1. дхаммачаккапаваттанава̄раван̣н̣ана̄

30. ида̄ни вира̄гасан̇кха̄тамаггавасена сиддхам̣ пат̣исамбхида̄пабхедам̣ дассентена катхита̄йа дхаммачаккаппаваттанасуттантапуббан̇гама̄йа пат̣исамбхида̄катха̄йа апуббаттха̄нуван̣н̣ана̄. суттанте та̄ва ба̄ра̄н̣асийанти ба̄ра̄н̣аса̄ на̄ма надӣ, ба̄ра̄н̣аса̄йа авидӯре бхава̄ нагарӣ ба̄ра̄н̣асӣ. тассам̣ ба̄ра̄н̣асийам̣. исипатане мигада̄йети исӣнам̣ патануппатанавасена евам̣ладдхана̄ме мига̄нам̣ абхайада̄надиннат̣т̣ха̄натта̄ мигада̄йасан̇кха̄те а̄ра̄ме. таттха хи уппаннуппанна̄ саббан̃н̃уисайо патанти, дхаммачаккаппаваттанаттхам̣ нисӣдантӣти аттхо. нандамӯлакапаббха̄рато сатта̄хаччайена ниродхасама̄паттито вут̣т̣хита̄ анотаттадахе катамукхадхованакичча̄ а̄ка̄сена а̄гантва̄ паччекабуддхаисайопеттха самосаран̣авасена патанти, упосатхаттхан̃ча анупосатхаттхан̃ча саннипатанти, гандхама̄данам̣ пат̣игаччханта̄ ча тато ча уппатантӣтипи имина̄ исӣнам̣ патануппатанавасена там̣ ‘‘исипатана’’нти вуччати. ‘‘исипадана’’нтипи па̄т̣хо. пан̃чаваггийети –

‘‘кон̣д̣ан̃н̃о бхаддийо ваппо, маха̄на̄мо ча ассаджи;

ете пан̃ча маха̄тхера̄, пан̃чавагга̄ти вуччаре’’ти. –

евам̣ вутта̄нам̣ пан̃чаннам̣ бхиккхӯнам̣ вагго пан̃чавагго. тасмим̣ пан̃чавагге бхава̄ там̣парийа̄паннатта̄ти пан̃чаваггийа̄, те пан̃чаваггийе. бхиккхӯ а̄мантесӣти дӣпан̇карадасабаласса па̄дамӯле ката̄бхинӣха̄рато пат̣т̣ха̄йа па̄рамийо пӯренто анупуббена паччхимабхавам̣ патва̄ паччхимабхаве ча ката̄бхиниккхамано анупуббена бодхиман̣д̣ам̣ патва̄ таттха апара̄джитапаллан̇ке нисинно ма̄рабалам̣ бхиндитва̄ пат̣хамайа̄ме пуббенива̄сам̣ ануссаритва̄ маджджхимайа̄ме диббачаккхум̣ висодхетва̄ паччхимайа̄ма̄васа̄не дасасахассилокадха̄тум̣ унна̄денто сампакампенто саббан̃н̃утам̣ патва̄ сатта сатта̄ха̄ни бодхиман̣д̣е вӣтина̄метва̄ маха̄брахмуна̄ а̄йа̄читадхаммадесана̄ буддхачаккхуна̄ локам̣ волокетва̄ лока̄нуггахена ба̄ра̄н̣асим̣ гантва̄ пан̃чаваггийе бхиккхӯ сан̃н̃а̄петва̄ дхаммачаккам̣ паваттетука̄мо а̄мантеси.

