5. саммасанан̃а̄н̣аниддесаван̣н̣ана̄

48. саммасанан̃а̄н̣аниддесе йам̣ кин̃чӣти анавасесапарийа̄да̄нам̣. рӯпанти атиппасан̇ганийаманам̣. евам̣ пададвайена̄пи рӯпасса асесапариггахо като хоти. атхасса атӣта̄дина̄ вибха̄гам̣ а̄рабхати. тан̃хи кин̃чи атӣтам̣ кин̃чи ана̄гата̄дибхеданти. еса найо ведана̄дӣсупи. таттха рӯпам̣ та̄ва аддха̄сантатисамайакхан̣авасена чатудха̄ атӣтам̣ на̄ма хоти, татха̄ ана̄гатапаччуппаннам̣. таттха аддха̄васена та̄ва екасса екасмим̣ бхаве пат̣исандхито пуббе атӣтам̣, чутито уддхам̣ ана̄гатам̣, убхиннамантаре паччуппаннам̣. сантативасена сабха̄гаекаутусамут̣т̣ха̄нам̣ ека̄ха̄расамут̣т̣ха̄нан̃ча пубба̄парийабха̄вена ваттама̄нампи паччуппаннам̣, тато пуббе висабха̄гаутуа̄ха̄расамут̣т̣ха̄нам̣ атӣтам̣, паччха̄ ана̄гатам̣. читтаджам̣ екавӣтхиекаджаванаекасама̄паттисамут̣т̣ха̄нам̣ паччуппаннам̣, тато пуббе атӣтам̣, паччха̄ ана̄гатам̣, каммасамут̣т̣ха̄насса па̄т̣ийеккам̣ сантативасена атӣта̄дибхедо наттхи, тесан̃н̃ева пана утуа̄ха̄рачиттасамут̣т̣ха̄на̄нам̣ упаттхамбханавасена тасса атӣта̄дибха̄во ведитаббо. самайавасена екамухуттапуббан̣хаса̄йанхараттиндива̄дӣсу самайесу санта̄навасена паваттама̄нам̣ там̣ там̣ самайам̣ паччуппаннам̣ на̄ма, тато пуббе атӣтам̣, паччха̄ ана̄гатам̣. кхан̣авасена уппа̄да̄дикхан̣аттайапарийа̄паннам̣ паччуппаннам̣, тато пуббе ана̄гатам̣, паччха̄ атӣтам̣. апича атиккантахетупаччайакиччам̣ атӣтам̣, нит̣т̣хитахетукиччаманит̣т̣хитапаччайакиччам̣ паччуппаннам̣, убхайакиччамасампаттам̣ ана̄гатам̣. сакиччаккхан̣е ва̄ паччуппаннам̣, тато пуббе ана̄гатам̣, паччха̄ атӣтам̣. еттха ча кхан̣а̄дикатха̄ва ниппарийа̄йа̄ сеса̄ сапарийа̄йа̄.

аджджхаттанти пан̃часупи кхандхесу идха нийакаджджхаттам̣ адхиппетам̣, тасма̄ аттано санта̄не паваттам̣ па̄т̣ипуггаликам̣ рӯпам̣ аджджхаттанти ведитаббам̣. тато бахибхӯтам̣ пана индрийабаддхам̣ ва̄ аниндрийабаддхам̣ ва̄ рӯпам̣ бахиддха̄ на̄ма. ол̣а̄риканти чаккхусотагха̄надживха̄ка̄йарӯпасаддагандхарасапхот̣т̣хаббасан̇кха̄та̄ патхавӣтеджова̄йо ча̄ти два̄дасавидхам̣ рӯпам̣ гхат̣т̣анавасена гахетаббато ол̣а̄рикам̣. сесам̣ пана а̄подха̄ту иттхиндрийам̣ пурисиндрийам̣ джӣвитиндрийам̣ хадайаваттху оджа̄ а̄ка̄садха̄ту ка̄йавин̃н̃атти вачӣвин̃н̃атти рӯпасса лахута̄ мудута̄ камман̃н̃ата̄ упачайо сантати джарата̄ аниччата̄ти сол̣асавидхам̣ рӯпам̣ гхат̣т̣анавасена агахетаббато сукхумам̣. хӣнам̣ ва̄ пан̣ӣтам̣ ва̄ти еттха хӣнапан̣ӣтабха̄во парийа̄йато ниппарийа̄йато ча. таттха аканит̣т̣ха̄нам̣ рӯпато судассӣнам̣ рӯпам̣ хӣнам̣, тадева судасса̄нам̣ рӯпато пан̣ӣтам̣. евам̣ йа̄ва наракасатта̄нам̣ рӯпам̣, та̄ва парийа̄йато хӣнапан̣ӣтата̄ ведитабба̄. ниппарийа̄йато пана йаттха акусалавипа̄кам̣ уппаджджати, там̣ хӣнам̣. йаттха кусалавипа̄кам̣, там̣ пан̣ӣтам̣. йам̣ дӯре сантике ва̄ти еттха йам̣ сукхумам̣, тадева дуппат̣ивиджджхасабха̄ватта̄ дӯре. йам̣ ол̣а̄рикам̣, тадева суппат̣ивиджджхасабха̄ватта̄ сантике.

