1. н̃а̄н̣акатха̄

ма̄тика̄ван̣н̣ана̄

1. таттха уддесе та̄ва сота̄вадха̄не пан̃н̃а̄ сутамайе н̃а̄н̣анти еттха сотасаддо анекаттхаппабхедо. татха̄ хеса –

мам̣савин̃н̃а̄н̣ан̃а̄н̣есу, тан̣ха̄дӣсу ча диссати;

дха̄ра̄йам̣ арийамагге, читтасантатийампи ча.

‘‘сота̄йатанам̣ сотадха̄ту сотиндрийа’’нтиа̄дӣсу (вибха. 157) хи айам̣ сотасаддо мам̣сасоте диссати. ‘‘сотена саддам̣ сутва̄’’тиа̄дӣсу (ма. ни. 1.295) сотавин̃н̃а̄н̣е. ‘‘дибба̄йа сотадха̄туйа̄’’тиа̄дӣсу (дӣ. ни. 3.356) н̃а̄н̣асоте. ‘‘йа̄ни сота̄ни локасминти йа̄ни ета̄ни сота̄ни майа̄ киттита̄ни пакиттита̄ни а̄чиккхита̄ни десита̄ни пан̃н̃апита̄ни пат̣т̣хапита̄ни виварита̄ни вибхатта̄ни утта̄нӣката̄ни пака̄сита̄ни. сеййатхидам̣ – тан̣ха̄сото дит̣т̣хисото килесасото дуччаритасото авиджджа̄сото’’тиа̄дӣсу (чӯл̣ани. аджитама̄н̣авапуччха̄ниддеса 4) тан̣ха̄дӣсу пан̃часу дхаммесу. ‘‘аддаса̄ кхо бхагава̄ махантам̣ да̄руккхандхам̣ ган̇га̄йа надийа̄ сотена вуйхама̄на’’нтиа̄дӣсу (сам̣. ни. 4.241) удакадха̄ра̄йам̣. ‘‘арийассетам̣, а̄вусо, ат̣т̣хан̇гикасса маггасса адхивачанам̣, йадидам̣ сото’’тиа̄дӣсу арийамагге. ‘‘пурисасса ча вин̃н̃а̄н̣асотам̣ паджа̄на̄ти убхайато аббоччхиннам̣ идха локе патит̣т̣хитан̃ча паралоке патит̣т̣хитан̃ча̄’’тиа̄дӣсу (дӣ. ни. 3.149) читтасантатийам̣. идха пана̄йам̣ мам̣сасоте дат̣т̣хаббо. тена сотена хетубхӯтена, каран̣абхӯтена ва̄ авадхӣйати аваттха̄пӣйати аппӣйатӣти сота̄вадха̄нам̣. ким̣ там̣? сутам̣. сутан̃ча на̄ма ‘‘бахуссуто хоти сутадхаро сутасанничайо’’тиа̄дӣсу (ма. ни. 1.339) вийа сотадва̄ра̄нуса̄рена вин̃н̃а̄там̣ авадха̄ритам̣ дхаммаджа̄там̣, там̣ идха сота̄вадха̄нанти вуттам̣. тасмим̣ сота̄вадха̄насан̇кха̄те суте паватта̄ пан̃н̃а̄ сота̄вадха̄не пан̃н̃а̄. пан̃н̃а̄ти ча тасса тасса аттхасса па̄кат̣акаран̣асан̇кха̄тена пан̃н̃а̄панат̣т̣хена пан̃н̃а̄, тена тена ва̄ аничча̄дина̄ пака̄рена дхамме джа̄на̄тӣтипи пан̃н̃а̄.

сутамайе н̃а̄н̣анти еттха сутасаддо та̄ва саупасагго анупасагго ча –

гамане виссуте тинтенуйогопачитепи ча;

садде ча сотадва̄ра̄нуса̄ран̃а̄те ча диссати.

татха̄ хисса ‘‘сена̄йа пасуто’’тиа̄дӣсу гаччхантоти аттхо. ‘‘сутадхаммасса пассато’’тиа̄дӣсу (уда̄. 11; маха̄ва. 5) виссутадхаммасса̄ти аттхо. ‘‘авассута̄ авассутасса пурисапуггаласса̄’’тиа̄дӣсу (па̄чи. 657) тинта̄ тинтасса̄ти аттхо. ‘‘йе джха̄напасута̄ дхӣра̄’’тиа̄дӣсу (дха. па. 181) ануйутта̄ти аттхо. ‘‘тумхехи пун̃н̃ам̣ пасутам̣ анаппака’’нтиа̄дӣсу (кху. па̄. 7.12; пе. ва. 25) упачитанти аттхо. ‘‘дит̣т̣хам̣ сутам̣ мутам̣ вин̃н̃а̄та’’нтиа̄дӣсу (ма. ни. 1.241) саддоти аттхо. ‘‘бахуссуто хоти сутадхаро сутасанничайо’’тиа̄дӣсу (ма. ни. 1.339) сотадва̄ра̄нуса̄равин̃н̃а̄тадхароти аттхо. идха панасса сотадва̄ра̄нуса̄рена вин̃н̃а̄там̣ упадха̄ританти аттхо. сутамайе н̃а̄н̣анти йа̄ еса̄ етам̣ сутам̣ вин̃н̃а̄там̣ авадха̄ритам̣ саддхаммам̣ а̄раббха а̄рамман̣ам̣ катва̄ саббапат̣хаман̃ча апара̄паран̃ча паватта̄ пан̃н̃а̄, там̣ ‘‘сутамайе н̃а̄н̣а’’нти вуттам̣ хоти, сутамайам̣ н̃а̄н̣анти аттхо. сутамайети ча паччаттавачанаметам̣, йатха̄ ‘‘на хевам̣ ваттаббе’’ (катха̄. 1, 15-18). ‘‘ванаппагумбе йатха̄ пхусситагге’’ (кху. па̄. 6.13; су. ни. 236). ‘‘наттхи аттака̄ре наттхи парака̄ре наттхи пурисака̄ре’’тиа̄дӣсу (дӣ. ни. 1.168) паччаттавачанам̣, евамидха̄пи дат̣т̣хаббам̣. тена вуттам̣ – ‘‘сутамайам̣ н̃а̄н̣анти аттхо’’ти.

атха ва̄ сутена пакато пхасса̄дико дхаммапун̃джо сутамайо, тасмим̣ сутамайе дхаммапун̃дже паваттам̣ там̣сампайуттам̣ н̃а̄н̣ам̣ сутамайе н̃а̄н̣ам̣. сабха̄васа̄ман̃н̃алаккхан̣авасена дхамме джа̄на̄тӣти н̃а̄н̣ам̣. там̣йева н̃а̄н̣ам̣ парийа̄йавачанена адхиппа̄йапака̄санаттхам̣ анийамена ‘‘пан̃н̃а̄’’ти ватва̄ паччха̄ адхиппетам̣ ‘‘н̃а̄н̣а’’нти нийаметва̄ вуттанти ведитаббам̣. н̃а̄н̣ан̃ча на̄ма сабха̄вапат̣иведхалаккхан̣ам̣, аккхалитапат̣иведхалаккхан̣ам̣ ва̄ кусалисса̄сакхиттаусупат̣иведхо вийа, висайобха̄санарасам̣ падӣпо вийа, асаммохапаччупат̣т̣ха̄нам̣ аран̃н̃агатасудесако вийа. ‘‘сама̄хито, бхиккхаве, бхиккху йатха̄бхӯтам̣ паджа̄на̄тӣ’’ти (сам̣. ни. 5.1071) вачанато сама̄дхипадат̣т̣ха̄нам̣. лаккхан̣а̄дӣсу хи сабха̄во ва̄ са̄ман̃н̃ам̣ ва̄ лаккхан̣ам̣ на̄ма, киччам̣ ва̄ сампатти ва̄ расо на̄ма, упат̣т̣ха̄на̄ка̄ро ва̄ пхалам̣ ва̄ паччупат̣т̣ха̄нам̣ на̄ма, а̄саннака̄ран̣ам̣ падат̣т̣ха̄нам̣ на̄ма̄ти ведитаббам̣.

2. сутва̄на сам̣варе пан̃н̃а̄ти –

па̄тимоккхо сатӣ чева, н̃а̄н̣ам̣ кханти татхева ча;

вӣрийам̣ пан̃чиме дхамма̄, сам̣вара̄ти пака̄сита̄.

‘‘имина̄ па̄тимоккхасам̣варена упето хоти самупето упа̄гато самупа̄гато упапанно сампанно саманна̄гато’’ти (вибха. 511) а̄гато па̄тимоккхасам̣варо. ‘‘чаккхуна̄ рӯпам̣ дисва̄ на нимиттагга̄хӣ хоти на̄нубйан̃джанагга̄хӣ. йатва̄дхикаран̣аменам̣ чаккхундрийам̣ асам̣вутам̣ вихарантам̣ абхиджджха̄доманасса̄ па̄пака̄ акусала̄ дхамма̄ анва̄ссавеййум̣, тасса сам̣вара̄йа пат̣ипаджджати, раккхати чаккхундрийам̣, чаккхундрийе сам̣варам̣ а̄паджджатӣ’’тиа̄дина̄ (дӣ. ни. 1.213; ма. ни. 1.295; сам̣. ни. 4.239; а. ни. 3.16) найена а̄гато сатисам̣варо.

‘‘йа̄ни сота̄ни локасмим̣ (аджита̄ти бхагава̄),

сати тесам̣ нива̄ран̣ам̣;

сота̄нам̣ сам̣варам̣ брӯми, пан̃н̃а̄йете пидхӣйаре’’ти . (чӯл̣ани. аджитама̄н̣авапуччха̄ 60; су. ни. 1041) –

а̄гато н̃а̄н̣асам̣варо. ‘‘катаме ча, бхиккхаве, а̄сава̄ пат̣исевана̄ паха̄табба̄? идха, бхиккхаве, бхиккху пат̣исан̇кха̄ йонисо чӣварам̣ пат̣исеватӣ’’тиа̄дина̄ (ма. ни. 1.23; а. ни. 6.58) найена а̄гато паччайапат̣исевана̄сам̣варо, сопи н̃а̄н̣асам̣варенева сан̇гахито. ‘‘кхамо хоти сӣтасса ун̣хасса джигхаччха̄йа пипа̄са̄йа д̣ам̣самакасава̄та̄тапасарисапасампхасса̄нам̣ дурутта̄нам̣ дура̄гата̄нам̣ вачанапатха̄нам̣ уппанна̄нам̣ са̄рӣрика̄нам̣ ведана̄нам̣ дуккха̄нам̣ тибба̄нам̣ кхара̄нам̣ кат̣ука̄нам̣ аса̄та̄нам̣ амана̄па̄нам̣ па̄н̣ахара̄нам̣ адхива̄сакаджа̄тико хотӣ’’ти (ма. ни. 1.24; а. ни. 4.114; 6.58) а̄гато кхантисам̣варо. ‘‘уппаннам̣ ка̄мавитаккам̣ на̄дхива̄сети паджахати винодети бйантӣкароти анабха̄вам̣ гаметӣ’’тиа̄дина̄ (ма. ни. 1.26; а. ни. 4.114; 6.58) найена а̄гато вӣрийасам̣варо. ‘‘идха арийаса̄вако миччха̄а̄джӣвам̣ паха̄йа самма̄а̄джӣвена джӣвикам̣ каппетӣ’’ти (сам̣. ни. 5.8) а̄гато а̄джӣвапа̄рисуддхисам̣варо, сопи вӣрийасам̣варенева сан̇гахито. тесу саттасу сам̣варесу па̄тимоккхасам̣вараиндрийасам̣вараа̄джӣвапа̄рисуддхипаччайапат̣исеванасан̇кха̄та̄ чатта̄ро сам̣вара̄ идха̄дхиппета̄, тесу ча висесена па̄тимоккхасам̣варо. саббопи ча̄йам̣ сам̣варо йатха̄сакам̣ сам̣варитабба̄нам̣ ка̄йадуччарита̄дӣнам̣ сам̣варан̣ато сам̣вароти вуччати. сутамайан̃а̄н̣е вуттам̣ дхаммам̣ сутва̄ сам̣варантасса сам̣варам̣ каронтасса тасмим̣ сам̣варе паватта̄ там̣сампайутта̄ пан̃н̃а̄ ‘‘сутва̄на сам̣варе пан̃н̃а̄’’ти вутта̄. атха ва̄ хетуаттхе сутва̄ти вачанасса самбхавато сутахетуна̄ сам̣варе пан̃н̃а̄типи аттхо.

сӣламайе н̃а̄н̣анти еттха сӣланти сӣланат̣т̣хена сӣлам̣. кимидам̣ сӣланам̣ на̄ма? сама̄дха̄нам̣ ва̄, ка̄йакамма̄дӣнам̣ сусӣлйавасена авиппакин̣н̣ата̄ти аттхо. упадха̄ран̣ам̣ ва̄, кусала̄нам̣ дхамма̄нам̣ патит̣т̣ха̄васена а̄дха̄рабха̄воти аттхо. етадева хи еттха аттхадвайам̣ саддалаккхан̣авидӯ ануджа̄нанти. ан̃н̃е пана ‘‘адхисеванат̣т̣хена а̄ча̄рат̣т̣хена тассӣлат̣т̣хена сират̣т̣хена сӣталат̣т̣хена сиват̣т̣хена сӣла’’нти ван̣н̣айанти.

сӣланам̣ лаккхан̣ам̣ тасса, бхиннасса̄пи анекадха̄;

санидассанаттам̣ рӯпасса, йатха̄ бхиннасса некадха̄.

йатха̄ хи нӣлапӣта̄дибхедена анекадха̄ бхиннасса̄пи рӯпа̄йатанасса санидассанаттам̣ лаккхан̣ам̣ нӣла̄дибхедена бхиннасса̄пи санидассанабха̄ва̄натиккаманато, татха̄ сӣласса четана̄дибхедена анекадха̄ бхиннасса̄пи йадетам̣ ка̄йакамма̄дӣнам̣ сама̄дха̄навасена кусала̄нан̃ча дхамма̄нам̣ патит̣т̣ха̄навасена вуттам̣ сӣланам̣, тадева лаккхан̣ам̣ четана̄дибхедена бхиннасса̄пи сама̄дха̄напатит̣т̣ха̄набха̄ва̄натиккаманато. евам̣лаккхан̣асса панасса –

‘‘дуссӣлйавиддхам̣саната̄, анаваджджагун̣о татха̄;

киччасампатти аттхена, расо на̄ма павуччати’’.

тасма̄ идам̣ сӣлам̣ на̄ма киччат̣т̣хена расена дуссӣлйавиддхам̣санарасам̣, сампаттиаттхена расена анаваджджарасанти ведитаббам̣.

