣т̣ха̄ти ‘‘сантике хотӯ’’ти. сантике хоти. еса найо сесападесупи. брахмалокам̣ пана гантука̄масса дӯрасса сантикакаран̣ам̣ ватва̄ брахмалокагаманасса анупака̄рампи има̄йа иддхийа̄ иджджхама̄нависесам̣ дассенто сантикепӣтиа̄дима̄ха. таттха на кевалам̣ тхокакаран̣абахукаран̣амева, ‘‘амадхурам̣ мадхура’’нтиа̄дӣсупи йам̣ йам̣ иччхати, там̣ саббам̣ иддхимато иджджхати. апаро найо – дӯрепи сантике адхит̣т̣ха̄тӣти дӯре брахмалокам̣ ва̄ мануссалокасса сантике адхит̣т̣ха̄ти. сантикепи дӯре адхит̣т̣ха̄тӣти сантике мануссалокам̣ ва̄ дӯре брахмалоке адхит̣т̣ха̄ти. бахукампи тхокам̣ адхит̣т̣ха̄тӣти саче брахма̄но бахӯ саннипатита̄ хонти, маха̄аттабха̄ватта̄ дассанӯпача̄рам̣ саванӯпача̄рам̣ паджаханти, дассанӯпача̄ре ча саванӯпача̄ре ча екаджджхам̣ сан̇кхипитва̄ бахукампи тхоканти адхит̣т̣ха̄ти. тхокампи бахукам̣ адхит̣т̣ха̄тӣти саче маха̄парива̄рена гантука̄мо хоти, екакатта̄ тхокам̣ атта̄нам̣ бахукам̣ адхит̣т̣хахитва̄ маха̄парива̄ро гаччхатӣти еваметтха аттхо дат̣т̣хаббо. евам̣ сати чатуббидхампи там̣ брахмалокагамане упака̄ро хоти.
диббена чаккхуна̄ тасса брахмуно рӯпам̣ пассатӣти идха т̣хито а̄локам̣ вад̣д̣хетва̄ йасса брахмуно рӯпам̣ дат̣т̣хука̄мо, диббена чаккхуна̄ тасса брахмуно рӯпам̣ пассати. идхева т̣хито дибба̄йа сотадха̄туйа̄ тасса брахмуно бха̄сама̄насса саддам̣ сун̣а̄ти. четопарийан̃а̄н̣ена тасса брахмуно читтам̣ паджа̄на̄ти. диссама̄нена̄ти чаккхуна̄ пеккхийама̄нена. ка̄йавасена читтам̣ парин̣а̄метӣти рӯпака̄йасса васена читтам̣ парин̣а̄мети. па̄дакаджджха̄начиттам̣ гахетва̄ ка̄йе а̄ропети, ка̄йа̄нугатикам̣ кароти дандхагаманам̣. ка̄йагаманан̃хи дандхам̣ хоти. адхит̣т̣ха̄тӣти тассева вевачанам̣, саннит̣т̣ха̄петӣти аттхо. сукхасан̃н̃ан̃ча лахусан̃н̃ан̃ча оккамитва̄ти па̄дакаджджха̄на̄рамман̣ена иддхичиттена сахаджа̄там̣ сукхасан̃н̃ан̃ча лахусан̃н̃ан̃ча оккамитва̄ пависитва̄ пхуситва̄ па̄пун̣итва̄. сукхасан̃н̃а̄ ча на̄ма упеккха̄сампайуттасан̃н̃а̄. упеккха̄ хи сантам̣ сукханти вутта̄, са̄йева сан̃н̃а̄ нӣваран̣ехи чева витакка̄дипаччанӣкехи ча вимуттатта̄ лахусан̃н̃а̄типи ведитабба̄. там̣ оккантасса панасса караджака̄йопи тӯлапичу вийа саллахуко хоти. со евам̣ ва̄таккхиттатӯлапичуна̄ вийа саллахукена диссама̄нена ка̄йена брахмалокам̣ гаччхати. евам̣ гаччханто ча саче иччхати, патхавӣкасин̣авасена а̄ка̄се маггам̣ нимминитва̄ падаса̄ гаччхати. саче иччхати, а̄ка̄се патхавӣкасин̣авасенева паде паде падумам̣ нимминитва̄ падуме падуме падам̣ никкхипанто падаса̄ гаччхати. саче иччхати, ва̄йокасин̣авасена ва̄там̣ адхит̣т̣хахитва̄ тӯлапичу вийа ва̄йуна̄ гаччхати. апича гантука̄мата̄ва еттха пама̄н̣ам̣. сати хи гантука̄мата̄йа евам̣катачитта̄дхит̣т̣ха̄но адхит̣т̣ха̄навегаккхиттова со джийа̄вегаккхитто саро вийа диссама̄но гаччхати.
читтавасена ка̄йам̣ парин̣а̄метӣти караджака̄йам̣ гахетва̄ па̄дакаджджха̄начитте а̄ропети, читта̄нугатикам̣ кароти сӣгхагаманам̣. читтагаманан̃хи сӣгхам̣ хоти. сукхасан̃н̃ан̃ча лахусан̃н̃ан̃ча оккамитва̄ти рӯпака̄йа̄рамман̣ена иддхичиттена сахаджа̄там̣ сукхасан̃н̃ан̃ча лахусан̃н̃ан̃ча. сесам̣ вуттанайенева ведитаббам̣. идам̣ пана читтагаманамева хоти. евам̣ адиссама̄нена ка̄йена гаччханто пана̄йам̣ ким̣ тасса̄дхит̣т̣ха̄начиттасса уппа̄даккхан̣е гаччхати? уда̄ху т̣хитиккхан̣е бхан̇гаккхан̣е ва̄ти вутте ‘‘тӣсупи кхан̣есу гаччхатӣ’’ти тхеро а̄ха. ким̣ пана со сайам̣ гаччхати, ниммитам̣ песетӣти? йатха̄ручи кароти. идха панасса сайам̣ гаманамева а̄гатам̣.
маномайанти адхит̣т̣ха̄наманена ниммитатта̄ маномайам̣. саббан̇гапаччан̇ганти саббаан̇гапаччан̇гавантам̣. ахӣниндрийанти идам̣ чаккхусота̄дӣнам̣ сан̣т̣ха̄навасена вуттам̣, ниммитарӯпе пана паса̄до на̄ма наттхи. саче со иддхима̄ чан̇камати, ниммитопи таттха чан̇каматӣтиа̄ди саббам̣ са̄ваканиммитам̣ сандха̄йа вуттам̣. буддханиммита̄ пана йам̣ йам̣ бхагава̄ кароти, там̣ тампи каронти, бхагавато читтавасена ан̃н̃ампи каронтӣти. дхӯма̄йати паджджалатӣти теджокасин̣авасена. дхаммам̣ бха̄сатӣтиа̄дӣни тӣн̣и анийаметва̄ вутта̄ни. сантит̣т̣хатӣти сан̇гамма тит̣т̣хати. саллапатӣти сан̇гамма лапати. са̄каччхам̣ сама̄паджджатӣти ан̃н̃аман̃н̃асса уттарапаччуттарада̄навасена сам̣катхам̣ кароти. еттха ча йам̣ со иддхима̄ идхева т̣хито диббена чаккхуна̄ рӯпам̣ пассати, дибба̄йа сотадха̄туйа̄ саддам̣ сун̣а̄ти, четопарийан̃а̄н̣ена читтам̣ паджа̄на̄ти, йампи со идхева т̣хито тена брахмуна̄ саддхим̣ сантит̣т̣хати, саллапати, са̄каччхам̣ сама̄паджджати, йамписса ‘‘дӯрепи сантике адхит̣т̣ха̄тӣ’’тиа̄дикам̣ адхит̣т̣ха̄нам̣, йампи со диссама̄нена ва̄ адиссама̄нена ва̄ ка̄йена брахмалокам̣ гаччхати, етта̄вата̄ на ка̄йена васам̣ ваттети. йан̃ча кхо ‘‘со тасса брахмуно пурато рӯпим̣ абхиниммина̄тӣ’’тиа̄дина̄ найена вуттавидха̄нам̣ а̄паджджати, етта̄вата̄ ка̄йена васам̣ ваттети на̄ма. сесам̣ пана ка̄йена васаваттана̄йа пуббабха̄гадассанаттхам̣ вуттанти. айам̣ та̄ва адхит̣т̣ха̄на̄ иддхи.
13. викуббаниддхиниддесе сикхисса бхагавато са̄ваканидассанам̣ викуббаниддхийа̄ ка̄йасаккхипуггаладассанаттхам̣ вуттам̣. тампи дассенто пат̣хамам̣ та̄ва брахмалоке т̣хито сахассилокадха̄тум̣ сарена вин̃н̃а̄песӣти ативийа аччхарийааббхутабхӯтам̣ сахассилокадха̄туйа̄ саддасаванам̣ адхит̣т̣ха̄ниддхим̣ дассеси. ида̄ни тасса ваттхусса паридӣпанаттхамидам̣ вуччати – имасма̄ хи каппа̄ екатим̣се каппе сикхӣ бхагава̄ анантараджа̄тийа̄ туситапурато чавитва̄ арун̣аватӣнагаре арун̣авато ран̃н̃о пабха̄ватийа̄ на̄ма махесийа̄ куччхисмим̣ ниббаттитва̄ парипаккан̃а̄н̣о маха̄бхиниккхаманам̣ никкхамитва̄ бодхиман̣д̣е саббан̃н̃утан̃н̃а̄н̣ам̣ пат̣ивиджджхитва̄ паваттаварадхаммачакко арун̣аватим̣ нисса̄йа вихаранто екадивасам̣ па̄това сарӣрапат̣иджагганам̣ катва̄ маха̄бхиккхусан̇гхапарива̄ро ‘‘арун̣аватим̣ пин̣д̣а̄йа пависисса̄мӣ’’ти никкхамитва̄ виха̄радва̄ракот̣т̣хакасамӣпе т̣хито абхибхум̣ на̄ма аггаса̄вакам̣ а̄мантеси – ‘‘атиппаго кхо, бхиккху, арун̣аватим̣ пин̣д̣а̄йа пависитум̣. йена ан̃н̃атаро брахмалоко тенупасан̇камисса̄ма̄’’ти. йатха̄ха –
‘‘атха кхо, бхиккхаве, сикхӣ бхагава̄ арахам̣ самма̄самбуддхо абхибхум̣ бхиккхум̣ а̄мантеси – ‘а̄йа̄ма, бра̄хман̣а, йена ан̃н̃атаро брахмалоко, тенупасан̇камисса̄ма йа̄ва бхаттасса ка̄ло бхависсатӣ’ти. ‘евам̣ бханте’ти кхо, бхиккхаве, абхибхӯ бхиккху сикхисса бхагавато арахато самма̄самбуддхасса паччассоси. атха кхо, бхиккхаве, сикхӣ ча бхагава̄ абхибхӯ ча бхиккху йена ан̃н̃атаро брахмалоко, тенупасан̇камим̣сӯ’’ти (сам̣. ни. 1.185).
таттха маха̄брахма̄ самма̄самбуддхам̣ дисва̄ аттамано паччуггаманам̣ катва̄ брахма̄санам̣ пан̃н̃а̄петва̄ ада̄си. тхерасса̄пи ануччхавикам̣ а̄санам̣ пан̃н̃а̄пайим̣су. нисӣди бхагава̄ пан̃н̃атте а̄сане, тхеропи аттано патта̄сане нисӣди. маха̄брахма̄пи дасабалам̣ вандитва̄ екамантам̣ нисӣди. тена̄ха – атха кхо, бхиккхаве, сикхӣ бхагава̄ арахам̣ самма̄самбуддхо абхибхум̣ бхиккхум̣ а̄мантеси – ‘‘пат̣ибха̄ту, бра̄хман̣а, там̣ брахмуно ча брахмапариса̄йа ча брахмапа̄рисаджджа̄нан̃ча дхаммӣ катха̄’’ти. ‘‘евам̣, бханте’’ти кхо, бхиккхаве, абхибхӯ бхиккху сикхисса бхагавато арахато самма̄самбуддхасса пат̣иссун̣итва̄ брахмуно ча брахмапариса̄йа ча брахмапа̄рисаджджа̄нан̃ча дхаммакатхам̣ катхеси. тхере дхаммакатхам̣ катхенте брахма̄но уджджха̄йим̣су ‘‘чирассан̃ча майам̣ саттху брахмалока̄гаманам̣ лабхимха̄, айан̃ча бхиккху т̣хапетва̄ саттха̄рам̣ сайам̣ дхаммакатхам̣ а̄рабхӣ’’ти. саттха̄ тесам̣ анаттаманабха̄вам̣ н̃атва̄ абхибхум̣ бхиккхум̣ етадавоча – ‘‘уджджха̄йанти кхо те, бра̄хман̣а, брахма̄ ча брахмапариса̄ ча брахмапа̄рисаджджа̄ ча. тена хи, твам̣ бра̄хман̣а, бхиййосо матта̄йа сам̣веджехӣ’’ти. тхеро саттху вачанам̣ сампат̣иччхитва̄ анекавихитам̣ иддхивикуббанам̣ катва̄ сахассилокадха̄тум̣ сарена вин̃н̃а̄пенто –
‘‘а̄рамбхатха никкаматха, йун̃джатха буддхаса̄сане;
дхуна̄тха маччуно сенам̣, нал̣а̄га̄рам̣ва кун̃джаро.
‘‘йо имасмим̣ дхаммавинайе, аппаматто вихассати;
паха̄йа джа̄тисам̣са̄рам̣, дуккхассантам̣ кариссатӣ’’ти. (а. ни. 1.185) –
имам̣ га̄тха̄двайам̣ абха̄си.
