маха̄пан̃н̃а̄катха̄ван̣н̣ана̄
1. ида̄ни висесато пан̃н̃а̄падат̣т̣ха̄набхӯта̄йа сун̃н̃акатха̄йа анантарам̣ катхита̄йа пан̃н̃а̄катха̄йа апуббаттха̄нуван̣н̣ана̄. таттха а̄дито та̄ва саттасу анупассана̄су екекамӯлака̄ сатта пан̃н̃а̄ пуччха̄пуббан̇гамам̣ катва̄ ниддит̣т̣ха̄, пуна сатта̄нупассана̄мӯлака̄ екекуттарамӯлака̄ ча тиссо пан̃н̃а̄ пуччхам̣ акатва̄ва ниддит̣т̣ха̄, евама̄дито дасапан̃н̃а̄па̄рипӯрӣ ниддит̣т̣ха̄. таттха аничча̄нупассана̄ та̄ва йасма̄ аниччато дит̣т̣хесу сан̇кха̄ресу ‘‘йаданиччам̣, там̣ дуккха’’нти дуккхато ча ‘‘йам̣ дуккхам̣, таданатта̄’’ти анаттато ча джавати, тасма̄ са̄ бха̄вита̄ бахулӣката̄ джаванапан̃н̃ам̣ парипӯрети. са̄ хи сакависайесу джаватӣти джавана̄, джавана̄ ча са̄ пан̃н̃а̄ ча̄ти джаванапан̃н̃а̄. дуккха̄нупассана̄ сама̄дхиндрийанисситатта̄ балаватӣ хутва̄ пан̣идхим̣ ниббиджджхати пада̄лети, тасма̄ ниббедхикапан̃н̃ам̣ парипӯрети. са̄ хи ниббиджджхатӣти ниббедхика̄, ниббедхика̄ ча са̄ пан̃н̃а̄ ча̄ти ниббедхикапан̃н̃а̄. анатта̄нупассана̄ сун̃н̃ата̄дассанена вуддхиппаттийа̄ махаттаппаттатта̄ маха̄пан̃н̃ам̣ парипӯрети. са̄ хи вуддхиппаттатта̄ махатӣ ча са̄ пан̃н̃а̄ ча̄ти маха̄пан̃н̃а̄. ниббида̄нупассана̄ йасма̄ тиссаннам̣йева анупассана̄нам̣ пуриматопи а̄севана̄йа балаппатта̄ваттхатта̄ саббасан̇кха̄ресу ниббинданасаматтха̄ хутва̄ тиккха̄ хоти, тасма̄ тиккхапан̃н̃ам̣ парипӯрети. вира̄га̄нупассана̄пи йасма̄ тиссаннам̣йева анупассана̄нам̣ пуриматопи а̄севана̄балаппатта̄нам̣ вуддхатара̄ваттхатта̄ саббасан̇кха̄рехи вираджджанасаматтха̄ хутва̄ випула̄ хоти, тасма̄ випулапан̃н̃ам̣ парипӯрети.
ниродха̄нупассана̄пи йасма̄ тиссаннам̣йева анупассана̄нам̣ пуриматопи а̄севана̄балаппатта̄нам̣ вуддхатара̄ваттхатта̄ вайалаккхан̣авасена саббасан̇кха̄ра̄нам̣ ниродхадассанасаматтха̄ хутва̄ гамбхӣра̄ хоти, тасма̄ гамбхӣрапан̃н̃ам̣ парипӯрети. ниродхо хи утта̄напан̃н̃ехи алаббханеййапатит̣т̣хатта̄ гамбхӣро, тасмим̣ гамбхӣре га̄дхаппатта̄ пан̃н̃а̄пи гамбхӣра̄. пат̣иниссагга̄нупассана̄пи йасма̄ тиссаннам̣йева анупассана̄нам̣ пуриматопи а̄севана̄балаппатта̄нам̣ вуддхатара̄ваттхатта̄ вайалаккхан̣авасена саббасан̇кха̄рапат̣иниссаджджанасаматтха̄ хутва̄ аса̄манта̄ хоти, вуддхипарийантаппаттатта̄ чхахи пан̃н̃а̄хи дӯре хотӣти аттхо. тасма̄ сайам̣ аса̄мантатта̄ аса̄мантапан̃н̃ам̣ парипӯрети. са̄ хи хет̣т̣химапан̃н̃а̄хи дӯратта̄ аса̄манта̄, асамӣпа̄ ва̄ пан̃н̃а̄ти аса̄мантапан̃н̃а̄. пан̣д̣иччам̣ парипӯрентӣти пан̣д̣итабха̄вам̣ парипӯренти. йасма̄ йатха̄вутта̄ сатта пан̃н̃а̄ парипун̣н̣а̄ бха̄ветва̄ пан̣д̣италаккхан̣аппатто сикхаппаттавут̣т̣ха̄нага̄минивипассана̄сан̇кха̄техи сан̇кха̄рупеккха̄нуломаготрабхун̃а̄н̣ехи пан̣д̣ито хутва̄ пан̣д̣иччена саманна̄гато хоти, тасма̄ ‘‘пан̣д̣иччам̣ парипӯрентӣ’’ти вуттам̣.
ат̣т̣ха пан̃н̃а̄ти пан̣д̣иччасан̇кха̄та̄йа пан̃н̃а̄йа саха сабба̄ ат̣т̣ха пан̃н̃а̄. путхупан̃н̃ам̣ парипӯрентӣти йасма̄ тена пан̣д̣иччена саманна̄гато хутва̄ со пан̣д̣ито готрабхун̃а̄н̣а̄нантарам̣ нибба̄нам̣ а̄рамман̣ам̣ катва̄ локуттарабха̄ваппаттийа̄ локийато путхубхӯтатта̄ висум̣бхӯтатта̄ путхупан̃н̃а̄тисан̇кха̄там̣ маггапхалапан̃н̃ам̣ па̄пун̣а̄ти, тасма̄ ‘‘ат̣т̣ха пан̃н̃а̄ путхупан̃н̃ам̣ парипӯрентӣ’’ти вуттам̣.
има̄ нава пан̃н̃а̄тиа̄дӣсу тассева камена адхигатамаггапхаласса арийапуггаласса пан̣ӣталокуттарадхаммопайогена пан̣ӣтачиттасанта̄натта̄ пахат̣т̣ха̄ка̄ренева ча паваттама̄начиттасанта̄насса пхала̄нантарам̣ отин̣н̣абхаван̇гато вут̣т̣хитасса маггапаччавеккхан̣а̄, тато ча бхаван̇гам̣ отаритва̄ вут̣т̣хитасса пхалапаччавеккхан̣а̄, имина̄ва найена пахӣнакилесапаччавеккхан̣а̄, авасит̣т̣хакилесапаччавеккхан̣а̄, нибба̄напаччавеккхан̣а̄ти пан̃ча паччавеккхан̣а̄ паваттанти. та̄су паччавеккхан̣а̄су маггапаччавеккхан̣а̄ пхалапаччавеккхан̣а̄ ча пат̣ибха̄напат̣исамбхида̄ хоти. катхам̣? ‘‘йам̣кин̃чи паччайасамбхӯтам̣ нибба̄нам̣ бха̄ситаттхо випа̄ко кирийа̄ти име пан̃ча дхамма̄ аттхо’’ти абхидхамме па̄л̣им̣ анугантва̄ тадат̣т̣хакатха̄йам̣ вуттам̣. нибба̄насса ча аттхатта̄ тада̄рамман̣ам̣ маггапхалан̃а̄н̣ам̣ ‘‘аттхесу н̃а̄н̣ам̣ аттхапат̣исамбхида̄’’ти (вибха. 718; пат̣и. ма. 1.110) вачанато аттхапат̣исамбхида̄ хоти. тасса аттхапат̣исамбхида̄бхӯтасса маггапхалан̃а̄н̣асса паччавеккхан̣ан̃а̄н̣ам̣ ‘‘н̃а̄н̣есу н̃а̄н̣ам̣ пат̣ибха̄напат̣исамбхида̄’’ти вачанато пат̣ибха̄напат̣исамбхида̄ хоти. са̄ ча паччавеккхан̣апан̃н̃а̄ ха̄са̄ка̄рена паваттама̄начиттасанта̄насса ха̄сапан̃н̃а̄ на̄ма хоти. тасма̄ нава пан̃н̃а̄ ха̄сапан̃н̃ам̣ парипӯрентӣти ча ха̄сапан̃н̃а̄ пат̣ибха̄напат̣исамбхида̄ти ча вуттам̣. саббаппака̄ра̄пи пан̃н̃а̄ тасса тасса аттхасса па̄кат̣акаран̣асан̇кха̄тена пан̃н̃а̄панат̣т̣хена пан̃н̃а̄, тена тена ва̄ пака̄рена дхамме джа̄на̄тӣти пан̃н̃а̄.