двеме, бхиккхаве, анта̄ти двеме, бхиккхаве, кот̣т̣ха̄са̄. имасса пана вачанасса самуда̄ха̄рена самуда̄ха̄раниггхосо хет̣т̣ха̄ авӣчим̣ упари бхаваггам̣ патва̄ дасасахассим̣ локадха̄тум̣ паттхаритва̄ ат̣т̣ха̄си, тасмим̣йева самайе ат̣т̣ха̄расакот̣исан̇кха̄ брахма̄но сама̄гаччхим̣су. паччхимадиса̄йа сӯрийо аттхан̇гамети, пураттхима̄йа диса̄йа уттара̄са̄л̣ханаккхаттена йутто пун̣н̣ачандо уггаччхати. тасмим̣ самайе бхагава̄ дхаммачаккаппаваттанасуттантам̣ а̄рабханто ‘‘двеме, бхиккхаве, анта̄’’тиа̄дима̄ха.

таттха паббаджитена̄ти гихисам̣йоджанам̣ ваттхука̄мам̣ чхетва̄ паббаджитена. на севитабба̄ти на валан̃джетабба̄. паббаджита̄нам̣йева висесато пат̣ипаттийа̄ бха̄джанабхӯтатта̄ ‘‘паббаджитена на севитабба̄’’ти вуттам̣. йо ча̄йам̣ ка̄месу ка̄масукхаллика̄нуйоготи йо ча айам̣ ваттхука̄месу килесака̄масукхасса, килесака̄масукханиссайасса ва̄ ануйого. хӣноти ла̄мако. гаммоти га̄мава̄сӣнам̣ сантако. потхуджджаникоти путхуджджанена андхаба̄ладжанена а̄чин̣н̣о. анарийоти на арийо. атха ва̄ на висуддха̄нам̣ уттама̄нам̣ арийа̄нам̣ сантако. анаттхасам̣хитоти на аттхасам̣хито, сукха̄вахака̄ран̣ам̣ анисситоти аттхо. аттакиламатха̄нуйоготи аттано киламатхасса ануйого, аттано дуккхакаран̣анти аттхо. дуккхоти кан̣т̣ака̄пассайасеййа̄дӣхи аттама̄ран̣ехи дуккха̄вахо. тапассӣхи ‘‘уттамам̣ тапо’’ти гахитатта̄ тесам̣ читта̄нураккханаттхам̣ идха ‘‘хӣно’’ти на вуттам̣, паббаджита̄нам̣ дхамматта̄ ‘‘гаммо’’ти ча, гихӣхи аса̄дха̄ран̣атта̄ ‘‘потхуджджанико’’ти ча на вуттам̣. таттха пана кехичи паббаджитапат̣ин̃н̃ехи дит̣т̣хадхамманибба̄нава̄дехи ‘‘йато кхо, бхо, айам̣ атта̄ пан̃чахи ка̄магун̣ехи самаппито саман̇гибхӯто парича̄рети, етта̄вата̄ кхо, бхо, айам̣ атта̄ дит̣т̣хадхамманибба̄наппатто хотӣ’’ти (дӣ. ни. 1.94) гахитатта̄ тесам̣ читта̄нураккханаттхан̃ча паччуппанне сукхатта̄ ча тасса дхаммасама̄да̄насса ‘‘дуккхо’’ти на вуттам̣. ка̄масукхаллика̄нуйого паччуппанне тан̣ха̄дит̣т̣хисам̣килит̣т̣хасукхатта̄ а̄йатин̃ча дуккхавипа̄катта̄ тадануйутта̄нам̣ тан̣ха̄дит̣т̣хибандханабаддхатта̄ ча на севитаббо, аттакиламатха̄нуйого паччуппанне дит̣т̣хисам̣килит̣т̣хадуккхатта̄ а̄йатин̃ча дуккхавипа̄катта̄ тадануйутта̄нам̣ дит̣т̣хибандханабаддхатта̄ ча на севитаббо, ете кхоти те ете. анупагамма̄ти на упагантва̄. маджджхима̄ти сам̣килит̣т̣хасукхадуккха̄нам̣ абха̄ва̄ маджджхе бхава̄ти маджджхима̄. са̄ ева нибба̄нам̣ пат̣ипаджджанти ета̄йа̄ти пат̣ипада̄. абхисамбуддха̄ти пат̣ивиддха̄. чаккхукаран̣ӣтиа̄дӣсу пан̃н̃а̄чаккхум̣ каротӣти чаккхукаран̣ӣ. н̃а̄н̣акаран̣ӣти тассева вевачанам̣. упасама̄йа̄ти килесӯпасама̄йа. абхин̃н̃а̄йа̄ти чатуннам̣ сачча̄нам̣ абхиджа̄нанаттха̄йа. самбодха̄йа̄ти тесам̣йева самбуджджханаттха̄йа. нибба̄на̄йа̄ти нибба̄насаччхикирийаттха̄йа. атха ва̄ дассанамагган̃а̄н̣ам̣ каротӣти чаккхукаран̣ӣ. бха̄вана̄магган̃а̄н̣ам̣ каротӣти н̃а̄н̣акаран̣ӣ. саббакилеса̄нам̣ упасама̄йа. саббадхамма̄нам̣ абхин̃н̃а̄йа. арахаттапхаласамбодха̄йа. килеса̄нан̃ча кхандха̄нан̃ча нибба̄на̄йа. саччакатха̄ абхин̃н̃еййаниддесе вутта̄.