ким̣ пана катва̄ тхеро сахассилокадха̄тум̣ сарена вин̃н̃а̄песӣти? нӣлакасин̣ам̣ та̄ва сама̄паджджитва̄ вут̣т̣ха̄йа абхин̃н̃а̄н̃а̄н̣ена чаккава̄л̣асахассе саббаттха андхака̄рам̣ пхари. тато ‘‘кимидам̣ андхака̄ра’’нти сатта̄нам̣ а̄бхоге уппанне а̄локакасин̣ам̣ сама̄паджджитва̄ вут̣т̣ха̄йа а̄локам̣ дассеси. ‘‘ким̣ а̄локо айа’’нти вичинанта̄нам̣ атта̄нам̣ дассеси. чаккава̄л̣асахассе ча деваманусса̄ ан̃джалим̣ пагган̣хитва̄ тхерам̣йева намассама̄на̄ ат̣т̣хам̣су. тхеро ‘‘маха̄джано майхам̣ дхаммам̣ десентасса саддам̣ сун̣а̄тӯ’’ти има̄ га̄тха̄ абха̄си. саббе осат̣а̄йа париса̄йа маджджхе нисӣдитва̄ дхаммам̣ десентасса вийа саддам̣ ассосум̣. аттхопи тесам̣ па̄кат̣о ахоси. там̣ вин̃н̃а̄панам̣ сандха̄йа ‘‘сарена вин̃н̃а̄песӣ’’ти вуттам̣. тена катам̣ анекавихитам̣ иддхивикуббанам̣ сандха̄йа пуна со диссама̄ненапӣтиа̄ди вуттам̣. таттха дхаммам̣ десесӣти пат̣хамам̣ вуттаппака̄рам̣ иддхивикуббанам̣ дассенто дхаммам̣ десеси, тато йатха̄вуттаккамена две га̄тха̄ бха̄санто сарена вин̃н̃а̄песӣти ведитаббам̣. диссама̄ненапи ка̄йена̄тиа̄дӣсу ча иттхам̣бхӯталаккхан̣е каран̣авачанам̣, евам̣бхӯтака̄йо хутва̄ти аттхо.
ида̄ни там̣ ваттхум̣ дассетва̄ ан̃н̃асса̄пи иддхимато викуббаниддхикаран̣авидха̄нам̣ дассенто со пакативан̣н̣ам̣ виджахитва̄тиа̄дима̄ха. таттха соти хет̣т̣ха̄ вуттавидха̄нена мудукамман̃н̃акатачитто со иддхима̄ бхиккху. саче викуббаниддхим̣ ка̄тука̄мо хоти, аттано пакативан̣н̣ам̣ пакатисан̣т̣ха̄нам̣ виджахитва̄ кума̄ракаван̣н̣ам̣ ва̄ дассети. катхам̣? патхавӣкасин̣а̄рамман̣а̄бхин̃н̃а̄па̄дакачатуттхаджджха̄нато вут̣т̣ха̄йа ‘‘еварӯпо кума̄рако хомӣ’’ти нимминитаббам̣ кума̄ракаван̣н̣ам̣ а̄ваджджитва̄ катапарикамма̄васа̄не пуна сама̄паджджитва̄ вут̣т̣ха̄йа ‘‘еварӯпо на̄ма кума̄рако хомӣ’’ти абхин̃н̃а̄н̃а̄н̣ена адхит̣т̣ха̄ти, саха адхит̣т̣ха̄нена кума̄рако хотӣти. висуддхимагге (висуддхи. 1.100) касин̣аниддесе ‘‘патхавӣкасин̣авасена екопи хутва̄ бахудха̄ хотӣтиа̄дибха̄во…пе… евама̄дӣни иджджхантӣ’’ти вачанена идха патхавӣкасин̣а̄рамман̣ам̣ па̄дакаджджха̄нам̣ йуджджати. таттхева пана абхин̃н̃а̄ниддесе викуббаниддхийа̄ ‘‘патхавӣкасин̣а̄дӣсу ан̃н̃атара̄рамман̣ато абхин̃н̃а̄па̄дакаджджха̄нато вут̣т̣ха̄йа̄’’ти вуттам̣, таттхева (висуддхи. 2.398) ча ‘‘аттано кума̄ракаван̣н̣о а̄ваджджитаббо’’ти вуттам̣, там̣ на̄га̄динимма̄не на йуджджати вийа. на̄гаван̣н̣а̄динимма̄непи есева найо.
таттха на̄гаван̣н̣анти саппасан̣т̣ха̄нам̣. супан̣н̣аван̣н̣анти гарул̣асан̣т̣ха̄нам̣. индаван̣н̣анти саккасан̣т̣ха̄нам̣. деваван̣н̣анти сесадевасан̣т̣ха̄нам̣. самуддаван̣н̣ам̣ пана а̄покасин̣авасена иджджхати. паттинти пада̄тим̣. вивидхампи сена̄бйӯханти хаттхиа̄дӣнам̣ васена анекавихитам̣ сена̄самӯхам̣. висуддхимагге пана ‘‘хаттхимпи дассетӣтиа̄ди панеттха бахиддха̄пи хаттхиа̄дидассанавасена вуттам̣. таттха ‘хаттхӣ хомӣ’ти анадхит̣т̣хахитва̄ ‘хаттхӣ хотӯ’ти адхит̣т̣ха̄таббам̣. асса̄дӣсупи есева найо’’ти вуттам̣, там̣ ‘‘пакативан̣н̣ам̣ виджахитва̄’’ти вуттамӯлападена ча викуббаниддхибха̄вена ча вируджджхати. па̄л̣ийам̣ вуттаккамена хи пакативан̣н̣ам̣ авиджахитва̄ адхит̣т̣ха̄навасена ан̃н̃асса дассанам̣ адхит̣т̣ха̄ниддхи на̄ма, пакативан̣н̣ам̣ виджахитва̄ адхит̣т̣ха̄навасена аттано ан̃н̃атха̄дассанам̣ викуббаниддхи на̄ма.
14. маномайиддхин̃а̄н̣аниддесе имамха̄ ка̄йа̄ ан̃н̃ам̣ ка̄йам̣ абхиниммина̄тӣтиа̄дӣсу иддхима̄ бхиккху маномайиддхим̣ ка̄тука̄мо а̄ка̄сакасин̣а̄рамман̣апа̄дакаджджха̄нато вут̣т̣ха̄йа аттано рӯпака̄йам̣ та̄ва а̄ваджджитва̄ вуттанайенева ‘‘сусиро хотӯ’’ти адхит̣т̣ха̄ти, сусиро хоти. атха тасса аббхантаре патхавӣкасин̣авасена ан̃н̃ам̣ ка̄йам̣ а̄ваджджитва̄ парикаммам̣ катва̄ вуттанайенева адхит̣т̣ха̄ти, тасса аббхантаре ан̃н̃о ка̄йо хоти. со там̣ мукхато аббӯхитва̄ бахи т̣хапети. ида̄ни таматтхам̣ упама̄хи пака̄сенто сеййатха̄пӣтиа̄дима̄ха. таттха мун̃джамха̄ти мун̃джатин̣амха̄. ӣсикам̣ пава̄хеййа̄ти кал̣ӣрам̣ лун̃чеййа. косийа̄ти косакато. каран̣д̣а̄ти каран̣д̣а̄йа, пура̄н̣атачакан̃чукатоти аттхо. таттха ча уддхареййа̄ти читтеневасса уддхаран̣ам̣ ведитаббам̣. айан̃хи ахи на̄ма саджа̄тийам̣ т̣хито, кат̣т̣хантарам̣ ва̄ руккхантарам̣ ва̄ нисса̄йа, тачато сарӣрам̣ никкад̣д̣ханапайогасан̇кха̄тена тха̄мена, сарӣрам̣ кха̄дайама̄нам̣ вийа пура̄н̣атачам̣ джигуччханто имехи чатӯхи ка̄ран̣ехи сайамева кан̃чукам̣ паджаха̄ти.
еттха ча йатха̄ ӣсика̄дайо мун̃джа̄дӣхи садиса̄ хонти, евамидам̣ маномайам̣ рӯпам̣ иддхимата̄ сабба̄ка̄рехи садисамева хотӣти дассанаттхам̣ има̄ упама̄ вутта̄ти. ‘‘маномайена ка̄йена, иддхийа̄ упасан̇камӣ’’ти (тхерага̄. 901) еттха абхин̃н̃а̄манена катака̄йо маномайака̄йо на̄ма. ‘‘ан̃н̃атарам̣ маномайам̣ ка̄йам̣ упападжджатӣ’’ти (чӯл̣ава. 333) еттха джха̄наманена ниббиттитака̄йо тена манена кататта̄ маномайака̄йо на̄ма. идха пана абхин̃н̃а̄манена уппа̄дитака̄йо тена манена кататта̄ маномайака̄йо на̄ма. евам̣ сати адхит̣т̣ха̄ниддхийа̄ викуббаниддхийа̄ ча като маномайака̄йо на̄ма хотӣти че? хотийева. идха пана та̄сам̣ висум̣ висум̣ висесена висесетва̄ адхит̣т̣ха̄ниддхи викуббаниддхӣти ча вуттатта̄ аббхантарато нимма̄намева маномайиддхи на̄ма.
15. н̃а̄н̣авиппха̄риддхиниддесе н̃а̄н̣асса виппха̄ро вего асса̄ аттхӣти н̃а̄н̣авиппха̄ра̄. еттха ча саттаанупассана̄васенева иддхим̣ дассетва̄ сеса̄ йа̄ва арахаттамагга̄ сан̇кхитта̄ти ведитабба̄.
а̄йасмато ба̄куласса н̃а̄н̣авиппха̄ра̄ иддхӣтиа̄дӣсу ба̄кулаттхеро та̄ва двӣсу кулесу вад̣д̣хитатта̄ евам̣ладдхана̄мо пуббабуддхесу ката̄дхика̄ро пун̃н̃асампада̄йа сампанно тхеро. со хи маха̄сампаттим̣ анубхавама̄но девамануссесу сам̣саранто амха̄кам̣ дасабаласса ниббаттито пуретарамева косамбийам̣ сет̣т̣хикуле ниббатти. там̣ джа̄така̄ле ман̇галаттха̄йа маха̄парива̄рена йамунам̣ нетва̄ сапарива̄ра̄ дха̄тӣ нимуджджануммуджджанавасена кӣл̣а̄пентӣ нха̄пети. еко маха̄маччхо ‘‘бхаккхо ме айа’’нти ман̃н̃ама̄но мукхам̣ виваритва̄ упагато. дха̄тӣ да̄ракам̣ чхад̣д̣етва̄ пала̄та̄. маха̄маччхо там̣ гили. пун̃н̃ава̄ сатто сайанагаббхам̣ пависитва̄ нипанно вийа на кин̃чи дуккхам̣ па̄пун̣и. маччхо да̄ракасса теджена таттакам̣ пха̄лам̣ гилитва̄ вийа дайхама̄но вегена тим̣сайоджанам̣ гантва̄ ба̄ра̄н̣асива̄сино маччхабандхасса джа̄лам̣ па̄виси. со да̄ракасса теджена джа̄лато нӣхат̣аматтова мато. маччхабандха̄ там̣ сакаламева антарака̄джена а̄да̄йа ‘‘сахассена дема̄’’ти нагаре чаранта̄ асӣтикот̣идханасса апуттакасса сет̣т̣хисса гхарадва̄рам̣ гантва̄ сет̣т̣хибхарийа̄йа екена каха̄пан̣ена адам̣су. са̄ там̣ сайамева пхалаке т̣хапетва̄ пит̣т̣хито пха̄лентӣ маччхакуччхийам̣ суван̣н̣аван̣н̣ам̣ да̄ракам̣ дисва̄ ‘‘маччхакуччхийам̣ ме путто ладдхо’’ти на̄дам̣ надитва̄ да̄ракам̣ а̄да̄йа са̄микам̣ упагаччхи. сет̣т̣хи та̄вадева бхерим̣ чара̄петва̄ да̄ракам̣ а̄да̄йа ран̃н̃о сантикам̣ а̄нетва̄ таматтхам̣ а̄рочеси. ра̄джа̄ ‘‘пун̃н̃ава̄ да̄рако, посехи на’’нти а̄ха. итарампи сет̣т̣хикулам̣ там̣ паваттим̣ сутва̄ таттха гантва̄ ‘‘амха̄кам̣ путто’’ти там̣ да̄ракам̣ ган̣хитум̣ вивади. убхопи ра̄джакулам̣ агамам̣су. ра̄джа̄ ‘‘двиннампи апуттакам̣ ка̄тум̣ на сакка̄, двиннампи да̄йа̄до хотӯ’’ти а̄ха. тато пат̣т̣ха̄йа двепи кула̄ни ла̄бхаггайасаггаппатта̄ни ахесум̣. тасса двӣхи кулехи вад̣д̣хитатта̄ ‘‘ба̄кулакума̄ро’’ти на̄мам̣ акам̣су. тасса вин̃н̃утам̣ паттасса двӣсупи нагаресу тайо тайо па̄са̄де ка̄ретва̄ на̄т̣ака̄ни паччупат̣т̣хапесум̣. екекасмим̣ нагаре чатта̄ро чатта̄ро ма̄се васи. тахим̣ екасмим̣ нагаре чатта̄ро ма̄се вут̣т̣хасса сан̇гха̄т̣ана̄ва̄су ман̣д̣апам̣ ка̄ретва̄ таттха нам̣ на̄т̣акехи саддхим̣ а̄ропетва̄ маха̄сампаттим̣ анубхавама̄нам̣ двӣхи ма̄сехи итарам̣ нагарам̣ упад̣д̣хапатхам̣ ненти. итаранагарава̄сино на̄т̣ака̄пи ‘‘двӣхи ма̄сехи упад̣д̣хапатхам̣ а̄гато бхависсатӣ’’ти татхева паччуггантва̄ двӣхи ма̄сехи аттано нагарам̣ а̄ненти. итарана̄т̣ака̄ маджджхе ниваттитва̄ аттано нагарамева гаччханти. таттха чатта̄ро ма̄се васитва̄ тенева нийа̄мена пуна итаранагарам̣ гаччхати. евамасса сампаттим̣ анубхавантасса асӣти васса̄ни парипун̣н̣а̄ни.
тасмим̣ самайе амха̄кам̣ бодхисатто саббан̃н̃утам̣ па̄пун̣итва̄ паваттаварадхаммачакко ануккамена ча̄рикам̣ чаранто косамбим̣ па̄пун̣и. ‘‘ба̄ра̄н̣аси’’нти маджджхимабха̄н̣ака̄. ба̄куласет̣т̣хипи кхо ‘‘дасабало а̄гато’’ти сутва̄ бахум̣ гандхама̄лам̣ а̄да̄йа саттху сантикам̣ гантва̄ дхаммакатхам̣ сутва̄ пат̣иладдхасаддхо паббаджи. со сатта̄хамева путхуджджано хутва̄ ат̣т̣хаме арун̣е саха пат̣исамбхида̄хи арахаттам̣ па̄пун̣и. атхасса двӣсу нагаресу паричитама̄туга̄ма̄ аттано кулагхара̄ни а̄гантва̄ таттхева васама̄на̄ чӣвара̄ни каритва̄ пахин̣им̣су. тхеро екам̣ ад̣д̣хама̄сам̣ косамбива̄сӣхи пахитам̣ чӣварам̣ парибхун̃джати, екам̣ ад̣д̣хама̄сам̣ ба̄ра̄н̣асива̄сӣхӣти етенева нийа̄мена двӣсу нагаресу йам̣ йам̣ уттамам̣, там̣ там̣ тхерассева а̄харӣйати. паббаджитасса̄писса сукхенева асӣти васса̄ни агамам̣су. убхайаттха̄писса мухуттаматтампи аппаматтакопи а̄ба̄дхо на уппаннапуббо. со паччхиме ка̄ле ба̄куласуттам̣ (ма. ни. 3.209 а̄дайо) катхетва̄ паринибба̄йӣти. евам̣ маччхакуччхийам̣ арогабха̄во а̄йасмато ба̄куласса паччхимабхавикасса тена аттабха̄вена пат̣илабхитаббаарахаттан̃а̄н̣а̄нубха̄вена ниббаттатта̄ н̃а̄н̣авиппха̄ра̄ иддхи на̄ма. сучаритакаммапхалаппаттасса пат̣исамбхида̄н̃а̄н̣асса а̄нубха̄вена̄типи ваданти.