тасса̄ти тасса вуттаппака̄расса арийапуггаласса. каран̣аттхе са̄мивачанам̣. аттхававаттха̄натоти йатха̄вуттасса пан̃чавидхасса аттхасса ваваттха̄панавасена. вуттампи четам̣ саман̣акаран̣ӣйакатха̄йам̣ ‘‘хетупхалам̣ нибба̄нам̣ вачанаттхо атха випа̄кам̣ кирийа̄ти аттхе пан̃ча пабхеде пат̣хамантапабхедагатам̣ н̃а̄н̣а’’нти. адхигата̄ хотӣти пат̣иладдха̄ хоти. са̄йева пат̣ила̄бхасаччхикирийа̄йа саччхиката̄. пат̣ила̄бхапхассенева пхассита̄ пан̃н̃а̄йа. дхаммававаттха̄натоти ‘‘йо кочи пхаланиббаттако хету арийамагго бха̄ситам̣ кусалам̣ акусаланти име пан̃ча дхамма̄ дхаммо’’ти абхидхамме па̄л̣ийа̄нуса̄рена вутта̄нам̣ пан̃чаннам̣ дхамма̄нам̣ ваваттха̄панавасена. вуттампи четам̣ саман̣акаран̣ӣйакатха̄йам̣ ‘‘хету арийамагго вачанам̣ кусалан̃ча акусалан̃ча̄ти дхамме пан̃ча пабхеде дутийантапабхедагатам̣ н̃а̄н̣а’’нти. нируттиваваттха̄натоти тесам̣ тесам̣ аттхадхамма̄нам̣ анурӯпанируттӣнам̣ ваваттха̄панавасена. пат̣ибха̄нававаттха̄натоти пат̣ибха̄насан̇кха̄та̄нам̣ тин̣н̣ам̣ пат̣исамбхида̄н̃а̄н̣а̄нам̣ ваваттха̄панавасена. тассима̄ти нигаманавачанаметам̣.
2. евам̣ саббасан̇га̄хакавасена анупассана̄нам̣ висесам̣ дассетва̄ ида̄ни ваттхубхедавасена дассенто рӯпе аничча̄нупассана̄тиа̄дима̄ха. там̣ хет̣т̣ха̄ вуттаттхамева. пуна рӯпа̄дӣсуйева атӣта̄на̄гатапаччуппаннавасена джаванапан̃н̃ам̣ дассетука̄мо кевалам̣ рӯпа̄дивасена ча атӣта̄на̄гатапаччуппаннарӯпа̄дивасена ча пуччхам̣ катва̄ пуччха̄каменева виссаджджанам̣ ака̄си. таттха суддхарӯпа̄дивиссаджджанесу пат̣хамам̣ ниддит̣т̣ха̄ ева пан̃н̃а̄ атӣта̄на̄гатапаччуппаннамӯлакесу саббависсаджджанесу тесу атӣта̄дӣсу джаванавасена джаванапан̃н̃а̄ти ниддит̣т̣ха̄.
3. пуна анекасуттантапуббан̇гамам̣ пан̃н̃а̄пабхедам̣ дассетука̄мо пат̣хамам̣ та̄ва суттанте уддиси. таттха саппурисасам̣севоти хет̣т̣ха̄ вуттаппака̄ра̄нам̣ саппуриса̄нам̣ бхаджанам̣. саддхаммассавананти тесам̣ саппуриса̄нам̣ сантике сӣла̄дипат̣ипаттидӣпакасса саддхаммавачанасса саванам̣. йонисоманасика̄роти сута̄нам̣ дхамма̄нам̣ аттхӯпапариккхан̣авасена упа̄йена манасика̄ро. дхамма̄нудхаммапат̣ипаттӣти локуттарадхамме анугатасса сӣла̄дипат̣ипада̄дхаммасса пат̣ипаджджанам̣. пан̃н̃а̄пат̣ила̄бха̄йа пан̃н̃а̄вуддхийа̄ пан̃н̃а̄вепулла̄йа пан̃н̃а̄ба̄хулла̄йа̄ти има̄ни чатта̄ри пан̃н̃а̄васена бха̄вавачана̄ни. сеса̄ни два̄даса пуггалавасена бха̄вавачана̄ни.
1. сол̣асапан̃н̃а̄ниддесаван̣н̣ана̄
4. суттантаниддесе чханнам̣ абхин̃н̃а̄н̃а̄н̣а̄нанти иддхивидхадиббасотачетопарийапуббенива̄садиббачаккхуа̄сава̄нам̣ кхайан̃а̄н̣а̄нам̣. тесаттатӣнам̣ н̃а̄н̣а̄нанти н̃а̄н̣акатха̄йа ниддит̣т̣ха̄нам̣ са̄вакаса̄дха̄ран̣а̄нам̣ н̃а̄н̣а̄нам̣. саттасаттатӣнам̣ н̃а̄н̣а̄нанти еттха –
‘‘саттасаттари во, бхиккхаве, н̃а̄н̣аваттхӯни десесса̄ми, там̣ сун̣а̄тха са̄дхукам̣ манаси каротха, бха̄сисса̄мӣти. катама̄ни, бхиккхаве, саттасаттари н̃а̄н̣аваттхӯни? джа̄типаччайа̄ джара̄маран̣анти н̃а̄н̣ам̣, асати джа̄тийа̄ наттхи джара̄маран̣анти н̃а̄н̣ам̣. атӣтампи аддха̄нам̣ джа̄типаччайа̄ джара̄маран̣анти н̃а̄н̣ам̣, асати джа̄тийа̄ наттхи джара̄маран̣анти н̃а̄н̣ам̣, ана̄гатампи аддха̄нам̣ джа̄типаччайа̄ джара̄маран̣анти н̃а̄н̣ам̣, асати джа̄тийа̄ наттхи джара̄маран̣анти н̃а̄н̣ам̣. йамписса там̣ дхаммат̣т̣хитин̃а̄н̣ам̣, тампи кхайадхаммам̣ вайадхаммам̣ вира̄гадхаммам̣ ниродхадхамманти н̃а̄н̣ам̣. бхавапаччайа̄ джа̄тӣти н̃а̄н̣ам̣…пе… упа̄да̄напаччайа̄ бхавоти н̃а̄н̣ам̣… тан̣ха̄паччайа̄ упа̄да̄нанти н̃а̄н̣ам̣… ведана̄паччайа̄ тан̣ха̄ти н̃а̄н̣ам̣… пхассапаччайа̄ ведана̄ти н̃а̄н̣ам̣… сал̣а̄йатанапаччайа̄ пхассоти н̃а̄н̣ам̣… на̄марӯпапаччайа̄ сал̣а̄йатананти н̃а̄н̣ам̣… вин̃н̃а̄н̣апаччайа̄ на̄марӯпанти н̃а̄н̣ам̣… сан̇кха̄рапаччайа̄ вин̃н̃а̄н̣анти н̃а̄н̣ам̣… авиджджа̄паччайа̄ сан̇кха̄ра̄ти н̃а̄н̣ам̣, асати авиджджа̄йа наттхи сан̇кха̄ра̄ти н̃а̄н̣ам̣. атӣтампи аддха̄нам̣ авиджджа̄паччайа̄ сан̇кха̄ра̄ти н̃а̄н̣ам̣, асати авиджджа̄йа наттхи сан̇кха̄ра̄ти н̃а̄н̣ам̣, ана̄гатампи аддха̄нам̣ авиджджа̄паччайа̄ сан̇кха̄ра̄ти н̃а̄н̣ам̣, асати авиджджа̄йа наттхи сан̇кха̄ра̄ти н̃а̄н̣ам̣. йамписса там̣ дхаммат̣т̣хитин̃а̄н̣ам̣, тампи кхайадхаммам̣ вайадхаммам̣ вира̄гадхаммам̣ ниродхадхамманти н̃а̄н̣ам̣. има̄ни вуччанти, бхиккхаве, саттасаттари н̃а̄н̣аваттхӯнӣ’’ти (сам̣. ни. 2.34) –
евам̣ бхагавата̄ нида̄навагге вутта̄ни саттасаттати н̃а̄н̣а̄ни. ‘‘джара̄маран̣е н̃а̄н̣ам̣, джара̄маран̣асамудайе н̃а̄н̣ам̣, джара̄маран̣аниродхе н̃а̄н̣ам̣, джара̄маран̣аниродхага̄минийа̄ пат̣ипада̄йа н̃а̄н̣а’’нти (сам̣. ни. 2.33) имина̄ найена ека̄дасасу ан̇гесу чатта̄ри чатта̄ри катва̄ вутта̄ни чатучатта̄рӣса н̃а̄н̣аваттхӯни пана идха на гахита̄ни. убхайаттха ча н̃а̄н̣а̄нийева хитасукхасса ваттхӯнӣти н̃а̄н̣аваттхӯни. ла̄бхотиа̄дӣсу ла̄бхойева упасаггена висесетва̄ пат̣ила̄бхоти вутто. пуна тассева аттхавиваран̣авасена патти сампаттӣти вуттам̣. пхассана̄ти адхигамавасена пхусана̄. саччхикирийа̄ти пат̣ила̄бхасаччхикирийа̄. упасампада̄ти ниппха̄дана̄.