саббам̣ рӯпам̣ аниччато ваваттхети екам̣ саммасанам̣, дуккхато ваваттхети екам̣ саммасанам̣, анаттато ваваттхети екам̣ саммасананти еттха айам̣ бхиккху ‘‘йам̣ кин̃чи рӯпа’’нти евам̣ анийаманиддит̣т̣хам̣ саббампи рӯпам̣ атӣтаттикена чева чатӯхи аджджхатта̄дидукехи ча̄ти ека̄дасахи ока̄сехи париччхиндитва̄ саббам̣ рӯпам̣ аниччато ваваттхети аниччанти саммасати. катхам̣? парато вуттанайена. вуттан̃хетам̣ – ‘‘рӯпам̣ атӣта̄на̄гатапаччуппаннам̣ аниччам̣ кхайат̣т̣хена̄’’ти (пат̣и. ма. 1.48). тасма̄ еса йам̣ атӣтам̣ рӯпам̣, там̣ йасма̄ атӣтейева кхӣн̣ам̣, найимам̣ бхавам̣ сампаттанти аниччам̣ кхайат̣т̣хена, йам̣ ана̄гатам̣ рӯпам̣ анантарабхаве ниббаттиссати, тампи таттхева кхӣйиссати, на тато парам̣ бхавам̣ гамиссатӣти аниччам̣ кхайат̣т̣хена, йам̣ паччуппаннам̣ рӯпам̣, там̣ идхева кхӣйати, на ито гаччхатӣти аниччам̣ кхайат̣т̣хена, йам̣ аджджхаттам̣ рӯпам̣, тампи аджджхаттамева кхӣйати, на бахиддха̄бха̄вам̣ гаччхатӣти аниччам̣ кхайат̣т̣хена, йам̣ бахиддха̄ ол̣а̄рикам̣ сукхумам̣ хӣнам̣ пан̣ӣтам̣ дӯре сантике, тампи еттхева кхӣйати, на дӯрабха̄вам̣ гаччхатӣти аниччам̣ кхайат̣т̣хена̄ти саммасати. идам̣ саббампи ‘‘аниччам̣ кхайат̣т̣хена̄’’ти етасса васена екам̣ саммасанам̣, пабхедато пана ека̄дасавидхам̣ хоти.

саббамева четам̣ дуккхам̣ бхайат̣т̣хена̄ти саммасати. бхайат̣т̣хена̄ти саппат̣ибхайата̄йа. йан̃хи аниччам̣, там̣ бхайа̄вахам̣ хоти сӣхопамасутте (а. ни. 4.33; сам̣. ни. 3.78) дева̄нам̣ вийа. ити идампи ‘‘дуккхам̣ бхайат̣т̣хена̄’’ти етасса васена екам̣ саммасанам̣, пабхедато пана ека̄дасавидхам̣ хоти.