сам̣киччаттхеропи (висуддхи. 2.373) пуббе катапун̃н̃о дхаммасена̄патиттхерасса упат̣т̣ха̄касса са̄ваттхийам̣ ад̣д̣хакуласса дхӣту куччхисмим̣ ниббатти. са̄ тасмим̣ куччхигате екена бйа̄дхина̄ там̣ кхан̣ам̣йева ка̄ламака̄си, тасса̄ сарӣре джха̄пийама̄не т̣хапетва̄ габбхамам̣сам̣ сесамам̣сам̣ джха̄пайи. атхасса̄ габбхамам̣сам̣ читакато ота̄ретва̄ двӣсу тӣсу т̣ха̄несу сӯлехи виджджхим̣су. сӯлакот̣и да̄ракасса аккхикот̣им̣ пхуси. евам̣ габбхамам̣сам̣ виджджхитва̄ ан̇га̄рара̄симхи паккхипитва̄ ан̇га̄рехева пат̣иччха̄детва̄ паккамим̣су. габбхамам̣сам̣ джха̄йи, ан̇га̄раматтхаке пана суван̣н̣абимбасадисо да̄рако падумагаббхе нипанно вийа ахоси. паччхимабхавикасаттасса хи синеруна̄ оттхарийама̄насса̄пи арахаттам̣ аппатва̄ джӣвитаккхайо на̄ма наттхи. пунадивасе ‘‘читакам̣ нибба̄песса̄ма̄’’ти а̄гата̄ татха̄ нипаннам̣ да̄ракам̣ дисва̄ аччхарийаббхутачиттаджа̄та̄ да̄ракам̣ а̄да̄йа нагарам̣ гантва̄ немиттаке пуччхим̣су. немиттака̄ ‘‘саче айам̣ да̄рако ага̄рам̣ аджджха̄васиссати, йа̄ва саттама̄ кулапариват̣т̣а̄ н̃а̄така̄ дуггата̄ бхависсанти. саче паббаджиссати, пан̃чахи саман̣асатехи паривуто чариссатӣ’’ти а̄хам̣су. аййака̄ там̣ да̄ракам̣ вад̣д̣хеси. н̃а̄така̄пи вад̣д̣хитака̄ле ‘‘амха̄кам̣ аййасса сантике пабба̄джесса̄ма̄’’ти посайим̣су. со саттавассикака̄ле ‘‘тава куччхийа̄ васанака̄ле ма̄та̄ те ка̄ламака̄си, тасса̄ сарӣре джха̄пийама̄непи твам̣ на джха̄йӣ’’ти кума̄рака̄нам̣ катхам̣ сутва̄ ‘‘ахам̣ кира еварӯпа̄ бхайа̄ мутто, ким̣ ме гхара̄ва̄сена паббаджисса̄мӣ’’ти н̃а̄така̄нам̣ а̄рочеси. те ‘‘са̄дху, та̄та̄’’ти там̣ дхаммасена̄патиттхерасса сантикам̣ нетва̄ ‘‘бханте, имам̣ пабба̄джетха̄’’ти адам̣су. тхеро тачапан̃чакакаммат̣т̣ха̄нам̣ датва̄ пабба̄джеси. со кхураггейева саха пат̣исамбхида̄хи арахаттам̣ па̄пун̣и. парипун̣н̣авассо ча упасампадам̣ лабхитва̄ дасавассо хутва̄ пан̃часатабхиккхупарива̄ро вичарӣти. евам̣ вуттанайенева да̄ручитака̄йа арогабха̄во а̄йасмато сам̣киччасса н̃а̄н̣авиппха̄ра̄ иддхи на̄ма.
бхӯтапа̄латтхеропи (висуддхи. 2.373) пуббахетусампанно. тасса пита̄ ра̄джагахе далиддамануссо. со там̣ да̄ракам̣ гахетва̄ да̄рӯнам̣ аттха̄йа сакат̣ена ат̣авим̣ гантва̄ да̄рубха̄рам̣ катва̄ са̄йам̣ нагарадва̄расамӣпам̣ патто. атхасса гон̣а̄ йугам̣ оссаджитва̄ нагарам̣ пависим̣су. со сакат̣амӯле путтакам̣ нисӣда̄петва̄ гон̣а̄нам̣ анупадам̣ гаччханто нагарамева па̄виси. тасса аниккхантассева два̄рам̣ пидахи. да̄рако сакалараттим̣ сакат̣асса хет̣т̣ха̄ нипаджджитва̄ ниддам̣ окками. ра̄джагахам̣ пакатийа̄пи амануссабахулам̣, идам̣ пана суса̄насамӣпат̣т̣ха̄нам̣. на ча кочи йаккхо тасса паччхимабхавикасса да̄ракасса упаддавам̣ ка̄тумасаккхи. со апарена самайена паббаджитва̄ арахаттам̣ па̄пун̣итва̄ бхӯтапа̄латтхеро на̄ма ахосӣти. евам̣ ва̄л̣айаккха̄нучаритепи падесе вуттанайенева арогабха̄во а̄йасмато бхӯтапа̄ласса н̃а̄н̣авиппха̄ра̄ иддхи на̄ма.
16. сама̄дхивиппха̄риддхиниддесе а̄йасмато са̄рипуттасса сама̄дхивиппха̄ра̄ иддхӣтиа̄дӣсу а̄йасмато са̄рипуттасса маха̄моггалла̄наттхерена саддхим̣ капотакандара̄йам̣ вихарато джун̣ха̄йа раттийа̄ наворопитехи кесехи аджджхока̄се нисиннасса еко дут̣т̣хайаккхо саха̄йакена йаккхена ва̄рийама̄нопи сӣсе паха̄рам̣ ада̄си. йасса мегхасса вийа гаджджато саддо ахоси, тхеро тасса пахаран̣асамайе сама̄паттим̣ аппетва̄ нисинно хоти. атхасса тена паха̄рена на кочи а̄ба̄дхо ахоси. айам̣ тасса а̄йасмато сама̄дхивиппха̄ра̄ иддхи. йатха̄ха –
‘‘евам̣ ме сутам̣ (уда̄. 34) – екам̣ самайам̣ бхагава̄ ра̄джагахе вихарати вел̣уване каландаканива̄пе. тена кхо пана самайена а̄йасма̄ ча са̄рипутто а̄йасма̄ ча маха̄моггалла̄но капотакандара̄йам̣ вихаранти. тена кхо пана самайена а̄йасма̄ са̄рипутто джун̣ха̄йа раттийа̄ наворопитехи кесехи аббхока̄се нисинно хоти ан̃н̃атарам̣ сама̄дхим̣ сама̄паджджитва̄.
‘‘тена кхо пана самайена две йаккха̄ саха̄йака̄ уттара̄йа диса̄йа даккхин̣ам̣ дисам̣ гаччханти кеначидева каран̣ӣйена. аддасам̣су кхо те йаккха̄ а̄йасмантам̣ са̄рипуттам̣ джун̣ха̄йа раттийа̄ наворопитехи кесехи аббхока̄се нисиннам̣, дисва̄на еко йаккхо дутийам̣ йаккхам̣ етадавоча – ‘пат̣ибха̄ти мам̣, самма, имасса саман̣асса сӣсе паха̄рам̣ да̄ту’нти. евам̣ вутте со йаккхо там̣ йаккхам̣ етадавоча – ‘алам̣, самма, ма̄ саман̣ам̣ а̄са̄деси, ул̣а̄ро со, самма, саман̣о махиддхико маха̄нубха̄во’ти.
‘‘дутийампи кхо…пе… татийампи кхо со йаккхо там̣ йаккхам̣ етадавоча – ‘пат̣ибха̄ти мам̣, самма, имасса саман̣асса сӣсе паха̄рам̣ да̄ту’нти. татийампи кхо со йаккхо там̣ йаккхам̣ етадавоча – ‘алам̣, самма, ма̄ саман̣ам̣ а̄са̄деси, ул̣а̄ро со, самма, саман̣о махиддхико маха̄нубха̄во’ти.
‘‘атха кхо со йаккхо там̣ йаккхам̣ ана̄дийитва̄ а̄йасмато са̄рипуттасса сӣсе паха̄рам̣ ада̄си. та̄ва маха̄паха̄ро ахоси, апи тена паха̄рена саттаратанам̣ ва̄ ад̣д̣хат̣т̣хамаратанам̣ ва̄ на̄гам̣ оса̄реййа, махантам̣ ва̄ паббатакӯт̣ам̣ пада̄леййа. атха ча пана со йаккхо ‘дайха̄ми дайха̄мӣ’ти таттхева маха̄нирайам̣ апата̄си.
‘‘аддаса̄ кхо а̄йасма̄ маха̄моггалла̄но диббена чаккхуна̄ висуддхена атиккантама̄нусакена тена йаккхена а̄йасмато са̄рипуттасса сӣсе паха̄рам̣ дӣйама̄нам̣, дисва̄ йена а̄йасма̄ са̄рипутто тенупасан̇ками, упасан̇камитва̄ а̄йасмантам̣ са̄рипуттам̣ етадавоча – ‘каччи те, а̄вусо са̄рипутта, кхаманӣйам̣, каччи йа̄панӣйам̣, каччи на кин̃чи дуккха’нти. ‘кхаманӣйам̣ ме, а̄вусо моггалла̄на, йа̄панӣйам̣ ме, а̄вусо моггалла̄на, апи ча ме сӣсам̣ тхокам̣ дуккха’нти.
‘‘аччхарийам̣, а̄вусо са̄рипутта, аббхутам̣, а̄вусо са̄рипутта, йа̄ва махиддхико а̄йасма̄ са̄рипутто маха̄нубха̄во. идха те, а̄вусо са̄рипутта, ан̃н̃атаро йаккхо сӣсе паха̄рам̣ ада̄си. та̄ва маха̄ паха̄ро ахоси, апи тена паха̄рена саттаратанам̣ ва̄ ад̣д̣хат̣т̣хамаратанам̣ ва̄ на̄гам̣ оса̄реййа, махантам̣ ва̄ паббатакӯт̣ам̣ пада̄леййа. атха ча пана̄йасма̄ са̄рипутто евама̄ха – ‘кхаманӣйам̣ ме, а̄вусо моггалла̄на, йа̄панӣйам̣ ме, а̄вусо моггалла̄на, апи ча ме сӣсам̣ тхокам̣ дуккха’нти.
‘‘аччхарийам̣, а̄вусо моггалла̄на, аббхутам̣, а̄вусо моггалла̄на, йа̄ва махиддхико а̄йасма̄ маха̄моггалла̄но маха̄нубха̄во, йатра хи на̄ма йаккхампи пассиссати, майам̣ панетарахи пам̣суписа̄чакампи на пасса̄ма̄ти.
‘‘ассоси кхо бхагава̄ дибба̄йа сотадха̄туйа̄ висуддха̄йа атиккантама̄нусика̄йа тесам̣ убхиннам̣ маха̄на̄га̄нам̣ имам̣ еварӯпам̣ катха̄салла̄пам̣.
атха кхо бхагава̄ етаматтхам̣ видитва̄ та̄йам̣ вела̄йам̣ имам̣ уда̄нам̣ уда̄неси –
‘‘йасса селӯпамам̣ читтам̣, т̣хитам̣ на̄нупакампати;
вираттам̣ раджанӣйесу, копанӣйе на куппати;
йассевам̣ бха̄витам̣ читтам̣, куто там̣ дуккхамессатӣ’’ти. (уда̄. 34);
еттха ча ‘‘куто там̣ дуккхамессатӣ’’ти бхагавата̄ вуттавачанена ‘‘тена паха̄рена на кочи а̄ба̄дхо ахосӣ’’ти ат̣т̣хакатха̄вачанам̣ ативийа самети. тасма̄ ‘‘апича ме сӣсам̣ тхокам̣ дуккха’’нти вачанена дуккхаведана̄ на хоти, сӣсасса пана акамман̃н̃абха̄вам̣ сандха̄йа ‘‘дуккха’’нти вуттам̣. локепи хи акиччхена парихаритум̣ саккун̣еййо сукхасӣло, киччхена парихаритум̣ саккун̣еййо дуккхасӣлоти вуччати. тампи кхо акамман̃н̃атам̣ сама̄паттито вут̣т̣хитасамайатта̄ ахосӣти ведитаббо. сама̄паттиаппитасамайе хи тампи на бхавеййа̄ти. ‘‘етарахи пам̣суписа̄чакампи на пасса̄ма̄’’ти дат̣т̣хум̣ асаматтхата̄йа на вуттам̣, абхин̃н̃а̄су бйа̄па̄ра̄бха̄вена вуттам̣. тхеро кира ‘‘паччхима̄ джаната̄ потхуджджаника̄йа иддхийа̄ са̄расан̃н̃а̄ ма̄хесу’’нти паччхимам̣ джанатам̣ анукампама̄но йебхуййена иддхим̣ на валан̃джеси. тхерага̄тха̄йа ча –
‘‘нева пуббенива̄са̄йа, напи диббасса чаккхуно;
четопарийа̄йа иддхийа̄, чутийа̄ упапаттийа̄;
сотадха̄тувисуддхийа̄, пан̣идхи ме на виджджатӣ’’ти. (тхерага̄. 996) –
тхерена сайамева абхин̃н̃а̄су паттхана̄бха̄во вутто. тхеро пана саттасат̣т̣хийа̄ са̄вакапа̄рамӣн̃а̄н̣есу па̄рамиппаттоти.