саттаннан̃ча секкха̄нанти тиссо сиккха̄ сиккхантӣти секкхасан̃н̃ита̄нам̣ сота̄паттимаггат̣т̣ха̄дӣнам̣ саттаннам̣. путхуджджанакалйа̄н̣акасса ча̄ти нибба̄нага̄минийа̄ пат̣ипада̄йа йуттатта̄ сундарат̣т̣хена калйа̄н̣асан̃н̃итасса путхуджджанасса. вад̣д̣хитам̣ вад̣д̣ханам̣ ета̄йа̄ти вад̣д̣хитавад̣д̣хана̄. йатха̄вутта̄нам̣ ат̣т̣ханнампи пан̃н̃а̄нам̣ васена висесато ча арахато пан̃н̃а̄васена пан̃н̃а̄вуддхийа̄. татха̄ пан̃н̃а̄вепулла̄йа. маханте аттхе паригган̣ха̄тӣтиа̄дӣсу пат̣исамбхидаппатто арийаса̄вако аттха̄дайо а̄рамман̣акаран̣ена паригган̣ха̄ти. сабба̄пи маха̄пан̃н̃а̄ арийаса̄вака̄нам̣йева. тасса̄ ча пан̃н̃а̄йа висайа̄ хет̣т̣ха̄ вуттаттха̄ ева.
путхуна̄на̄кхандхесӯтиа̄дӣсу на̄на̄саддо путхусаддасса аттхавачанам̣. н̃а̄н̣ам̣ паваттатӣти путхупан̃н̃а̄ти тесу татха̄вуттесу кхандха̄дӣсу н̃а̄н̣ам̣ паваттатӣти катва̄ там̣ н̃а̄н̣ам̣ путхупан̃н̃а̄ на̄ма̄ти аттхо. на̄на̄пат̣иччасамуппа̄десӯти пат̣иччасамуппанна̄нам̣ дхамма̄нам̣ васена паччайабахутта̄ вуттам̣. на̄на̄сун̃н̃атаманупалаббхесӯти упалаббханам̣ упалаббхо, гахан̣анти аттхо. на упалаббхо анупалаббхо, анупалаббха̄нам̣ бахутта̄ бахувачанена анупалаббха̄, пан̃чавӣсатисун̃н̃ата̄васена ва̄ на̄на̄сун̃н̃ата̄су аттаттанийа̄дӣнам̣ анупалаббха̄ на̄на̄сун̃н̃ата̄нупалаббха̄, тесу. ‘‘на̄на̄сун̃н̃ата̄нупалаббхесӯ’’ти ваттаббе ‘‘адуккхамасукха̄’’тиа̄дӣсу (дха. са. тикама̄тика̄ 2) вийа ма-ка̄ро падасандхивасена вутто. има̄ пан̃ча пан̃н̃а̄ калйа̄н̣апутхуджджанехи са̄дха̄ран̣а̄, на̄на̄аттха̄дӣсу пан̃н̃а̄ арийа̄нам̣йева. путхуджджанаса̄дха̄ран̣е дхаммети локийадхамме. имина̄ аваса̄напарийа̄йена локийато путхубхӯтанибба̄на̄рамман̣атта̄ путхубхӯта̄ висум̣бхӯта̄ пан̃н̃а̄ти путхупан̃н̃а̄ на̄ма̄ти вуттам̣ хоти.
випулапан̃н̃а̄ маха̄пан̃н̃а̄найена ведитабба̄. йатха̄вутте дхамме паригган̣хантасса гун̣амахантата̄йа тесам̣ дхамма̄нам̣ паригга̄хика̄йа ча пан̃н̃а̄йа махантата̄, тесам̣ дхамма̄нам̣ сайамева махантатта̄ ул̣а̄ратта̄ дхамма̄нан̃ча пан̃н̃а̄йа ча випулата̄ ведитабба̄. гамбхӣрапан̃н̃а̄ путхупан̃н̃а̄найена ведитабба̄. те ча дхамма̄ те ча анупалаббха̄ са̄ ча пан̃н̃а̄ пакатиджанена алаббханеййапатит̣т̣хатта̄ гамбхӣра̄.
йасса пуггаласса̄ти арийапуггалассева. ан̃н̃о кочӣти путхуджджано. абхисамбхавитунти сампа̄пун̣итум̣. анабхисамбхаванӣйоти сампа̄пун̣итум̣ асаккун̣еййо. ан̃н̃ехӣти путхуджджанехева. ат̣т̣хамакасса̄ти арахаттапхалат̣т̣хато пат̣т̣ха̄йа ган̣ийама̄не ат̣т̣хамабхӯтасса сота̄паттимаггат̣т̣хасса. дӯрети виппакат̣т̣хе. видӯрети висесена виппакат̣т̣хе. сувидӯрети сут̣т̣ху висесена виппакат̣т̣хе. на сантикети на самӣпе. на са̄манта̄ти на самӣпабха̄ге. има̄ни две пат̣иседхасахита̄ни вачана̄ни дӯрабха̄вассева нийамана̄ни. упа̄да̄йа̄ти пат̣ичча. сота̄паннасса̄ти сота̄паттипхалат̣т̣хасса. етенева там̣там̣маггапан̃н̃а̄ там̣там̣пхалапан̃н̃а̄йа дӯрети вуттам̣ хоти. паччекасамбуддхоти упасаггена висеситам̣. итарадвайам̣ пана суддхамева а̄гатам̣.
5. ‘‘паччекабуддхасса садевакасса ча локасса пан̃н̃а̄ татха̄гатасса пан̃н̃а̄йа дӯре’’тиа̄дӣни ватва̄ тамева дӯрат̣т̣хам̣ анекаппака̄рато дассетука̄мо пан̃н̃а̄пабхедакусалотиа̄дима̄ха. таттха пан̃н̃а̄пабхедакусалоти аттано анантавикаппе пан̃н̃а̄пабхеде чхеко. пабхиннан̃а̄н̣оти анантаппабхедапаттан̃а̄н̣о. етена пан̃н̃а̄пабхедакусалаттепи сати та̄сам̣ пан̃н̃а̄нам̣ анантабхедаттам̣ дассети. адхигатапат̣исамбхидоти пат̣иладдхааггачатупат̣исамбхида̄н̃а̄н̣о. чатувеса̄раджджаппаттоти чатта̄ри виса̄радабха̄васан̇кха̄та̄ни н̃а̄н̣а̄ни патто. йатха̄ха –
‘‘самма̄самбуддхасса те пат̣иджа̄нато ‘име дхамма̄ анабхисамбуддха̄’ти, татра вата мам̣ саман̣о ва̄ бра̄хман̣о ва̄ дево ва̄ ма̄ро ва̄ брахма̄ ва̄ кочи ва̄ локасмим̣ саха дхаммена пат̣ичодессатӣти нимиттаметам̣, бхиккхаве, на саманупасса̄ми, етамахам̣, бхиккхаве, нимиттам̣ асаманупассанто кхемаппатто абхайаппатто веса̄раджджаппатто вихара̄ми. кхӣн̣а̄савасса те пат̣иджа̄нато ‘име а̄сава̄ апариккхӣн̣а̄’ти, ‘йе кхо пана те антара̄йика̄ дхамма̄ вутта̄, те пат̣исевато на̄лам̣ антара̄йа̄йа̄’ти, ‘йасса кхо пана те аттха̄йа дхаммо десито, со на ниййа̄ти таккарасса самма̄ дуккхаккхайа̄йа̄’ти, татра вата мам̣ саман̣о ва̄ бра̄хман̣о ва̄ дево ва̄ ма̄ро ва̄ брахма̄ ва̄ кочи ва̄ локасмим̣ саха дхаммена пат̣ичодессатӣти нимиттаметам̣, бхиккхаве, на саманупасса̄ми, етамахам̣, бхиккхаве, нимиттам̣ асаманупассанто кхемаппатто абхайаппатто веса̄раджджаппатто вихара̄мӣ’’ти (а. ни. 4.8; ма. ни. 1.150).