евам̣ бхагава̄ сачча̄ни пака̄сетва̄ аттани катабахума̄на̄нам̣ тесам̣ аттано пат̣иведхаккамам̣ сутва̄ пат̣ипаттийа̄ бахума̄на̄ропанена пат̣ипаттийам̣ т̣хатва̄ саччаппат̣иведхам̣ пассанто идам̣ дуккхам̣ арийасаччанти ме, бхиккхаветиа̄дина̄ аттано пат̣иведхаккамам̣ дассеси. таттха анануссутесӯти на ануссутесу, парам̣ анугантва̄ ассутесӯти аттхо. чаккхӯтиа̄дӣнам̣ аттхо парато а̄ви бхависсати. идам̣ дуккхам̣ арийасаччам̣, идам̣ дуккхасамудайам̣, идам̣ дуккханиродхам̣, идам̣ дуккханиродхага̄минӣ пат̣ипада̄ арийасаччанти чатуннам̣ сачча̄нам̣ дассанапат̣иведхо секхабхӯмийам̣. парин̃н̃еййам̣ паха̄таббам̣ саччхика̄таббам̣ бха̄ветаббанти чатуннам̣ сачча̄нам̣ бха̄вана̄пат̣иведхо секхабхӯмийам̣йева. парин̃н̃а̄там̣ пахӣнам̣ саччхикатам̣ бха̄витанти чатуннам̣ сачча̄нам̣ паччавеккхан̣а̄ асекхабхӯмийам̣.