сочеййапаччупат̣т̣ха̄нам̣, тайидам̣ тасса вин̃н̃ухи;

оттаппан̃ча хирӣ чева, падат̣т̣ха̄нанти ван̣н̣итам̣. –

тайидам̣ сӣлам̣ ‘‘ка̄йасочеййам̣ вачӣсочеййам̣ маносочеййа’’нти (итиву. 66) евам̣ вуттасочеййапаччупат̣т̣ха̄нам̣, сучибха̄вена паччупат̣т̣ха̄ти гахан̣абха̄вам̣ гаччхати. хироттаппан̃ча пана тасса вин̃н̃ӯхи падат̣т̣ха̄нанти ван̣н̣итам̣, а̄саннака̄ран̣анти аттхо. хироттаппе хи сати сӣлам̣ уппаджджати чева тит̣т̣хати ча, асати нева уппаджджати на тит̣т̣хатӣти евам̣видхена сӣлена сахагатам̣ там̣сампайуттам̣ н̃а̄н̣ам̣ сӣламайе н̃а̄н̣ам̣. атха ва̄ сӣламева пакатам̣ сӣламайам̣, тасмим̣ сӣламайе там̣сампайуттам̣ н̃а̄н̣ам̣. асам̣варе а̄дӣнавапаччавеккхан̣а̄ ча, сам̣варе а̄нисам̣сапаччавеккхан̣а̄ ча, сам̣варапа̄рисуддхипаччавеккхан̣а̄ ча, сам̣варасам̣килесавода̄напаччавеккхан̣а̄ ча сӣламайан̃а̄н̣енева сан̇гахита̄.

3. сам̣варитва̄ сама̄дахане пан̃н̃а̄ти сӣламайан̃а̄н̣е вуттасӣласам̣варена сам̣варитва̄ сам̣варам̣ катва̄ сӣле патит̣т̣ха̄йа сама̄дахантасса упача̄раппана̄васена читтекаггатам̣ каронтасса тасмим̣ сама̄дахане паватта̄ там̣сампайутта̄ пан̃н̃а̄. самам̣ самма̄ ча а̄даханам̣ т̣хапананти ча сама̄даханам̣, сама̄дхиссеветам̣ парийа̄йавачанам̣.

сама̄дхибха̄вана̄майе н̃а̄н̣анти еттха кусалачиттекаггата̄ сама̄дхи. кенат̣т̣хена сама̄дхи? сама̄дха̄нат̣т̣хена сама̄дхи. кимидам̣ сама̄дха̄нам̣ на̄ма? ека̄рамман̣е читтачетасика̄нам̣ самам̣ самма̄ ча а̄дха̄нам̣, т̣хапананти вуттам̣ хоти. тасма̄ йасса дхаммасса̄нубха̄вена ека̄рамман̣е читтачетасика̄ самам̣ самма̄ ча авиккхипама̄на̄ авиппакин̣н̣а̄ ча хутва̄ тит̣т̣ханти, идам̣ сама̄дха̄нанти ведитаббам̣. тасса кхо пана сама̄дхисса –

лаккхан̣ам̣ ту авиккхепо, виккхепавиддхам̣санам̣ расо;

акампанамупат̣т̣ха̄нам̣, падат̣т̣ха̄нам̣ сукхам̣ пана.

бха̄вӣйати вад̣д̣хӣйатӣти бха̄вана̄, сама̄дхи ева бха̄вана̄ сама̄дхибха̄вана̄, сама̄дхисса ва̄ бха̄вана̄ вад̣д̣хана̄ сама̄дхибха̄вана̄. сама̄дхибха̄вана̄вачанена ан̃н̃ам̣ бха̄ванам̣ пат̣иккхипати. пуббе вийа упача̄раппана̄васена сама̄дхибха̄вана̄майе н̃а̄н̣ам̣.

4. паччайапариггахе пан̃н̃а̄ти еттха пат̣ичча пхаламетӣти паччайо. пат̣ичча̄ти на вина̄ тена, апаччаккхитва̄ти аттхо. етӣти уппаджджати чева паваттати ча̄ти аттхо. апича упака̄ракаттхо паччайаттхо, тасса паччайасса бахувидхатта̄ паччайа̄нам̣ париггахе ваваттха̄пане ча пан̃н̃а̄ паччайапариггахе пан̃н̃а̄.

дхаммат̣т̣хитин̃а̄н̣анти еттха дхаммасаддо та̄ва сабха̄вапан̃н̃а̄пун̃н̃апан̃н̃аттиа̄паттипарийаттиниссаттата̄вика̄рагун̣апаччайапаччайуппанна̄дӣсу диссати. айан̃хи ‘‘кусала̄ дхамма̄ акусала̄ дхамма̄ абйа̄ката̄ дхамма̄’’тиа̄дӣсу (дха. са. тикама̄тика̄ 1) сабха̄ве диссати.

‘‘йассете чатуро дхамма̄, саддхасса гхарамесино;

саччам̣ дхаммо дхити ча̄го, са ве печча на сочатӣ’’ти. (су. ни. 190) –

а̄дӣсу пан̃н̃а̄йам̣.

‘‘на хи дхаммо адхаммо ча, убхо самавипа̄кино;

адхаммо нирайам̣ нети, дхаммо па̄пети суггати’’нти. (тхерага̄. 304) –

а̄дӣсу пун̃н̃е. ‘‘пан̃н̃аттидхамма̄ нируттидхамма̄ адхивачанадхамма̄’’тиа̄дӣсу (дха. са. дукама̄тика̄ 106-108) пан̃н̃аттийам̣. ‘‘па̄ра̄джика̄ дхамма̄ сан̇гха̄дисеса̄ дхамма̄’’тиа̄дӣсу (па̄ра̄. 233-234) а̄паттийам̣. ‘‘идха бхиккху дхаммам̣ джа̄на̄ти суттам̣ геййам̣ веййа̄каран̣а’’нтиа̄дӣсу (а. ни. 5.73) парийаттийам̣. ‘‘тасмим̣ кхо пана самайе дхамма̄ хонти (дха. са. 121). дхаммесу дхамма̄нупассӣ вихаратӣ’’тиа̄дӣсу (дӣ. ни. 2.373; ма. ни. 1.115) ниссаттата̄йам̣. ‘‘джа̄тидхамма̄ джара̄дхамма̄ маран̣адхамма̄’’тиа̄дӣсу (а. ни. 10.107) вика̄ре. ‘‘чханнам̣ буддхадхамма̄на’’нтиа̄дӣсу (маха̄ни. 50) гун̣е. ‘‘хетумхи н̃а̄н̣ам̣ дхаммапат̣исамбхида̄’’тиа̄дӣсу (вибха. 720) паччайе. ‘‘т̣хита̄ва са̄ дха̄ту дхаммат̣т̣хитата̄ дхамманийа̄мата̄’’тиа̄дӣсу (сам̣. ни. 2.20; а. ни. 3.137) паччайуппанне. сва̄йамидха̄пи паччайуппанне дат̣т̣хаббо. аттхато пана аттано сабха̄вам̣ дха̄рентӣти ва̄, паччайехи дха̄рӣйантӣти ва̄, аттано пхалам̣ дха̄рентӣти ва̄, аттано парипӯракам̣ апа̄йесу апатама̄нам̣ дха̄рентӣти ва̄, сакасакалаккхан̣е дха̄рентӣти ва̄, читтена авадха̄рӣйантӣти ва̄ йатха̄йогам̣ дхамма̄ти вуччанти. идха пана аттано паччайехи дха̄рӣйантӣти дхамма̄, паччайасамуппанна̄ дхамма̄ тит̣т̣ханти уппаджджанти чева паваттанти ча ета̄йа̄ти дхаммат̣т̣хити, паччайадхамма̄наметам̣ адхивачанам̣. тассам̣ дхаммат̣т̣хитийам̣ н̃а̄н̣ам̣ дхаммат̣т̣хитин̃а̄н̣ам̣. идан̃хи сама̄дхибха̄вана̄майан̃а̄н̣е вуттасама̄дхина̄ сама̄хитена читтена йатха̄бхӯтан̃а̄н̣адассанаттха̄йа йогама̄рабхитва̄ ваваттха̄питана̄марӯпасса тесам̣ на̄марӯпа̄нам̣ паччайапариггахапарийа̄йам̣ дхаммат̣т̣хитин̃а̄н̣ам̣ уппаджджати. ‘‘на̄марӯпававаттха̄не н̃а̄н̣а’’нти аватва̄ ева касма̄ ‘‘дхаммат̣т̣хитин̃а̄н̣а’’нти вуттанти че? паччайапариггахенева паччайасамуппаннапариггахасса сиддхатта̄. паччайасамуппанне хи апариггахите паччайапариггахо на сакка̄ хоти ка̄тум̣. тасма̄ дхаммат̣т̣хитин̃а̄н̣агахан̣енева тасса хетубхӯтам̣ пуббе сиддхам̣ на̄марӯпававаттха̄нан̃а̄н̣ам̣ вуттамева хотӣти ведитаббам̣. касма̄ дутийататийан̃а̄н̣ам̣ вийа ‘‘сама̄дахитва̄ паччайапариггахе пан̃н̃а̄’’ти на вуттанти че? саматхавипассана̄нам̣ йуганаддхатта̄.

‘‘сама̄дахитва̄ йатха̄ че випассати, випассама̄но татха̄ че сама̄дахе;

випассана̄ ча саматхо тада̄ аху, сама̄набха̄га̄ йуганаддха̄ ваттаре’’ти. –

хи вуттам̣. тасма̄ сама̄дхим̣ ависсаджджетва̄ сама̄дхин̃ча н̃а̄н̣ан̃ча йуганаддхам̣ катва̄ йа̄ва арийамагго, та̄ва уссукка̄петаббанти н̃а̄панаттхам̣ ‘‘паччайапариггахе пан̃н̃а̄ дхаммат̣т̣хитин̃а̄н̣а’’миччева вуттанти ведитаббам̣.

5. атӣта̄на̄гатапаччуппанна̄нам̣ дхамма̄нам̣ сан̇кхипитва̄ ваваттха̄не пан̃н̃а̄ти еттха аттано сабха̄вам̣, уппа̄да̄диккхан̣ам̣ ва̄ патва̄ ати ита̄ атикканта̄ти атӣта̄, тадубхайампи на а̄гата̄ на сампатта̄ти ана̄гата̄, там̣ там̣ ка̄ран̣ам̣ пат̣ичча уппа̄да̄диуддхам̣ панна̄ гата̄ паватта̄ти паччуппанна̄. аддха̄ сантатикхан̣апаччуппаннесу сантатипаччуппаннам̣ идха̄дхиппетам̣. тесам̣ атӣта̄на̄гатапаччуппанна̄нам̣ пан̃чаккхандхадхамма̄нам̣ екекаккхандхалаккхан̣е сан̇кхипитва̄ кала̄павасена ра̄сим̣ катва̄ ваваттха̄не ниччхайане саннит̣т̣ха̄пане пан̃н̃а̄.

саммасане н̃а̄н̣анти самма̄ а̄масане анумаджджане пеккхан̣е н̃а̄н̣ам̣, кала̄пасаммасанан̃а̄н̣анти аттхо. идан̃хи на̄марӯпававаттха̄нан̃а̄н̣а̄нантарам̣ на̄марӯпапаччайапариггахе дхаммат̣т̣хитин̃а̄н̣е т̣хитасса ‘‘йам̣кин̃чи рӯпам̣ атӣта̄на̄гатапаччуппаннам̣ аджджхаттам̣ ва̄ бахиддха̄ ва̄ ол̣а̄рикам̣ ва̄ сукхумам̣ ва̄ хӣнам̣ ва̄ пан̣ӣтам̣ ва̄ йам̣ дӯре сантике ва̄, саббам̣ там̣ рӯпам̣ аниччато ваваттхапети, екам̣ саммасанам̣, дуккхато ваваттхапети, екам̣ саммасанам̣, анаттато ваваттхапети, екам̣ саммасана’’нтиа̄дина̄ (пат̣и. ма. 1.48) найена вуттасаммасанавасена пуббе ваваттха̄пите екекасмим̣ кхандхе тилаккхан̣ам̣ а̄ропетва̄ аниччато дуккхато анаттато випассантасса кала̄пасаммасанан̃а̄н̣ам̣ уппаджджати.

6. паччуппанна̄нам̣ дхамма̄нам̣ випарин̣а̄ма̄нупассане пан̃н̃а̄ти сантативасена паччуппанна̄нам̣ аджджхаттам̣ пан̃чаккхандхадхамма̄нам̣ випарин̣а̄мадассане бхан̇гадассане пан̃н̃а̄. йасма̄ ‘‘име дхамма̄ уппаджджитва̄ бхиджджантӣ’’ти удайам̣ гахетва̄пи бхедейева читтам̣ т̣хапети, тасма̄ авуттопи удайо вуттойева хотӣти ведитаббо. паччуппанна̄нам̣ дхамма̄нам̣ дассанена ва̄ удайадассанасса сиддхатта̄ удайо вуттойева хоти. на хи удайам̣ вина̄ дхамма̄нам̣ уппаннаттам̣ сиджджхати, тасма̄ ‘‘паччуппанна̄нам̣ дхамма̄нам̣ уппа̄давипарин̣а̄ма̄нупассане пан̃н̃а̄’’ти авуттепи вуттамева хотӣти ведитаббам̣. ‘‘удайаббайа̄нупассане н̃а̄н̣а’’нти нийамитатта̄ ча удайадассанам̣ сиддхамева хотӣти анантарам̣ вуттасса саммасанан̃а̄н̣асса па̄рам̣ гантва̄ там̣саммасанейева па̄кат̣ӣбхӯте удайаббайе паригган̣хитва̄ сан̇кха̄ра̄нам̣ париччхедакаран̣аттхам̣ удайаббайа̄нупассанам̣ а̄рабхантасса уппаджджати удайаббайа̄нупассана̄н̃а̄н̣ам̣. тан̃хи удайаббайе анупассанато удайаббайа̄нупассана̄ти вуччати.

7. а̄рамман̣ам̣ пат̣исан̇кха̄ти рӯпаккхандха̄диа̄рамман̣ам̣ бхан̇гато пат̣исан̇кха̄йа джа̄нитва̄ пасситва̄. бхан̇га̄нупассане пан̃н̃а̄ випассане н̃а̄н̣анти тасса а̄рамман̣ам̣ бхан̇гато пат̣исан̇кха̄йа уппаннасса н̃а̄н̣асса бхан̇гам̣ анупассане йа̄ пан̃н̃а̄, там̣ ‘‘випассане н̃а̄н̣а’’нти вуттам̣ хоти. випассана̄ти ча вивидха̄ пассана̄ випассана̄. а̄рамман̣апат̣исан̇кха̄типи па̄т̣хо. тассаттхо – а̄рамман̣асса пат̣исан̇кха̄ джа̄нана̄ пассана̄ти вуттанайенева а̄рамман̣апат̣исан̇кха̄ ‘‘бхан̇га̄нупассане пан̃н̃а̄ випассане н̃а̄н̣а’’нти вуттам̣ хоти. йасма̄ пана бхан̇га̄нупассана̄йа ева випассана̄ сикхам̣ па̄пун̣а̄ти, тасма̄ висесетва̄ идамева ‘‘випассане н̃а̄н̣а’’нти вуттам̣. йасма̄ удайаббайа̄нупассана̄йа т̣хитасса магга̄магган̃а̄н̣адассанам̣ уппаджджати, тасма̄ тасса̄ сиддха̄йа там̣ сиддхамева хотӣти там̣ аватва̄ва бхан̇га̄нупассана̄йа ева випассана̄сикхам̣ н̃а̄н̣ам̣ вуттанти ведитаббам̣. удайаббайа̄нупассана̄йа супаридит̣т̣хаудайаббайасса супариччхиннесу сан̇кха̄ресу лахум̣ лахум̣ упат̣т̣хахантесу н̃а̄н̣е тиккхе ваханте удайам̣ паха̄йа бхан̇ге ева сати сантит̣т̣хати, тасса ‘‘евам̣ уппаджджитва̄ евам̣ на̄ма сан̇кха̄ра̄ бхиджджантӣ’’ти пассато етасмим̣ т̣ха̄не бхан̇га̄нупассана̄н̃а̄н̣ам̣ уппаджджати.