сан̃джӣваттхерам̣ пана какусандхасса бхагавато дутийааггаса̄вакам̣ ниродхасама̄паннам̣ ‘‘ка̄лан̇като’’ти саллаккхетва̄ гопа̄лака̄дайо тин̣акат̣т̣ха̄дӣни сам̣кад̣д̣хитва̄ аггим̣ адам̣су. тхерасса чӣваре ам̣суматтампи на джха̄йиттха. айамасса̄йасмато анупуббасама̄паттивасена паваттасаматха̄нубха̄ваниббаттатта̄ сама̄дхивиппха̄ра̄ иддхи. йатха̄ха –
‘‘тена кхо пана, па̄пима, самайена какусандхо бхагава̄ арахам̣ самма̄самбуддхо локе уппанно хоти. какусандхасса кхо пана, па̄пима, бхагавато арахато самма̄самбуддхасса видхурасан̃джӣвам̣ на̄ма са̄вакайугам̣ ахоси аггам̣ бхаддайугам̣. йа̄вата̄ пана, па̄пима, какусандхасса бхагавато арахато самма̄самбуддхасса са̄вака̄. тесу на ча кочи а̄йасмата̄ видхурена самасамо хоти йадидам̣ дхаммадесана̄йа. имина̄ кхо етам̣, па̄пима, парийа̄йена а̄йасмато видхурасса видхуротева саман̃н̃а̄ удапа̄ди. а̄йасма̄ пана, па̄пима, сан̃джӣво аран̃н̃агатопи руккхамӯлагатопи сун̃н̃а̄га̄рагатопи аппакасиренева сан̃н̃а̄ведайитаниродхам̣ сама̄паджджати.
‘‘бхӯтапуббам̣, па̄пима, а̄йасма̄ сан̃джӣво ан̃н̃атарасмим̣ руккхамӯле сан̃н̃а̄ведайитаниродхам̣ сама̄панно нисинно хоти. аддасам̣су кхо, па̄пима, гопа̄лака̄ пасупа̄лака̄ кассака̄ патха̄вино а̄йасмантам̣ сан̃джӣвам̣ ан̃н̃атарасмим̣ руккхамӯле сан̃н̃а̄ведайитаниродхам̣ сама̄паннам̣, дисва̄на тесам̣ етадахоси – ‘аччхарийам̣ вата бхо, аббхутам̣ вата бхо, айам̣ саман̣о нисиннако ка̄лан̇като, ханда нам̣ даха̄ма̄’ти.
‘‘атха кхо те, па̄пима, гопа̄лака̄ пасупа̄лака̄ кассака̄ патха̄вино тин̣ан̃ча кат̣т̣хан̃ча гомайан̃ча сам̣кад̣д̣хитва̄ а̄йасмато сан̃джӣвасса ка̄йе упачинитва̄ аггим̣ датва̄ паккамим̣су. атха кхо, па̄пима, а̄йасма̄ сан̃джӣво тасса̄ раттийа̄ аччайена та̄йа сама̄паттийа̄ вут̣т̣хахитва̄ чӣвара̄ни паппхот̣етва̄ пуббан̣хасамайам̣ нива̄сетва̄ паттачӣварама̄да̄йа га̄мам̣ пин̣д̣а̄йа па̄виси. аддасам̣су кхо те, па̄пима, гопа̄лака̄ пасупа̄лака̄ кассака̄ патха̄вино а̄йасмантам̣ сан̃джӣвам̣ пин̣д̣а̄йа чарантам̣, дисва̄на несам̣ етадахоси – ‘аччхарийам̣ вата бхо, аббхутам̣ вата бхо, айам̣ саман̣о нисиннакова ка̄лан̇като, сва̄йам̣ пат̣исан̃джӣвито’ти. имина̄ кхо евам̣, па̄пима, парийа̄йена а̄йасмато сан̃джӣвасса сан̃джӣвотева саман̃н̃а̄ удапа̄дӣ’’ти (ма. ни. 1.507).
кха̄н̣укон̣д̣ан̃н̃аттхеро пана пакатийа̄ва сама̄паттибахуло, со ан̃н̃атарасмим̣ аран̃н̃е раттим̣ сама̄паттим̣ аппетва̄ нисӣди, пан̃часата̄ чора̄ бхан̣д̣акам̣ тхенетва̄ гаччханта̄ ‘‘ида̄ни амха̄кам̣ анупадам̣ гаччханта̄ наттхӣ’’ти виссамитука̄ма̄ бхан̣д̣акам̣ оропайама̄на̄ ‘‘кха̄н̣уко айа’’нти ман̃н̃ама̄на̄ тхерассева упари саббабхан̣д̣ака̄ни т̣хапесум̣. тесам̣ виссамитва̄ гаччханта̄нам̣ пат̣хамам̣ т̣хапитабхан̣д̣акасса гахан̣ака̄ле ка̄лапариччхедавасена тхеро вут̣т̣ха̄си. те тхерасса чалана̄ка̄рам̣ дисва̄ бхӣта̄ виравим̣су. тхеро ‘‘ма̄ бха̄йатха, упа̄сака̄, бхиккху аха’’нти а̄ха. те а̄гантва̄ вандитва̄ тхерагатена паса̄дена паббаджитва̄ саха пат̣исамбхида̄хи арахаттам̣ па̄пун̣им̣су. тато пабхути ча тхеро кха̄н̣укон̣д̣ан̃н̃аттхеро на̄ма ахоси. айаметтха пан̃чахи бхан̣д̣акасатехи аджджхоттхат̣асса тасса̄йасмато а̄ба̄дха̄бха̄во сама̄дхивиппха̄ра̄ иддхи.
уттара̄ (а. ни. ат̣т̣ха. 1.1.262) пана упа̄сика̄ ра̄джагахе маха̄дханасса пун̣н̣асса сет̣т̣хино дхӣта̄, кума̄рикака̄лейева саддхим̣ ма̄та̄питӯхи сота̄паттипхалам̣ патта̄, са̄ вайаппатта̄ ра̄джагахасет̣т̣хино махата̄ нибандхена тасса путтасса миччха̄дит̣т̣хикасса динна̄. са̄ буддхадассана̄йа дхаммассавана̄йа буддхаппамукхасса бхиккхусан̇гхасса да̄нан̃ча да̄тум̣ дхамман̃ча сотум̣ ока̄сам̣ алабхама̄на̄ упаддута̄ хутва̄ тасмим̣йева нагаре сиримам̣ на̄ма ган̣икам̣ паккоса̄петва̄ ока̄сакаран̣аттхамева питу гхара̄ва а̄нӣта̄ни пан̃чадасакаха̄пан̣асахасса̄ни тасса̄ датва̄ ‘‘име каха̄пан̣е гахетва̄ имам̣ ад̣д̣хама̄сам̣ сет̣т̣хипуттам̣ паричара̄хӣ’’ти там̣ са̄микасса аппетва̄ сайам̣ упосатхан̇га̄ни адхит̣т̣ха̄йа ‘‘имам̣ ад̣д̣хама̄сам̣ буддхадассана̄дӣни лабхисса̄мӣ’’ти тут̣т̣хама̄наса̄ йа̄ва пава̄ран̣а̄йа буддхаппамукхам̣ бхиккхусан̇гхам̣ ниманта̄петва̄ ад̣д̣хама̄сам̣ маха̄да̄нам̣ ада̄си, паччха̄бхаттам̣ маха̄насе кхаджджабходжджа̄дӣни сам̣видаха̄пети. тасса̄ са̄мико ‘‘све пава̄ран̣а̄’’ти сирима̄йа саха ва̄тапа̄не т̣хатва̄ бахи олокенто там̣ татха̄вичарантим̣ седакилиннам̣ чха̄рика̄йа окин̣н̣ам̣ ан̇га̄рамасимаккхитам̣ дисва̄ ‘‘аттано сампаттим̣ абхун̃джитва̄ кусалам̣ на̄ма кароти ба̄ла̄’’ти хаси. уттара̄пи там̣ олокетва̄ ‘‘сампара̄йаттхам̣ кусалам̣ на кароти ба̄ло’’ти хаси.
сирима̄ убхиннампи там̣ кирийам̣ дисва̄ ‘‘ахам̣ гхараса̄минӣ’’ти ман̃н̃ама̄на̄ исса̄паката̄ уттара̄йа куджджхитва̄ ‘‘дуккхам̣ уппа̄десса̄мӣ’’ти па̄са̄да̄ отарати. уттара̄ там̣ н̃атва̄ пӣт̣хаке нисӣдитва̄ там̣ меттена читтена пхари. сирима̄ па̄са̄да̄ оруйха маха̄насам̣ пависитва̄ пӯвапачанато ул̣ун̇капӯрам̣ паккутхитам̣ саппим̣ гахетва̄ тасса̄ маттхаке окири. там̣ падуминипан̣н̣е сӣтӯдакам̣ вийа виниват̣т̣етва̄ агама̄си. да̄сийо сиримам̣ хаттхехи па̄дехи потхетва̄ бхӯмийам̣ па̄тесум̣. уттара̄ метта̄джха̄нато вут̣т̣ха̄йа да̄сийо ва̄реси. сирима̄ уттарам̣ кхама̄песи. уттара̄ ‘‘све саттху пурато кхама̄пехӣ’’ти ватва̄ та̄йа ка̄йавеййа̄ват̣икам̣ йа̄чита̄йа бйан̃джанасампа̄данам̣ а̄чиккхи. са̄ там̣ сампа̄детва̄ аттано парива̄ра̄ пан̃часата̄ ган̣ика̄йо сасан̇гхам̣ саттха̄рам̣ паривиситва̄ ‘‘кхама̄панасаха̄йика̄ хотха̄’’ти ватва̄ пунадивасе татха̄ та̄хи ган̣ика̄хи саддхим̣ саттху бхаттакичча̄васа̄не саттха̄рам̣ вандитва̄ ‘‘ахам̣ бхагава̄ уттара̄йа апараджджхим̣, кхамату ме уттара̄’’ти а̄ха. саттха̄ ‘‘кхама, уттаре’’ти ватва̄ ‘‘кхама̄ми, бхагава̄’’ти вутте ‘‘аккодхена джине кодха’’нтиа̄дикам̣ (дха. па. 223) дхаммам̣ десеси. уттара̄ пуретарамева са̄микан̃ча сассусасуре ча саттху сантике упанеси. десана̄васа̄не те ча тайо джана̄, сабба̄ ча ган̣ика̄йо сота̄паттипхале патит̣т̣хахим̣сӯти. евам̣ уттара̄йа упа̄сика̄йа паккутхитасаппина̄ пӣл̣а̄бха̄во сама̄дхивиппха̄ра̄ иддхи.
са̄ма̄ватӣ упа̄сика̄ на̄ма косамбийам̣ уденасса ран̃н̃о аггамахесӣ. тасса хи ран̃н̃о пан̃часатапан̃часатаиттхипарива̄ра̄ тиссо аггамахесийо ахесум̣. та̄сам̣ са̄ма̄ватӣ бхаддийанагаре бхаддийасет̣т̣хино дхӣта̄. питари ка̄лан̇кате питу саха̄йакасса косамбийам̣ гхоситасет̣т̣хино гхаре пан̃часатаиттхипарива̄равад̣д̣хитам̣ вайаппаттам̣ ра̄джа̄ дисва̄ сан̃джа̄тасинехо сапарива̄раматтано гхарам̣ нетва̄ абхисекат̣т̣ха̄нам̣ ада̄си. чан̣д̣ападжджотасса ран̃н̃о дхӣта̄ ва̄суладатта̄ на̄ма ека̄ махесӣ. ма̄ган̣д̣ийабра̄хман̣асса дхӣта̄ бхагавато па̄дапарича̄рикам̣ катва̄ питара̄ диййама̄на̄ –
‘‘дисва̄на тан̣хам̣ аратим̣ раган̃ча, на̄хоси чхандо апи метхунасмим̣;
кимевидам̣ муттакарӣсапун̣н̣ам̣, па̄да̄пи нам̣ сампхуситум̣ на иччхе’’ти. (су. ни. 841) –
бхагавата̄ бха̄ситам̣ га̄тхам̣ сутва̄ бхагавати а̄гха̄там̣ бандхи. тасса̄ ма̄та̄питаро ма̄ган̣д̣ийасуттадесана̄васа̄не ана̄га̄мипхалам̣ патва̄ паббаджитва̄ арахаттам̣ па̄пун̣им̣су. тасса̄ чӯл̣апита̄ ма̄ган̣д̣ийо там̣ косамбим̣ нетва̄ ран̃н̃о ада̄си. са̄ ран̃н̃о ека̄ махесӣ.
атха кхо гхоситасет̣т̣хи куккут̣асет̣т̣хи па̄ва̄рикасет̣т̣хӣти тайо сет̣т̣хино локе татха̄гатуппа̄дам̣ сутва̄ джетаванам̣ саттху сантикам̣ гантва̄ дхаммам̣ сутва̄ сота̄паттипхалам̣ патва̄ ад̣д̣хама̄сам̣ буддхаппамукхасса бхиккхусан̇гхасса маха̄да̄нам̣ датва̄ саттху косамбигаманам̣ а̄йа̄читва̄ косамбим̣ гантва̄ гхосита̄ра̄мо куккут̣а̄ра̄мо па̄ва̄рика̄ра̄моти тайо джана̄ тайо а̄ра̄ме ка̄ра̄петва̄ анупуббена таттха а̄гатам̣ саттха̄рам̣ пат̣ипа̄т̣ийа̄ екекасмим̣ дивасе екекасмим̣ виха̄ре васа̄петва̄ екеко сасан̇гхасса бхагавато маха̄да̄намада̄си. атхекадивасам̣ тесам̣ упат̣т̣ха̄ко сумано на̄ма ма̄ла̄ка̄ро сет̣т̣хино а̄йа̄читва̄ сасан̇гхам̣ саттха̄рам̣ бходжетум̣ аттано гхаре нисӣда̄песи. тасмим̣ кхан̣е са̄ма̄ватийа̄ парича̄рика̄ кхуджджуттара̄ на̄ма да̄сӣ ат̣т̣ха каха̄пан̣е гахетва̄ тасса гхарам̣ агама̄си. со ‘‘сасан̇гхасса та̄ва саттхуно паривесанасаха̄йа̄ хохӣ’’ти а̄ха. са̄ татха̄ катва̄ саттху бхаттакичча̄васа̄не дхаммадесанам̣ сутва̄ сота̄панна̄ хутва̄ ан̃н̃ада̄ чатта̄ро каха̄пан̣е аттано а̄дийантӣ адиннам̣ а̄дийитум̣ абхаббатта̄ ат̣т̣хахи каха̄пан̣ехи пуппха̄ни а̄да̄йа са̄ма̄ватийа̄ упана̄меси. та̄йа пуппха̄нам̣ бахубха̄вака̄ран̣ам̣ пут̣т̣ха̄ муса̄ бхан̣итум̣ абхаббатта̄ йатха̄сабха̄вам̣ а̄ха. ‘‘аджджа касма̄ на ган̣хӣ’’ти вутта̄ ‘‘самма̄самбуддхасса дхаммам̣ сутва̄ аматам̣ саччха̄ка̄си’’нти а̄ха. ‘‘амма уттаре, там̣ дхаммам̣ амха̄кампи катхехӣ’’ти. ‘‘тена хи мам̣ нха̄петва̄ суддхам̣ ваттхайугам̣ датва̄ учче а̄сане нисӣда̄петва̄ сабба̄ нӣча̄санесу нисӣдатха̄’’ти а̄ха. та̄ сабба̄пи татха̄ карим̣су. са̄ секхапат̣исамбхидаппатта̄ арийаса̄вика̄ екам̣ ваттхам̣ нива̄сетва̄ екам̣ уттара̄сан̇гам̣ катва̄ бӣджаним̣ гахетва̄ та̄сам̣ дхаммам̣ десеси. са̄ма̄ватӣ ча пан̃часата̄ ча иттхийо сота̄паттипхалам̣ па̄пун̣им̣су. та̄ сабба̄пи кхуджджуттарам̣ вандитва̄ ‘‘амма, аджджато пат̣т̣ха̄йа веййа̄ваччам̣ акатва̄ амха̄кам̣ ма̄тут̣т̣ха̄не а̄чарийат̣т̣ха̄не ча т̣хатва̄ саттха̄ра̄ деситадеситам̣ дхаммам̣ сутва̄ амха̄кам̣ катхехӣ’’ти а̄хам̣су. са̄ татха̄ каронтӣ апарабха̄ге типит̣акадхара̄ хутва̄ саттха̄ра̄ бахуссута̄нам̣ упа̄сика̄нам̣ аггат̣т̣ха̄не т̣хапита̄ аггат̣т̣ха̄нам̣ лабхи. са̄ма̄ватимиссика̄ буддхасса дассанам̣ пихенти, дасабале антаравӣтхим̣ пат̣ипанне ва̄тапа̄несу аппахонтесу бхиттим̣ бхиндитва̄ саттха̄рам̣ олокенти, ванданапӯджанан̃ча каронти.