дасабалабаладха̄рӣти даса бала̄ни етесанти дасабала̄, дасабала̄нам̣ бала̄ни дасабалабала̄ни, та̄ни дасабалабала̄ни дха̄райатӣти дасабалабаладха̄рӣ, дасабалан̃а̄н̣абаладха̄рӣти аттхо. етехи тӣхи вачанехи анантаппабхеда̄нам̣ неййа̄нам̣ пабхедамукхаматтам̣ дасситам̣. сойева пан̃н̃а̄пайогавасена абхиман̇галасамматат̣т̣хена пуриса̄сабхо. асанта̄сат̣т̣хена пурисасӣхо. махантат̣т̣хена пурисана̄го. паджа̄нанат̣т̣хена пуриса̄джан̃н̃о. локакиччадхураваханат̣т̣хена пурисадхорайхо.
атха теджа̄дикам̣ анантан̃а̄н̣ато ладдхам̣ гун̣ависесам̣ дассетука̄мо тесам̣ теджа̄дӣнам̣ анантан̃а̄н̣амӯлакабха̄вам̣ дассенто анантан̃а̄н̣оти ватва̄ анантатеджотиа̄дима̄ха. таттха анантан̃а̄н̣оти ган̣анавасена ча пабха̄вавасена ча антавирахитан̃а̄н̣о. анантатеджоти венеййасанта̄не мохатамавидхаманена анантан̃а̄н̣атеджо. анантайасоти пан̃н̃а̄гун̣ехева локаттайавиттхата̄нантакиттигхосо. ад̣д̣хоти пан̃н̃а̄дханасамиддхийа̄ самиддхо. махаддханоти пан̃н̃а̄дханавад̣д̣хаттепи пабха̄вамахаттена махантам̣ пан̃н̃а̄дханамасса̄ти махаддхано. маха̄дханотипи па̄т̣хо. дханава̄ти пасам̣ситаббапан̃н̃а̄дханаватта̄ ниччайуттапан̃н̃а̄дханаватта̄ атисайабхӯтапан̃н̃а̄дханаватта̄ дханава̄. етесупи хи тӣсу аттхесу идам̣ вачанам̣ саддавидӯ иччханти.
евам̣ пан̃н̃а̄гун̣ена бхагавато аттасампаттисиддхим̣ дассетва̄ пуна пан̃н̃а̄гун̣енева локахитасампаттисиддхим̣ дассенто нета̄тиа̄дима̄ха. таттха венеййе сам̣са̄расан̇кха̄табхайат̣т̣ха̄нато нибба̄насан̇кха̄такхемат̣т̣ха̄нам̣ нета̄. таттха найанака̄ле ева сам̣варавинайапаха̄навинайавасена венеййе винета̄. дхаммадесана̄ка̄ле ева сам̣сайаччхеданена анунета̄. сам̣сайам̣ чхиндитва̄ пан̃н̃а̄петаббам̣ аттхам̣ пан̃н̃а̄пета̄. татха̄ пан̃н̃а̄пита̄нам̣ ниччхайакаран̣ена ниджджха̄пета̄. татха̄ ниджджха̄йитасса аттхасса пат̣ипаттипайоджанавасена пеккхета̄. татха̄пат̣ипанне пат̣ипаттипхалена паса̄дета̄. со хи бхагава̄ти еттха хи-ка̄ро анантарам̣ вуттасса аттхасса ка̄ран̣опадесе нипа̄то. ануппаннасса маггасса уппа̄дета̄ти сакасанта̄не на уппаннапуббасса чхааса̄дха̄ран̣ан̃а̄н̣ахетубхӯтасса арийамаггасса бодхимӯле локахитаттхам̣ сакасанта̄не уппа̄дета̄. асан̃джа̄тасса маггасса сан̃джанета̄ти венеййасанта̄не асан̃джа̄тапуббасса са̄вакапа̄рамин̃а̄н̣ахетубхӯтасса арийамаггасса дхаммачаккаппаваттанато пабхути йа̄ваджджака̄ла̄ венеййасанта̄не сан̃джанета̄. са̄вакавенеййа̄нампи хи санта̄не бхагавато вуттавачаненева арийамаггасса сан̃джананато бхагава̄ сан̃джанета̄ на̄ма хоти. анаккха̄тасса маггасса аккха̄та̄ти ат̣т̣хадхаммасаманна̄гата̄нам̣ буддхабха̄ва̄йа ката̄бхинӣха̄ра̄нам̣ бодхисатта̄нам̣ буддхабха̄ва̄йа бйа̄каран̣ам̣ датва̄ анаккха̄тапуббасса па̄рамита̄маггасса, ‘‘буддхо бхависсатӣ’’ти бйа̄каран̣аматтенева ва̄ бодхимӯле уппаджджитаббасса арийамаггасса аккха̄та̄. айам̣ найо паччекабодхисаттабйа̄каран̣епи лаббхатийева.
магган̃н̃ӯти паччавеккхан̣а̄васена аттана̄ уппа̄дитаарийамаггасса н̃а̄та̄. маггавидӯти венеййасанта̄не джанетаббасса арийамаггасса кусало. маггаковидоти бодхисатта̄нам̣ аккха̄таббамагге вичаккхан̣о. атха ва̄ абхисамбодхипат̣ипаттимагган̃н̃ӯ, паччекабодхипат̣ипаттимаггавидӯ, са̄вакабодхипат̣ипаттимаггаковидо. атха ва̄ ‘‘етена маггена атам̣су пуббе, тариссантийева таранти огха’’нти (сам̣. ни. 5.409) вачанато йатха̄йогам̣ атӣта̄на̄гатапаччуппаннабуддхапаччекабуддхаса̄вака̄нам̣ маггавасена ча сун̃н̃ата̄нимиттааппан̣ихитамаггавасена ча уггхат̣итан̃н̃ӯвипан̃читан̃н̃ӯнеййапуггала̄нам̣ маггавасена ча йатха̄ккаменаттхайоджанам̣ каронти. магга̄нуга̄мӣ ча пана̄ти бхагавата̄ гатамагга̄нуга̄мино хутва̄. еттха ча-саддо хетуаттхе нипа̄то. етена ча бхагавато маггуппа̄дана̄дигун̣а̄дхигама̄йа хету вутто хоти. пана-саддо кататтхе нипа̄то. тена бхагавата̄ катамаггакаран̣ам̣ вуттам̣ хоти. паччха̄ саманна̄гата̄ти пат̣хамам̣ гатасса бхагавато паччха̄гатасӣла̄дигун̣ена саманна̄гата̄. ити тхеро ‘‘ануппаннасса маггасса уппа̄дета̄’’тиа̄дӣхи йасма̄ саббепи бхагавато сӣла̄дайо гун̣а̄ арахаттамаггамева нисса̄йа а̄гата̄, тасма̄ арахаттамаггамева нисса̄йа гун̣ам̣ катхеси.
джа̄нам̣ джа̄на̄тӣти джа̄нитаббам̣ джа̄на̄ти, саббан̃н̃ута̄йа йам̣кин̃чи пан̃н̃а̄йа джа̄нитаббам̣ на̄ма аттхи, там̣ саббам̣ пан̃чанеййапатхабхӯтам̣ пан̃н̃а̄йа джа̄на̄тӣти аттхо. пассам̣ пассатӣти пасситаббам̣ пассати, саббадасса̄вита̄йа там̣йева неййапатхам̣ чаккхуна̄ дит̣т̣хам̣ вийа каронто пан̃н̃а̄чаккхуна̄ пассатӣти аттхо. йатха̄ ва̄ екаччо випарӣтам̣ ган̣ханто джа̄нантопи на джа̄на̄ти, пассантопи на пассати, на евам̣ бхагава̄. бхагава̄ пана йатха̄сабха̄вам̣ ган̣ханто джа̄нанто джа̄на̄тийева, пассанто пассатийева. сва̄йам̣ дассанапарин̣а̄йакат̣т̣хена чаккхубхӯто. видитата̄диаттхена н̃а̄н̣абхӯто. авипарӣтасабха̄ват̣т̣хена ва̄ парийаттидхаммапаваттанато хадайена чинтетва̄ ва̄ча̄йа ниччха̄ритадхаммамайоти ва̄ дхаммабхӯто. сет̣т̣хат̣т̣хена брахмабхӯто. атха ва̄ чаккху вийа бхӯтоти чаккхубхӯто. н̃а̄н̣ам̣ вийа бхӯтоти н̃а̄н̣абхӯто. дхаммо вийа бхӯтоти дхаммабхӯто. брахма̄ вийа бхӯтоти брахмабхӯто. сва̄йам̣ дхаммасса вачанато, ваттанато ва̄ ватта̄. на̄наппака̄рехи вачанато, ваттанато ва̄ паватта̄. аттхам̣ нӣхаритва̄ нӣхаритва̄ найанато аттхасса ниннета̄. амата̄дхигама̄йа пат̣ипаттидесанато, аматаппака̄сана̄йа ва̄ дхаммадесана̄йа аматасса адхигама̄панато аматасса да̄та̄. локуттарадхаммасса уппа̄дитатта̄ венеййа̄нурӯпена йатха̄сукхам̣ локуттарадхаммасса да̄нена ча, дхаммесу ча иссароти дхаммасса̄мӣ. татха̄гатападам̣ хет̣т̣ха̄ вуттаттхам̣.