8. бхайатупат̣т̣ха̄не пан̃н̃а̄ти уппа̄дапаваттанимиттаа̄йӯхана̄пат̣исандхӣнам̣ бхайато упат̣т̣ха̄не пӣл̣а̄йогато саппат̣ибхайавасена гахан̣ӯпагамане пан̃н̃а̄ти аттхо. бхайато упат̣т̣ха̄тӣти бхайатупат̣т̣ха̄нам̣ а̄рамман̣ам̣, тасмим̣ бхайатупат̣т̣ха̄не. атха ва̄ бхайато упатит̣т̣хатӣти бхайатупат̣т̣ха̄нам̣, пан̃н̃а̄, там̣ ‘‘бхайатупат̣т̣ха̄на’’нти вуттам̣ хоти.

а̄дӣнаве н̃а̄н̣анти бхуммавачанамева. ‘‘йа̄ ча бхайатупат̣т̣ха̄не пан̃н̃а̄, йан̃ча а̄дӣнаве н̃а̄н̣ам̣, йа̄ ча ниббида̄, име дхамма̄ екат̣т̣ха̄, бйан̃джанамева на̄на’’нти (пат̣и. ма. 1.227) вуттатта̄ екамива вуччама̄нампи аваттха̄бхедена мун̃читукамйата̄ди вийа тивидхамева хоти. тасма̄ бхайатупат̣т̣ха̄наа̄дӣнава̄нупассана̄су сиддха̄су ниббида̄нупассана̄ сиддха̄ хотӣти катва̄ авутта̄пи вутта̄ва хотӣти ведитабба̄.

саббасан̇кха̄ра̄нам̣ бхан̇га̄рамман̣ам̣ бхан̇га̄нупассанам̣ а̄севантасса бха̄вентасса бахулӣкаронтасса тибхавачатуйонипан̃чагатисаттавин̃н̃а̄н̣ат̣т̣хитинавасатта̄ва̄сесу пабхедака̄ сан̇кха̄ра̄ сукхена джӣвитука̄масса бхӣрукапурисасса сӣхабйаггхадӣпиаччхатараччхайаккхараккхасачан̣д̣агон̣ачан̣д̣акуккурапабхинна- мадачан̣д̣ахаттхигхораа̄сивисаасанивичаккасуса̄наран̣абхӯмиджалитаан̇га̄рака̄суа̄дайо вийа маха̄бхайам̣ хутва̄ упат̣т̣хаханти, тасса ‘‘атӣта̄ сан̇кха̄ра̄ нируддха̄, паччуппанна̄ нируджджханти, ана̄гата̄пи евамева нируджджхиссантӣ’’ти пассато етасмим̣ т̣ха̄не бхайатупат̣т̣ха̄нам̣ н̃а̄н̣ам̣ уппаджджати. тасса там̣ бхайатупат̣т̣ха̄нан̃а̄н̣ам̣ а̄севантасса бха̄вентасса бахулӣкаронтасса саббабхавайонигатит̣хитисатта̄ва̄сесу нева та̄н̣ам̣ на лен̣ам̣ на гати на пат̣исаран̣ам̣ пан̃н̃а̄йати, саббабхавайонигатит̣хитинива̄сагатесу сан̇кха̄ресу екасан̇кха̄репи паттхана̄ ва̄ пара̄ма̄со ва̄ на хоти, тайо бхава̄ вӣтаччитан̇га̄рапун̣н̣а̄ ан̇га̄рака̄суйо вийа, чатта̄ро маха̄бхӯта̄ гхорависа̄ а̄сивиса̄ вийа, пан̃чаккхандха̄ уккхитта̄сика̄ вадхака̄ вийа, чха аджджхаттика̄йатана̄ни сун̃н̃ага̄мо вийа, чха ба̄хира̄йатана̄ни га̄магха̄такачора̄ вийа, саттавин̃н̃а̄н̣ат̣т̣хитийо нава ча сатта̄ва̄са̄ ека̄дасахи аггӣхи а̄дитта̄ сампаджджалита̄ саджотибхӯта̄ вийа ча, саббе сан̇кха̄ра̄ ган̣д̣абхӯта̄ рогабхӯта̄ саллабхӯта̄ агхабхӯта̄ а̄ба̄дхабхӯта̄ вийа ча нирасса̄да̄ нираса̄ маха̄а̄дӣнавара̄сибхӯта̄ хутва̄ упат̣т̣хаханти, сукхена джӣвитука̄масса бхӣрукапурисасса раман̣ӣйа̄ка̄расан̣т̣хитампи сава̄л̣акамива ванагаханам̣, сасаддӯла̄ вийа гуха̄, сага̄хараккхасам̣ вийа удакам̣, самусситакхагга̄ вийа паччаттхика̄, сависам̣ вийа бходжанам̣, сачоро вийа магго, а̄диттамива ага̄рам̣, уййуттасена̄ вийа ран̣абхӯми. йатха̄ хи со пурисо ета̄ни сава̄л̣акаванагахана̄дӣни а̄гамма бхӣто сам̣вигго ломахат̣т̣хаджа̄то самантато а̄дӣнавамева пассати, евамева со йога̄вачаро бхан̇га̄нупассана̄васена саббасан̇кха̄ресу бхайато упат̣т̣хитесу самантато нирасам̣ нирасса̄дам̣ а̄дӣнавамева пассати. тассевам̣ пассато а̄дӣнава̄нупассана̄н̃а̄н̣ам̣ уппаджджати.

со евам̣ саббасан̇кха̄ре а̄дӣнавато сампассанто саббабхавайонигативин̃н̃а̄н̣ат̣т̣хитисатта̄ва̄сагате сабхедаке сан̇кха̄рагате ниббиндати уккан̣т̣хати на̄бхирамати. сеййатха̄пи на̄ма читтакӯт̣апаббатапа̄да̄бхирато суван̣н̣ара̄джахам̣со асучимхи чан̣д̣а̄лага̄мадва̄раа̄ва̄т̣е на̄бхирамати, саттасу маха̄саресуйева абхирамати, евамева айам̣ йогӣра̄джахам̣со супаридит̣т̣ха̄дӣнаве сабхедаке сан̇кха̄рагате на̄бхирамати, бха̄вана̄ра̄мата̄йа пана бха̄вана̄ратийа̄ саманна̄гататта̄ саттасу анупассана̄суйева абхирамати. йатха̄ ча суван̣н̣апан̃джарепи паккхитто сӣхо мигара̄джа̄ на̄бхирамати, тийоджанасахассавиттхате пана химавантейева рамати, евамайампи йогӣсӣхо тивидхе сугатибхавепи на̄бхирамати, тӣсу анупассана̄суйева рамати. йатха̄ ча саббасето саттаппатит̣т̣хо иддхима̄ веха̄сан̇гамо чхадданто на̄гара̄джа̄ нагарамаджджхе на̄бхирамати, химавати чхаддантарахадейева рамати, евамайам̣ йогӣварава̄ран̣о саббасмимпи сан̇кха̄рагате на̄бхирамати, ‘‘ануппа̄до кхема’’нтиа̄дина̄ (пат̣и. ма. 1.53) найена ниддит̣т̣хе сантипадейева рамати, танниннатаппон̣атаппаббха̄рама̄насо хоти. етта̄вата̄ тасса ниббида̄нупассана̄н̃а̄н̣ам̣ уппаннам̣ хотӣти.

9. мун̃читукамйата̄пат̣исан̇кха̄сантит̣т̣хана̄ пан̃н̃а̄ сан̇кха̄рупеккха̄су н̃а̄н̣анти мун̃читум̣ чаджитум̣ ка̄мети иччхатӣти мун̃читука̄мо, мун̃читука̄масса бха̄во мун̃читукамйата̄. пат̣исан̇кха̄ти упапариккхатӣти пат̣исан̇кха̄, пат̣исан̇кха̄нам̣ ва̄ пат̣исан̇кха̄. сантит̣т̣хати аджджхупеккхатӣти сантит̣т̣хана̄, сантит̣т̣ханам̣ ва̄ сантит̣т̣хана̄. мун̃читукамйата̄ ча са̄ пат̣исан̇кха̄ ча сантит̣т̣хана̄ ча̄ти мун̃читукамйата̄пат̣исан̇кха̄сантит̣т̣хана̄. ити пуббабха̄ге ниббида̄н̃а̄н̣ена ниббиннасса уппа̄да̄дӣни париччаджитука̄мата̄ мун̃читукамйата̄. мун̃чанасса упа̄йакаран̣аттхам̣ маджджхе пат̣исан̇кха̄нам̣ пат̣исан̇кха̄. мун̃читва̄ аваса̄не аджджхупеккханам̣ сантит̣т̣хана̄. евам̣ аваттха̄бхедена типпака̄ра̄ пан̃н̃а̄ сан̇кха̄ра̄нам̣ аджджхупеккхана̄су н̃а̄н̣ам̣, мун̃читукамйата̄пат̣исан̇кха̄сантит̣т̣хана̄сан̇кха̄та̄нам̣ аваттха̄бхедена бхинна̄нам̣ тиссаннампи пан̃н̃а̄нам̣ сан̇кха̄рупеккхатам̣ иччхантена пана ‘‘пан̃н̃а̄’’ти ча ‘‘сан̇кха̄рупеккха̄сӯ’’ти ча бахувачанам̣ катам̣, аваттха̄бхедена бхиннасса̄пи екатта̄ ‘‘н̃а̄н̣а’’нти екавачанам̣ катанти ведитаббам̣. вуттан̃ча – ‘‘йа̄ ча мун̃читукамйата̄ йа̄ ча пат̣исан̇кха̄нупассана̄ йа̄ ча сан̇кха̄рупеккха̄, име дхамма̄ екат̣т̣ха̄, бйан̃джанамева на̄на’’нти (пат̣и. ма. 1.227). кечи пана ‘‘сан̇кха̄рупеккха̄сӯти бахувачанам̣ саматхавипассана̄васена сан̇кха̄рупеккха̄нам̣ бахутта̄’’типи ваданти. сан̇кха̄рупеккха̄сӯти ча кирийа̄пеккханти ведитаббам̣. аваттха̄бхедена пана тена ниббида̄н̃а̄н̣ена ниббиндантасса уккан̣т̣хантасса саббабхавайонигативин̃н̃а̄н̣ат̣т̣хитисатта̄ва̄сагатесу сабхедакесу сан̇кха̄ресу читтам̣ на саджджати на лаггати на баджджхати, саббасан̇кха̄рагатам̣ мун̃читука̄мам̣ чхад̣д̣етука̄мам̣ хоти.

атха ва̄ йатха̄ джа̄лаббхантарагато маччхо, саппамукхагато ман̣д̣ӯко, пан̃джарапаккхитто ванакуккут̣о, дал̣хапа̄савасам̣гато миго, ахитун̣д̣икахаттхагато саппо, маха̄пан̇капаккхандо кун̃джаро, супан̣н̣амукхагато на̄гара̄джа̄, ра̄хумукхапавит̣т̣хо чандо, сапаттапариккхитто пурисотиевама̄дайо тато тато муччитука̄ма̄ ниссаритука̄ма̄ва хонти, евам̣ тасса йогино читтам̣ саббасма̄ сан̇кха̄рагата̄ муччитука̄мам̣ ниссаритука̄мам̣ хоти. еван̃хи вуччама̄не ‘‘муччитука̄масса муччитукамйата̄’’ти па̄т̣хо йуджджати. еван̃ча сати ‘‘уппа̄дам̣ мун̃читукамйата̄’’тиа̄дӣсу ‘‘уппа̄да̄ муччитукамйата̄’’тиа̄ди ваттаббам̣ хоти, тасма̄ пуримо ева аттхо сундаратаро. атхасса саббасан̇кха̄ресу вигата̄лайасса саббасан̇кха̄рагатам̣ мун̃читука̄масса мун̃читукамйата̄н̃а̄н̣ам̣ уппаджджати. со евам̣ саббабхавайонигативин̃н̃а̄н̣ат̣т̣хитисатта̄ва̄сагате сабхедаке сан̇кха̄ре мун̃читука̄мо мун̃чанасса упа̄йасампа̄данаттхам̣ пуна те ева сан̇кха̄ре пат̣исан̇кха̄нупассана̄н̃а̄н̣ена тилаккхан̣ам̣ а̄ропетва̄ випассати. еван̃хи випассато часса аниччавасена нимиттам̣ пат̣исан̇кха̄н̃а̄н̣ам̣ уппаджджати, дуккхавасена паваттам̣ пат̣исан̇кха̄н̃а̄н̣ам̣ уппаджджати, анаттавасена нимиттан̃ча паваттан̃ча пат̣исан̇кха̄н̃а̄н̣ам̣ уппаджджати. со пат̣исан̇кха̄нупассана̄н̃а̄н̣ена ‘‘саббе сан̇кха̄ра̄ сун̃н̃а̄’’ти дисва̄ тилаккхан̣ам̣ а̄ропетва̄ сан̇кха̄ре паригган̣ханто бхайан̃ча нандин̃ча виппаха̄йа бхарийа̄йа досам̣ дисва̄ виссат̣т̣хабхарийо вийа пурисо тасса̄ бхарийа̄йа сан̇кха̄ресу уда̄сӣно хоти маджджхатто, ‘‘аха’’нти ва̄ ‘‘мама’’нти ва̄ на ган̣ха̄ти. тасса евам̣ джа̄нато евам̣ пассато тӣсу бхавесу читтам̣ патилӣйати пат̣икут̣ати пат̣иваттати на сампаса̄рийати. сеййатха̄пи на̄ма падумапала̄се ӣсакам̣ пон̣е удакапхусита̄ни патилӣйанти пат̣икут̣анти пат̣иваттанти на сампаса̄рийанти. сеййатха̄пи ва̄ пана куккут̣апаттам̣ ва̄ нха̄рудаддулам̣ ва̄ аггимхи паккхиттам̣ патилӣйати пат̣икут̣ати пат̣иваттати на сампаса̄рийати, евам̣ тасса тӣсу бхавесу читтам̣ патилӣйати пат̣икут̣ати пат̣иваттати на сампаса̄рийати, упеккха̄ сан̣т̣ха̄ти. евамасса сан̇кха̄рупеккха̄н̃а̄н̣ам̣ уппаннам̣ хоти. имина̄ сан̇кха̄рупеккха̄н̃а̄н̣ена саддхим̣ упари готрабхун̃а̄н̣асса са̄дхакам̣ ануломан̃а̄н̣ам̣ пубба̄паран̃а̄н̣ехи авуттампи вуттамева хотӣти ведитаббам̣. вуттан̃хи бхагавата̄ –

‘‘со вата, бхиккхаве, бхиккху кан̃чи сан̇кха̄рам̣ ниччато саманупассанто ануломика̄йа кхантийа̄ саманна̄гато бхависсатӣти нетам̣ т̣ха̄нам̣ виджджати, ануломика̄йа кхантийа̄ асаманна̄гато самматтанийа̄мам̣ оккамиссатӣти нетам̣ т̣ха̄нам̣ виджджати, самматтанийа̄мам̣ аноккамама̄но сота̄паттипхалам̣ ва̄ сакада̄га̄мипхалам̣ ва̄ ана̄га̄мипхалам̣ ва̄ арахаттапхалам̣ ва̄ саччхикариссатӣти нетам̣ т̣ха̄нам̣ виджджатӣ’’тиа̄ди (а. ни. 6.98; пат̣и. ма. 3.36).

