4. дхаммат̣т̣хитин̃а̄н̣аниддесаван̣н̣ана̄

45. дхаммат̣т̣хитин̃а̄н̣аниддесе авиджджа̄сан̇кха̄ра̄нам̣ уппа̄дат̣т̣хитӣтиа̄дӣсу тит̣т̣ханти ета̄йа сан̇кха̄ра̄ти т̣хити. ка̄ са̄? авиджджа̄. са̄ хи сан̇кха̄ра̄нам̣ уппа̄да̄йа ниббаттийа̄ т̣хити ка̄ран̣анти уппа̄дат̣т̣хити. уппанна̄нам̣ паваттийа̄пи ка̄ран̣анти паваттат̣т̣хити. кин̃ча̄пи хи джанакапаччайасса джананаккхан̣ейева кичча̄нубха̄во хоти, тена пана джанита̄нам̣йева паваттатта̄ сакаккхан̣е паваттийа̄пи ка̄ран̣ам̣ на̄ма хоти, сантативасена ва̄ паваттийа̄ ка̄ран̣анти аттхо. паваттанти ча напум̣саке бха̄вавачанаметам̣, тасма̄ паваттам̣ паваттӣти аттхато екам̣. паваттисаддасса пана па̄кат̣атта̄ тена йоджетва̄ аттхо вутто. бха̄вепи т̣хитисаддасса сиджджханато на идха бха̄ве т̣хитисаддо, ка̄ран̣е т̣хитисаддоти дассанаттам̣ нимиттат̣т̣хитӣти вуттам̣, нимиттабхӯта̄ т̣хитӣти аттхо, ка̄ран̣абхӯта̄ти вуттам̣ хоти. на кевалам̣ нимиттаматтам̣ хоти, атха кхо сан̇кха̄раджанане сабйа̄па̄ра̄ вийа хутва̄ а̄йӯхати ва̄йаматӣти паччайасаматтхатам̣ дассенто а̄йӯханат̣т̣хитӣти а̄ха, а̄йӯханабхӯта̄ т̣хитӣти аттхо. йасма̄ авиджджа̄ сан̇кха̄ре уппа̄дайама̄на̄ уппа̄де сам̣йоджети на̄ма, гхат̣етӣти аттхо. сан̇кха̄ре паваттайама̄на̄ паваттийам̣ палибундхати на̄ма, бандхатӣти аттхо. тасма̄ сан̃н̃огат̣т̣хити палибодхат̣т̣хитӣти вутта̄. сан̃н̃огабхӯта̄ т̣хити, палибодхабхӯта̄ т̣хитӣти аттхо. йасма̄ авиджджа̄ва сан̇кха̄ре уппа̄дайама̄на̄ уппа̄да̄йа паваттийа̄ ча мӯлака̄ран̣ат̣т̣хена самудайо на̄ма, самудайабхӯта̄ т̣хитӣти самудайат̣т̣хити, мӯлака̄ран̣абхӯта̄ т̣хитӣти аттхо. авиджджа̄ва сан̇кха̄ра̄нам̣ уппа̄де джанакапаччайатта̄, паваттийам̣ упаттхамбхакапаччайатта̄ хетут̣т̣хити паччайат̣т̣хитӣти вутта̄, хетубхӯта̄ т̣хити, паччайабхӯта̄ т̣хитӣти аттхо. джанакапаччайо хи хетӯти, упаттхамбхако паччайоти вуччати. евам̣ сесесупи йоджетаббам̣.

бхаво джа̄тийа̄, джа̄ти джара̄маран̣асса̄ти еттха пана уппа̄дат̣т̣хити сан̃н̃огат̣т̣хити хетут̣т̣хитӣти уппа̄давасена йоджита̄ни пада̄ни джа̄тиджара̄маран̣аванта̄нам̣ кхандха̄нам̣ васена парийа̄йена вутта̄нӣти ведитабба̄ни. кечи пана ‘‘уппа̄да̄йа т̣хити уппа̄дат̣т̣хитӣ’’ти евама̄дина̄ найенеттха аттхам̣ ван̣н̣айанти. авиджджа̄ паччайоти авиджджа̄йа сан̇кха̄ра̄нам̣ паччайабха̄вам̣ апеккхитва̄ вуттам̣. авиджджа̄йапи паччайасамбхӯтатта̄ тасса̄ апи паччайапариггахан̣адассанаттхам̣ убхопете дхамма̄ паччайасамуппанна̄ти паччайапариггахе пан̃н̃а̄ти вуттам̣. евам̣ сесесупи йоджетаббам̣. джа̄ти паччайо, джара̄маран̣ам̣ паччайасамуппаннанти пана парийа̄йена вуттам̣. атӣтампи аддха̄нанти атиккантампи ка̄лам̣. ана̄гатампи аддха̄нанти аппаттампи ка̄лам̣. убхайаттха̄пи аччантасам̣йогаттхе упайогавачанам̣.