типариват̣т̣анти саччан̃а̄н̣акиччан̃а̄н̣акатан̃а̄н̣асан̇кха̄та̄нам̣ тин̣н̣ам̣ париват̣т̣а̄нам̣ васена тайо париват̣т̣а̄ асса̄ти типариват̣т̣ам̣. еттха хи ‘‘идам̣ дуккхам̣, идам̣ дуккхасамудайам̣, идам̣ дуккханиродхам̣, идам̣ дуккханиродхага̄минӣ пат̣ипада̄ арийасачча’’нти евам̣ чатӯсу саччесу йатха̄бхӯтан̃а̄н̣ам̣ саччан̃а̄н̣ам̣ на̄ма. тесуйева ‘‘парин̃н̃еййам̣ паха̄таббам̣ саччхика̄таббам̣ бха̄ветабба’’нти евам̣ каттаббакиччаджа̄нанан̃а̄н̣ам̣ киччан̃а̄н̣ам̣ на̄ма. ‘‘парин̃н̃а̄там̣ пахӣнам̣ саччхикатам̣ бха̄вита’’нти евам̣ тасса киччасса катабха̄ваджа̄нанан̃а̄н̣ам̣ катан̃а̄н̣ам̣ на̄ма. два̄даса̄ка̄ранти тесам̣йева екекасмим̣ сачче тин̣н̣ам̣ тин̣н̣ам̣ а̄ка̄ра̄нам̣ васена два̄даса а̄ка̄ра̄ асса̄ти два̄даса̄ка̄рам̣. н̃а̄н̣адассананти етесам̣ типариват̣т̣а̄нам̣ два̄дасаннам̣ а̄ка̄ра̄нам̣ васена уппаннам̣ н̃а̄н̣асан̇кха̄там̣ дассанам̣. аттамана̄ти сакамана̄. сатта̄нан̃хи сукхака̄матта̄ дуккхапат̣икӯлатта̄ пӣтисоманассайуттамано сакамано на̄ма, пӣтисоманассехи аттамана̄ гахитамана̄ бйа̄питамана̄ти ва̄ аттхо. абхинандунти абхимукха̄ хутва̄ нандим̣су. веййа̄каран̣ети суттанте. нигга̄тхако хи суттанто кевалам̣ аттхасса бйа̄каран̣ато веййа̄каран̣ам̣ на̄ма. бхан̃н̃ама̄нети катхийама̄не. ваттама̄насамӣпе ваттама̄навачанам̣ катам̣, бхан̣итети аттхо. вираджанти вигатара̄га̄дираджам̣. вӣтамаланти вигатара̄га̄дималам̣. ра̄га̄дайо хи аджджхоттхаран̣ат̣т̣хена раджо на̄ма, дӯсанат̣т̣хена малам̣ на̄ма. дхаммачаккхунти каттхачи пат̣хамамагган̃а̄н̣ам̣, каттхачи а̄дӣни тӣн̣и магган̃а̄н̣а̄ни, каттхачи чатуттхамагган̃а̄н̣ампи. идха пана пат̣хамамагган̃а̄н̣амева. йам̣ кин̃чи самудайадхаммам̣, саббам̣ там̣ ниродхадхамманти випассана̄васена евам̣ паваттасса дхаммачаккхум̣ удапа̄дӣти аттхо.

дхаммачаккети пат̣иведхан̃а̄н̣е ча десана̄н̃а̄н̣е ча. бодхипаллан̇ке нисиннасса хи бхагавато чатӯсу саччесу два̄даса̄ка̄рам̣ пат̣иведхан̃а̄н̣ампи исипатане нисиннасса два̄даса̄ка̄рамева саччадесана̄йа паваттакадесана̄н̃а̄н̣ампи дхаммачаккам̣ на̄ма. убхайампи хетам̣ дасабаласса паваттан̃а̄н̣амева. там̣ има̄йа десана̄йа пака̄сентена бхагавата̄ дхаммачаккам̣ паваттитам̣ на̄ма. там̣ панетам̣ дхаммачаккам̣ йа̄ва ан̃н̃а̄такон̣д̣ан̃н̃аттхеро ат̣т̣ха̄расахи брахмакот̣ӣхи саддхим̣ сота̄паттипхале на патит̣т̣ха̄ти, та̄ва бхагава̄ паваттети на̄ма, патит̣т̣хите пана паваттитам̣ на̄ма. там̣ сандха̄йа ‘‘паваттите ча бхагавата̄ дхаммачакке’’ти вуттам̣.