ма̄ган̣д̣ийа̄ таттха гата̄ та̄ни чхидда̄ни дисва̄ таттха ка̄ран̣ам̣ пуччхантӣ саттху а̄гатабха̄вам̣ н̃атва̄ бхагавати а̄гха̄тена та̄сампи куджджхитва̄ ‘‘маха̄ра̄джа, са̄ма̄ватимиссика̄нам̣ бахиддха̄ паттхана̄ аттхи, бхиттим̣ бхиндитва̄ саман̣ам̣ готамам̣ олокенти, катипа̄хена там̣ ма̄рессантӣ’’ти ра̄джа̄нам̣ а̄ха. ра̄джа̄ чхидда̄ни дисва̄пи тасса̄ вачанам̣ на саддахи, уддхаччхиддакава̄тапа̄на̄ни ка̄ра̄песи. пуна ма̄ган̣д̣ийа̄ ра̄джа̄нам̣ та̄су бхиндитука̄ма̄ ат̣т̣ха саджӣвакуккут̣е а̄хара̄петва̄ ‘‘маха̄ра̄джа, та̄сам̣ вӣмам̣санаттхам̣ име куккут̣е ма̄ретва̄ ‘маматтха̄йа пача̄хӣ’ти песехӣ’’ти а̄ха. ра̄джа̄ татха̄ песеси. та̄йа ‘‘па̄н̣а̄типа̄там̣ на карома̄’’ти вутте пуна ‘‘тасса саман̣асса готамасса пачитва̄ песехӣ’’ти а̄ха. ран̃н̃а̄ татха̄ песите ма̄ган̣д̣ийа̄ ат̣т̣ха ма̄ритакуккут̣е татха̄ ватва̄ песеси. са̄ма̄ватӣ пачитва̄ дасабаласса па̄хеси. ма̄ган̣д̣ийа̄ тенапи ра̄джа̄нам̣ копетум̣ на̄саккхи.
ра̄джа̄ пана тӣсу махесӣсу екекисса̄ васанат̣т̣ха̄не сатта сатта диваса̄ни васати. ра̄джа̄ аттано гаманат̣т̣ха̄нам̣ хаттхикантавӣн̣ам̣ а̄да̄йа гаччхати. ма̄ган̣д̣ийа̄ ран̃н̃о са̄ма̄ватийа̄ па̄са̄дагаманака̄ле да̄т̣ха̄ агадена дхова̄петва̄ вел̣упаббе паккхипа̄петва̄ екам̣ кан̣хасаппапотакам̣ а̄хара̄петва̄ антовӣн̣а̄йа паккхипитва̄ ма̄ла̄гул̣акена чхиддам̣ пидахи. там̣ ран̃н̃о таттха гатака̄ле апара̄парам̣ вичарантӣ вийа хутва̄ вӣн̣а̄чхиддато ма̄ла̄гул̣акам̣ апанеси. саппо никкхамитва̄ пассасанто пхан̣ам̣ катва̄ сайанапит̣т̣хе нипаджджи. са̄ а̄ха – ‘‘дхӣ саппо’’ти маха̄саддамака̄си. ра̄джа̄ саппам̣ дисва̄ куджджхи. са̄ма̄ватӣ ран̃н̃о куддхабха̄вам̣ н̃атва̄ пан̃чаннам̣ иттхисата̄нам̣ сан̃н̃амада̄си ‘‘аджджа одхисакаметта̄пхаран̣ена ра̄джа̄нам̣ пхаратха̄’’ти. сайампи татха̄ ака̄си. ра̄джа̄ сахассатха̄мадханум̣ а̄да̄йа джийам̣ пот̣хетва̄ са̄ма̄ватим̣ дхуре катва̄ сабба̄ та̄ иттхийо пат̣ипа̄т̣ийа̄ т̣хапа̄петва̄ висапӣтам̣ кхураппам̣ саннайхитва̄ дханум̣ пӯретва̄ ат̣т̣ха̄си. кхураппам̣ нева кхипитум̣, на оропитум̣ саккоти, гаттехи седа̄ муччанти, сарӣрам̣ ведхати, мукхато кхел̣о патати, ган̣хитаббагахан̣ам̣ на пассати, атха нам̣ са̄ма̄ватӣ ‘‘ким̣, маха̄ра̄джа, киламасӣ’’ти а̄ха. ‘‘а̄ма, деви, килама̄ми, авассайо ме хохӣ’’ти. ‘‘са̄дху, маха̄ра̄джа, кхураппам̣ патхавӣмукхам̣ карохӣ’’ти. ра̄джа̄ татха̄ ака̄си. са̄ ‘‘ран̃н̃о хаттхато кхураппам̣ муччатӯ’’ти адхит̣т̣ха̄си. тасмим̣ кхан̣е кхураппам̣ муччи. ра̄джа̄ там̣кхан̣ан̃н̃ева удаке нимуджджитва̄ аллаваттхо аллакесо са̄ма̄ватийа̄ па̄десу нипатитва̄ ‘‘кхама, деви, майхам̣ –
‘саммуйха̄ми памуйха̄ми, сабба̄ муйханти ме диса̄;
са̄ма̄ватӣ мам̣ та̄йассу, тван̃ча ме саран̣ам̣ бхава̄’’’ти. – а̄ха;
са̄ма̄ватӣ –
‘‘ма̄ мам̣ твам̣ саран̣ам̣ гаччха, йамахам̣ саран̣ам̣ гата̄;
саран̣ам̣ гаччха там̣ буддхам̣, тван̃ча ме саран̣ам̣ бхава̄’’ти. –
а̄ха. ра̄джа̄ ‘‘тена хи там̣ саран̣ам̣ гаччха̄ми саттха̄ран̃ча, варан̃ча те даммӣ’’ти а̄ха. са̄ ‘‘варо гахито хоту, маха̄ра̄джа̄’’ти а̄ха. ра̄джа̄ саттха̄рам̣ упасан̇камитва̄ саран̣ам̣ гантва̄ нимантетва̄ буддхаппамукхасса сан̇гхасса сатта̄хам̣ маха̄да̄нам̣ датва̄ ‘‘са̄ма̄ватим̣ варам̣ ган̣ха̄хӣ’’ти а̄ха. ‘‘са̄дху, маха̄ра̄джа, имам̣ ме варам̣ дехи, саттха̄ пан̃чахи бхиккхусатехи саддхим̣ идха̄гаччхату, дхаммам̣ сосса̄мӣ’’ти а̄ха. ра̄джа̄ саттха̄рам̣ вандитва̄ ‘‘бханте, пан̃чахи бхиккхусатехи саддхим̣ нибаддхам̣ идха̄гаччхатха, са̄ма̄ватимиссика̄ ‘дхаммам̣ сосса̄ма̄’ти вадантӣ’’ти а̄ха. саттха̄ ‘‘маха̄ра̄джа, буддха̄нам̣ на̄ма екат̣т̣ха̄нам̣ нибаддхам̣ гантум̣ на ват̣т̣ати, маха̄джанопи пачча̄сӣсатӣ’’ти а̄ха. ‘‘тена хи, бханте, бхиккхӯ а̄н̣а̄петха̄’’ти. саттха̄ а̄нандаттхерам̣ а̄н̣а̄песи. тхеро пан̃ча бхиккхусата̄ни а̄да̄йа нибаддхам̣ ра̄джакулам̣ гаччхати. та̄пи девӣпамукха̄ иттхийо тхерам̣ бходжетва̄ дхаммам̣ сун̣им̣су. са̄ма̄ватин̃ча саттха̄ метта̄виха̄рӣнам̣ упа̄сика̄нам̣ аггат̣т̣ха̄не т̣хапесӣти. евам̣ ран̃н̃о кхураппам̣ мун̃читум̣ ависаханабха̄во са̄ма̄ватийа̄ упа̄сика̄йа сама̄дхивиппха̄ра̄ иддхӣти. еттха ча авеччаппаса̄дена ва̄ окаппанапаса̄дена ва̄ ратанаттайасаран̣агаманена ва̄ ратанаттайам̣ упа̄сатӣти упа̄сика̄ти вуччатӣти.
17. арийиддхиниддесе арийа̄ иддхӣти четовасиппатта̄нам̣ кхӣн̣а̄саваарийа̄нам̣йева самбхавато арийа̄ иддхӣти вуччатӣти. идха бхиккхӯти имасмим̣ са̄сане кхӣн̣а̄саво бхиккху. анит̣т̣хе ваттхусминти а̄рамман̣апакатийа̄ амана̄пе ваттхусмим̣ сатте ва̄ сан̇кха̄ре ва̄. метта̄йа ва̄ пхаратӣти сатто че хоти, метта̄бха̄вана̄йа пхарати. дха̄туто ва̄ упасам̣харатӣти сан̇кха̄ро че хоти, ‘‘дха̄туматта’’нти дха̄туманасика̄рам̣ упасам̣харати. саттепи дха̄тӯпасам̣ха̄ро ват̣т̣ати. асубха̄йа ва̄ пхаратӣти сатто че, асубхабха̄вана̄йа пхарати. аниччато ва̄ упасам̣харатӣти сан̇кха̄ро че, ‘‘аничча’’нти манасика̄рам̣ упасам̣харати. тадубхайанти там̣ убхайам̣. упеккхакоти чхал̣ан̇гупеккха̄йа упеккхако. сатоти сативепуллаппаттатта̄. сампаджа̄ноти пан̃н̃а̄йа сампаджа̄нака̄ритта̄. чаккхуна̄ рӯпам̣ дисва̄ти ка̄ран̣авасена чаккхӯти ладдхавоха̄рена рӯпадассанасаматтхена чаккхувин̃н̃а̄н̣ена рӯпам̣ дисва̄. пора̄н̣а̄ пана̄ху – ‘‘чаккху рӯпам̣ на пассати ачиттакатта̄, читтам̣ на пассати ачаккхукатта̄, два̄ра̄рамман̣асан̇гхат̣т̣ане пана паса̄даваттхукена читтена пассати. ӣдисӣ панеса̄ ‘дхануна̄ виджджхатӣ’тиа̄дӣсу вийа сасамбха̄ракатха̄ на̄ма хоти. тасма̄ чаккхувин̃н̃а̄н̣ена рӯпам̣ дисва̄ти айаметтха аттхо’’ти (дха. са. ат̣т̣ха. 1352). атха ва̄ чаккхуна̄ каран̣абхӯтена рӯпам̣ дисва̄ти аттхо. нева сумано хотӣти гехаситасоманассапат̣иккхепо, на кирийабхӯта̄йа соманассаведана̄йа. на думманоти саббадоманассапат̣иккхепо. упеккхако вихаратӣти ит̣т̣ха̄нит̣т̣ха̄рамман̣а̄па̄тхе парисуддхапакатибха̄ва̄виджахана̄ка̄рабхӯта̄йа чхасу два̄ресу паваттанато ‘‘чхал̣ан̇гупеккха̄’’ти ладдхана̄ма̄йа татрамаджджхаттупеккха̄йа упеккхако вихарати. сотена саддам̣ сутва̄тиа̄дӣсупи есева найо.
18. каммавипа̄каджиддхиниддесе саббесам̣ паккхӣнанти саббесам̣ паккхиджа̄та̄нам̣ джха̄на̄бхин̃н̃а̄ вина̄йева а̄ка̄сена гаманам̣. татха̄ саббесам̣ дева̄нам̣ а̄ка̄сагаманам̣ дассана̄дӣни ча. екачча̄нам̣ манусса̄нанти пат̣хамакаппика̄нам̣ манусса̄нам̣. екачча̄нам̣ винипа̄тика̄нанти пийан̇карама̄та̄ пунаббасума̄та̄ пхуссамитта̄ дхаммагутта̄тиевама̄дӣнам̣ сукхасамуссайато винипатитатта̄ винипа̄тика̄нам̣ ан̃н̃есан̃ча пета̄нам̣ на̄гасупан̣н̣а̄нан̃ча а̄ка̄сагамана̄дикам̣ каммавипа̄каджа̄ иддхи.
пун̃н̃авато иддхиниддесе ра̄джа̄ти дхаммена паресам̣ ран̃джанато ра̄джа̄. ратаначаккам̣ ваттетӣти чаккаваттӣ. веха̄сам̣ гаччхатӣти аччантасам̣йогаттхе упайогавачанам̣. чатуран̇гинийа̄ти хаттхиассаратхапаттисан̇кха̄тачатуан̇гаватийа̄. сена̄ти тесам̣ самӯхаматтамева. антамасоти хет̣т̣химантато. ассабандха̄ на̄ма асса̄нам̣ раккхака̄. гопуриса̄ на̄ма гуннам̣ раккхака̄. упа̄да̄йа̄ти ависсаджджетва̄. евам̣ тесам̣ веха̄сагаманан̃ча пун̃н̃авато иддхӣти аттхо.