ида̄ни ‘‘джа̄нам̣ джа̄на̄тӣ’’тиа̄дӣхи вуттам̣ гун̣ам̣ саббан̃н̃ута̄йа висесетва̄ дассетука̄мо саббан̃н̃утам̣ са̄дхенто наттхӣтиа̄дима̄ха. евам̣бхӯтасса хи тасса бхагавато па̄рамита̄пун̃н̃абалаппабха̄ваниппханнена арахаттамагган̃а̄н̣ена саббадхаммесу сава̄санасса саммохасса вихататта̄ асаччхикатам̣ на̄ма наттхи. асаммохато саббадхамма̄нам̣ н̃а̄татта̄ ан̃н̃а̄там̣ на̄ма наттхи. татхева ча саббадхамма̄нам̣ чаккхуна̄ вийа н̃а̄н̣ачаккхуна̄ дит̣т̣хатта̄ адит̣т̣хам̣ на̄ма наттхи. н̃а̄н̣ена пана паттатта̄ авидитам̣ на̄ма наттхи. асаммохасаччхикирийа̄йа саччхикататта̄ асаччхикатам̣ на̄ма наттхи. асаммохапан̃н̃а̄йа пхут̣т̣хатта̄ пан̃н̃а̄йа апхасситам̣ на̄ма наттхи. паччуппаннанти паччуппаннам̣ ка̄лам̣ ва̄ дхаммам̣ ва̄. упа̄да̄йа̄ти а̄да̄йа, антокатва̄ти аттхо. ‘‘упа̄да̄йа̄’’ти вачаненева ка̄лавинимуттам̣ нибба̄нампи гахитамева хоти. ‘‘атӣта̄’’дивачана̄ни ча ‘‘наттхӣ’’тиа̄дивачаненева гхат̣ӣйанти, ‘‘саббе’’тиа̄дивачанена ва̄. саббе дхамма̄ти саббасан̇кхата̄сан̇кхатадхаммапарийа̄да̄нам̣. сабба̄ка̄рена̄ти саббадхаммесу екекассева дхаммасса аничча̄ка̄ра̄дисабба̄ка̄рапарийа̄да̄нам̣. н̃а̄н̣амукхети н̃а̄н̣а̄бхимукхе. а̄па̄тхам̣ а̄гаччхантӣти осаран̣ам̣ упенти. ‘‘джа̄нитабба’’нтипадам̣ ‘‘неййа’’нтипадасса аттхавиваран̣аттхам̣ вуттам̣.
аттаттхо ва̄тиа̄дӣсу ва̄-саддо самуччайаттхо. аттаттхоти аттано аттхо. параттхоти паресам̣ тин̣н̣ам̣ лока̄нам̣ аттхо. убхайаттхоти аттано ча паресан̃ча̄ти саким̣йева убхиннам̣ аттхо. дит̣т̣хадхаммикоти дит̣т̣хадхамме нийутто, дит̣т̣хадхаммаппайоджано ва̄ аттхо. сампара̄йе нийутто, сампара̄йаппайоджано ва̄ сампара̄йико. утта̄нотиа̄дӣсу воха̄равасена ваттаббо сукхапатит̣т̣хатта̄ утта̄но. воха̄рам̣ атиккамитва̄ ваттаббо сун̃н̃ата̄пат̣исам̣йутто дуккхапатит̣т̣хатта̄ гамбхӣро. локуттаро аччантатироккхатта̄ гӯл̣хо. аниччата̄дико гхана̄дӣхи пат̣иччханнатта̄ пат̣иччханно. аппачуравоха̄рена ваттаббо йатха̄рутам̣ аггахетва̄ адхиппа̄йасса нетаббатта̄ неййо. пачуравоха̄рена ваттаббо вачанаматтена адхиппа̄йасса нӣтатта̄ нӣто. супарисуддхасӣласама̄дхивипассанаттхо тадан̇гавиккхамбханавасена ваджджавирахитатта̄ анаваджджо. килесасамуччхеданато арийамаггаттхо никкилесо. килесапат̣иппассаддхатта̄ арийапхалаттхо вода̄но. сан̇кхата̄сан̇кхатесу аггадхамматта̄ нибба̄нам̣ параматтхо. париваттатӣти буддхан̃а̄н̣асса висайабха̄вато абахибхӯтатта̄ антобуддхан̃а̄н̣е бйа̄питва̄ ва̄ саманта̄ ва̄ а̄лин̇гитва̄ ва̄ висесена ва̄ ваттати.
саббам̣ ка̄йакаммантиа̄дӣхи бхагавато н̃а̄н̣амайатам̣ дассети. н̃а̄н̣а̄нупариваттатӣти н̃а̄н̣ам̣ анупариваттати, н̃а̄н̣авирахитам̣ на хотӣти аттхо. аппат̣ихатанти нира̄варан̣атам̣ дассети. пуна саббан̃н̃утам̣ упама̄йа са̄дхетука̄мо йа̄ватакантиа̄дима̄ха. таттха джа̄нитаббанти неййам̣, неййапарийанто неййа̄васа̄намасса аттхӣти неййапарийантикам̣. асаббан̃н̃ӯнам̣ пана неййа̄васа̄намева наттхи. н̃а̄н̣апарийантикепи есева найо. пуримайамаке вуттаттхамева имина̄ йамакена висесетва̄ дассети, татийайамакена пат̣иседхавасена нийамитва̄ дассети. еттха ча неййам̣ н̃а̄н̣асса патхатта̄ неййапатхо. ан̃н̃аман̃н̃апарийантат̣т̣ха̄йиноти неййан̃ча н̃а̄н̣ан̃ча кхепетва̄ т̣ха̄нато ан̃н̃аман̃н̃асса парийанте т̣ха̄насӣла̄. а̄ваджджанаппат̣ибаддха̄ти манодва̄ра̄ваджджана̄йатта̄, а̄ваджджита̄нантарамева джа̄на̄тӣти аттхо. а̄кан̇кхаппат̣ибаддха̄ти ручиа̄йатта̄, а̄ваджджана̄нантарам̣ джаванан̃а̄н̣ена джа̄на̄тӣти аттхо. итара̄ни две пада̄ни имесам̣ двиннам̣ пада̄нам̣ йатха̄ккамена аттхаппака̄санаттхам̣ вутта̄ни. буддхо а̄сайам̣ джа̄на̄тӣтиа̄дӣни н̃а̄н̣акатха̄йам̣ ван̣н̣ита̄ни. маха̄ниддесе пана ‘‘бхагава̄ а̄сайам̣ джа̄на̄тӣ’’ти (маха̄ни. 69) а̄гатам̣. таттха ‘‘буддхасса бхагавато’’ти (маха̄ни. 69) а̄гатат̣т̣ха̄не ча идха каттхачи ‘‘буддхасса̄’’ти а̄гатам̣.