бхумма̄ дева̄ти бхӯмат̣т̣хака̄ дева̄. саддаманусса̄весунти екаппаха̄ренева са̄дхука̄рам̣ датва̄ етам̣ бхагавата̄тиа̄дӣни ваданта̄ саддам̣ анусса̄вайим̣су. аппат̣иваттийанти ‘‘найидам̣ татха̄’’ти пат̣иломам̣ ваттетум̣ асаккун̣еййам̣. саннипатита̄ четтха девабрахма̄но десана̄парийоса̄не екаппаха̄ренева са̄дхука̄рам̣ адам̣су, саннипа̄там̣ ана̄гата̄ пана бхуммадева̄дайо тесам̣ тесам̣ саддам̣ сутва̄ са̄дхука̄рамадам̣сӯти ведитаббам̣. тесу пана паббатаруккха̄дӣсу ниббатта̄ бхуммадева̄. те ча̄тумаха̄ра̄джикапарийа̄панна̄ хонта̄пи идха висум̣ катва̄ вутта̄. ча̄тумаха̄ра̄джика̄ти ча дхатарат̣т̣хавирӯл̣хакавирӯпаккхакуверасан̇кха̄та̄ чатумаха̄ра̄джа̄ девата̄ етесанти ча̄тумаха̄ра̄джика̄. те синерувемаджджхе хонти. тесу паббатат̣т̣хака̄пи аттхи а̄ка̄сат̣т̣хака̄пи. тесам̣ парампара̄ чаккава̄л̣апаббатам̣ патта̄. кхид̣д̣а̄падосика̄ манопадосика̄ сӣтавала̄хака̄ ун̣хавала̄хака̄ чандима̄ девапутто сӯрийо девапуттоти ете саббепи ча̄тумаха̄ра̄джикадевалокат̣т̣ха̄ ева. теттим̣са джана̄ таттха уппанна̄ти та̄ватим̣са̄. апича ‘‘та̄ватим̣са̄’’ти тесам̣ дева̄нам̣ на̄мамева̄типи вуттам̣. тепи аттхи паббатат̣т̣хака̄ аттхи а̄ка̄сат̣т̣хака̄. тесам̣ парампара̄ чаккава̄л̣апаббатам̣ патта̄, татха̄ йа̄ма̄дӣнам̣. екадевалокепи хи дева̄нам̣ парампара̄ чаккава̄л̣апаббатам̣ аппатта̄ на̄ма наттхи. диббам̣ сукхам̣ йа̄та̄ пайа̄та̄ сампатта̄ти йа̄ма̄. тут̣т̣ха̄ пахат̣т̣ха̄ти тусита̄. пакатипат̣ийатта̄рамман̣ато атирекена рамитука̄мака̄ле йатха̄ручите бхоге нимминитва̄ нимминитва̄ рамантӣти нимма̄наратӣ. читта̄ча̄рам̣ н̃атва̄ параниммитесу бхогесу васам̣ ваттентӣти параниммитавасаваттӣ. брахмака̄йе брахмагхат̣а̄йа нийутта̄ти брахмака̄йика̄. саббепи пан̃чавока̄рабрахма̄но гахита̄.