46. ида̄ни нава̄ка̄рава̄ра̄нантарам̣ те нава̄ка̄ре виха̄йа хетупат̣иччапаччайападехева йоджетва̄ авиджджа̄ хету, сан̇кха̄ра̄ хетусамуппанна̄тиа̄дайо тайо ва̄ра̄ ниддит̣т̣ха̄. нава̄ка̄рава̄ре джанакаупаттхамбхакавасена паччайо вутто. идха пана хетува̄расса паччайава̄расса ча висум̣ а̄гататта̄ хетӯти джанакапаччайаттам̣, паччайоти упаттхамбхакапаччайаттам̣ ведитаббам̣ екекасса̄пи авиджджа̄дикасса паччайасса убхайатха̄ самбхавато. пат̣иччава̄ре авиджджа̄ пат̣ичча̄ти аттано уппа̄де сан̇кха̄ра̄нам̣ авиджджа̄пеккхатта̄ сан̇кха̄рехи авиджджа̄ пат̣имукхам̣ етабба̄ гантабба̄ти пат̣ичча̄. етена авиджджа̄йа сан̇кха̄руппа̄данасаматтхата̄ вутта̄ хоти. сан̇кха̄ра̄ пат̣иччасамуппанна̄ти сан̇кха̄ра̄ авиджджам̣ пат̣ичча тадабхимукхам̣ паваттанато пат̣имукхам̣ катва̄ на виха̄йа самам̣ уппанна̄. евам̣ сесесупи лин̇га̄нурӯпена йоджетаббам̣. авиджджа̄ пат̣ичча̄ти уссуккавасена ва̄ па̄т̣хо, аттхо панеттха авиджджа̄ аттано паччайе пат̣ичча паватта̄ти па̄т̣хасесавасена йоджетаббо. евам̣ сесесупи. чатӯсупи ча етесу ва̄ресу два̄дасаннам̣ пат̣иччасамуппа̄дан̇га̄нам̣ паччайассева васена дхаммат̣т̣хитин̃а̄н̣асса ниддиситаббатта̄ авиджджа̄дӣнам̣ ека̄дасаннам̣йева ан̇га̄нам̣ васена дхаммат̣т̣хитин̃а̄н̣ам̣ ниддит̣т̣хам̣, джара̄маран̣асса пана анте т̣хитатта̄ тасса васена на ниддит̣т̣хам̣. джара̄маран̣асса̄пи сокапаридевадуккхадоманассупа̄йа̄са̄нам̣ паччайатта̄ джара̄маран̣ам̣ тесам̣ паччайам̣ катва̄ упапариккхама̄насса тасса̄пи джара̄маран̣асса васена дхаммат̣т̣хитин̃а̄н̣ам̣ йуджджатева.

47. ида̄ни та̄нева два̄даса пат̣иччасамуппа̄дан̇га̄ни вӣсатиа̄ка̄равасена вибхаджитва̄ чатусан̇кхепатийаддхатисандхийо дассетва̄ дхаммат̣т̣хитин̃а̄н̣ам̣ ниддиситука̄мо пуримакаммабхавасминтиа̄дима̄ха. таттха пуримакаммабхавасминти пуриме каммабхаве, атӣтаджа̄тийам̣ каммабхаве карийама̄нети аттхо. мохо авиджджа̄ти йо тада̄ дуккха̄дӣсу мохо, йена мӯл̣хо каммам̣ кароти, са̄ авиджджа̄. а̄йӯхана̄ сан̇кха̄ра̄ти там̣ каммам̣ каронтасса пуримачетана̄йо, йатха̄ ‘‘да̄нам̣ дасса̄мӣ’’ти читтам̣ уппа̄детва̄ ма̄сампи сам̣ваччхарампи да̄нӯпакаран̣а̄ни саджджентасса уппанна̄ пуримачетана̄йо. пат̣игга̄хака̄нам̣ пана хаттхе даккхин̣ам̣ патит̣т̣ха̄пайато четана̄ бхавоти вуччати. ека̄ваджджанесу ва̄ чхасу джаванесу четана̄ а̄йӯхана̄ сан̇кха̄ра̄ на̄ма, саттамаджаване четана̄ бхаво. йа̄ ка̄чи ва̄ пана четана̄ бхаво, там̣сампайутта̄ а̄йӯхана̄ сан̇кха̄ра̄ на̄ма.