антамасоти упаримантена. тимитимин̇галанти еттха тими на̄ма ека̄ маччхаджа̄ти, тимим̣ гилитум̣ саматтха̄ тато махантасарӣра̄ тимин̇гала̄ на̄ма ека̄ маччхаджа̄ти, тимин̇галампи гилитум̣ саматтха̄ пан̃чайоджанасатикасарӣра̄ тимитимин̇гала̄ на̄ма ека̄ маччхаджа̄ти. идха джа̄тиггахан̣ена екавачанам̣ катанти ведитаббам̣. гарул̣ам̣ венатеййанти еттха гарул̣оти джа̄тивасена на̄мам̣, венатеййоти готтавасена. падесети екадесе. са̄рипуттасама̄ти саббабуддха̄нам̣ дхаммасена̄патиттхере гахетва̄ вуттанти ведитаббам̣. сесаса̄вака̄ хи пан̃н̃а̄йа дхаммасена̄патиттхерена сама̄ на̄ма наттхи. йатха̄ха – ‘‘етадаггам̣, бхиккхаве, мама са̄вака̄нам̣ бхиккхӯнам̣ маха̄пан̃н̃а̄нам̣ йадидам̣ са̄рипутто’’ти (а. ни. 1.188-189). ат̣т̣хакатха̄йан̃ча вуттам̣ –
‘‘локана̄тхам̣ т̣хапетва̄на, йе чан̃н̃е санти па̄н̣ино;
пан̃н̃а̄йа са̄рипуттасса, калам̣ на̄ггханти сол̣аси’’нти. (висуддхи. 1.171);
пхаритва̄ти буддхан̃а̄н̣ам̣ саббадеваманусса̄нампи пан̃н̃ам̣ па̄пун̣итва̄ т̣ха̄нато тесам̣ пан̃н̃ам̣ пхаритва̄ бйа̄питва̄ тит̣т̣хати. атигхам̣ситва̄ти буддхан̃а̄н̣ам̣ саббадеваманусса̄нампи пан̃н̃ам̣ атиккамитва̄ тесам̣ ависайабхӯтампи саббам̣ неййам̣ гхам̣ситва̄ бхан̃джитва̄ тит̣т̣хати. маха̄ниддесе пана (маха̄ни. 69) ‘‘абхибхавитва̄’’ти па̄т̣хо, маддитва̄типи аттхо. йепи тетиа̄дӣхи евам̣ пхаритва̄ атигхам̣ситва̄ т̣ха̄насса паччаккхака̄ран̣ам̣ дассети. таттха пан̣д̣ита̄ти пан̣д̣иччена саманна̄гата̄. нипун̣а̄ти сан̣хасукхумабуддхино сукхуме аттхантаре пат̣ивиджджханасаматтха̄. катапараппава̄да̄ти н̃а̄тапараппава̄да̄ чева парехи саддхим̣ катава̄дапаричайа̄ ча. ва̄лаведхирӯпа̄ти ва̄лаведхидхануггахасадиса̄. вобхинданта̄ ман̃н̃е чаранти пан̃н̃а̄гатена дит̣т̣хигата̄нӣти ва̄лаведхӣ вийа ва̄лам̣ сукхума̄нипи паресам̣ дит̣т̣хигамана̄ни аттано пан̃н̃а̄гаманена бхинданта̄ вийа чарантӣти аттхо. атха ва̄ ‘‘гӯтхагатам̣ муттагата’’нтиа̄дӣсу (а. ни. 9.11) вийа пан̃н̃а̄ ева пан̃н̃а̄гата̄ни, дит̣т̣хийо ева дит̣т̣хигата̄ни.
пан̃хам̣ абхисан̇кхаритва̄ти двипадампи типадампи чатуппадампи пуччхам̣ рачайитва̄. тесам̣ пан̃ха̄нам̣ атибахукатта̄ саббасан̇гахаттхам̣ двиккхаттум̣ вуттам̣. гӯл̣ха̄ни ча пат̣иччханна̄ни аттхаджа̄та̄нӣти па̄т̣хасесо. тесам̣ татха̄ винайам̣ дисва̄ ‘‘аттана̄ абхисан̇кхатапан̃хам̣ пуччхатӯ’’ти евам̣ бхагавата̄ адхиппетатта̄ пан̃хам̣ пуччханти. ан̃н̃есам̣ пана пуччха̄йа ока̄самева адатва̄ бхагава̄ упасан̇каманта̄нам̣ дхаммам̣ десети. йатха̄ха –
‘‘те пан̃хам̣ абхисан̇кхаронти ‘имам̣ майам̣ пан̃хам̣ саман̣ам̣ готамам̣ упасан̇камитва̄ пуччхисса̄ма, саче но саман̣о готамо евам̣ пут̣т̣хо евам̣ бйа̄кариссати, евамасса майам̣ ва̄дам̣ а̄ропесса̄ма. евам̣ чепи но пут̣т̣хо евам̣ бйа̄кариссати, евам̣писса майам̣ ва̄дам̣ а̄ропесса̄ма̄’ти. те йена саман̣о готамо, тенупасан̇каманти, те саман̣о готамо дхаммийа̄ катха̄йа сандассети сама̄дапети самуттеджети сампахам̣сети. те саман̣ена готамена дхаммийа̄ катха̄йа сандассита̄ сама̄дапита̄ самуттеджита̄ сампахам̣сита̄ на чева саман̣ам̣ готамам̣ пан̃хам̣ пуччханти, кутосса ва̄дам̣ а̄ропессанти? ан̃н̃адаттху саман̣ассева готамасса са̄вака̄ сампаджджантӣ’’ти (ма. ни. 1.289).
касма̄ пан̃хам̣ на пуччхантӣти че? бхагава̄ кира парисамаджджхе дхаммам̣ десенто париса̄йа аджджха̄сайам̣ олокети. тато пассати ‘‘име пан̣д̣ита̄ гӯл̣хам̣ рахассам̣ пан̃хам̣ оват̣т̣икаса̄рам̣ катва̄ а̄гата̄’’ти. со техи апут̣т̣хойева ‘‘пан̃хапуччха̄йа еттака̄ доса̄, виссаджджане еттака̄, аттхе паде аккхаре еттака̄ти име пан̃хе пуччханто евам̣ пуччхеййа, виссадждженто евам̣ виссаджджеййа̄’’ти ити оват̣т̣икаса̄рам̣ катва̄ а̄нӣте пан̃хе дхаммакатха̄йа антаре паккхипитва̄ видам̣сети. те пан̣д̣ита̄ ‘‘сеййа̄ вата но, йе майам̣ име пан̃хе на пуччхимха. сачепи майам̣ пуччхеййа̄ма, аппатит̣т̣хите но катва̄ саман̣о готамо кхипеййа̄’’ти аттамана̄ бхаванти. апича буддха̄ на̄ма дхаммам̣ десента̄ парисам̣ метта̄йа пхаранти. метта̄йа ча пхаран̣ена дасабалесу маха̄джанасса читтам̣ пасӣдати. буддха̄ на̄ма рӯпаггаппатта̄ хонти дассанасампанна̄ мадхурассара̄ мудудживха̄ супхуситаданта̄варан̣а̄ аматена хадайам̣ син̃чанта̄ вийа дхаммам̣ катхенти. татра несам̣ метта̄пхаран̣ена пасанначитта̄нам̣ евам̣ хоти – еварӯпам̣ адведжджхакатхам̣ амогхакатхам̣ ниййа̄никакатхам̣ катхентена бхагавата̄ саддхим̣ на саккхисса̄ма паччанӣкагга̄хам̣ ган̣хитунти аттано пасаннабха̄венева пан̃хам̣ на пуччхантӣти.
катхита̄ висаджджита̄ ча̄ти евам̣ тумхе пуччхатха̄ти пуччхитапан̃ха̄нам̣ учча̄ран̣ена те пан̃ха̄ бхагавата̄ катхита̄ ева хонти. йатха̄ ча те висаджджетабба̄, татха̄ висаджджита̄ ева хонти. ниддит̣т̣хака̄ран̣а̄ти имина̄ ка̄ран̣ена имина̄ хетуна̄ евам̣ хотӣти евам̣ сахетукам̣ катва̄ висаджджанена бхагавата̄ ниддит̣т̣хака̄ран̣а̄ ева хонти те пан̃ха̄. упаккхиттака̄ ча те бхагавато сампаджджантӣти те кхаттийапан̣д̣ита̄дайо бхагавато пан̃хависаджджаненева бхагавато самӣпе кхиттака̄ па̄дакхиттака̄ сампаджджанти, са̄вака̄ ва̄ сампаджджанти упа̄сака̄ ва̄ти аттхо, са̄вакасампаттим̣ ва̄ па̄пун̣анти упа̄сакасампаттим̣ ва̄ти вуттам̣ хоти. атха̄ти анантараттхе, тесам̣ упаккхиттакасампаттисаманантарамева̄ти аттхо. таттха̄ти тасмим̣ т̣ха̄не, тасмим̣ адхика̄ре ва̄. атирочатӣти ативийа джотети пака̄сати. йадидам̣ пан̃н̃а̄йа̄ти йа̄йам̣ бхагавато пан̃н̃а̄, та̄йа пан̃н̃а̄йа бхагава̄ва атирочатӣти аттхо. итисаддо ка̄ран̣аттхе, имина̄ ка̄ран̣ена агго аса̄мантапан̃н̃оти аттхо.