вуттан̃ча дхаммасена̄патина̄ –

‘‘катиха̄ка̄рехи ануломикам̣ кхантим̣ пат̣илабхати? катиха̄ка̄рехи самматтанийа̄мам̣ оккамати? чатта̄лӣса̄йа а̄ка̄рехи ануломикам̣ кхантим̣ пат̣илабхати, чатта̄лӣса̄йа а̄ка̄рехи самматтанийа̄мам̣ оккаматӣ’’тиа̄ди (пат̣и. ма. 3.37).

пат̣т̣ха̄не четам̣ вуттам̣ бхагавата̄ –

‘‘ануломам̣ готрабхусса анантарапаччайена паччайо. ануломам̣ вода̄насса анантарапаччайена паччайо’’тиа̄ди (пат̣т̣ха̄. 1.1.417).

тасса хи там̣ сан̇кха̄рупеккха̄н̃а̄н̣ам̣ а̄севантасса бха̄вентасса бахулӣкаронтасса адхимоккхасаддха̄ балаватара̄ хоти, вӣрийам̣ супаггахитам̣, сати сӯпат̣т̣хита̄, читтам̣ сусама̄хитам̣, сан̇кха̄рупеккха̄н̃а̄н̣ам̣ тиккхатарам̣ паваттати. тасса ида̄ни магго уппаджджиссатӣти сан̇кха̄рупеккха̄йа сан̇кха̄ре ‘‘аничча̄’’ти ва̄ ‘‘дуккха̄’’ти ва̄ ‘‘анатта̄’’ти ва̄ саммаситва̄ бхаван̇гам̣ отарати. бхаван̇га̄нантарам̣ сан̇кха̄рупеккха̄йа катанайенева сан̇кха̄ре ‘‘аничча̄’’ти ва̄ ‘‘дуккха̄’’ти ва̄ ‘‘анатта̄’’ти ва̄ а̄рамман̣ам̣ курума̄нам̣ уппаджджати манодва̄ра̄ваджджанам̣. таданантарам̣ татхева сан̇кха̄ре а̄рамман̣ам̣ катва̄ две тӣн̣и чатта̄ри ва̄ джаваначитта̄ни уппаджджанти. там̣сампайуттам̣ н̃а̄н̣ам̣ ануломан̃а̄н̣ам̣. тан̃хи пурима̄нан̃ча ат̣т̣ханнам̣ випассана̄н̃а̄н̣а̄нам̣ татхакиччата̄йа ануломети, упари ча паттабба̄нам̣ саттатим̣са̄йа бодхипаккхийадхамма̄нам̣ ануломети. йатха̄ хи дхаммико ра̄джа̄ виниччхайат̣т̣ха̄не нисинно ат̣т̣ханнам̣ воха̄рикамаха̄матта̄нам̣ виниччхайам̣ сутва̄ агатигаманам̣ паха̄йа маджджхатто хутва̄ ‘‘евам̣ хотӯ’’ти анумодама̄но тесан̃ча виниччхайасса ануломети, пора̄н̣асса ча ра̄джадхаммасса. таттха ра̄джа̄ вийа ануломан̃а̄н̣ам̣, ат̣т̣ха воха̄рикамаха̄матта̄ вийа ат̣т̣ха випассана̄н̃а̄н̣а̄ни, пора̄н̣ара̄джадхаммо вийа саттатим̣са бодхипаккхийадхамма̄, йатха̄ ра̄джа̄ ‘‘евам̣ хотӯ’’ти анумодама̄но воха̄рика̄нан̃ча виниччхайасса ра̄джадхаммасса ча ануломети, евамидам̣ аничча̄дивасена сан̇кха̄ре а̄раббха уппаджджама̄на̄нам̣ ат̣т̣ханнан̃ча випассана̄н̃а̄н̣а̄нам̣ татхакиччата̄йа ануломети, упари ча паттабба̄нам̣ саттатим̣са̄йа бодхипаккхийадхамма̄нам̣. тасма̄ ануломан̃а̄н̣анти вуччати.

10. бахиддха̄ вут̣т̣ха̄навиват̣т̣ане пан̃н̃а̄ готрабхун̃а̄н̣анти еттха бахиддха̄ти сан̇кха̄ранимиттам̣. тан̃хи аджджхаттачиттасанта̄не акусалаккхандхе упа̄да̄йа бахиддха̄ти вуттам̣. тасма̄ бахиддха̄ сан̇кха̄ранимиттамха̄ вут̣т̣ха̄ти вигатам̣ хутва̄ уддхам̣ тит̣т̣хатӣти вут̣т̣ха̄нам̣, виват̣т̣ати пара̄ват̣т̣ати параммукхам̣ хотӣти виват̣т̣анам̣, вут̣т̣ха̄нан̃ча там̣ виват̣т̣анан̃ча̄ти вут̣т̣ха̄навиват̣т̣анам̣. тенева̄ха –

‘‘готрабхун̃а̄н̣ам̣ самудайасса асамуччхинданато паватта̄ на вут̣т̣ха̄ти, нибба̄на̄рамман̣ато пана нимитта̄ вут̣т̣ха̄тӣти екато вут̣т̣ха̄нам̣ хотӣ’’ти (висуддхи. 2.827).

путхуджджанаготта̄бхибхаванато арийаготтабха̄ванато готрабху. идан̃хи ануломан̃а̄н̣ехи падумапала̄сато удакамива саббасан̇кха̄рато патилӣйама̄начиттасса ануломан̃а̄н̣асса а̄севананте анимиттам̣ нибба̄нам̣ а̄рамман̣ам̣ курума̄нам̣ путхуджджанаготтам̣ путхуджджанасан̇кхам̣ путхуджджанабхӯмим̣ атиккамама̄нам̣ арийаготтам̣ арийасан̇кхам̣ арийабхӯмим̣ оккамама̄нам̣ нибба̄на̄рамман̣е пат̣хама̄ваттанапат̣хама̄бхогапат̣хамасаманна̄ха̄рабхӯтам̣ маггасса анантарасаманантара̄севанаупаниссайанаттхивигатавасена чхахи а̄ка̄рехи паччайабха̄вам̣ са̄дхайама̄нам̣ сикха̄ппаттам̣ випассана̄йа муддхабхӯтам̣ апунара̄ваттакам̣ уппаджджати.

11. дубхато вут̣т̣ха̄навиват̣т̣ане пан̃н̃а̄ магге н̃а̄н̣анти еттха дубхатоти убхато, двайатоти ва̄ вуттам̣ хоти. килеса̄нам̣ самуччхинданато килесехи ча тадануваттакаккхандхехи ча нибба̄на̄рамман̣акаран̣ато бахиддха̄ саббасан̇кха̄ранимиттехи ча вут̣т̣ха̄ти виват̣т̣атӣти дубхато вут̣т̣ха̄навиват̣т̣ане пан̃н̃а̄. тенева̄ха –

‘‘чатта̄рипи магган̃а̄н̣а̄ни анимитта̄рамман̣атта̄ нимиттато вут̣т̣хаханти, самудайасса самуччхинданато паватта̄ вут̣т̣хахантӣти дубхато вут̣т̣ха̄на̄ни хонтӣ’’ти (висуддхи. 2.827).

магге н̃а̄н̣анти нибба̄нам̣ маггати пеккхати, нибба̄наттхикехи ва̄ маггӣйати анвесӣйати, килесе ва̄ ма̄ренто гаччхати паваттатӣти магго, тасмим̣ магге н̃а̄н̣ам̣. джа̄тиггахан̣ена екавачанам̣ катам̣. тан̃хи готрабхун̃а̄н̣асса анантарам̣ нибба̄нам̣ а̄рамман̣ам̣ курума̄нам̣ сайам̣ваджджхе килесе ниравасесам̣ самуччхиндама̄нам̣ анаматаггасам̣са̄рават̣т̣адуккхасамуддам̣ сосайама̄нам̣ сабба̄па̄йадва̄ра̄ни пидахама̄нам̣ саттаарийадханасаммукхӣбха̄вам̣ курума̄нам̣ ат̣т̣хан̇гикам̣ миччха̄маггам̣ паджахама̄нам̣ саббаверабхайа̄ни вӯпасамайама̄нам̣ самма̄самбуддхасса орасапуттабха̄вамупанайама̄нам̣ ан̃н̃а̄ни ча анека̄ни а̄нисам̣сасата̄ни пат̣ила̄бхайама̄нам̣ магган̃а̄н̣ам̣ уппаджджати.

т̣ха̄тум̣ иччхам̣ пурисо, лан̇гхитва̄ ма̄тика̄йа паратӣре;

вегена̄гамма йатха̄, ган̣хитва̄ ориматиратарубаддхам̣.

раджджум̣ ва̄ дан̣д̣ам̣ ва̄, уллан̇гхитва̄на па̄раниннатану;

па̄ра̄панно пана там̣, мун̃чийа ведхам̣ патит̣т̣хахати па̄ре.

евам̣ йога̄вачаро, сакка̄йамайамхи ориме тӣре;

дит̣т̣хабхайо абхайе пана, т̣ха̄тум̣ иччхам̣ аматапа̄ре.

удайаббайа̄нупасса, пабхутикавегена а̄гато раджджум̣;

рӯпа̄вхам̣ дан̣д̣ам̣ ва̄, тадитаракхандха̄вхайам̣ самма̄.

ган̣хитва̄ а̄ваджджана, читтена хи пуббавуттанайатова;

ануломехуллан̇гхийа, ниббутининно тада̄санопагато.

там̣ мун̃чийа готрабхуна̄, аладдхаа̄севанена ту паведхам̣;

патито сан̇кхатапа̄ре, тато патит̣т̣ха̄ти магган̃а̄н̣ена.

пасситука̄мо чандам̣, чанде чханнамхи аббхапат̣алехи;

тхулакасукхумасукхумесу, аббхесу хат̣есу ва̄йуна̄ камато.

чандам̣ пассеййа наро, йатха̄ татхева̄нуломан̃а̄н̣ехи кама̄;

саччаччха̄дакамохе, вина̄сите пеккхате хи готрабху аматам̣.

ва̄та̄ вийа те чандам̣, аматам̣ на хи пеккхаренулома̄ни;

пурисо аббха̄ни йатха̄, готрабху на тамам̣ винодети.

бхамитамхи чаккайанте, т̣хито наро ан̃н̃адиннасан̃н̃а̄йа;

усупа̄те пхалакасатам̣, апеккхама̄но йатха̄ виджджхе.

евамидха магган̃а̄н̣ам̣, готрабхуна̄ диннасан̃н̃амавиха̄йа;

нибба̄не ваттантам̣, лобхаккхандха̄дике пада̄лети.

сам̣са̄радуккхаджаладхим̣, сосайати пидахати дуггатидва̄рам̣;

куруте ча арийадханинам̣, миччха̄магган̃ча паджаха̄ти.

верабхайа̄ни самайате, кароти на̄тхасса орасасутаттам̣;

ан̃н̃е ча анекасате, а̄нӣсам̣се дада̄ти н̃а̄н̣амиданти.

12. пайогаппат̣иппассаддхипан̃н̃а̄ пхале н̃а̄н̣анти еттха пайоготи бхусо його, пхаласаччхикирийа̄йа маггабха̄вана̄йа убхато вут̣т̣ха̄напайого, тасса пайогасса пат̣иппассамбханам̣ нит̣т̣ха̄нам̣ пайогапат̣иппассаддхи. ким̣ там̣? чатумаггакиччапарийоса̄нам̣. тасса̄ пайогапат̣иппассаддхийа̄ хетубхӯта̄йа паватта̄ пхале пан̃н̃а̄ пайогаппат̣иппассаддхипан̃н̃а̄. пхалати випаччатӣти пхалам̣, тасмим̣ пхале там̣сампайуттам̣ н̃а̄н̣ам̣. екекасса хи магган̃а̄н̣асса анантара̄ тасса тассева випа̄кабхӯта̄ни нибба̄на̄рамман̣а̄ни тӣн̣и ва̄ две ва̄ екам̣ ва̄ пхалачитта̄ни уппаджджанти. анантаравипа̄катта̄йева локуттаракусала̄нам̣ ‘‘сама̄дхима̄нантарикан̃н̃ама̄хӯ’’ти (кху. па̄. 6.5; су. ни. 228) ча, ‘‘дандхам̣ а̄нантарикам̣ па̄пун̣а̄ти а̄сава̄нам̣ кхайа̄йа̄’’ти (а. ни. 4.162) ча а̄ди вуттам̣. йасса две анулома̄ни, тасса татийам̣ готрабху, чатуттхам̣ маггачиттам̣, тӣн̣и пхалачитта̄ни хонти. йасса тӣн̣и анулома̄ни, тасса чатуттхам̣ готрабху, пан̃чамам̣ маггачиттам̣, две пхалачитта̄ни хонти. йасса чатта̄ри анулома̄ни, тасса пан̃чамам̣ готрабху, чхат̣т̣хам̣ маггачиттам̣, екам̣ пхалачиттам̣ хоти. идам̣ маггавӣтхийам̣ пхалам̣. ка̄лантарапхалам̣ пана сама̄паттивасена уппаджджама̄нам̣ ниродха̄ вут̣т̣хахантасса уппаджджама̄нан̃ча етенева сан̇гахитам̣.

13. чхиннават̣ума̄нупассане пан̃н̃а̄ти тена тена арийамаггена самуччхиннам̣ там̣ там̣ упаккилесам̣ паччха̄ пассане пан̃н̃а̄. вимуттин̃а̄н̣анти вимуттийа̄ н̃а̄н̣ам̣. вимуттӣти ча упаккилесехи вимуттам̣ парисуддхам̣ читтам̣, вимуттабха̄во ва̄. тасса̄ вимуттийа̄ джа̄нанам̣ н̃а̄н̣ам̣ вимуттин̃а̄н̣ам̣. килесехи вимуттам̣ читтасантатимпи килесехи вимуттабха̄вампи паччавеккханто килесехи на вина̄ паччавеккхатӣти етена пахӣнакилесапаччавеккхан̣ам̣ вуттам̣ хоти. ‘‘вимуттасмим̣ вимуттамити н̃а̄н̣ам̣ хотӣ’’ти (маха̄ва. 23; дӣ. ни. 1.248) хи идамева сандха̄йа вуттам̣. авасит̣т̣хакилесапаччавеккхан̣ам̣ пана авуттампи имина̄ва вуттам̣ хотӣти гахетаббам̣. вуттан̃ча –

‘‘вуттамхи екадхамме, йе дхамма̄ екалаккхан̣а̄ тена;

вутта̄ бхаванти саббе, ити вутто лаккхан̣о ха̄ро’’ти. (нетти. 4.5 ниддесава̄ра);

атха ва̄ арахато авасит̣т̣хакилесапаччавеккхан̣а̄бха̄ва̄ чатуннам̣ арийа̄нам̣ лаббхама̄нам̣ пахӣнакилесапаччавеккхан̣амева вуттанти ведитаббам̣.