джотикасса гахапатисса пун̃н̃авато иддхӣти джотико на̄ма пуббе паччекабуддхесу ката̄дхика̄ро ра̄джагаханагаре сет̣т̣хи. тасса кира джа̄тадивасе сакаланагаре сабба̄вудха̄ни джалим̣су, саббесам̣ ка̄йа̄рул̣ха̄ни а̄бхаран̣а̄нипи паджджалита̄ни вийа обха̄сам̣ мун̃чим̣су, нагарам̣ екападжджотам̣ ахоси. атхасса на̄маггахан̣адивасе сакаланагарасса екаджотибхӯтатта̄ джотикоти на̄мам̣ карим̣су. атхасса вайаппаттака̄ле гехакаран̣аттха̄йа бхӯмитале содхийама̄не сакко девара̄джа̄ а̄гантва̄ сол̣асакарӣсаматте т̣ха̄не патхавим̣ бхиндитва̄ саттаратанамайам̣ саттабхӯмикам̣ па̄са̄дам̣ ут̣т̣ха̄песи, па̄са̄дам̣ париккхипитва̄ саттаратанамайе саттадва̄ракот̣т̣хакайутте саттапа̄ка̄ре ут̣т̣ха̄песи, па̄ка̄рапарийанте чатусат̣т̣хи каппаруккхе ут̣т̣ха̄песи, па̄са̄дасса чатӯсу кан̣н̣есу йоджаникатига̄вутикадвига̄вутикаекага̄вутика̄ чатассо нидхикумбхийо ут̣т̣ха̄песи. па̄са̄дасса чатӯсу кан̣н̣есу тарун̣ата̄лаккхандхаппама̄н̣а̄ чатассо суван̣н̣амайа̄ уччхуйат̣т̣хийо ниббаттим̣су. та̄сам̣ ман̣имайа̄ни патта̄ни суван̣н̣амайа̄ни пабба̄ни ахесум̣. саттасу два̄ракот̣т̣хакесу екекасмим̣ екадвитичатупан̃чачхасаттайаккхасахассапарива̄ра̄ сатта йаккха̄ а̄раккхам̣ ган̣хим̣су.
бимбиса̄рамаха̄ра̄джа̄ па̄са̄да̄дӣнам̣ ут̣т̣ха̄нам̣ сутва̄ сет̣т̣хичхаттам̣ пахин̣и. со джотикасет̣т̣хӣти сакаладжамбудӣпе па̄кат̣о хутва̄ уттаракуруто девата̄хи а̄нетва̄ сиригаббхе нисӣда̄пита̄йа екан̃ча тан̣д̣улана̄л̣им̣ тайо ча джотипа̄са̄н̣е гахетва̄ а̄гата̄йа бхарийа̄йа саддхим̣ тасмим̣ па̄са̄де маха̄сампаттим̣ анубхаванто васи. тесам̣ йа̄ваджӣвам̣ та̄йа екатан̣д̣улана̄л̣ийа̄ бхаттам̣ пахоси. саче кира те сакат̣асатампи тан̣д̣ула̄нам̣ пӯретука̄ма̄ хонти, са̄ тан̣д̣улана̄л̣ийева хутва̄ тит̣т̣хати. бхаттапачанака̄ле тан̣д̣уле уккхалийам̣ паккхипитва̄ тесам̣ па̄са̄н̣а̄нам̣ упари т̣хапенти. па̄са̄н̣а̄ та̄вадева паджджалитва̄ бхатте паккаматте нибба̄йанти. тенева сан̃н̃а̄н̣ена бхаттасса паккабха̄вам̣ джа̄нанти. сӯпеййа̄дипачанака̄лепи есева найо. евам̣ тесам̣ джотипа̄са̄н̣ехи а̄ха̄ро паччати, ман̣иа̄локена васанти. аггисса ва̄ дӣпасса ва̄ обха̄самева на джа̄ним̣су. джотикасса кира еварӯпа̄ сампаттӣти сакаладжамбудӣпе па̄кат̣о ахоси. маха̄джано йа̄на̄дӣхи дассанаттха̄йа а̄гаччхати. джотикасет̣т̣хи а̄гата̄гата̄нам̣ уттаракурутан̣д̣ула̄нам̣ бхаттам̣ да̄пети, ‘‘каппаруккхехи ваттха̄бхаран̣а̄ни ган̣хантӯ’’ти а̄н̣а̄пети, ‘‘га̄вутиканидхикумбхийа̄ мукхам̣ вивара̄петва̄ йа̄панаматтам̣ ган̣хантӯ’’ти а̄н̣а̄пети. сакаладжамбудӣпава̄сикесу дханам̣ гахетва̄ гаччхантесу нидхикумбхийа̄ ан̇гуламаттампи ӯнам̣ на̄хосӣти айамасса пун̃н̃авато иддхи.
джат̣иласса гахапатисса пун̃н̃авато иддхӣти джат̣ило на̄ма кассапасса бхагавато дха̄тучетийе ката̄дхика̄ро таккасила̄йам̣ сет̣т̣хи. тасса кира ма̄та̄ ба̄ра̄н̣асийам̣ сет̣т̣хидхӣта̄ абхирӯпа̄ ахоси. там̣ паннарасасол̣асавассуддесикака̄ле а̄раккханаттха̄йа саттабхӯмикасса па̄са̄дасса упаритале ва̄сайим̣су. там̣ екадивасам̣ ва̄тапа̄нам̣ виваритва̄ бахи олокийама̄нам̣ а̄ка̄сена гаччханто виджджа̄дхаро дисва̄ уппаннасинехо ва̄тапа̄нена пависитва̄ та̄йа саддхим̣ сантхавамака̄си. са̄ тена габбхам̣ ган̣хи. атха нам̣ да̄сӣ дисва̄ ‘‘амма, ким̣ ида’’нти ватва̄ ‘‘хоту, кассачи ма̄ а̄чиккхӣ’’ти вутта̄ бхайена тун̣хӣ ахоси. са̄пи дасаме ма̄се путтам̣ виджа̄йитва̄ навабха̄джанам̣ а̄хара̄петва̄ таттха там̣ да̄ракам̣ нипаджджа̄петва̄ там̣ бха̄джанам̣ пидахитва̄ упари пуппхада̄ма̄ни т̣хапетва̄ ‘‘имам̣ сӣсена уккхипитва̄ гантва̄ ган̇га̄йа виссаджджехи, ‘ким̣ ида’нти ча пут̣т̣ха̄ ‘аййа̄йа ме баликамма’нти вадеййа̄сӣ’’ти да̄сим̣ а̄н̣а̄песи. са̄ татха̄ ака̄си. хет̣т̣ха̄ган̇га̄йапи две иттхийо нха̄йама̄на̄ там̣ бха̄джанам̣ удакена а̄харийама̄нам̣ дисва̄ ека̄ ‘‘майхетам̣ бха̄джана’’нти а̄ха. ека̄ ‘‘йам̣ етасса анто, там̣ майха’’нти ватва̄ бха̄джане сампатте там̣ а̄да̄йа тхале т̣хапетва̄ виваритва̄ да̄ракам̣ дисва̄ ека̄ ‘‘мама бха̄джана’’нти вуттатта̄ ‘‘да̄рако мамева хотӣ’’ти а̄ха. ека̄ ‘‘йам̣ бха̄джанасса анто, там̣ мама̄’’ти вуттатта̄ ‘‘мама да̄рако’’ти а̄ха. та̄ вивадама̄на̄ виниччхайам̣ гантва̄ амаччесу виниччхитум̣ асакконтесу ран̃н̃о сантикам̣ агамам̣су. ра̄джа̄ та̄сам̣ вачанам̣ сутва̄ ‘‘твам̣ да̄ракам̣ ган̣ха, твам̣ бха̄джана’’нти а̄ха. йа̄йа пана да̄рако ладдхо, са̄ маха̄качча̄йанаттхерасса упат̣т̣ха̄йика̄ хоти. са̄ там̣ да̄ракам̣ ‘‘тхерасса сантике пабба̄джесса̄мӣ’’ти посеси. тасса джа̄тадивасе габбхамаласса дховитва̄ анапанӣтатта̄ кеса̄ джат̣ита̄ хутва̄ ат̣т̣хам̣су. тенасса джат̣илотева на̄мам̣ акам̣су.
тасса падаса̄ вичаран̣ака̄ле тхеро там̣ гехам̣ пин̣д̣а̄йа па̄виси. упа̄сика̄ тхерам̣ нисӣда̄петва̄ а̄ха̄рамада̄си. тхеро да̄ракам̣ дисва̄ ‘‘упа̄сике, да̄рако те ладдхо’’ти пуччхи. ‘‘а̄ма, бханте, има̄хам̣ тумха̄кам̣ сантике пабба̄джессанти посеси’’нти а̄ха. тхеро ‘‘са̄дхӯ’’ти там̣ а̄да̄йа гаччханто ‘‘аттхи ну кхо имасса гихисампаттим̣ анубхавитум̣ пун̃н̃акамма’’нти олокенто ‘‘маха̄пун̃н̃о сатто маха̄сампаттим̣ анубхависсати, дахаро ева ча та̄ва, н̃а̄н̣ампи та̄васса парипа̄кам̣ на гаччхатӣ’’ти чинтетва̄ там̣ а̄да̄йа таккасила̄йам̣ екасса упат̣т̣ха̄касса гехам̣ агама̄си. со тхерам̣ вандитва̄ т̣хито да̄ракам̣ дисва̄ ‘‘да̄рако, бханте, ладдхо’’ти пуччхи. ‘‘а̄ма, упа̄сака, паббаджиссати, дахаро та̄ва тава сантике хотӯ’’ти. со ‘‘са̄дху, бханте’’ти там̣ путтат̣т̣ха̄не т̣хапетва̄ пат̣иджагги. тасса пана гехе два̄даса васса̄ни бхан̣д̣акам̣ уссаннам̣ хоти. со га̄мантарам̣ гаччханто саббампи там̣ бхан̣д̣акам̣ а̄пан̣ам̣ а̄харитва̄ тасса тасса бхан̣д̣акасса мӯлам̣ а̄чиккхитва̄ ‘‘идан̃чидан̃ча еттакам̣ на̄ма дханам̣ гахетва̄ дадеййа̄сӣ’’ти ватва̄ пакка̄ми.
там̣ дивасам̣ нагарапаригга̄хика̄ девата̄ антамасо джӣракамаричаматтакена̄пи аттхике тассева а̄пан̣а̄бхимукхе карим̣су. со два̄даса васса̄ни уссаннабхан̣д̣акам̣ екадивасенева виккин̣и. кут̣умбико а̄гантва̄ а̄пан̣е кин̃чи адисва̄ ‘‘саббам̣ те, та̄та, бхан̣д̣акам̣ на̄сита’’нти а̄ха. ‘‘на на̄ситам̣, та̄та, саббам̣ тумхехи вуттанайена виккин̣итам̣, идам̣ асукасса мӯлам̣, идам̣ асукасса мӯла’’нти саббамӯлам̣ тассева аппеси. кут̣умбико пасӣдитва̄ ‘‘анаггхо пурисо йаттха каттхачи джӣвитум̣ саматтхо’’ти аттано вайаппаттам̣ дхӣтарам̣ тасса датва̄ ‘‘гехамасса каротха̄’’ти пурисе а̄н̣а̄петва̄ нит̣т̣хите гехе ‘‘гаччхатха тумхе, аттано гехе васатха̄’’ти а̄ха. атхасса гехапависанака̄ле екена па̄дена умма̄ре аккантаматте гехасса паччхимабха̄ге бхӯмит̣т̣ха̄не асӣтихаттхо суван̣н̣апаббато ут̣т̣хахи. ра̄джа̄ кира джат̣иласса гехе бхӯмим̣ бхиндитва̄ суван̣н̣апаббато ут̣т̣хитоти сутва̄ тасса сет̣т̣хичхаттам̣ песеси. со джат̣иласет̣т̣хи на̄ма ахосӣти айамасса пун̃н̃авато иддхи.
мен̣д̣акасса сет̣т̣хисса пун̃н̃авато иддхӣти (маха̄ва. 296) мен̣д̣ако на̄ма випассимхи бхагавати ката̄дхика̄ро магадхарат̣т̣хе бхаддийанагаре сет̣т̣хи. тасса кира паччхимагехе ат̣т̣хакарӣсаматте т̣ха̄не хаттхиассаусабхаппама̄н̣а̄ суван̣н̣амен̣д̣ака̄ патхавим̣ бхиндитва̄ пит̣т̣хийа̄ пит̣т̣хим̣ пахарама̄на̄ ут̣т̣хахим̣су, тесам̣ мукхесу пан̃чаван̣н̣а̄нам̣ сутта̄нам̣ ген̣д̣ука̄ паккхитта̄ хонти. саппителамадхупха̄н̣ита̄дӣхи ча ваттхаччха̄данахиран̃н̃асуван̣н̣а̄дӣхи ча аттхе сати тесам̣ мукхато ген̣д̣укам̣ апаненти. екассапи мен̣д̣акасса мукхато сакаладжамбудӣпава̄сӣнам̣ пахонакам̣ саппителамадхупха̄н̣итаваттхаччха̄данахиран̃н̃асуван̣н̣ам̣ никкхамати. тато пат̣т̣ха̄йеса мен̣д̣акасет̣т̣хӣти пан̃н̃а̄йӣти айамасса пун̃н̃авато иддхи.