йатха̄ ча дуккхам̣, евам̣ саббампи там̣ анатта̄ аса̄ракат̣т̣хена̄ти саммасати. аса̄ракат̣т̣хена̄ти ‘‘атта̄ нива̄сӣ ка̄рако ведако сайам̣васӣ’’ти евам̣ парикаппитасса аттаса̄расса абха̄вена. йан̃хи аниччам̣ дуккхам̣, аттанопи аниччатам̣ ва̄ удайаббайапӣл̣анам̣ ва̄ ва̄ретум̣ на саккоти, куто тасса ка̄рака̄дибха̄во. тена̄ха – ‘‘рӯпан̃ча хидам̣, бхиккхаве, атта̄ абхависса, найидам̣ рӯпам̣ а̄ба̄дха̄йа сам̣ваттеййа̄’’тиа̄ди (сам̣. ни. 3.59). ити идам̣ ‘‘анатта̄ аса̄ракат̣т̣хена̄’’ти етасса васена екам̣ саммасанам̣, пабхедато пана ека̄дасавидхам̣ хоти. есева найо ведана̄дӣсу. ити екекасмим̣ кхандхе ека̄даса ека̄даса катва̄ пан̃часу кхандхесу пан̃чапан̃н̃а̄са саммасана̄ни хонти, аниччато пан̃чапан̃н̃а̄са, дуккхато пан̃чапан̃н̃а̄са, анаттато пан̃чапан̃н̃а̄са̄ти тивидха̄нупассана̄васена сабба̄ни пан̃часат̣т̣хисатасаммасана̄ни хонти.

кечи пана ‘‘саббам̣ рӯпам̣, саббам̣ веданам̣, саббам̣ сан̃н̃ам̣, саббе сан̇кха̄ре, саббам̣ вин̃н̃а̄н̣анти падампи паккхипитва̄ екекасмим̣ кхандхе два̄даса два̄даса катва̄ пан̃часу сат̣т̣хи, анупассана̄то асӣтисатасаммасана̄нӣ’’ти ваданти.

атӣта̄дивибха̄ге панеттха сантативасена кхан̣а̄дивасена ча ведана̄йа атӣта̄на̄гатапаччуппаннабха̄во ведитаббо. таттха сантативасена екавӣтхиекаджаванаекасама̄паттипарийа̄панна̄ екавидхависайасама̄йогаппаватта̄ ча паччуппанна̄, тато пуббе атӣта̄, паччха̄ ана̄гата̄. кхан̣а̄дивасена кхан̣аттайапарийа̄панна̄ пуббанта̄парантамаджджхагата̄ сакиччан̃ча курума̄на̄ ведана̄ паччуппанна̄, тато пуббе атӣта̄, паччха̄ ана̄гата̄. аджджхаттабахиддха̄бхедо нийакаджджхаттавасенева ведитаббо.

ол̣а̄рикасукхумабха̄во ‘‘акусала̄ ведана̄ ол̣а̄рика̄, кусала̄бйа̄ката̄ ведана̄ сукхума̄’’тиа̄дина̄ (вибха. 4) найена вибхан̇ге вуттена джа̄тисабха̄вапуггалалокийалокуттаравасена ведитаббо. джа̄тивасена та̄ва акусала̄ ведана̄ са̄ваджджакирийахетуто, килесасанта̄пабха̄вато ча авӯпасантавуттӣти кусалаведана̄йа ол̣а̄рика̄, сабйа̄па̄рато саусса̄хато савипа̄като килесасанта̄пабха̄вато са̄ваджджато ча випа̄ка̄бйа̄ката̄йа ол̣а̄рика̄, савипа̄като килесасанта̄пабха̄вато сабйа̄баджджхато са̄ваджджато ча кирийа̄бйа̄ката̄йа ол̣а̄рика̄. кусала̄бйа̄ката̄ пана вуттавипарийа̄йато акусала̄йа ведана̄йа сукхума̄. двепи кусала̄кусала̄ ведана̄ сабйа̄па̄рато саусса̄хато савипа̄като ча йатха̄йогам̣ дувидха̄йапи абйа̄ката̄йа ол̣а̄рика̄, вуттавипарийа̄йена дувидха̄пи абйа̄ката̄ та̄хи сукхума̄. евам̣ та̄ва джа̄тивасена ол̣а̄рикасукхумата̄ ведитабба̄.