14. тада̄ самуда̄гате дхамме пассане пан̃н̃а̄ти тада̄ маггаккхан̣е пхалаккхан̣е ча самуда̄гате пат̣ила̄бхавасена ча пат̣иведхавасена ча сама̄гате сампатте саман̇гибхӯте маггапхаладхамме чатусаччадхамме ча пассана̄ пеккхан̣а̄ паджа̄нана̄ пан̃н̃а̄. паччавеккхан̣е н̃а̄н̣анти ниваттитва̄ бхусам̣ пассанам̣ джа̄нанам̣ н̃а̄н̣ам̣. имина̄ ча н̃а̄н̣адвайена паччавеккхан̣ан̃а̄н̣а̄ни вутта̄ни хонти. сота̄паннасса хи маггавӣтхийам̣ сота̄паттипхалапарийоса̄не читтам̣ бхаван̇гам̣ отарати, тато бхаван̇гам̣ упаччхиндитва̄ маггапаччавеккхан̣аттха̄йа манодва̄ра̄ваджджанам̣ уппаджджати, тасмим̣ нируддхе пат̣ипа̄т̣ийа̄ сатта маггапаччавеккхан̣аджавана̄нӣти. пуна бхаван̇гам̣ отаритва̄ тенева найена пхала̄дӣнам̣ паччавеккхан̣аттха̄йа а̄ваджджана̄дӣни уппаджджанти. йесам̣ уппаттийа̄ еса маггам̣ паччавеккхати, пхалам̣ паччавеккхати, пахӣнакилесе паччавеккхати, авасит̣т̣хакилесе паччавеккхати, нибба̄нам̣ паччавеккхати. со хи ‘‘имина̄ вата̄хам̣ маггена а̄гато’’ти маггам̣ паччавеккхати, тато ‘‘айам̣ ме а̄нисам̣со ладдхо’’ти пхалам̣ паччавеккхати, тато ‘‘име на̄ма ме килеса̄ пахӣна̄’’ти пахӣнакилесе паччавеккхати, тато ‘‘име на̄ма ме килеса̄ авасит̣т̣ха̄’’ти упаримаггаваджджхе килесе паччавеккхати, аваса̄не ‘‘айам̣ ме дхаммо а̄рамман̣ато пат̣иладдхо’’ти аматам̣ нибба̄нам̣ паччавеккхати. ити сота̄паннасса арийаса̄вакасса пан̃ча паччавеккхан̣а̄ни хонти. йатха̄ ча сота̄паннасса, евам̣ сакада̄га̄миана̄га̄мӣнампи. арахато пана авасит̣т̣хакилесапаччавеккхан̣ам̣ на̄ма наттхӣти чатта̄рийева паччавеккхан̣а̄ни. евам̣ сабба̄ни екӯнавӣсати паччавеккхан̣ан̃а̄н̣а̄ни. уккат̣т̣хапариччхедойева чесо. пахӣна̄васит̣т̣хакилесапаччавеккхан̣ам̣ секкха̄нам̣ хоти ва̄ на ва̄. тасса хи абха̄ватойева маха̄на̄мо сакко бхагавантам̣ пуччхи ‘‘косу на̄ма ме дхаммо аджджхаттам̣ аппахӣно, йена ме екада̄ лобхадхамма̄пи читтам̣ парийа̄да̄йа тит̣т̣хантӣ’’тиа̄ди (ма. ни. 1.175).

еттха дхаммат̣т̣хитин̃а̄н̣а̄дӣнам̣ ека̄дасаннам̣ н̃а̄н̣а̄нам̣ вибха̄ванаттха̄йа айам̣ упама̄ ведитабба̄ – йатха̄ пурисо ‘‘маччхе гахесса̄мӣ’’ти маччхакхиппам̣ гахетва̄ таданурӯпе удаке оса̄ретва̄ кхиппамукхена хаттхам̣ ота̄ретва̄ антоудаке кан̣хасаппам̣ маччхасан̃н̃а̄йа гӣва̄йа дал̣хам̣ гахетва̄ ‘‘маха̄ вата майа̄ маччхо ладдхо’’ти тут̣т̣хо уккхипитва̄ пассанто соваттхикаттайадассанена ‘‘саппо’’ти сан̃джа̄нитва̄ бхӣто а̄дӣнавам̣ дисва̄ гахан̣е ниббинно мун̃читука̄мо хутва̄ мун̃чанасса упа̄йам̣ каронто агганан̇гут̣т̣хато пат̣т̣ха̄йа хаттхам̣ ниббет̣хетва̄ ба̄хам̣ уккхипитва̄ упарисӣсе две тайо ва̄ре париббхаметва̄ саппам̣ дуббалам̣ катва̄ ‘‘гаччха ре дут̣т̣хасаппа̄’’ти ниссаджджитва̄ вегена тхалам̣ а̄руйха т̣хитова ‘‘махантасса вата бхо саппасса мукхато муттомхӣ’’ти хат̣т̣хо а̄гатамаггам̣ олокеййа.

таттха тасса пурисасса маччхасан̃н̃а̄йа кан̣хасаппам̣ дал̣хам̣ гахетва̄ туссанам̣ вийа имасса йогино а̄дито ба̄лапутхуджджанасса аниччата̄дивасена бхайа̄накам̣ кхандхапан̃чакам̣ ничча̄дисан̃н̃а̄йа ‘‘ахам̣ мама̄’’ти дит̣т̣хитан̣ха̄хи дал̣хам̣ гахетва̄ туссанам̣, тасса кхиппамукхато саппам̣ нӣхаритва̄ соваттхикаттайам̣ дисва̄ ‘‘саппо’’ти сан̃джа̄нанам̣ вийа саппаччайана̄марӯпапариггахена гханавиниббхогам̣ катва̄ кала̄пасаммасана̄дӣхи н̃а̄н̣ехи кхандхапан̃чакасса аниччата̄дилаккхан̣аттайам̣ дисва̄ ‘‘аниччам̣ дуккхаманатта̄’’ти тасса ваваттха̄панам̣, тасса бха̄йанам̣ вийа имасса бхайатупат̣т̣ха̄нан̃а̄н̣ам̣, саппе а̄дӣнавадассанам̣ вийа а̄дӣнава̄нупассана̄н̃а̄н̣ам̣, саппагахан̣е ниббинданам̣ вийа ниббида̄нупассана̄н̃а̄н̣ам̣, саппам̣ мун̃читука̄мата̄ вийа мун̃читукамйата̄н̃а̄н̣ам̣, мун̃чанасса упа̄йакаран̣ам̣ вийа пат̣исан̇кха̄нупассана̄н̃а̄н̣ам̣, саппам̣ париббхаметва̄ дуббалам̣ катва̄ ниваттитва̄ д̣ам̣ситум̣ асаматтхабха̄вапа̄панам̣ вийа тилаккхан̣а̄ропанена сан̇кха̄рупеккха̄нуломан̃а̄н̣ехи сан̇кха̄ре париббхаметва̄ дуббалам̣ катва̄ пуна ниччасукхатта̄ка̄рена упат̣т̣ха̄тум̣ асаматтхата̄па̄панам̣, саппависсаджджанам̣ вийа готрабхун̃а̄н̣ам̣, саппам̣ виссаджджетва̄ тхалам̣ а̄руйха т̣ха̄нам̣ вийа нибба̄натхалам̣ а̄руйха т̣хитам̣ маггапхалан̃а̄н̣ам̣, хат̣т̣хасса а̄гатамагголоканам̣ вийа магга̄дипаччавеккхан̣ан̃а̄н̣анти.

имесан̃ча сутамайан̃а̄н̣а̄дӣнам̣ чуддасаннам̣ н̃а̄н̣а̄нам̣ уппаттиккамена пат̣ипаттиккамена ча десанаккамасса кататта̄ паччавеккхан̣есу пат̣хамам̣ килесапаччавеккхан̣ам̣ хоти, тато маггапхаланибба̄напаччавеккхан̣а̄нӣти ведитаббам̣.

‘‘локуттарам̣ джха̄нам̣ бха̄вети ниййа̄никам̣ апачайага̄мим̣ дит̣т̣хигата̄нам̣ паха̄на̄йа, ка̄мара̄габйа̄па̄да̄нам̣ танубха̄ва̄йа, ка̄мара̄габйа̄па̄да̄нам̣ анавасесаппаха̄на̄йа, рӯпара̄гаарӯпара̄гама̄науддхаччаавиджджа̄нам̣ анавасесаппаха̄на̄йа̄’’ти (дха. са. 277, 361-363) ча килесаппаха̄нам̣йева адхикам̣ катва̄ маггапат̣ипаттийа̄ вуттатта̄ пат̣ипатта̄нурӯпенева килесапаччавеккхан̣асса а̄дибха̄во йуджджати, ат̣т̣хакатха̄йам̣ вуттаккамо пана дасситойева. со пана камо пан̃чавидхо уппаттиккамо паха̄наккамо пат̣ипаттиккамо бхӯмиккамо десанаккамоти.

‘‘пат̣хамам̣ калалам̣ хоти, калала̄ хоти аббудам̣;

аббуда̄ джа̄йате песи, песи ниббаттатӣ гхано’’ти. (сам̣. ни. 1.235) –

евама̄ди уппаттиккамо. ‘‘дассанена паха̄табба̄ дхамма̄, бха̄вана̄йа паха̄табба̄ дхамма̄’’ти (дха. са. тикама̄тика̄ 8) евама̄ди паха̄наккамо. ‘‘сӣлависуддхи читтависуддхи дит̣т̣хивисуддхи кан̇кха̄витаран̣ависуддхи магга̄магган̃а̄н̣адассанависуддхи пат̣ипада̄н̃а̄н̣адассанависуддхи н̃а̄н̣адассанависуддхӣ’’ти евама̄ди пат̣ипаттиккамо. ‘‘ка̄ма̄вачара̄ дхамма̄, рӯпа̄вачара̄ дхамма̄, арӯпа̄вачара̄ дхамма̄’’ти (дха. са. дукама̄тика̄ 93-95) евама̄ди бхӯмиккамо. ‘‘чатта̄ро сатипат̣т̣ха̄на̄ чатта̄ро саммаппадха̄на̄ чатта̄ро иддхипа̄да̄ пан̃чиндрийа̄ни пан̃ча бала̄ни сатта боджджхан̇га̄ арийо ат̣т̣хан̇гико магго’’ти (ма. ни. 3.43; маха̄ни. 191; чӯл̣ани. меттагӯма̄н̣авапуччха̄ниддеса 22) ва̄, ‘‘анупуббикатхам̣ катхеси. сеййатхидам̣ – да̄накатхам̣ сӣлакатхам̣ саггакатхам̣ ка̄ма̄нам̣ а̄дӣнавам̣ ока̄рам̣ сам̣килесам̣ неккхамме а̄нисам̣сам̣ пака̄сесӣ’’ти (маха̄ва. 31; дӣ. ни. 1.298; 2.83) ва̄ евама̄ди десанаккамо. идха пана чуддасаннам̣ н̃а̄н̣а̄нам̣ уппаттиккамо пат̣ипаттиккамо ча тадубхайавасена пат̣ипа̄т̣ийа̄ деситатта̄ десанаккамо ча̄ти тайо кама̄ ведитабба̄.

15. ида̄ни йасма̄ хет̣т̣ха̄ сарӯпена на̄марӯпававаттха̄нан̃а̄н̣ам̣ на вуттам̣, тасма̄ пан̃чадха̄ на̄марӯпаппабхедам̣ дассетум̣ аджджхаттававаттха̄не пан̃н̃а̄ ваттхуна̄натте н̃а̄н̣антиа̄дӣни пан̃ча н̃а̄н̣а̄ни уддит̣т̣ха̄ни. сакале хи на̄марӯпе вутте йам̣ париггахетум̣ сакка̄, йан̃ча париггахетаббам̣, там̣ париггахессати. локуттарана̄ман̃хи париггахетун̃ча на сакка̄ анадхигататта̄, на ча париггахетаббам̣ авипассанӯпагатта̄. таттха аджджхаттававаттха̄нети ‘‘евам̣ паваттама̄на̄ майам̣ атта̄ти гахан̣ам̣ гамисса̄ма̄’’ти имина̄ вийа адхиппа̄йена атта̄нам̣ адхика̄рам̣ катва̄ паватта̄ти аджджхатта̄. аджджхаттасаддо пана̄йам̣ гочараджджхатте нийакаджджхатте аджджхаттаджджхатте висайаджджхаттети чатӯсу аттхесу диссати. ‘‘тена, а̄нанда, бхиккхуна̄ тасмим̣йева пуримасмим̣ сама̄дхинимитте аджджхаттамева читтам̣ сан̣т̣хапетаббам̣, аджджхаттарато сама̄хито’’тиа̄дӣсу (дха. па. 362) хи айам̣ гочараджджхатте диссати. ‘‘аджджхаттам̣ сампаса̄данам̣ (дӣ. ни. 1.228; дха. са. 161), аджджхаттам̣ ва̄ дхаммесу дхамма̄нупассӣ вихаратӣ’’тиа̄дӣсу (дӣ. ни. 2.373) нийакаджджхатте. ‘‘чха аджджхаттика̄ни а̄йатана̄ни, аджджхаттика̄ дхамма̄’’тиа̄дӣсу (дха. са. тикама̄тика̄ 20) аджджхаттаджджхатте. ‘‘айам̣ кхо, пана̄нанда, виха̄ро татха̄гатена абхисамбуддхо йадидам̣ саббанимитта̄нам̣ аманасика̄ра̄ аджджхаттам̣ сун̃н̃атам̣ упасампаджджа вихаратӣ’’тиа̄дӣсу (ма. ни. 3.187) висайаджджхатте, иссарийат̣т̣ха̄нети аттхо. пхаласама̄патти хи буддха̄нам̣ иссарийат̣т̣ха̄нам̣ на̄ма. идха пана аджджхаттаджджхатте дат̣т̣хаббо. тесам̣ аджджхатта̄нам̣ ваваттха̄не аджджхаттававаттха̄не. ваттхуна̄наттети ваттхӯнам̣ на̄на̄бха̄ве, на̄на̄ваттхӯсӯти аттхо. еттха джаванамановин̃н̃а̄н̣асса паччайабхӯто бхаван̇гаманопи чаккха̄дипан̃чакам̣ вийа уппаттит̣т̣ха̄натта̄ ваттхӯти вутто. а̄ваджджанампи таннисситамева ка̄таббам̣.

16. бахиддха̄ти чхахи аджджхаттаджджхаттехи бахибхӯтесу тесам̣ висайесу. гочарана̄наттети висайана̄натте.