тена кхан̣ена̄ти вачанам̣ висесетва̄ тена мухуттена̄ти вуттам̣. мухуттасан̇кха̄тена кхан̣ена, на параматтхакхан̣ена̄ти вуттам̣ хоти. йа̄ва брахмалока̄ти брахмалокам̣ антокатва̄. саддоти са̄дхука̄расаддо. дасасахассӣти дасасахассачаккава̄л̣аватӣ. сан̇кампӣти уддхам̣ уггаччхантӣ сут̣т̣ху кампи. сампакампӣти уддхам̣ уггаччхантӣ адхо оккамантӣ сут̣т̣ху пакампи. сампаведхӣти чатудиса̄ гаччхантӣ сут̣т̣ху паведхи. самбуддхабха̄ва̄йа ма̄тукуччхим̣ оккаманте ча бодхисатте тато никкхаманте ча маха̄патхавӣ пун̃н̃атеджена акампиттха, абхисамбодхийам̣ пат̣иведхан̃а̄н̣атеджена. дхаммачаккаппаваттане десана̄н̃а̄н̣атеджена са̄дхука̄рам̣ да̄тука̄ма̄ вийа патхавӣ девата̄нубха̄вена акампиттха, а̄йусан̇кха̄россаджджане маха̄паринибба̄не ча ка̄рун̃н̃ена читтасан̇кхобхам̣ асахама̄на̄ вийа патхавӣ девата̄нубха̄вена акампиттха. аппама̄н̣оти вуддхаппама̄н̣о. ул̣а̄роти еттха ‘‘ул̣а̄ра̄ни ул̣а̄ра̄ни кха̄данӣйа̄ни кха̄дантӣ’’тиа̄дӣсу (ма. ни. 1.366) мадхурам̣ ул̣а̄ранти вуттам̣. ‘‘ул̣а̄ра̄йа ваттхабхога̄йа читтам̣ на наматӣ’’тиа̄дӣсу (а. ни. 9.20) пан̣ӣтам̣ ул̣а̄ранти вуттам̣. ‘‘ул̣а̄ра̄йа кхалу бхавам̣ ваччха̄йано саман̣ам̣ готамам̣ пасам̣са̄йа пасам̣сатӣ’’тиа̄дӣсу сет̣т̣хам̣ ул̣а̄ранти вуттам̣. идха пана ‘‘випуло ул̣а̄ро’’ти вутто. обха̄соти десана̄н̃а̄н̣а̄нубха̄вена ча девата̄нубха̄вена ча джа̄таобха̄со. локети чаккава̄л̣асса дасасахассийам̣йева. атиккаммева дева̄нам̣ дева̄нубха̄ванти дева̄нам̣ айама̄нубха̄во – ниваттхаваттхаппабха̄ два̄даса йоджана̄ни пхарати, татха̄ сарӣрасса алан̇ка̄расса вима̄насса ча. там̣ дева̄нам̣ дева̄нубха̄вам̣ атиккамитва̄йева̄ти аттхо. уда̄нанти соманассан̃а̄н̣амайикам̣ уда̄ха̄рам̣. уда̄несӣти уда̄хари. ан̃н̃а̄си вата, бхо кон̣д̣ан̃н̃оти имассапи уда̄насса уда̄харан̣агхосо дасасахассилокадха̄тум̣ пхаритва̄ ат̣т̣ха̄си. ан̃н̃а̄сикон̣д̣ан̃н̃оти бхусам̣ н̃а̄такон̣д̣ан̃н̃оти аттхо.

чаккхуа̄дӣнам̣ ниддесе дассанат̣т̣хена̄тиа̄дӣсу екамева н̃а̄н̣ам̣ йатха̄вуттасса неййасса чаккху вийа дассанакиччакаран̣ена чаккху. н̃а̄н̣акиччакаран̣ена н̃а̄н̣ам̣. на̄наппака̄рато джа̄нанакиччакаран̣ена пан̃н̃а̄. анавасесапат̣иведхакаран̣ена виджджа̄. саббатха̄ обха̄сакиччакаран̣ена а̄локо на̄ма̄ти аттхо. чаккхум̣ дхаммотиа̄дӣсупи екам̣йева н̃а̄н̣ам̣ киччана̄наттена пан̃чадха̄ ван̣н̣итам̣. а̄рамман̣а̄ти упаттхамбханат̣т̣хена. гочара̄ти висайат̣т̣хена. дассанат̣т̣хена̄тиа̄дӣсу н̃а̄н̣акиччам̣ пан̃чадха̄ вуттам̣. имина̄ найена тӣсу ва̄ресу екекасмим̣ пан̃ча пан̃ча катва̄ паннараса дхамма̄, паннараса аттха̄, двӣсу паннарасакесу тим̣са нируттийо, паннарасасу дхаммесу паннарасасу аттхесу тим̣са̄йа нируттӣсӯти сат̣т̣хи н̃а̄н̣а̄ни ведитабба̄ни. сесаарийасаччесупи есева найо. чатӯсу арийасаччесу екекасмим̣ арийасачче паннарасаннам̣ паннарасаннам̣ дхамма̄нам̣ аттха̄нан̃ча васена сат̣т̣хи дхамма̄, сат̣т̣хи аттха̄, сат̣т̣хийа̄ дхаммесу сат̣т̣хийа̄ аттхесу ча вӣсасатам̣ нируттийо, вӣса̄дхикам̣ сатанти аттхо. сат̣т̣хийа̄ дхаммесу сат̣т̣хийа̄ аттхесу вӣсуттарасате нируттӣсӯти евам̣ чатта̄рӣсан̃ча две ча н̃а̄н̣асата̄ни.