сабха̄вавасена пана дуккха̄ ведана̄ нирасса̄дато савиппха̄рато кхобхакаран̣ато уббеджанӣйато абхибхаванато ча итара̄хи двӣхи ол̣а̄рика̄, итара̄ пана две са̄тато сантато пан̣ӣтато мана̄пато маджджхаттато ча йатха̄йогам̣ дуккха̄йа сукхума̄. убхо пана сукхадуккха̄ савиппха̄рато уббеджанӣйато кхобхакаран̣ато па̄кат̣ато ча адуккхамасукха̄йа ол̣а̄рика̄, са̄ вуттавипарийа̄йена тадубхайато сукхума̄. евам̣ сабха̄вавасена ол̣а̄рикасукхумата̄ ведитабба̄.

пуггалавасена пана асама̄паннасса ведана̄ на̄на̄рамман̣е виккхиттабха̄вато сама̄паннасса ведана̄йа ол̣а̄рика̄, випарийа̄йена итара̄ сукхума̄. евам̣ пуггалавасена ол̣а̄рикасукхумата̄ ведитабба̄.

локийалокуттаравасена пана са̄сава̄ ведана̄ локийа̄, са̄ а̄савуппаттихетуто огханийато йоганийато гантханийато нӣваран̣ийато упа̄да̄нийато сам̣килесикато путхуджджанаса̄дха̄ран̣ато ча ана̄сава̄йа ол̣а̄рика̄, ана̄сава̄ ча випарийа̄йена са̄сава̄йа сукхума̄. евам̣ локийалокуттаравасена ол̣а̄рикасукхумата̄ ведитабба̄.

таттха джа̄тиа̄дивасена самбхедо парихаритаббо. акусалавипа̄кака̄йавин̃н̃а̄н̣асампайутта̄ хи ведана̄ джа̄тивасена абйа̄кататта̄ сукхума̄пи сама̄на̄ сабха̄ва̄дивасена ол̣а̄рика̄ хоти. вуттан̃хетам̣ –

‘‘абйа̄ката̄ ведана̄ сукхума̄, дуккха̄ ведана̄ ол̣а̄рика̄. сама̄паннасса ведана̄ сукхума̄, асама̄паннасса ведана̄ ол̣а̄рика̄. ана̄сава̄ ведана̄ сукхума̄, са̄сава̄ ведана̄ ол̣а̄рика̄’’ти (вибха. 11).

йатха̄ ча дуккха̄ ведана̄, евам̣ сукха̄дайопи. та̄пи хи джа̄тивасена ол̣а̄рика̄, сабха̄ва̄дивасена сукхума̄ хонти. тасма̄ йатха̄ джа̄тиа̄дивасена самбхедо на хоти, татха̄ ведана̄нам̣ ол̣а̄рикасукхумата̄ ведитабба̄. сеййатхидам̣, абйа̄ката̄ джа̄тивасена кусала̄кусала̄хи сукхума̄. таттха катама̄ абйа̄ката̄? ким̣ дуккха̄? ким̣ сукха̄? ким̣ сама̄паннасса? ким̣ асама̄паннасса? ким̣ са̄сава̄? ким̣ ана̄сава̄ти? евам̣ сабха̄ва̄дибхедо на пара̄маситаббо. еса найо саббаттха.

апича ‘‘там̣ там̣ ва̄ пана веданам̣ упа̄да̄йупа̄да̄йа ведана̄ ол̣а̄рика̄ сукхума̄ дат̣т̣хабба̄’’ти вачанато акусала̄дӣсупи лобхасахагата̄йа досасахагата̄ ведана̄ агги вийа ниссайадаханато ол̣а̄рика̄, лобхасахагата̄ сукхума̄. досасахагата̄пи нийата̄ ол̣а̄рика̄, анийата̄ сукхума̄. нийата̄пи каппат̣т̣хитика̄ ол̣а̄рика̄, итара̄ сукхума̄. каппат̣т̣хитика̄супи асан̇кха̄рика̄ ол̣а̄рика̄, итара̄ сукхума̄. лобхасахагата̄ пана дит̣т̣хисампайутта̄ ол̣а̄рика̄, итара̄ сукхума̄. са̄пи нийата̄ каппат̣т̣хитика̄ асан̇кха̄рика̄ ол̣а̄рика̄, итара̄ сукхума̄. ависесена ча акусала̄ бахувипа̄ка̄ ол̣а̄рика̄, аппавипа̄ка̄ сукхума̄. кусала̄ пана аппавипа̄ка̄ ол̣а̄рика̄, бахувипа̄ка̄ сукхума̄.