гхоситасса гахапатисса пун̃н̃авато иддхӣти гхосито (а. ни. ат̣т̣ха. 1.1.260-261) на̄ма паччекасамбуддхе ката̄дхика̄ро саккарат̣т̣хе косамбийам̣ сет̣т̣хи. со кира девалокато чавитва̄ косамбийам̣ нагарасобхинийа̄ куччхисмим̣ ниббатти. са̄ там̣ виджа̄тадивасе суппе сайа̄петва̄ сан̇ка̄ракӯт̣е чхад̣д̣а̄песи. да̄ракам̣ ка̄касунакха̄ парива̄ретва̄ нисӣдим̣су. еко пурисо там̣ дисва̄ва путтасан̃н̃ам̣ пат̣илабхитва̄ ‘‘путто ме ладдхо’’ти гехам̣ неси. тада̄ косамбикасет̣т̣хи пурохитам̣ дисва̄ ‘‘ким̣, а̄чарийа, аджджа те титхикаран̣анаккхатта̄дайо олокита̄’’ти пуччхитва̄ ‘‘а̄ма, маха̄сет̣т̣хӣ’’ти вутте ‘‘джанападасса ким̣ бхависсатӣ’’ти пуччхи. ‘‘имасмим̣ нагаре аджджа джа̄тада̄рако джет̣т̣хасет̣т̣хи бхависсатӣ’’ти а̄ха. тада̄ сет̣т̣хино бхарийа̄ гаругаббха̄ хоти, тасма̄ со сӣгхам̣ гехам̣ песеси ‘‘гаччха, джа̄на̄хи нам̣ виджа̄та̄ ва̄, на ва̄’’ти. ‘‘на виджа̄та̄’’ти сутва̄ гехам̣ гантва̄ ка̄л̣им̣ на̄ма да̄сим̣ паккоситва̄ сахассам̣ датва̄ ‘‘гаччха, имасмим̣ нагаре упадха̄ретва̄ аджджа джа̄тада̄ракам̣ ган̣хитва̄ ехӣ’’ти а̄ха. са̄ упадха̄рентӣ там̣ гехам̣ гантва̄ там̣ да̄ракам̣ там̣ дивасам̣ джа̄там̣ н̃атва̄ сахассам̣ датва̄ а̄нетва̄ сет̣т̣хино дассеси. сет̣т̣хи ‘‘саче ме дхӣта̄ джа̄йиссати, та̄йа нам̣ саддхим̣ нива̄сетва̄ сет̣т̣хит̣т̣ха̄насса са̄микам̣ карисса̄ми. саче путто джа̄йиссати, гха̄тесса̄ми на’’нти чинтетва̄ там̣ гехе вад̣д̣ха̄песи.
атхасса бхарийа̄ катипа̄хаччайена путтам̣ виджа̄йи. сет̣т̣хи ‘‘имасмим̣ асати мама путто сет̣т̣хит̣т̣ха̄нам̣ лабхиссати. ида̄нева нам̣ ма̄ретум̣ ват̣т̣атӣ’’ти ка̄л̣им̣ а̄мантетва̄ ‘‘гаччха дже, ваджато гуннам̣ никкхаманавела̄йа ваджадва̄рамаджджхе имам̣ тирийам̣ нипаджджа̄пехи, га̄вийо нам̣ маддитва̄ ма̄рессанти, маддита̄маддитабха̄вам̣ панасса н̃атва̄ ехӣ’’ти а̄ха. са̄ гантва̄ гопа̄лакена ваджадва̄ре виват̣аматтейева там̣ татха̄ нипаджджа̄песи. гоган̣аджет̣т̣хако усабхо ан̃н̃асмим̣ ка̄ле саббапаччха̄ никкхамантопи там̣дивасам̣ саббапат̣хамам̣ никкхамитва̄ да̄ракам̣ чатуннам̣ па̄да̄нам̣ антаре катва̄ ат̣т̣ха̄си. анекасата̄ га̄во усабхасса две пасса̄ни гхам̣сантийо никкхамим̣су. гопа̄лакопи ‘‘айам̣ усабхо пуббе саббапаччха̄ никкхамати, аджджа пана пат̣хамам̣ никкхамитва̄ два̄рамаджджхе ниччалова т̣хито, ким̣ ну кхо ета’’нти чинтетва̄ гантва̄ тасса хет̣т̣ха̄ нипаннам̣ да̄ракам̣ дисва̄ путтасинехам̣ пат̣илабхитва̄ ‘‘путто ме ладдхо’’ти гехам̣ неси.
ка̄л̣ӣ гантва̄ сет̣т̣хина̄ пуччхита̄ таматтхам̣ а̄рочетва̄ ‘‘гаччха, нам̣ пуна имам̣ сахассам̣ датва̄ а̄нехӣ’’ти вутта̄ пуна а̄нетва̄ ада̄си. атха нам̣ сет̣т̣хи а̄ха – ‘‘амма ка̄л̣и, имасмим̣ нагаре пан̃часакат̣асата̄ни паччӯсака̄ле ут̣т̣ха̄йа ва̄н̣иджджа̄йа гаччханти, твам̣ имам̣ нетва̄ чаккамагге нипаджджа̄пехи, гон̣а̄ ва̄ нам̣ маддиссанти, чаккам̣ ва̄ чхиндиссати, паваттин̃часса н̃атва̄ а̄гаччхеййа̄сӣ’’ти. са̄ гантва̄ чаккамагге нипаджджа̄песи. са̄кат̣икаджет̣т̣хако пурато ахоси. атхасса гон̣а̄ там̣ т̣ха̄нам̣ патва̄ дхурам̣ чхад̣д̣есум̣, пунаппунам̣ а̄ропетва̄ па̄джийама̄на̄пи пурато на гаччхим̣су. евам̣ тасса техи саддхим̣ ва̄йамантассева арун̣ам̣ ут̣т̣хахи. со ‘‘ким̣ на̄ма гон̣а̄ карим̣сӯ’’ти маггам̣ олокенто да̄ракам̣ дисва̄ ‘‘бха̄рийам̣ вата камма’’нти чинтетва̄ ‘‘путто ме ладдхо’’ти тут̣т̣хама̄насо там̣ гехам̣ неси.
ка̄л̣ӣпи гантва̄ сет̣т̣хина̄ пуччхита̄ там̣ паваттим̣ а̄чиккхитва̄ ‘‘гаччха, нам̣ пуна сахассам̣ датва̄ а̄нехӣ’’ти вутта̄ татха̄ ака̄си. атха нам̣ сет̣т̣хи а̄ха – ‘‘ида̄ни нам̣ а̄макасуса̄нам̣ нетва̄ гаччхантаре нипаджджа̄пехи, таттха сунакха̄дӣхи кха̄дито, амануссена ва̄ пахат̣о мариссати, мата̄матабха̄ван̃часса джа̄нитва̄ а̄гаччхеййа̄сӣ’’ти. са̄ там̣ нетва̄ таттха нипаджджа̄петва̄ екаманте ат̣т̣ха̄си. там̣ сунакха̄дайо ва̄ амануссо ва̄ упасан̇камитум̣ на̄саккхим̣су. атхеко аджапа̄ло аджа̄ гочарам̣ ненто суса̄напассена гаччхати. ека̄ аджа̄ пан̣н̣а̄ни кха̄дама̄на̄ гаччхантарам̣ пависитва̄ да̄ракам̣ дисва̄ джан̣н̣укехи т̣хатва̄ да̄ракасса тханам̣ ада̄си. аджапа̄лакена ‘‘хе хе’’ти садде катепи на никкхами. со ‘‘йат̣т̣хийа̄ нам̣ пахаритва̄ нӣхарисса̄мӣ’’ти гаччхантарам̣ павит̣т̣хо джан̣н̣укехи т̣хатва̄ да̄ракам̣ кхӣрам̣ па̄йантим̣ дисва̄ да̄раке путтасинехам̣ пат̣илабхитва̄ ‘‘путто ме ладдхо’’ти а̄да̄йа пакка̄ми.
ка̄л̣ӣ гантва̄ сет̣т̣хина̄ пуччхита̄ там̣ паваттим̣ а̄чиккхитва̄ ‘‘гаччха, нам̣ пуна сахассам̣ датва̄ а̄нехӣ’’ти вутта̄ татха̄ ака̄си. айа нам̣ сет̣т̣хи а̄ха – ‘‘амма, имам̣ а̄да̄йа чорапапа̄тапаббатам̣ абхирухитва̄ папа̄те кхипа, паббатакуччхийам̣ пат̣ихан̃н̃ама̄но кхан̣д̣а̄кхан̣д̣ико хутва̄ бхӯмийам̣ патиссати, мата̄матабха̄ван̃часса н̃атва̄ а̄гаччхеййа̄сӣ’’ти. са̄ там̣ татха̄ нетва̄ паббатаматтхаке т̣хатва̄ кхипи. там̣ кхо пана паббатакуччхим̣ нисса̄йа маха̄вел̣угумбо паббата̄нуса̄ренева вад̣д̣хи, тасса маттхакам̣ гханаджа̄то джин̃джукагумбо аваттхари. да̄рако патанто коджаве вийа тасмим̣ пати. там̣ дивасан̃ча нал̣ака̄раджет̣т̣хакасса вен̣убали патто хоти. со путтена саддхим̣ гантва̄ там̣ вел̣угумбам̣ чхиндитум̣ а̄рабхи. тасмим̣ чалите да̄рако саддамака̄си. со да̄ракасаддо вийа̄ти екена пассена абхирухитва̄ там̣ дисва̄ ‘‘путто ме ладдхо’’ти тут̣т̣хачитто а̄да̄йа гато. ка̄л̣ӣ гантва̄ сет̣т̣хина̄ пуччхита̄ там̣ паваттим̣ а̄чиккхитва̄ ‘‘гаччха, нам̣ пуна сахассам̣ датва̄ а̄нехӣ’’ти вутта̄ татха̄ ака̄си.
сет̣т̣хино идан̃чидан̃ча каронтассева да̄рако вад̣д̣хито. маха̄гхосавачанатта̄ часса гхоситотева на̄мам̣ ахоси. со сет̣т̣хино аккхимхи кан̣т̣ако вийа кха̄йи, уджукам̣ олокетумпи на висахи. атхасса маран̣ӯпа̄йам̣ чинтенто аттано кумбхака̄расса сантикам̣ гантва̄ тасса ‘‘када̄ а̄ва̄пам̣ а̄лимпессасӣ’’ти пуччхитва̄ ‘‘све’’ти вутте ‘‘тена хи идам̣ сахассам̣ ган̣хитва̄ мамекам̣ каммам̣ карохӣ’’ти а̄ха. ‘‘ким̣ са̄мӣ’’ти? ‘‘еко ме аваджа̄тапутто аттхи, там̣ тава сантикам̣ песисса̄ми, атха нам̣ габбхам̣ павесетва̄ тин̣ха̄йа ва̄сийа̄ кхан̣д̣а̄кхан̣д̣икам̣ чхиндитва̄ ча̄т̣ийам̣ паккхипитва̄ а̄ва̄пе павесеййа̄сӣти. идам̣ те сахассам̣ саччака̄расадисам̣, уттарим̣ пана те каттаббайуттакам̣ паччха̄ карисса̄мӣ’’ти. кумбхака̄ро ‘‘са̄дхӯ’’ти сампат̣иччхи.
сет̣т̣хи пунадивасе гхоситам̣ паккоситва̄ ‘‘хиййо майа̄ кумбхака̄ро екам̣ каммам̣ а̄н̣атто, ехи, твам̣ та̄та, тасса сантикам̣ гантва̄ евам̣ вадехи ‘хиййо кира ме питара̄ а̄н̣аттам̣ каммам̣ ниппха̄дехӣ’’’ти пахин̣и. со ‘‘са̄дхӯ’’ти агама̄си. там̣ таттха гаччхантам̣ итаро сет̣т̣хино путто да̄ракехи саддхим̣ гул̣акакӣл̣ам̣ кӣл̣анто дисва̄ паккоситва̄ ‘‘кухим̣ гаччхасӣ’’ти пуччхитва̄ питу са̄санам̣ гахетва̄ ‘‘кумбхака̄расса сантика’’нти вутте ‘‘ахам̣ таттха гамисса̄ми, име мам̣ да̄рака̄ бахулаккхам̣ джиним̣су, там̣ ме пат̣иджинитва̄ дехӣ’’ти а̄ха. ‘‘ахам̣ питу бха̄йа̄мӣ’’ти. ‘‘ма̄ бха̄йи, бха̄тика, ахам̣ там̣ са̄санам̣ харисса̄мӣ’’ти. ‘‘бахӯхи джито йа̄ва̄хам̣ а̄гаччха̄ми, та̄ва ме лаккхам̣ пат̣иджина̄хӣ’’ти. гхосито кира гул̣акакӣл̣а̄йам̣ чхеко, тена нам̣ евам̣ нибандхи. сопи там̣ ‘‘тена хи гантва̄ кумбхака̄рам̣ вадехи ‘питара̄ кира ме хиййо екам̣ каммам̣ а̄н̣аттам̣, там̣ ниппха̄дехӣ’’’ти уййоджеси. со тасса сантикам̣ гантва̄ татха̄ авача. атха нам̣ кумбхака̄ро сет̣т̣хина̄ вуттанийа̄мена ма̄ретва̄ а̄ва̄пе кхипи. гхоситопи дивасабха̄гам̣ кӣл̣итва̄ са̄йанхасамайева гехам̣ гантва̄ ‘‘ким̣, та̄та, на гатосӣ’’ти вутте аттано агатака̄ран̣ан̃ча канит̣т̣хасса гатака̄ран̣ан̃ча а̄рочеси. сет̣т̣хи ‘‘дхӣ дхӣ’’ти маха̄виравам̣ виравитва̄ сакаласарӣре паккутхиталохито вийа хутва̄ ‘‘амбхо кумбхака̄ра, ма̄ на̄сайи, ма̄ на̄сайӣ’’ти ба̄ха̄ паггайха канданто тасса сантикам̣ агама̄си. кумбхака̄ро там̣ татха̄ а̄гаччхантам̣ дисва̄ ‘‘са̄ми, ма̄ саддам̣ кари, каммам̣ ниппханна’’нти а̄ха. со паббатена вийа махантена сокена аваттхат̣о хутва̄ анаппакам̣ доманассам̣ пат̣исам̣ведеси.