17. чарийа̄ваваттха̄нети вин̃н̃а̄н̣ачарийа̄ан̃н̃а̄н̣ачарийа̄н̃а̄н̣ачарийа̄васена чарийа̄нам̣ ваваттха̄не. ‘‘чарийававаттха̄не’’ти рассам̣ катва̄пи пат̣ханти.

18. чатудхаммававаттха̄нети ка̄ма̄вачарабхӯмиа̄дӣнам̣ чуддасаннам̣ чатукка̄нам̣ васена чатуннам̣ чатуннам̣ дхамма̄нам̣ ваваттха̄не. бхӯмӣти ча ‘‘бхӯмигатан̃ча веха̄сат̣т̣хан̃ча̄’’тиа̄дӣсу (сам̣. ни. 1.136) патхавийам̣ ваттати. ‘‘абхӯмим̣ та̄та, ма̄ сева̄’’тиа̄дӣсу (джа̄. 1.6.34) висайе. ‘‘сукхабхӯмийам̣ ка̄ма̄вачаре’’тиа̄дӣсу (дха. са. 988) уппаджджанат̣т̣ха̄не. идха пана кот̣т̣ха̄се ваттати. париччхедетипи ваданти.

19. навадхаммававаттха̄нети ка̄ма̄вачаракусала̄дивасена па̄моджджамӯлакавасена йонисо манасика̄рамӯлакавасена ча наваннам̣ наваннам̣ дхамма̄нам̣ ваваттха̄не. имесу ча пан̃часу н̃а̄н̣есу пат̣хамам̣ аджджхаттадхамма̄ ваваттха̄петабба̄ти ваттхуна̄натте н̃а̄н̣ам̣ пат̣хамам̣ вуттам̣, тато тесам̣ висайа̄ ваваттха̄петабба̄ти таданантарам̣ гочарана̄натте н̃а̄н̣ам̣ вуттам̣, тато пара̄ни тӣн̣и н̃а̄н̣а̄ни тин̣н̣ам̣ чатуннам̣ наваннам̣ васена ган̣ана̄нуломена вутта̄ни.

20. ида̄ни йасма̄ на̄марӯпассева пабхедато ваваттха̄панан̃а̄н̣ам̣ н̃а̄тапарин̃н̃а̄, таданантарам̣ тӣран̣апарин̃н̃а̄, таданантарам̣ паха̄напарин̃н̃а̄ти тиссо парин̃н̃а̄. там̣самбандха̄ ча бха̄вана̄саччхикирийа̄ хонти, тасма̄ дхаммана̄наттан̃а̄н̣а̄нантарам̣ н̃а̄тат̣т̣хе н̃а̄н̣а̄дӣни пан̃ча н̃а̄н̣а̄ни уддит̣т̣ха̄ни. тиссо хи парин̃н̃а̄ н̃а̄тапарин̃н̃а̄ тӣран̣апарин̃н̃а̄ паха̄напарин̃н̃а̄ ча. таттха ‘‘руппаналаккхан̣ам̣ рӯпам̣, ведайиталаккхан̣а̄ ведана̄’’ти евам̣ тесам̣ тесам̣ дхамма̄нам̣ паччатталаккхан̣асаллаккхан̣авасена паватта̄ пан̃н̃а̄ н̃а̄тапарин̃н̃а̄ на̄ма. ‘‘рӯпам̣ аниччам̣ дуккхам̣ анатта̄, ведана̄ аничча̄ дуккха̄ анатта̄’’тиа̄дина̄ найена тесам̣ тесам̣ дхамма̄нам̣ са̄ман̃н̃алаккхан̣ам̣ а̄ропетва̄ паватта̄ лаккхан̣а̄рамман̣икавипассана̄пан̃н̃а̄ тӣран̣апарин̃н̃а̄ на̄ма. тесуйева пана дхаммесу ниччасан̃н̃а̄дипаджаханавасена паватта̄ лаккхан̣а̄рамман̣икавипассана̄ва паха̄напарин̃н̃а̄ на̄ма.

таттха сан̇кха̄рапариччхедато пат̣т̣ха̄йа йа̄ва паччайапариггаха̄ н̃а̄тапарин̃н̃а̄йа бхӯми. етасмин̃хи антаре дхамма̄нам̣ паччатталаккхан̣апат̣иведхассева а̄дхипаччам̣ хоти. кала̄пасаммасанато пат̣т̣ха̄йа йа̄ва удайаббайа̄нупассана̄ тӣран̣апарин̃н̃а̄йа бхӯми. етасмин̃хи антаре са̄ман̃н̃алаккхан̣апат̣иведхассева а̄дхипаччам̣ хоти. бхан̇га̄нупассанам̣ а̄дим̣ катва̄ упари паха̄напарин̃н̃а̄йа бхӯми. тато пат̣т̣ха̄йа хи ‘‘аниччато анупассанто ниччасан̃н̃ам̣ паджахати, дуккхато анупассанто сукхасан̃н̃ам̣ паджахати, анаттато анупассанто аттасан̃н̃ам̣ паджахати, ниббинданто нандим̣ паджахати, вираджджанто ра̄гам̣ паджахати, ниродхенто самудайам̣ паджахати, пат̣иниссаджджанто а̄да̄нам̣ паджахатӣ’’ти (пат̣и. ма. 1.52) евам̣ ниччасан̃н̃а̄дипаха̄наса̄дхика̄нам̣ саттаннам̣ анупассана̄нам̣ а̄дхипаччам̣ хоти.

таттха абхин̃н̃а̄пан̃н̃а̄ти дхамма̄нам̣ руппана̄дисабха̄вена джа̄нанапан̃н̃а̄. са̄ хи собханат̣т̣хена абхисаддена ‘‘тесам̣ тесам̣ дхамма̄нам̣ сабха̄ваджа̄нанавасена собханам̣ джа̄нана’’нти катва̄ абхин̃н̃а̄ти вуччати. н̃а̄тат̣т̣хе н̃а̄н̣анти джа̄нанасабха̄вам̣ н̃а̄н̣ам̣.

21. парин̃н̃а̄пан̃н̃а̄ти джа̄нанапан̃н̃а̄. са̄ хи бйа̄панат̣т̣хена парисаддена ‘‘аничча̄диса̄ман̃н̃алаккхан̣авасена сакиччасама̄панавасена ва̄ бйа̄питам̣ джа̄нана’’нти катва̄ парин̃н̃а̄ти вуччати. тӣран̣ат̣т̣хе н̃а̄н̣анти упапариккхан̣асабха̄вам̣, саммасанасабха̄вам̣ ва̄ н̃а̄н̣ам̣.

22. паха̄не пан̃н̃а̄ти ниччасан̃н̃а̄дӣнам̣ паджахана̄ пан̃н̃а̄, паджахатӣти ва̄, паджаханти етена̄ти ва̄ паха̄нам̣. паричча̄гат̣т̣хе н̃а̄н̣анти париччаджанасабха̄вам̣ н̃а̄н̣ам̣.

23. бха̄вана̄пан̃н̃а̄ти вад̣д̣ханапан̃н̃а̄. екарасат̣т̣хе н̃а̄н̣анти екакиччасабха̄вам̣ н̃а̄н̣ам̣, вимуттирасена ва̄ екарасасабха̄вам̣ н̃а̄н̣ам̣.

24. саччхикирийа̄пан̃н̃а̄ти пат̣иведхавасена пат̣ила̄бхавасена ва̄ паччаккхакаран̣апан̃н̃а̄. пхассанат̣т̣хе н̃а̄н̣анти тадубхайавасенева винданасабха̄вам̣ н̃а̄н̣ам̣.

25-28. ида̄ни йасма̄ паха̄набха̄вана̄саччхикирийан̃а̄н̣а̄ни арийамаггапхаласампайутта̄нипи хонти, тасма̄ таданантарам̣ арийапуггала̄нам̣йева лаббхама̄на̄ни чатта̄ри пат̣исамбхида̄н̃а̄н̣а̄ни уддит̣т̣ха̄ни. таттха̄пи паччайуппанно аттхо дуккхасаччам̣ вийа па̄кат̣о сувин̃н̃еййо ча̄ти пат̣хамам̣ аттхапат̣исамбхида̄н̃а̄н̣ам̣ уддит̣т̣хам̣, тасса аттхасса хетудхаммависайатта̄ таданантарам̣ дхаммапат̣исамбхида̄н̃а̄н̣ам̣, тадубхайасса нируттивисайатта̄ таданантарам̣ нируттипат̣исамбхида̄н̃а̄н̣ам̣, тесу тӣсупи н̃а̄н̣есу паваттанато таданантарам̣ пат̣ибха̄напат̣исамбхида̄н̃а̄н̣ам̣. па-ка̄рам̣ дӣгхам̣ катва̄ ча пат̣ханти.

29-31. ито пара̄ни виха̄рат̣т̣хе н̃а̄н̣а̄дӣни тӣн̣и н̃а̄н̣а̄ни арийа̄нам̣йева самбхавато пат̣исамбхида̄пабхедато ча пат̣исамбхида̄н̃а̄н̣а̄нантарам̣ уддит̣т̣ха̄ни. виха̄рат̣т̣хе н̃а̄н̣ан̃хи дхаммапат̣исамбхида̄ хоти, сама̄паттат̣т̣хе н̃а̄н̣ам̣ аттхапат̣исамбхида̄. дхаммасабха̄ве н̃а̄н̣ан̃хи пат̣исамбхида̄катха̄йам̣ (пат̣и. ма. 2.30) дхаммапат̣исамбхида̄ти вуттам̣. нибба̄не н̃а̄н̣ам̣ пана аттхапат̣исамбхида̄ ева. таттха виха̄рана̄наттети аничча̄нупассана̄дивасена на̄на̄випассана̄виха̄ре. виха̄рат̣т̣хети випассана̄виха̄расабха̄ве. виха̄роти ча сасампайутта̄ випассана̄ ева. сама̄паттина̄наттети анимитта̄дивасена на̄на̄пхаласама̄паттийам̣. сама̄паттӣти ча локуттарапхалабхӯта̄ читтачетасикадхамма̄. виха̄расама̄паттина̄наттети убхайавасена вуттам̣.

32. тато виха̄расама̄паттин̃а̄н̣аса̄дхакасса ‘‘дубхато вут̣т̣ха̄навиват̣т̣ане пан̃н̃а̄’’ти пуббе вуттасса̄пи магган̃а̄н̣асса а̄савасамуччхедасаматтхатам̣ анантарапхалада̄йакаттан̃ча ка̄ран̣ена висесетва̄ апарена̄ка̄рена ваттука̄мена тадева ‘‘а̄нантарикасама̄дхимхи н̃а̄н̣а’’нти уддит̣т̣хам̣. таттха авиккхепапарисуддхатта̄ти виккхипати тена читтанти виккхепо, уддхаччассетам̣ на̄мам̣. на виккхепо авиккхепо, уддхаччапат̣ипаккхасса сама̄дхиссетам̣ на̄мам̣. парисуддхасса бха̄во парисуддхаттам̣, авиккхепасса парисуддхаттам̣ авиккхепапарисуддхаттам̣, тасма̄ авиккхепапарисуддхатта̄ сама̄дхисса парисуддхабха̄вена̄ти аттхо. идан̃хи а̄савасамуччхедасса анантарапхалада̄йакаттасса ча ка̄ран̣авачанам̣. а̄савасамуччхедети еттха а̄савантӣти а̄сава̄, чаккхутопи…пе… манатопи санданти паваттантӣти вуттам̣ хоти. дхаммато йа̄ва готрабхум̣, ока̄сато йа̄ва бхаваггам̣ савантӣти ва̄ а̄сава̄, етам̣ дхаммам̣ етан̃ча ока̄сам̣ антокаритва̄ паваттантӣти аттхо. антокаран̣аттхо хи айам̣ а̄-ка̄ро. чирапа̄рива̄сикат̣т̣хена мадира̄дайо а̄сава̄ вийа̄типи а̄сава̄. локасмин̃хи чирапа̄рива̄сика̄ мадира̄дайо а̄сава̄ти вуччанти. йади ча чирапа̄рива̄сикат̣т̣хена а̄сава̄, етейева бхавитумараханти. вуттан̃хетам̣ –

‘‘пурима̄, бхиккхаве, кот̣и на пан̃н̃а̄йати авиджджа̄йа, ито пуббе авиджджа̄ на̄хоси, атха паччха̄ самабхавӣ’’тиа̄ди.

а̄йатам̣ ва̄ сам̣са̄радуккхам̣ саванти пасавантӣтипи а̄сава̄, самуччхиджджати етена̄ти самуччхедо. пан̃н̃а̄ти ка̄ма̄сава̄дӣнам̣ чатуннам̣ а̄сава̄нам̣ самуччхеде пан̃н̃а̄.

а̄нантарикасама̄дхимхи н̃а̄н̣анти аттано паваттисаманантарам̣ нийаменева пхалаппада̄нато а̄нантарикоти ладдхана̄мо маггасама̄дхи. на хи маггасама̄дхимхи уппанне тасса пхалуппаттиниседхако кочи антара̄йо аттхи. йатха̄ха –

‘‘айан̃ча пуггало сота̄паттипхаласаччхикирийа̄йа пат̣ипанно асса, каппасса ча уд̣д̣айханавела̄ асса, нева та̄ва каппо уд̣д̣айхеййа, йа̄ва̄йам̣ пуггало на сота̄паттипхалам̣ саччхикароти, айам̣ вуччати пуггало т̣хитакаппӣ. саббепи маггасаман̇гино пуггала̄ т̣хитакаппино’’ти (пу. па. 17).

идам̣ тена а̄нантарикасама̄дхина̄ сампайуттам̣ н̃а̄н̣ам̣.

33. имина̄ магган̃а̄н̣ена пхалаппатта̄нам̣ арийа̄нам̣йева самбхавато имасса н̃а̄н̣асса анантарам̣ аран̣авиха̄ран̃а̄н̣а̄дӣни чатта̄ри н̃а̄н̣а̄ни уддит̣т̣ха̄ни. татра̄пи ча арахатойева сататамева ча самбхавато аран̣авиха̄ре н̃а̄н̣ам̣ пат̣хамам̣ уддит̣т̣хам̣, таданантарам̣ ниродхасса ана̄га̄миараханта̄нам̣ самбхавепи бахусамбха̄ратта̄ висесена ча ниродхасса нибба̄насаммататта̄ ча ниродхасама̄паттийа̄ н̃а̄н̣ам̣ уддит̣т̣хам̣, таданантарам̣ паринибба̄насса ка̄лантаре паринибба̄нака̄лам̣ а̄хачча т̣хитатта̄ дӣгхака̄ликанти паринибба̄не н̃а̄н̣ам̣ уддит̣т̣хам̣, таданантарам̣ самасӣсат̣т̣хасса саббакилесакхайа̄нантарам̣ паринибба̄нака̄лам̣ а̄хачча т̣хитатта̄ рассака̄ликанти самасӣсат̣т̣хе н̃а̄н̣ам̣ уддит̣т̣хам̣. таттха санто ча̄ти ча-ка̄ро дассана̄дхипатеййан̃ча санто виха̄ра̄дхигамо ча пан̣ӣта̄дхимуттата̄ ча̄ти тӣхипи падехи самбандхитаббо. дассананти випассана̄н̃а̄н̣ам̣, адхипатийева а̄дхипатеййам̣, адхипатито ва̄ а̄гататта̄ а̄дхипатеййам̣, дассанан̃ча там̣ а̄дхипатеййан̃ча̄ти дассана̄дхипатеййам̣. вихаратӣти виха̄ро, вихаранти тена ва̄ти виха̄ро, адхигаммати па̄пун̣ӣйатӣти адхигамо, виха̄ро ева адхигамо виха̄ра̄дхигамо. со ча килесапарил̣а̄хавирахитатта̄ ниббутоти санто. со ча арахаттапхаласама̄паттипан̃н̃а̄. уттамат̣т̣хена атаппакат̣т̣хена ча пан̣ӣто, падха̄набха̄вам̣ нӣтоти ва̄ пан̣ӣто, пан̣ӣте адхимутто висат̣т̣хачитто таппарамо пан̣ӣта̄дхимутто, тасса бха̄во пан̣ӣта̄дхимуттата̄. са̄ ча пхаласама̄патта̄дхимутта̄ пуббабха̄гапан̃н̃а̄ ева.