6. ра̄гам̣ абхибхуййатӣти бхӯрипан̃н̃а̄ти са̄ са̄ маггапан̃н̃а̄ аттана̄ ваджджхам̣ ра̄гам̣ абхибхуййати абхибхавати маддатӣти бхӯрипан̃н̃а̄. бхӯрӣти хи пхут̣ат̣т̣хо висадаттхо. йа̄ ча пхут̣а̄, са̄ пат̣ипаккхам̣ абхибхавати на апхут̣а̄, тасма̄ бхӯрипан̃н̃а̄йа абхибхаванаттхо вутто. абхибхавита̄ти са̄ са̄ пхалапан̃н̃а̄ там̣ там̣ ра̄гам̣ абхибхавитаватӣ маддитаватӣти бхӯрипан̃н̃а̄. абхибхавата̄ти ва̄ па̄т̣хо. сесесупи есева найо. ра̄га̄дӣсу пана раджджаналаккхан̣о ра̄го. дуссаналаккхан̣о досо. муйханалаккхан̣о мохо. куджджханалаккхан̣о кодхо. упанандханалаккхан̣о упана̄хо. пуббака̄лам̣ кодхо, апарака̄лам̣ упана̄хо. парагун̣амаккханалаккхан̣о маккхо. йугагга̄халаккхан̣о пал̣а̄со. парасампаттикхӣйаналаккхан̣а̄ исса̄. аттано сампаттинигӯхан̣алаккхан̣ам̣ маччхарийам̣. аттана̄ катапа̄папат̣иччха̄даналаккхан̣а̄ ма̄йа̄. аттано авиджджама̄нагун̣аппака̄саналаккхан̣ам̣ са̄т̣хеййам̣. читтасса уддхума̄табха̄валаккхан̣о тхамбхо. каран̣уттарийалаккхан̣о са̄рамбхо. уннатилаккхан̣о ма̄но. аббхуннатилаккхан̣о атима̄но. маттабха̄валаккхан̣о мадо. пан̃часу ка̄магун̣есу читтавосаггалаккхан̣о пама̄до.
ра̄го ари, там̣ арим̣ мадданипан̃н̃а̄тиа̄дӣхи ким̣ вуттам̣ хоти? ра̄га̄дико килесо читтасанта̄не бхӯто арӣти бхӯ-ари, падасандхивасена а-ка̄ра лопам̣ катва̄ бхӯрӣти вутто. тасса бхӯрисса мадданӣ пан̃н̃а̄ бхӯримадданипан̃н̃а̄ти ваттаббе маддани садда лопам̣ катва̄ ‘‘бхӯрипан̃н̃а̄’’ти вуттанти ведитаббам̣. там̣ арим̣ мадданӣти ча тесам̣ арӣнам̣ мадданӣти падаччхедо ка̄таббо. патхавӣсама̄йа̄ти виттхатавипулат̣т̣хенева патхавӣсама̄йа. виттхата̄йа̄ти паджа̄нитаббе висайе паттхат̣а̄йа, на екадесе ваттама̄на̄йа. випула̄йа̄ти ол̣а̄рикабхӯта̄йа. маха̄ниддесе пана ‘‘випула̄йа виттхата̄йа̄’’ти (маха̄ни. 27) а̄гатам̣. саманна̄гатоти пуггало. итисаддо ка̄ран̣аттхе, имина̄ ка̄ран̣ена пуггаласса бхӯрипан̃н̃а̄йа саманна̄гататта̄ тасса пан̃н̃а̄ бхӯрипан̃н̃а̄ на̄ма̄ти бхӯте аттхе раматӣти аттхо. бхӯрипан̃н̃асса пан̃н̃а̄ бхӯрипан̃н̃апан̃н̃а̄ти ваттаббе екасса пан̃н̃а̄саддасса лопам̣ катва̄ ‘‘бхӯрипан̃н̃а̄’’ти вуттам̣. бхӯрисама̄ пан̃н̃а̄ти ва̄ бхӯрипан̃н̃а̄. апича̄ти ан̃н̃апарийа̄йадассанаттхам̣ вуттам̣. пан̃н̃а̄йаметанти пан̃н̃а̄йа етам̣. адхивачананти адхикавачанам̣. бхӯрӣти бхӯте аттхе раматӣти бхӯри. медха̄ти асани вийа силуччайе килесе медхати хим̣сатӣти медха̄, кхиппам̣ гахан̣адха̄ран̣ат̣т̣хена ва̄ медха̄. парин̣а̄йика̄ти йассуппаджджати, там̣ саттам̣ хитапат̣ипаттийам̣ сампайуттадхамме ча йа̄тха̄валаккхан̣апат̣иведхе ча паринетӣти парин̣а̄йика̄. имехева ан̃н̃а̄нипи пан̃н̃а̄парийа̄йавачана̄ни вутта̄ни хонти.
пан̃н̃а̄ба̄хулланти пан̃н̃а̄ бахула̄ асса̄ти пан̃н̃а̄бахуло, тасса бха̄во пан̃н̃а̄ба̄хуллам̣. тан̃ча бахулам̣ паваттама̄на̄ пан̃н̃а̄ ева. идхекаччотиа̄дӣсу путхуджджанакалйа̄н̣ако ва̄ арийо ва̄. пан̃н̃а̄ гарука̄ асса̄ти пан̃н̃а̄гаруко. пан̃н̃а̄ чаритам̣ паваттам̣ асса̄ти пан̃н̃а̄чарито. пан̃н̃а̄ а̄сайо асса̄ти пан̃н̃а̄сайо. пан̃н̃а̄йа адхимуттоти пан̃н̃а̄дхимутто. пан̃н̃а̄ ева дхаджабхӯта̄ асса̄ти пан̃н̃а̄дхаджо. пан̃н̃а̄ ева кетубхӯта̄ асса̄ти пан̃н̃а̄кету. пан̃н̃а̄ ева адхипати пан̃н̃а̄дхипати, пан̃н̃а̄дхипатито а̄гататта̄ пан̃н̃а̄дхипатеййо. дхаммасабха̄вавичинанам̣ бахуламасса̄ти вичайабахуло. на̄наппака̄рена дхаммасабха̄вавичинанам̣ бахуламасса̄ти павичайабахуло. пан̃н̃а̄йа ога̄хетва̄ тасса тасса дхаммасса кха̄йанам̣ па̄кат̣акаран̣ам̣ оккха̄йанам̣, оккха̄йанам̣ бахуламасса̄ти оккха̄йанабахуло. пан̃н̃а̄йа тасса тасса дхаммасса самма̄ пеккхан̣а̄ сампеккха̄, сампеккха̄йа айанам̣ паваттанам̣ сампеккха̄йанам̣, сампеккха̄йанам̣ дхаммо пакати асса̄ти сампеккха̄йанадхаммо. там̣ там̣ дхаммам̣ вибхӯтам̣ па̄кат̣ам̣ катва̄ вихаратӣти вибхӯтавиха̄рӣ, вибхӯто виха̄ро ва̄ асса аттхӣти вибхӯтавиха̄рӣ. са̄ пан̃н̃а̄ чаритам̣, гарука̄, бахула̄ асса̄ти таччарито таггаруко таббахуло. тассам̣ пан̃н̃а̄йам̣ нинно, пон̣о, паббха̄ро, адхимуттоти таннинно таппон̣о таппаббха̄ро тададхимутто. са̄ пан̃н̃а̄ адхипати тададхипати, тато а̄гато тададхипатеййо. ‘‘пан̃н̃а̄гаруко’’тиа̄дӣни ‘‘ка̄мам̣ севантам̣йева джа̄на̄ти айам̣ пуггало ка̄магаруко’’тиа̄дӣсу (пат̣и. ма. 1.113) вийа пуримаджа̄тито пабхути вутта̄ни. ‘‘таччарито’’тиа̄дӣни имисса̄ джа̄тийа̄ вутта̄ни.