апича ка̄ма̄вачаракусала̄ ол̣а̄рика̄, рӯпа̄вачара̄ сукхума̄, тато арӯпа̄вачара̄, тато локуттара̄. ка̄ма̄вачара̄ ча да̄намайа̄ ол̣а̄рика̄, сӣламайа̄ сукхума̄. сӣламайа̄пи ол̣а̄рика̄, тато бха̄вана̄майа̄ сукхума̄. бха̄вана̄майа̄пи духетука̄ ол̣а̄рика̄, тихетука̄ сукхума̄. тихетука̄пи сасан̇кха̄рика̄ ол̣а̄рика̄, асан̇кха̄рика̄ сукхума̄. рӯпа̄вачара̄ ча пат̣хамаджджха̄ника̄ ол̣а̄рика̄…пе… пан̃чамаджджха̄ника̄ сукхума̄ва. арӯпа̄вачара̄ ча а̄ка̄са̄нан̃ча̄йатанасампайутта̄ ол̣а̄рика̄…пе… невасан̃н̃а̄на̄сан̃н̃а̄йатанасампайутта̄ сукхума̄ва. локуттара̄ ча сота̄паттимаггасампайутта̄ ол̣а̄рика̄…пе… арахаттамаггасампайутта̄ сукхума̄ва. еса найо там̣там̣бхӯмивипа̄какирийа̄ведана̄су дуккха̄диасама̄панна̄диса̄сава̄дивасена вуттаведана̄су ча. ока̄савасена ва̄пи нирайе дуккха̄ ол̣а̄рика̄, тираччха̄найонийам̣ сукхума̄…пе… параниммитавасаваттӣсу сукхума̄ва. йатха̄ ча дуккха̄, евам̣ сукха̄пи саббаттха йатха̄нурӯпам̣ йоджетабба̄. ваттхувасена ча̄пи хӣнаваттхука̄ йа̄ ка̄чи ведана̄ ол̣а̄рика̄, пан̣ӣтаваттхука̄ сукхума̄. хӣнапан̣ӣтабхеде йа̄ ол̣а̄рика̄, са̄ хӣна̄. йа̄ ча сукхума̄, са̄ пан̣ӣта̄ти дат̣т̣хабба̄.

дӯрасантикападе пана ‘‘акусала̄ ведана̄ кусала̄бйа̄ката̄хи ведана̄хи дӯре, акусала̄ ведана̄ акусала̄йа ведана̄йа сантике’’тиа̄дина̄ (вибха. 13) найена вибхан̇ге вибхатта̄. тасма̄ акусала̄ ведана̄ висабха̄гато асам̣сат̣т̣хато асариккхато ча кусала̄бйа̄ката̄хи дӯре, татха̄ кусала̄бйа̄ката̄ акусала̄йа. еса найо саббава̄ресу. акусала̄ пана ведана̄ сабха̄гато сам̣сат̣т̣хато сариккхато ча акусала̄йа сантикети идам̣ ведана̄йа атӣта̄дивибха̄ге виттха̄ракатха̄мукхам̣. там̣там̣ведана̄сампайутта̄нам̣ пана сан̃н̃а̄дӣнампи етам̣ евамева ведитаббам̣.

йе панеттха ведана̄дӣсу чаккху…пе… джара̄маран̣анти пеййа̄лена сам̣кхиттесу ча дхаммесу локуттарадхамма̄ а̄гата̄, те асаммасанӯпагатта̄ имасмим̣ адхика̄ре на гахетабба̄. те пана кевалам̣ тена тена падена сан̇гахитадхаммадассанавасена ча абхин̃н̃еййаниддесе а̄гатанайена ча вутта̄. йепи ча саммасанӯпага̄, тесу йе йасса па̄кат̣а̄ хонти, сукхена париггахам̣ гаччханти, тесу тена саммасанам̣ а̄рабхитаббам̣. джа̄тиджара̄маран̣авасена висум̣ саммасана̄бха̄вепи джа̄тиджара̄маран̣авантесуйева пана саммаситесу та̄нипи саммасита̄ни хонтӣти парийа̄йена тесампи васена саммасанам̣ вуттанти ведитаббам̣. атӣта̄на̄гатапаччуппаннам̣ аниччато ваваттхетӣтиа̄дина̄ найена атӣтаттикассева ча васена саммасанасса вуттатта̄ аджджхатта̄дибхедам̣ ана̄маситва̄пи атӣтаттикассева васена париччхиндитва̄пи аничча̄дито саммасанам̣ ка̄таббамева.