аран̣авиха̄рети никкилесавиха̄ре. ра̄га̄дайо хи ран̣анти сатте чун̣н̣енти пӣл̣ентӣти ран̣а̄, ран̣анти етехи сатта̄ канданти паридевантӣти ва̄ ран̣а̄. вутто тивидхопи виха̄ро. наттхи етасса ран̣а̄ти аран̣о. вивидхе паччанӣкадхамме харанти етена̄ти виха̄ро. тасмим̣ аран̣е виха̄ре. ниддесава̄ре (пат̣и. ма. 1.82) вуттапат̣хамаджджха̄на̄дӣни ча пан̣ӣта̄дхимуттата̄йа ева сан̇гахита̄ни. пхаласама̄паттим̣ сама̄паджджитука̄мата̄йа хи пат̣хамаджджха̄на̄дим̣ сама̄паджджитва̄ вут̣т̣ха̄йа джха̄насампайуттадхамме випассати, йа̄ ча аран̣авибхан̇гасуттанте (ма. ни. 3.323 а̄дайо) бхагавата̄ десита̄ аран̣апат̣ипада̄, са̄пи имина̄ва сан̇гахита̄ти ведитабба̄. вуттан̃хи таттха бхагавата̄ –

‘‘аран̣авибхан̇гам̣ во, бхиккхаве, десесса̄ми…пе… на ка̄масукхам̣ ануйун̃джеййа хӣнам̣ гаммам̣ потхуджджаникам̣ анарийам̣ анаттхасам̣хитам̣, на ча аттакиламатха̄нуйогам̣ ануйун̃джеййа дуккхам̣ анарийам̣ анаттхасам̣хитам̣. ете кхо, бхиккхаве, убхо анте анупагамма маджджхима̄ пат̣ипада̄ татха̄гатена абхисамбуддха̄ чаккхукаран̣ӣ н̃а̄н̣акаран̣ӣ упасама̄йа абхин̃н̃а̄йа самбодха̄йа нибба̄на̄йа сам̣ваттати. усса̄данан̃ча джан̃н̃а̄, апаса̄данан̃ча джан̃н̃а̄, усса̄данан̃ча н̃атва̄ апаса̄данан̃ча н̃атва̄ невусса̄деййа на апаса̄деййа, дхаммамева десеййа. сукхавиниччхайам̣ джан̃н̃а̄, сукхавиниччхайам̣ н̃атва̄ аджджхаттам̣ сукхамануйун̃джеййа, рахова̄дам̣ на бха̄сеййа, саммукха̄ на кхӣн̣ам̣ бхан̣е, атарама̄нова бха̄сеййа но тарама̄но, джанападанируттим̣ на̄бхинивесеййа, саман̃н̃ам̣ на̄тидха̄веййа̄ти. айамуддесо аран̣авибхан̇гасса …пе… татра, бхиккхаве, йо ка̄мапат̣исандхисукхино соманасса̄нуйогам̣ анануйого хӣнам̣…пе… анаттхасам̣хитам̣, адуккхо есо дхаммо авигха̄то анупа̄йа̄со апарил̣а̄хо самма̄пат̣ипада̄. тасма̄ есо дхаммо аран̣о…пе… татра, бхиккхаве, йо аттакиламатха̄нуйогам̣ анануйого дуккхам̣ анарийам̣ анаттхасам̣хитам̣. адуккхо есо дхаммо …пе… тасма̄ есо дхаммо аран̣о. татра, бхиккхаве, йа̄йам̣ маджджхима̄ пат̣ипада̄ татха̄гатена абхисамбуддха̄…пе… адуккхо есо дхаммо…пе… тасма̄ есо дхаммо аран̣о…пе… татра, бхиккхаве, йа̄йам̣ невусса̄дана̄ на апаса̄дана̄ дхаммадесана̄ ча, адуккхо есо дхаммо…пе… тасма̄ есо дхаммо аран̣о…пе… татра, бхиккхаве, йадидам̣ неккхаммасукхам̣ павивекасукхам̣ упасамасукхам̣ самбодхисукхам̣, адуккхо есо дхаммо…пе… тасма̄ есо дхаммо аран̣о…пе… татра, бхиккхаве, йва̄йам̣ рахова̄до бхӯто таччхо аттхасам̣хито, адуккхо есо дхаммо…пе… тасма̄ есо дхаммо аран̣о …пе… татра, бхиккхаве, йва̄йам̣ саммукха̄ кхӣн̣ава̄до бхӯто таччхо аттхасам̣хито, адуккхо есо дхаммо…пе… тасма̄ есо дхаммо аран̣о…пе… татра, бхиккхаве, йадидам̣ атарама̄насса бха̄ситам̣, адуккхо есо дхаммо…пе… тасма̄ есо дхаммо аран̣о…пе… татра, бхиккхаве, йва̄йам̣ джанападанируттийа̄ ча анабхинивесо саман̃н̃а̄йа ча анатиса̄ро, адуккхо есо дхаммо…пе… тасма̄ есо дхаммо аран̣оти. тасма̄тиха, бхиккхаве, саран̣ан̃ча дхаммам̣ джа̄нисса̄ма, аран̣ан̃ча дхаммам̣ джа̄нисса̄ма. саран̣ан̃ча дхаммам̣ н̃атва̄ аран̣ан̃ча дхаммам̣ н̃атва̄ аран̣ам̣ пат̣ипадам̣ пат̣ипаджджисса̄ма̄ти еван̃хи во, бхиккхаве, сиккхитаббам̣. субхӯти ча пана, бхиккхаве, кулапутто аран̣апат̣ипадам̣ пат̣ипанно’’ти.

таттха маджджхима̄ пат̣ипада̄ дассана̄дхипатеййена ча сантена виха̄ра̄дхигамена ча сан̇гахита̄. ка̄масукхам̣ аттакиламатхам̣ анануйого маджджхима̄ пат̣ипада̄ ева. арахато хи випассана̄пуббабха̄гамаджджхима̄ пат̣ипада̄ хоти, арахаттапхаласама̄патти ат̣т̣хан̇гамаггавасена маджджхима̄ пат̣ипада̄ ча. сеса̄ пана пан̣ӣта̄дхимуттата̄йа ева сан̇гахита̄ти ведитабба̄. кин̃ча̄пи саббепи араханто аран̣авиха̄рино, ан̃н̃е араханто дхаммам̣ десента̄ ‘‘самма̄пат̣ипанне самма̄пат̣ипанна̄’’ти ‘‘миччха̄пат̣ипанне миччха̄пат̣ипанна̄’’ти пуггалавасена̄пи усса̄дана̄паса̄дана̄ни катва̄ дхаммам̣ десенти. субхӯтиттхеро пана ‘‘айам̣ миччха̄пат̣ипада̄, айам̣ самма̄пат̣ипада̄’’ти дхаммавасенева дхаммам̣ десеси. тенева бхагава̄ там̣йева аран̣апат̣ипадам̣ пат̣ипанноти ча ван̣н̣еси, ‘‘етадаггам̣, бхиккхаве, мама са̄вака̄нам̣ бхиккхӯнам̣ аран̣авиха̄рӣнам̣ йадидам̣ субхӯтӣ’’ти (а. ни. 1.198, 201) ча аран̣авиха̄рӣнам̣ аггат̣т̣ха̄не т̣хапесӣти.

34. двӣхи балехӣти саматхабалавипассана̄балехи. саманна̄гататта̄ти йуттатта̄ парипун̣н̣атта̄ ва̄. тайо ча̄ти вибхаттивипалла̄со, тин̣н̣ан̃ча̄ти вуттам̣ хоти. сан̇кха̄ра̄нанти вачӣсан̇кха̄рака̄йасан̇кха̄рачиттасан̇кха̄ра̄нам̣. пат̣иппассаддхийа̄ти пат̣иппассаддхаттхам̣ ниродхаттхам̣, аппаваттаттханти вуттам̣ хоти. сол̣асахӣти аничча̄нупассана̄дӣни ат̣т̣ха, маггапхала̄ни ат̣т̣ха̄ти сол̣асахи. н̃а̄н̣ачарийа̄хӣти н̃а̄н̣аппаваттӣхи. навахӣти рӯпа̄рӯпа̄вачарасама̄дхи тадупача̄ро ча̄ти навахи. васибха̄вата̄ пан̃н̃а̄ти лахута̄, йатха̄сукхаваттанам̣ иссарийам̣ васо, со асса аттхӣти васӣ, васино бха̄во васибха̄во, васибха̄во ева васибха̄вата̄, йатха̄ па̄т̣икулйамева па̄т̣икулйата̄. евам̣видха̄ пан̃н̃а̄ васибха̄вата̄йа пан̃н̃а̄ти ва̄ аттхо. си-ка̄рам̣ дӣгхам̣ катва̄ ча пат̣ханти. саманна̄гататта̄ ча пат̣иппассаддхийа̄ ча н̃а̄н̣ачарийа̄хи ча сама̄дхичарийа̄хи ча̄ти ча-ка̄ро самбандхитаббо.

ниродхасама̄паттийа̄ н̃а̄н̣анти ана̄га̄миараханта̄нам̣ ниродхасама̄паттинимиттам̣ н̃а̄н̣ам̣, йатха̄ аджинамхи хан̃н̃ате дӣпӣти. ниродхасама̄паттӣти ча невасан̃н̃а̄на̄сан̃н̃а̄йатанасса абха̄ваматтам̣, на кочи дхаммо, пан̃н̃аттиматтам̣ абха̄ваматтатта̄ ниродхоти ча. сама̄паджджантена сама̄паджджӣйати на̄ма̄ти сама̄паттӣти ча вуччати.

35. сампаджа̄насса̄ти самма̄ пака̄рехи джа̄на̄тӣти сампаджа̄но. тасса сампаджа̄насса. паваттапарийа̄да̄нети паваттанам̣ паваттам̣, самуда̄ча̄роти аттхо. килесапаваттам̣ кхандхапаваттан̃ча. тасса паваттасса парийа̄да̄нам̣ париккхайо аппаватти паваттапарийа̄да̄нам̣. тасмим̣ паваттапарийа̄да̄не. паринибба̄не н̃а̄н̣анти арахато ка̄маччханда̄дӣнам̣ паринибба̄нам̣ аппаваттам̣ анупа̄дисесапаринибба̄нан̃ча паччавеккхантасса тасмим̣ килесапаринибба̄не кхандхапаринибба̄не ча паваттам̣ н̃а̄н̣ам̣.

36. саббадхамма̄нанти саббесам̣ тебхӯмакадхамма̄нам̣. самма̄ самуччхедети сантатисамуччхедавасена сут̣т̣ху ниродхе. ниродхе ча анупат̣т̣ха̄ната̄ти ниродхе гате пуна на упат̣т̣ха̄ната̄йа, пуна ануппаттийанти аттхо. самма̄самуччхеде ча ниродхе ча анупат̣т̣ха̄ната̄ ча̄ти ча-ка̄ро самбандхитаббо.

самасӣсат̣т̣хе н̃а̄н̣анти неккхамма̄дӣни саттатим̣са сама̄ни, тан̣ха̄дӣни тераса сӣса̄ни. паччанӣкадхамма̄нам̣ самитатта̄ сама̄ни, йатха̄йогам̣ падха̄натта̄ ча кот̣итта̄ ча сӣса̄ни. екасмим̣ ирийа̄патхе ва̄ екасмим̣ роге ва̄ сабха̄гасантативасена екасмим̣ джӣвитиндрийе ва̄ неккхамма̄дӣни сама̄ни ча саддха̄дӣни сӣса̄ни ча асса сантӣти самасӣсӣ, самасӣсисса аттхо самасӣсат̣т̣хо. тасмим̣ самасӣсат̣т̣хе, самасӣсибха̄вети аттхо. екасмим̣ ирийа̄патхе роге ва̄ сабха̄гасантативасена джӣвите ва̄ випассанам̣ а̄рабхитва̄ тасмим̣йева ирийа̄патхе роге сабха̄гаджӣвите ва̄ чатта̄ри маггапхала̄ни патва̄, тасмим̣йева паринибба̄йантасса арахатойева самасӣсибха̄во хотӣти тасмим̣ самасӣсибха̄ве н̃а̄н̣анти вуттам̣ хоти. вуттан̃ча пуггалапан̃н̃аттийам̣ (пу. па. 16), тасса̄ ча ат̣т̣хакатха̄йам̣ (пу. па. ат̣т̣ха. 16) –

‘‘катамо ча пуггало самасӣсӣ? йасса пуггаласса апуббам̣ ачаримам̣ а̄савапарийа̄да̄нан̃ча хоти джӣвитапарийа̄да̄нан̃ча. айам̣ вуччати пуггало самасӣсӣ’’ти (пу. па. 16).