сӣгхапан̃н̃а̄ ча лахупан̃н̃а̄ ча ха̄сапан̃н̃а̄ ча джаванапан̃н̃а̄ ча локийалокуттарамиссака̄. кхиппат̣т̣хена сӣгхапан̃н̃а̄. лахукат̣т̣хена лахупан̃н̃а̄. ха̄сабахулат̣т̣хена ха̄сапан̃н̃а̄. випассанӯпагасан̇кха̄ресу ча висан̇кха̄ре ча джаванат̣т̣хена джаванапан̃н̃а̄. сӣгхам̣ сӣгханти бахуннам̣ сӣла̄дӣнам̣ сан̇гахаттхам̣ двиккхаттум̣ вуттам̣. сӣла̄нӣти ча̄риттава̄риттавасена пан̃н̃атта̄ни па̄тимоккхасам̣варасӣла̄ни. индрийасам̣варанти чаккха̄дӣнам̣ чханнам̣ индрийа̄нам̣ ра̄гапат̣игхаппавесам̣ акатва̄ сатикава̄т̣ена ва̄ран̣ам̣ тхаканам̣. бходжане маттан̃н̃утанти паччавеккхитапарибхогавасена бходжане пама̄н̣ан̃н̃убха̄вам̣. джа̄гарийа̄нуйоганти дивасасса тӣсу кот̣т̣ха̄сесу, раттийа̄ пат̣хамапаччхимакот̣т̣ха̄сесу ча джа̄гарати на нидда̄йати, саман̣адхаммамева ча каротӣти джа̄гаро, джа̄гарасса бха̄во, каммам̣ ва̄ джа̄гарийам̣, джа̄гарийасса ануйого джа̄гарийа̄нуйого. там̣ джа̄гарийа̄нуйогам̣. сӣлаккхандханти секкхам̣ асеккхам̣ ва̄ сӣлаккхандхам̣. евамитарепи кхандха̄ ведитабба̄. пан̃н̃а̄ккхандханти маггапан̃н̃ан̃ча секкха̄секкха̄нам̣ локийапан̃н̃ан̃ча. вимуттиккхандханти пхалавимуттим̣. вимуттин̃а̄н̣адассанаккхандханти паччавеккхан̣ан̃а̄н̣ам̣.
ха̄сабахулоти мӯлападам̣. ведабахулоти тасса̄ ева пӣтийа̄ сампайуттасоманассаведана̄васена ниддесападам̣. тут̣т̣хибахулоти на̄тибалавапӣтийа̄ тут̣т̣ха̄ка̄равасена. па̄моджджабахулоти балавапӣтийа̄ памудитабха̄вавасена.
7. йам̣ кин̃чи рӯпантиа̄ди саммасанан̃а̄н̣аниддесе вуттаттхам̣. тулайитва̄ти кала̄пасаммасанавасена тулетва̄. тӣрайитва̄ти удайаббайа̄нупассана̄васена тӣрайитва̄. вибха̄вайитва̄ти бхан̇га̄нупассана̄дивасена па̄кат̣ам̣ катва̄. вибхӯтам̣ катва̄ти сан̇кха̄рупеккха̄нуломавасена пхут̣ам̣ катва̄. тиккхапан̃н̃а̄ локуттара̄ ева. уппаннанти саматхавипассана̄васена виккхамбханатадан̇гавасена пахӣнампи арийамаггена асамӯхататта̄ уппаттидхамматам̣ анатӣтата̄йа асамӯхатуппаннанти вуччати, там̣ идха адхиппетам̣. на̄дхива̄сетӣти санта̄нам̣ а̄ропетва̄ на ва̄сети. паджахатӣти самуччхедавасена паджахати. винодетӣти кхипати. бйантӣкаротӣти вигатантам̣ кароти. анабха̄вам̣ гаметӣти ану абха̄вам̣ гамети, випассана̄нуккамена арийамаггам̣ патва̄ самуччхедавасенева абха̄вам̣ гамайатӣти аттхо. еттха ча ка̄мапат̣исам̣йутто витакко ка̄мавитакко. ‘‘име сатта̄ марантӯ’’ти паресам̣ маран̣апат̣исам̣йутто витакко бйа̄па̄давитакко. ‘‘име сатта̄ вихим̣сӣйантӯ’’ти паресам̣ вихим̣са̄пат̣исам̣йутто витакко вихим̣са̄витакко. па̄пакети ла̄маке. акусале дхаммети акосалласамбхӯте дхамме.
ниббедхикапан̃н̃а̄ти ниббида̄бахуласса пуггаласса уппаннамаггапан̃н̃а̄ ева. уббегабахулоти н̃а̄н̣абхайавасена бхайабахуло. утта̄сабахулоти балавабхайабахуло. идам̣ пуримассева аттхавиваран̣ам̣. уккан̣т̣ханабахулоти сан̇кха̄рато уддхам̣ висан̇кха̄ра̄бхимукхата̄йа уккан̣т̣ханабахуло. анабхиратибахулоти уккан̣т̣ханавасенева абхиратиабха̄вам̣ дӣпети. ида̄нипи таматтхам̣ двӣхи вачанехи виварати. таттха бахимукхоти сан̇кха̄рато бахибхӯтанибба̄на̄бхимукхо. на раматӣти на̄бхирамати. аниббиддхапуббанти анаматагге сам̣са̄ре антам̣ па̄петва̄ аниббиддхапуббам̣. аппада̄литапуббанти тассева аттхавачанам̣, антакаран̣енева апада̄литапуббанти аттхо. лобхаккхандханти лобхара̄сим̣, лобхакот̣т̣ха̄сам̣ ва̄. има̄хи сол̣асахи пан̃н̃а̄хи саманна̄гатоти уккат̣т̣хапариччхедена араха̄йева вутто. упари ‘‘еко секкхапат̣исамбхидаппатто’’ти (пат̣и. ма. 3.8) вуттатта̄ сота̄паннасакада̄га̄миана̄га̄минопи лаббхантийева.
2. пуггалависесаниддесаван̣н̣ана̄
8. две пуггала̄тиа̄дӣхи пат̣исамбхидаппаттапуггалависесапат̣ипа̄т̣им̣ дассети. таттха пуббайоготи атӣтаджа̄тӣсу пат̣исамбхидаппаттихетубхӯто пун̃н̃апайого. тена̄ти тена пуббайогака̄ран̣ена. евам̣ сесесупи. атиреко хотӣти атиритто хоти, атирекайогато ва̄ ‘‘атиреко’’ти вутто. адхико хотӣти агго хоти. висесо хотӣти висит̣т̣хо хоти, висесайогато ва̄ висесо. н̃а̄н̣ам̣ пабхиджджатӣти пат̣исамбхида̄н̃а̄н̣аппабхедам̣ па̄пун̣а̄ти.
бахуссутоти буддхавачанавасена. десана̄бахулоти дхаммадесана̄васена. гарӯпанисситоти пан̃н̃а̄йа адхикам̣ гарум̣ упаниссито. виха̄рабахулоти випассана̄виха̄рабахуло, пхаласама̄паттивиха̄рабахуло ва̄. паччавеккхан̣а̄бахулоти випассана̄виха̄ре сати випассана̄паччавеккхан̣а̄бахуло, пхаласама̄паттивиха̄ре сати пхаласама̄паттипаччавеккхан̣а̄бахуло. секхапат̣исамбхидаппаттоти секхо хутва̄ пат̣исамбхидаппатто. евам̣ асекхапат̣исамбхидаппатто. са̄вакапа̄рамиппаттоти еттха маха̄пан̃н̃а̄нам̣ аггасса маха̄са̄вакасса саттасат̣т̣хийа̄ са̄вакан̃а̄н̣а̄нам̣ па̄рагаманам̣ па̄рамӣ, са̄вакасса па̄рамӣ са̄вакапа̄рамӣ, там̣ са̄вакапа̄рамим̣ паттоти са̄вакапа̄рамиппатто. са̄вакапа̄рамита̄ппаттоти ва̄ па̄т̣хо. саттасат̣т̣хийа̄ са̄вакан̃а̄н̣а̄нам̣ па̄лако пӯрако ча со маха̄са̄вако парамо, тасса парамасса айам̣ саттасат̣т̣хибхеда̄ н̃а̄н̣акирийа̄ парамасса бха̄во, каммам̣ ва̄ти па̄рамӣ, тасса са̄вакасса па̄рамӣ са̄вакапа̄рамӣ, там̣ паттоти са̄вакапа̄рамиппатто. са̄вакапа̄рамиппаттоти маха̄моггалла̄наттхера̄дико йо кочи са̄вако. са̄вакапа̄рамиппаттаса̄вакато атирекасса ан̃н̃асса са̄вакасса абха̄ва̄ еко паччекасамбуддхоти а̄ха. пуна пан̃н̃а̄пабхедакусалотиа̄дӣхи вуттаттхамева нигаметва̄ дассесӣти. н̃а̄н̣акатха̄йа йебхуййена анека̄ни н̃а̄н̣а̄ни ниддит̣т̣ха̄ни. пан̃н̃а̄катха̄йа йебхуййена ека̄пи пан̃н̃а̄ на̄на̄ка̄равасена на̄на̄катва̄ вутта̄ти айам̣ висесо.
маха̄пан̃н̃а̄катха̄ван̣н̣ана̄ нит̣т̣хита̄.