йам̣ пана аниччам̣, там̣ йасма̄ нийамато сан̇кхата̄дибхедам̣ хоти, тенасса парийа̄йадассанаттхам̣, на̄на̄ка̄рехи ва̄ манасика̄раппаваттидассанаттхам̣ рӯпам̣ атӣта̄на̄гатапаччуппаннам̣ аниччам̣ сан̇кхатантиа̄дима̄ха. тан̃хи хутва̄ абха̄ват̣т̣хена аниччам̣, аниччантиката̄йа а̄диантавантата̄йа ва̄ аниччам̣. паччайехи сама̄гантва̄ кататта̄ сан̇кхатам̣. паччайе пат̣ичча нисса̄йа самам̣, саха ва̄ уппаннатта̄ пат̣иччасамуппаннам̣. етена паччайехи катепи паччайа̄нам̣ абйа̄па̄ратам̣ дассети. кхайадхамманти кхӣйанадхаммам̣ кхӣйанапакатикам̣. вайадхамманти нассанадхаммам̣. найидам̣ мандӣбха̄ваккхайавасена кхайадхаммам̣, кевалам̣ вигаманапакатикам̣. пахӯтасса мандӣбха̄вопи хи локе кхайоти вуччати. вира̄гадхамманти найидам̣ кухин̃чи гаманавасена вайадхаммам̣, кевалам̣ сабха̄ва̄тиккаманапакатикам̣. ‘‘вира̄го на̄ма джигуччханам̣ ва̄ саматиккамо ва̄’’ти хи вуттам̣. ниродхадхамманти найидам̣ сабха̄ва̄тиккамена пунара̄ваттидхаммам̣, кевалам̣ апунара̄ваттиниродхена нируджджханапакатиканти пуримапуримападасса аттхавиваран̣авасена паччхимапаччхимападам̣ вуттанти ведитаббам̣.

атха ва̄ екабхавапарийа̄паннарӯпабхан̇гавасена кхайадхаммам̣, екасантатипарийа̄паннарӯпаккхайавасена вайадхаммам̣, рӯпасса кхан̣абхан̇гавасена вира̄гадхаммам̣, тин̣н̣ампи апунаппаваттивасена ниродхадхаммантипи йоджетаббам̣.

джара̄маран̣ам̣ аниччантиа̄дӣсу джара̄маран̣ам̣ на аниччам̣, аниччасабха̄ва̄нам̣ пана кхандха̄нам̣ джара̄маран̣атта̄ аниччам̣ на̄ма джа̄там̣. сан̇кхата̄дӣсупи есева найо. антарапеййа̄ле джа̄тийа̄пи аничча̄дита̄йа есева найо.

джа̄типаччайа̄ джара̄маран̣антиа̄ди на випассана̄васена вуттам̣, кевалам̣ пат̣иччасамуппа̄дасса екекаан̇гавасена сан̇кхипитва̄ ваваттха̄нато саммасанан̃а̄н̣ам̣ на̄ма хотӣти парийа̄йена вуттам̣. на панетам̣ кала̄пасаммасанан̃а̄н̣ам̣ дхаммат̣т̣хитин̃а̄н̣амева там̣ хотӣти. асати джа̄тийа̄ти лин̇гавипалла̄со като, асатийа̄ джа̄тийа̄ти вуттам̣ хоти. асати сан̇кха̄ресӯти вачанавипалла̄со като, асантесу сан̇кха̄ресӯти вуттам̣ хоти. бхавапаччайа̄ джа̄ти, асатӣтиа̄ди ‘‘бхавапаччайа̄ джа̄ти, асати бхаве наттхи джа̄тӣ’’тиа̄дина̄ найена йоджетаббам̣.

саммасанан̃а̄н̣аниддесаван̣н̣ана̄ нит̣т̣хита̄.