‘‘самасӣсиниддесе апуббам̣ ачариманти апуре апаччха̄, сантатипаччуппаннавасена екава̄рам̣йева, екака̄лам̣йева̄ти аттхо. парийа̄да̄нанти париккхайо. айанти айам̣ пуггало самасӣсӣ на̄ма вуччати. со панеса тивидхо хоти ирийа̄патхасамасӣсӣ рогасамасӣсӣ джӣвитасамасӣсӣти. таттха йо чан̇камантова випассанам̣ а̄рабхитва̄ арахаттам̣ патва̄ чан̇камантова паринибба̄ти, йо т̣хитакова випассанам̣ а̄рабхитва̄ арахаттам̣ патва̄ т̣хитакова паринибба̄ти, йо нисиннова випассанам̣ а̄рабхитва̄ арахаттам̣ патва̄ нисиннова паринибба̄ти, йо нипаннова випассанам̣ а̄рабхитва̄ арахаттам̣ патва̄ нипаннова паринибба̄ти, айам̣ ирийа̄патхасамасӣсӣ на̄ма. йо пана екам̣ рогам̣ патва̄ анторогейева випассанам̣ а̄рабхитва̄ арахаттам̣ патва̄ тенева рогена паринибба̄ти, айам̣ рогасамасӣсӣ на̄ма. катаро джӣвитасамасӣсӣ? тераса сӣса̄ни. таттха килесасӣсам̣ авиджджам̣ арахаттамагго парийа̄дийати, паваттасӣсам̣ джӣвитиндрийам̣ чутичиттам̣ парийа̄дийати, авиджджа̄парийа̄да̄йакам̣ читтам̣ джӣвитиндрийам̣ парийа̄да̄тум̣ на саккоти, джӣвитиндрийапарийа̄да̄йакам̣ читтам̣ авиджджам̣ парийа̄да̄тум̣ на саккоти. авиджджа̄парийа̄да̄йакам̣ читтам̣ ан̃н̃ам̣, джӣвитиндрийапарийа̄да̄йакам̣ читтам̣ ан̃н̃ам̣. йасса четам̣ сӣсадвайам̣ самам̣ парийа̄да̄нам̣ гаччхати, со джӣвитасамасӣсӣ на̄ма. катхамидам̣ самам̣ хотӣти? ва̄расамата̄йа. йасмин̃хи ва̄ре маггавут̣т̣ха̄нам̣ хоти. сота̄паттимагге пан̃ча паччавеккхан̣а̄ни, сакада̄га̄мимагге пан̃ча, ана̄га̄мимагге пан̃ча, арахаттамагге чатта̄рӣти екӯнавӣсатиме паччавеккхан̣ан̃а̄н̣е патит̣т̣ха̄йа бхаван̇гам̣ отаритва̄ паринибба̄йати. има̄йа ва̄расамата̄йа ева убхайасӣсапарийа̄да̄нампи самам̣ хоти на̄ма. тена̄йам̣ пуггало ‘джӣвитасамасӣсӣ’ти вуччати. айамева ча идха адхиппето’’ти.

37. ида̄ни йасма̄ сутамайасӣламайабха̄вана̄майан̃а̄н̣а̄ни ват̣т̣апа̄дака̄ни саллекха̄ на̄ма на хонти, локуттарапа̄дака̄нева ета̄ни ча ан̃н̃а̄ни ча н̃а̄н̣а̄ни саллекха̄ти вуччанти, тасма̄ паччанӣкасаллекхана̄ка̄рена паватта̄ни н̃а̄н̣а̄ни дассетум̣ самасӣсат̣т̣хе н̃а̄н̣а̄нантарам̣ саллекхат̣т̣хе н̃а̄н̣ам̣ уддит̣т̣хам̣. таттха путхуна̄наттатеджапарийа̄да̄не пан̃н̃а̄ти локуттарехи асаммиссат̣т̣хена путхӯнам̣ ра̄га̄дӣнан̃ча на̄натта̄нам̣ на̄на̄сабха̄ва̄нам̣ ка̄маччханда̄дӣнан̃ча санта̄панат̣т̣хена ‘‘теджа̄’’ти ладдхана̄ма̄нам̣ дуссӣлйа̄дӣнан̃ча парийа̄да̄не кхепане пан̃н̃а̄, неккхамма̄димхи саттатим̣сабхеде дхамме пан̃н̃а̄ти вуттам̣ хоти. атха ва̄ путхубхӯта̄ на̄наттабхӯта̄ ча теджа̄ ева тесам̣ путхубхӯта̄нам̣ на̄наттабхӯта̄нам̣ дуссӣлйа̄дӣнам̣ пан̃чаннам̣ теджа̄нам̣ парийа̄да̄не пан̃н̃а̄ти аттхо. теджехийева путхӯнам̣ на̄натта̄нан̃ча сан̇гахам̣ ниддесава̄ре пака̄сайисса̄ма.

саллекхат̣т̣хе н̃а̄н̣анти паччанӣкадхамме саллекхати самуччхиндатӣти саллекхо, тасмим̣ неккхамма̄дике саттатим̣саппабхеде саллекхасабха̄ве н̃а̄н̣ам̣. ‘‘паре вихим̣сака̄ бхависсанти, майаметтха авихим̣сака̄ бхависса̄ма̄ти саллекхо каран̣ӣйо’’тиа̄дина̄ (ма. ни. 1.83) найена бхагавата̄ саллекхасуттанте вутто чатучатта̄лӣсабхедопи саллекхо имина̄ сан̇гахитойева̄ти ведитаббо.

38. ида̄ни саллекхе т̣хитена каттаббам̣ саммаппадха̄навӣрийам̣ дассетум̣ таданантарам̣ вӣрийа̄рамбхе н̃а̄н̣ам̣ уддит̣т̣хам̣. таттха асаллӣнаттапахитаттапаггахат̣т̣хети косаджджавасена асаллӣно асан̇кучито атта̄ асса̄ти асаллӣнатто. атта̄ти читтам̣. йатха̄ха –

‘‘удакан̃хи найанти неттика̄, усука̄ра̄ намайанти теджанам̣;

да̄рум̣ намайанти таччхака̄, атта̄нам̣ дамайанти пан̣д̣ита̄’’ти. а̄ди (дха. па. 80-82) –

ка̄йе ча джӣвите ча анапеккхата̄йа пахито песито виссат̣т̣хо атта̄ етена̄ти пахитатто. атта̄ти аттабха̄во. йатха̄ха – ‘‘йа̄ пана бхиккхунӣ атта̄нам̣ вадхитва̄ вадхитва̄ родеййа̄’’тиа̄ди (па̄чи. 880). асаллӣнатто ча со пахитатто ча̄ти асаллӣнаттапахитатто. сахаджа̄тадхамме пагган̣ха̄ти упаттхамбхетӣти паггахо, паггахо ева аттхо паггахат̣т̣хо, паггахасабха̄воти аттхо. асаллӣнаттапахитаттасса паггахат̣т̣хо асаллӣнаттапахитаттапаггахат̣т̣хо. тасмим̣ асаллӣнаттапахитаттапаггахат̣т̣хе. ‘‘тасма̄тиха, бхиккхаве, тумхепи аппат̣ива̄нам̣ падахеййа̄тха. ка̄мам̣ тачо ча нха̄ру ча ат̣т̣хи ча авасиссату, упасуссату сарӣре мам̣салохитам̣. йам̣ там̣ пурисатха̄мена пурисавӣрийена пурисапараккамена паттаббам̣, на там̣ апа̄пун̣итва̄ вӣрийасса сан̣т̣ха̄нам̣ бхависсатӣ’’ти (а. ни. 2.5) вуттатта̄ асаллӣнаттапахитаттавачанена падха̄насмим̣ аппат̣ива̄нита̄ аниваттаната̄ вутта̄. паггахат̣т̣хавачанена пана косаджджуддхаччавимуттам̣ самаппаваттам̣ вӣрийам̣ вуттам̣.

вӣрийа̄рамбхе н̃а̄н̣анти вӣрабха̄во вӣрийам̣, вӣра̄нам̣ ва̄ каммам̣, видхина̄ ва̄ найена упа̄йена ӣрайитаббам̣ паваттайитаббанти вӣрийам̣. тадетам̣ усса̄халаккхан̣ам̣, сахаджа̄та̄нам̣ дхамма̄нам̣ упаттхамбханарасам̣, асам̣сӣданабха̄вапаччупат̣т̣ха̄нам̣, ‘‘сам̣вигго йонисо падахатӣ’’ти (а. ни. 4.113) вачанато сам̣вегападат̣т̣ха̄нам̣, вӣрийа̄рамбхаваттхупадат̣т̣ха̄нам̣ ва̄. самма̄ а̄раддхам̣ саббасампаттӣнам̣ мӯлам̣ хотӣти дат̣т̣хаббам̣. вӣрийасан̇кха̄то а̄рамбхо вӣрийа̄рамбхо. имина̄ сеса̄рамбхе пат̣иккхипати. айан̃хи а̄рамбхасаддо камме а̄паттийам̣ кирийа̄йам̣ вӣрийе хим̣са̄йам̣ викопанети анекесу аттхесу а̄гато.

‘‘йам̣кин̃чи дуккхам̣ самбхоти, саббам̣ а̄рамбхапаччайа̄;

а̄рамбха̄нам̣ ниродхена, наттхи дуккхасса самбхаво’’ти. (су. ни. 749) –

еттха хи каммам̣ а̄рамбхоти а̄гатам̣. ‘‘а̄рамбхати ча виппат̣иса̄рӣ ча хотӣ’’ти (а. ни. 5.142; пу. па. 191) еттха а̄патти. ‘‘маха̄йан̃н̃а̄ маха̄рамбха̄, на те хонти махаппхала̄’’ти (а. ни. 4.39; сам̣. ни. 1.120) еттха йӯпусса̄пана̄дикирийа̄. ‘‘а̄рамбхатха никкаматха, йун̃джатха буддхаса̄сане’’ти (сам̣. ни. 1.185) еттха вӣрийам̣. ‘‘саман̣ам̣ готамам̣ уддисса па̄н̣ам̣ а̄рамбхантӣ’’ти (ма. ни. 2.51-52) еттха хим̣са̄. ‘‘бӣджага̄мабхӯтага̄масама̄рамбха̄ пат̣ивирато хотӣ’’ти (дӣ. ни. 1.10; ма. ни. 1.293) еттха чхеданабхан̃джана̄дикам̣ викопанам̣. идха пана вӣрийамева адхиппетам̣. тена вуттам̣ ‘‘вӣрийасан̇кха̄то а̄рамбхо вӣрийа̄рамбхо’’ти. вӣрийан̃хи а̄рабханакавасена а̄рамбхоти вуччати. тасмим̣ вӣрийа̄рамбхе н̃а̄н̣ам̣. асаллӣнатта̄ пахитатта̄типи пат̣ханти, асаллӣнабха̄вена пахитабха̄вена̄ти аттхо. пуримапа̄т̣хойева сундаро. кечи пана ‘‘сатидхаммавичайавӣрийапӣтисамбоджджхан̇га̄нам̣ самата̄ асаллӣнаттата̄, сатисама̄дхипассаддхиупеккха̄самбоджджхан̇га̄нам̣ самата̄ пахитаттата̄, саттаннам̣ самбоджджхан̇га̄нам̣ самата̄ паггахат̣т̣хо’’ти ван̣н̣айанти.

39. ида̄ни самма̄ва̄йа̄масиддхам̣ маггапхалам̣ паттена локахитаттхам̣ дхаммадесана̄ ка̄табба̄ти дассетум̣ таданантарам̣ аттхасандассане н̃а̄н̣ам̣ уддит̣т̣хам̣. таттха на̄на̄дхаммаппака̄саната̄ти саббасан̇кхата̄сан̇кхатавасена на̄на̄дхамма̄нам̣ пака̄саната̄ дӣпаната̄ десаната̄. пака̄саната̄ти ча пака̄сана̄ ева. аттхасандассанети на̄на̄аттха̄нам̣ паресам̣ сандассане. дхамма̄ ча аттха̄ ча те ева.

40. ида̄ни паресам̣ дхаммийа̄ катха̄йа сандассентасса тасса арийапуггаласса йатха̄сабха̄вадхаммадесана̄ка̄ран̣ам̣ дассанависуддхим̣ дассетум̣ таданантарам̣ дассанависуддхин̃а̄н̣ам̣ уддит̣т̣хам̣. таттха саббадхамма̄нам̣ екасан̇гахата̄ на̄наттекаттапат̣иведхети саббесам̣ сан̇кхата̄сан̇кхатадхамма̄нам̣ екасан̇гахата̄йа ча ка̄маччханда̄дӣнам̣ на̄наттасса ча неккхамма̄дӣнам̣ екаттасса ча пат̣иведхо, абхисамайоти аттхо. со пана маггапан̃н̃а̄ пхалапан̃н̃а̄ ча. маггапан̃н̃а̄ сачча̄бхисамайаккхан̣е сачча̄бхисамайавасена пат̣ивиджджхатӣти пат̣иведхо, пхалапан̃н̃а̄ пат̣ивиддхатта̄ пат̣иведхо. екасан̇гахата̄ти еттха джа̄тисан̇гахо, сан̃джа̄тисан̇гахо, кирийа̄сан̇гахо, ган̣анасан̇гахоти чатуббидхо сан̇гахо. таттха ‘‘саббе кхаттийа̄ а̄гаччханту, саббе бра̄хман̣а̄, саббе весса̄, саббе судда̄ а̄гаччханту’’, ‘‘йа̄, ча̄вусо виса̄кха, самма̄ва̄ча̄, йо ча самма̄камманто, йо ча самма̄а̄джӣво, име дхамма̄ сӣлаккхандхе сан̇гахита̄’’ти (ма. ни. 1.462) айам̣ джа̄тисан̇гахо на̄ма. ‘‘екаджа̄тика̄ а̄гаччхантӯ’’ти вуттат̣т̣ха̄не вийа хи идха саббе джа̄тийа̄ екасан̇гахита̄. ‘‘саббе косалака̄ а̄гаччханту, саббе ма̄гадхика̄, саббе бха̄рукаччхака̄ а̄гаччханту’’, ‘‘йо, ча̄вусо виса̄кха, самма̄ва̄йа̄мо, йа̄ ча самма̄сати, йо ча самма̄сама̄дхи, име дхамма̄ сама̄дхиккхандхе сан̇гахита̄’’ти (ма. ни. 1.462) айам̣ сан̃джа̄тисан̇гахо на̄ма. ‘‘екат̣т̣ха̄не джа̄та̄ сам̣вад̣д̣ха̄ а̄гаччхантӯ’’ти вуттат̣т̣ха̄не вийа хи идха саббе джа̄тит̣т̣ха̄нена нивуттхока̄сена екасан̇гахита̄. ‘‘саббе хаттха̄роха̄ а̄гаччханту, саббе асса̄роха̄ а̄гаччханту, саббе ратхика̄ а̄гаччханту’’, ‘‘йа̄, ча̄вусо виса̄кха, самма̄дит̣т̣хи, йо ча самма̄сан̇каппо, име дхамма̄ пан̃н̃а̄ккхандхе сан̇гахита̄’’ти (ма. ни. 1.462) айам̣ кирийа̄сан̇гахо на̄ма. саббева хи те аттано кирийа̄каран̣ена екасан̇гахита̄. ‘‘чаккха̄йатанам̣ катамам̣ кхандхаган̣анам̣ гаччхати, чаккха̄йатанам̣ рӯпаккхандхаган̣анам̣ гаччхати. хан̃чи чаккха̄йатанам̣ рӯпаккхандхаган̣анам̣ гаччхати, тена вата ре ваттаббе чаккха̄йатанам̣ рӯпаккхандхена сан̇гахита’’нти (катха̄. 471) айам̣ ган̣анасан̇гахо на̄ма. айамидха адхиппето. татхат̣т̣ха̄дӣсу два̄дасасу а̄ка̄ресу висум̣ висум̣ екена сан̇гахо ган̣анапариччхедо етесанти екасан̇гаха̄, екасан̇гаха̄нам̣ бха̄во екасан̇гахата̄.

дассанависуддхин̃а̄н̣анти маггапхалан̃а̄н̣ам̣ дассанам̣. дассанамева висуддхи дассанависуддхи, дассанависуддхи ева н̃а̄н̣ам̣ дассанависуддхин̃а̄н̣ам̣. магган̃а̄н̣ам̣ висуджджхатӣти дассанависуддхи, пхалан̃а̄н̣ам̣ висуддхатта̄ дассанависуддхи.