евам̣ сантепи пана сет̣т̣хи там̣ уджукам̣ олокетум̣ на саккоти. ‘‘кинти нам̣ ма̄реййа’’нти чинтенто ‘‘мама га̄масате а̄йуттакасса сантикам̣ песетва̄ ма̄ра̄песса̄мӣ’’ти упа̄йам̣ дисва̄ ‘‘айам̣ ме аваджа̄тапутто, имам̣ ма̄ретва̄ ваччакӯпе кхипату, еван̃ча кате ахам̣ ма̄туласса каттаббайуттакам̣ джа̄нисса̄мӣ’’ти тасса пан̣н̣ам̣ ликхитва̄ ‘‘та̄та гхосита, амха̄кам̣ га̄масате а̄йуттако аттхи, имам̣ пан̣н̣ам̣ харитва̄ тасса дехӣ’’ти ватва̄ пан̣н̣ам̣ тасса дуссанте бандхи. со пана аккхарасамайам̣ на джа̄на̄ти. дахарака̄лато пат̣т̣ха̄йа хи там̣ ма̄ра̄пентова сет̣т̣хи ма̄ретум̣ на̄саккхи, ким̣ аккхарасамайам̣ сиккха̄пессати. со аттано маран̣апан̣н̣амева дуссанте бандхитва̄ никкхаманто а̄ха – ‘‘па̄тхеййам̣ ме, та̄та, наттхӣ’’ти. ‘‘па̄тхеййена каммам̣ наттхи, антара̄магге асукага̄ме на̄ма мама саха̄йако сет̣т̣хи аттхи, тасса гхаре па̄тара̄сам̣ катва̄ пурато гаччха̄’’ти. со ‘‘са̄дхӯ’’ти питарам̣ вандитва̄ никкханто там̣ га̄мам̣ патва̄ сет̣т̣хигхарам̣ пуччхитва̄ гантва̄ сет̣т̣хиджа̄йам̣ пасси. ‘‘куто а̄гатосӣ’’ти ча вутте ‘‘антонагарато’’ти а̄ха. ‘‘касса путтосӣ’’ти? ‘‘тумха̄кам̣ саха̄йасет̣т̣хино, амма̄’’ти. ‘‘твам̣си гхосито на̄ма̄’’ти? ‘‘а̄ма, амма̄’’ти. тасса̄ саха дассаненева тасмим̣ путтасинехо уппаджджи. сет̣т̣хино панека̄ дхӣта̄ аттхи паннарасасол̣асавассуддесика̄ абхирӯпа̄ па̄са̄дика̄, там̣ раккхитум̣ екамева песанака̄рикам̣ да̄сим̣ датва̄ саттабхӯмикасса па̄са̄дасса упариматале сиригаббхе васа̄пенти. сет̣т̣хидхӣта̄ тасмим̣ кхан̣е там̣ да̄сим̣ антара̄пан̣ам̣ песеси. атха нам̣ сет̣т̣хиджа̄йа̄ дисва̄ ‘‘кухим̣ гаччхасӣ’’ти пуччхитва̄ ‘‘аййадхӣта̄йа песанена̄’’ти вутте ‘‘ито та̄ва ехи, тит̣т̣хату песанам̣, путтасса ме пӣт̣хакам̣ аттхаритва̄ удакам̣ а̄харитва̄ па̄де дховитва̄ телам̣ маккхитва̄ сайанам̣ аттхаритва̄ дехи, паччха̄ песанам̣ кариссасӣ’’ти а̄ха. са̄ татха̄ ака̄си.
атха нам̣ чирена̄гатам̣ сет̣т̣хидхӣта̄ сантаджджеси. атха нам̣ са̄ а̄ха – ‘‘ма̄ ме куджджхи, сет̣т̣хипутто гхосито а̄гато, тасса идан̃чидан̃ча катва̄ таттха гантва̄ а̄гата̄мхӣ’’ти. сет̣т̣хидхӣта̄йа ‘‘сет̣т̣хипутто гхосито’’ти на̄мам̣ сутва̄ва пуббасаннива̄савасена пемам̣ чхавиа̄дӣни чхиндитва̄ ат̣т̣химин̃джам̣ а̄хачча т̣хитам̣. атха нам̣ пуччхи ‘‘кухим̣ со амма̄’’ти? ‘‘сайане нипанно нидда̄йатӣ’’ти. ‘‘аттхи панасса хаттхе кин̃чӣ’’ти? ‘‘дуссанте пан̣н̣ам̣ аттхӣ’’ти. са̄ ‘‘ким̣ пан̣н̣ам̣ ну кхо ета’’нти тасмим̣ нидда̄йанте ма̄та̄питӯнам̣ ан̃н̃авихитата̄йа апассанта̄нам̣ отаритва̄ тасса сантикам̣ гантва̄ там̣ пан̣н̣ам̣ мочетва̄ а̄да̄йа аттано габбхам̣ пависитва̄ два̄рам̣ пидха̄йа ва̄тапа̄нам̣ виваритва̄ аккхарасамайе кусалата̄йа там̣ пан̣н̣ам̣ ва̄четва̄ ‘‘ахо вата ба̄ло аттано маран̣апан̣н̣ам̣ дуссанте бандхитва̄ вичарати, саче майа̄ на дит̣т̣хам̣ асса, наттхи тасса джӣвита’’нти. там̣ пан̣н̣ам̣ пха̄летва̄ на̄сетва̄ сет̣т̣хисса вачанена апарам̣ пан̣н̣ам̣ ликхи – ‘‘айам̣ мама путто гхосито на̄ма, га̄масатато пан̣н̣а̄ка̄рам̣ а̄хара̄петва̄ имасса джанападасет̣т̣хино дхӣтара̄ саддхим̣ ман̇галам̣ катва̄ аттано васанага̄масса маджджхе двибхӯмикам̣ гехам̣ ка̄ретва̄ па̄ка̄рапариккхепена чева пурисагуттӣхи ча сусам̣вихита̄раккхам̣ кароту, майхам̣ идан̃чидан̃ча майа̄ катанти са̄санам̣ песету. евам̣ кате ахам̣ ма̄туласса каттаббайуттакам̣ джа̄нисса̄мӣ’’ти ликхитва̄ ча пан̣н̣ам̣ сан̇гхаритва̄ дуссантейевасса бандхи.
со дивасабха̄гам̣ нидда̄йитва̄ ут̣т̣ха̄йа бхун̃джитва̄ пакка̄ми, пунадивасе па̄това там̣ га̄мам̣ гантва̄ а̄йуттакам̣ га̄макиччам̣ каронтамева пасси. со там̣ дисва̄ ‘‘ким̣ та̄та̄’’ти пуччхитва̄ ‘‘питара̄ ме тумха̄кам̣ пан̣н̣ам̣ песита’’нти вутте пан̣н̣ам̣ гахетва̄ ва̄четва̄ тут̣т̣хама̄насо ‘‘пассатха, бхо, мама са̄мино майи синехам̣ катва̄ джет̣т̣хапуттасса ман̇галам̣ каротӯ’’ти мама сантикам̣ пахин̣и. ‘‘сӣгхам̣ да̄руа̄дӣни а̄харатха̄’’ти гахапатике а̄н̣а̄петва̄ га̄мамаджджхе вуттаппака̄рам̣ гехам̣ ка̄ра̄петва̄ га̄масатато пан̣н̣а̄ка̄рам̣ а̄хара̄петва̄ джанападасет̣т̣хино дхӣтарам̣ а̄нетва̄ ман̇галам̣ катва̄ сет̣т̣хисса са̄санам̣ пахин̣и ‘‘идан̃чидан̃ча майа̄ ката’’нти.
там̣ сутва̄ сет̣т̣хино ‘‘йам̣ ка̄реми, там̣ на хоти. йам̣ на ка̄реми, там̣ хотӣ’’ти махантам̣ доманассам̣ уппаджджи. путтасокена саддхим̣ со соко екато хутва̄ куччхида̄хам̣ уппа̄детва̄ атиса̄рам̣ джанеси. сет̣т̣хидхӣта̄пи ‘‘саче кочи сет̣т̣хино сантика̄ а̄гаччхати, мама акатхетва̄ сет̣т̣хипуттасса пат̣хаматарам̣ ма̄ катхетха̄’’ти а̄н̣а̄песи. сет̣т̣хипи кхо ‘‘на да̄ни дут̣т̣хапуттам̣ мама са̄патеййасса са̄микам̣ карисса̄мӣ’’ти чинтетва̄ екам̣ а̄йуттакам̣ а̄ха – ‘‘ма̄тула, путтам̣ ме дат̣т̣хука̄момхи, екам̣ па̄дамӯликам̣ песетва̄ екам̣ пан̣н̣ам̣ ликхитва̄ песетва̄ мама путтам̣ паккоса̄пехӣ’’ти. со ‘‘са̄дхӯ’’ти пан̣н̣ам̣ датва̄ екам̣ пурисам̣ песеси. сет̣т̣хидхӣта̄ сет̣т̣хисса балавагила̄нака̄ле гхоситакума̄рам̣ а̄да̄йа агама̄си. сет̣т̣хи ка̄ламака̄си. ра̄джа̄ питари ка̄лан̇кате питара̄ бхуттабхогам̣ датва̄ саббасатена сет̣т̣хит̣т̣ха̄нам̣ ада̄си. гхоситасет̣т̣хи на̄ма хутва̄ маха̄сампаттийам̣ т̣хито сет̣т̣хидхӣта̄йа ка̄л̣ийа̄ вачанена а̄дито пат̣т̣ха̄йа саттасу т̣ха̄несу аттано маран̣амуттабха̄вам̣ н̃атва̄ девасикам̣ сатасахассам̣ виссаджджетва̄ да̄нам̣ пат̣т̣хапесӣти. евамасса саттасу т̣ха̄несу арогабха̄во пун̃н̃авато иддхи. таттха гаханти гехам̣ вуччати, гахе пати гахапати. маха̄са̄лакуле адхипатиссетам̣ на̄мам̣. кесучи поттхакесу гхосита̄нантарам̣ мен̣д̣ако ликхито.
пан̃чаннам̣ маха̄пун̃н̃а̄нам̣ пун̃н̃авато иддхӣти еттха пун̃н̃иддхи пан̃чаннам̣ маха̄пун̃н̃а̄нам̣ дат̣т̣хабба̄ти аттхо. пан̃ча маха̄пун̃н̃а̄ на̄ма мен̣д̣акасет̣т̣хи, тасса бхарийа̄ чандападума̄, путто дханан̃чайасет̣т̣хи, сун̣иса̄ суманадевӣ, досо пун̣н̣о на̄ма̄ти име пан̃ча джана̄ паччекасамбуддхе ката̄дхика̄ра̄. тесу мен̣д̣акасет̣т̣хи ад̣д̣хатераса̄ни кот̣т̣хасата̄ни содха̄петва̄ сӣсам̣ нха̄то два̄ре нисӣдитва̄ уддхам̣ уллокети, а̄ка̄сато раттаса̄лидха̄ра̄ опатитва̄ саббакот̣т̣хе пӯрети. тасса бхарийа̄ тан̣д̣улам̣ екана̄л̣иматтам̣ гахетва̄ бхаттам̣ пача̄петва̄ екасмим̣ сӯпабйан̃джанаке сӯпам̣ ка̄ретва̄ сабба̄лан̇ка̄рапат̣иман̣д̣ита̄ два̄ракот̣т̣хаке пан̃н̃атта̄сане нисӣдитва̄ ‘‘саббе бхаттена аттхика̄ а̄гаччхантӯ’’ти гхоса̄петва̄ паккоса̄петва̄ суван̣н̣акат̣аччхум̣ а̄да̄йа а̄гата̄гата̄нам̣ упанӣтабха̄джана̄ни пӯретва̄ дети, сакаладивасампи дентийа̄ кат̣аччхуна̄ саким̣ гахитат̣т̣ха̄наматтамева пан̃н̃а̄йати. тасса путто сӣсам̣ нха̄то сахассаттхавикам̣ а̄да̄йа ‘‘каха̄пан̣ехи аттхика̄ а̄гаччхантӯ’’ти гхоса̄петва̄ а̄гата̄гата̄нам̣ гахитабха̄джана̄ни пӯретва̄ дети. тхавика̄йа каха̄пан̣асахассамева хоти. тасса сун̣иса̄ сабба̄лан̇ка̄рапат̣иман̣д̣ита̄ чатудон̣икам̣ вӣхипит̣акам̣ а̄да̄йа а̄сане нисинна̄ ‘‘бӣджабхаттена аттхика̄ а̄гаччхантӯ’’ти гхоса̄петва̄ а̄гата̄гата̄нам̣ гахитабха̄джана̄ни пӯретва̄ дети, пит̣акам̣ йатха̄пӯритамева хоти. тасса да̄со сабба̄лан̇ка̄рапат̣иман̣д̣ито суван̣н̣айуге суван̣н̣айоттехи гон̣е йоджетва̄ суван̣н̣апатодайат̣т̣хим̣ а̄да̄йа гон̣а̄нам̣ гандхапан̃чан̇гулика̄ни датва̄ виса̄н̣есу суван̣н̣акосаке пат̣имун̃читва̄ кхеттам̣ гантва̄ па̄джети, ито тиссо, ито тиссо, маджджхе ека̄ти сатта сӣта̄йо бхиджджитва̄ гаччханти. джамбудӣпава̄сино бхаттабӣджахиран̃н̃асуван̣н̣а̄дӣсу йатха̄ручитам̣ сет̣т̣хигехатойева ган̣хим̣су. ануккамена пана бхаддийанагарам̣ ануппатте бхагавати бхагавато дхаммадесана̄йа пан̃ча маха̄пун̃н̃а̄ ча дханан̃чайасет̣т̣хисса дхӣта̄ виса̄кха̄ ча сота̄паттипхалам̣ па̄пун̣им̣су. айам̣ пана несам̣ пан̃чаннам̣ маха̄пун̃н̃а̄нам̣ пун̃н̃авато иддхи. сан̇кхепена пана парипа̄кагате пун̃н̃асамбха̄ре иджджханакависесо пун̃н̃авато иддхи.
виджджа̄майиддхиниддесе иджджхана̄ка̄рам̣ гандха̄ривиджджам̣ ва̄ упача̄расиддхам̣ паттхитасиддхам̣ ан̃н̃ам̣ ва̄ виджджам̣ дха̄рентӣти виджджа̄дхара̄. виджджам̣ париджаппетва̄ти йатхопача̄рам̣ виджджам̣ мукхена париваттетва̄. сесам̣ вуттаттхамева̄ти.
самма̄пайогиддхиниддесе иджджхана̄ка̄раматтам̣ пуччхитва̄ ан̃н̃асса висесасса абха̄вато ‘‘катама̄’’ти апуччхитва̄ пака̄раматтамева пуччхантена ‘‘катха’’нти пуччха̄ ката̄, татхева ‘‘ева’’нти нигаманам̣ катам̣. еттха ча пат̣ипаттисан̇кха̄тассева самма̄пайогасса дӣпанавасена пуримапа̄л̣исадиса̄ва па̄л̣и а̄гата̄. ат̣т̣хакатха̄йам̣ пана сакат̣абйӯха̄дикаран̣авасена йам̣кин̃чи сам̣видаханам̣ йам̣кин̃чи сиппакаммам̣ йам̣кин̃чи веджджакаммам̣ тин̣н̣ам̣ веда̄нам̣ уггахан̣ам̣ тин̣н̣ам̣ пит̣ака̄нам̣ уггахан̣ам̣, антамасо касанавапана̄дӣни упа̄да̄йа там̣ там̣ каммам̣ катва̄ ниббаттависесо таттха таттха самма̄пайогапаччайа̄ иджджханат̣т̣хена иддхӣти а̄гата̄ти.
иддхикатха̄ван̣н̣ана̄ нит̣т̣хита̄.