никанти тан̣ха̄ти йа̄ каммам̣ каронтасса тасса пхале упапаттибхаве ника̄мана̄ паттхана̄, са̄ тан̣ха̄ на̄ма. упагаманам̣ упа̄да̄нанти йам̣ каммабхавасса паччайабхӯтам̣ ‘‘имасмим̣ на̄ма камме кате ка̄ма̄ сампаджджантӣ’’ти ва̄ ‘‘идам̣ катва̄ асукасмим̣ на̄ма т̣ха̄не ка̄ме севисса̄мӣ’’ти ва̄ ‘‘атта̄ уччхинно сууччхинно хотӣ’’ти ва̄ ‘‘сукхӣ хотим̣ вигатапарил̣а̄хо’’ти ва̄ ‘‘сӣлаббатам̣ сукхена парипӯратӣ’’ти ва̄ паваттам̣ упагаманам̣ дал̣хагахан̣ам̣, идам̣ упа̄да̄нам̣ на̄ма. четана̄ бхавоти а̄йӯхана̄васа̄не вутта̄ четана̄ бхаво на̄ма. пуримакаммабхавасминти атӣтаджа̄тийа̄ каммабхаве карийама̄не паватта̄. идха пат̣исандхийа̄ паччайа̄ти паччуппаннапат̣исандхийа̄ паччайабхӯта̄.

идха пат̣исандхи вин̃н̃а̄н̣анти йам̣ паччуппаннабхавасса бхавантарапат̣исандха̄навасена уппаннатта̄ пат̣исандхӣти вуччати, там̣ вин̃н̃а̄н̣ам̣. окканти на̄марӯпанти йа̄ габбхе рӯпа̄рӯпадхамма̄нам̣ окканти а̄гантва̄ пависанам̣ вийа, идам̣ на̄марӯпам̣. паса̄до а̄йатананти йо пасаннабха̄во, идам̣ а̄йатанам̣. джа̄тиггахан̣ена екавачанам̣ катам̣. етена чаккха̄дӣни пан̃ча̄йатана̄ни вутта̄ни. ‘‘пабхассарамидам̣, бхиккхаве, читтам̣, тан̃ча кхо а̄гантукехи упаккилесехи упаккилит̣т̣ха’’нти (а. ни. 1.49) еттха бхаван̇гачиттам̣ адхиппетанти вачанато идха̄пи мана̄йатанасса випа̄кабхӯтатта̄, тасса ча килесака̄луссийа̄бха̄вена пасаннатта̄ паса̄давачанена мана̄йатанампи вуттанти ведитаббам̣. пхут̣т̣хо пхассоти йо а̄рамман̣ам̣ пхут̣т̣хо пхусанто уппанно, айам̣ пхассо. ведайитам̣ ведана̄ти йам̣ пат̣исандхивин̃н̃а̄н̣ена ва̄ сал̣а̄йатанапаччайена ва̄ пхассена саха уппаннам̣ випа̄каведайитам̣, айам̣ ведана̄. идхупапаттибхавасмим̣ пурекатасса каммасса паччайа̄ти паччуппанне випа̄кабхаве атӣтаджа̄тийам̣ катасса каммасса паччайена паваттантӣти аттхо.

идха парипаккатта̄ а̄йатана̄нанти парипакка̄йатанасса каммакаран̣ака̄ле моха̄дайо дассита̄. а̄йатим̣ пат̣исандхийа̄ти ана̄гате пат̣исандхийа̄. а̄йатим̣ пат̣исандхи вин̃н̃а̄н̣антиа̄дӣни вуттаттха̄ни.

катхам̣ пана два̄дасахи пат̣иччасамуппа̄дан̇гехи име вӣсати а̄ка̄ра̄ гахита̄ хонтӣти? авиджджа̄ сан̇кха̄ра̄ти име две атӣтахетуйо сарӯпато вутта̄. йасма̄ пана авидва̄ паритассати, паритассито упа̄дийати, тассупа̄да̄напаччайа̄ бхаво, тасма̄ техи двӣхи гахитехи тан̣хупа̄да̄набхава̄пи гахита̄ва хонти. паччуппанне вин̃н̃а̄н̣ана̄марӯпасал̣а̄йатанапхассаведана̄ сарӯпато вутта̄йева. тан̣хупа̄да̄набхава̄ паччуппаннахетуйо сарӯпато вутта̄. бхаве пана гахите тасса пуббабха̄га̄ там̣сампайутта̄ ва̄ сан̇кха̄ра̄ гахита̄ва хонти, тан̣хупа̄да̄наггахан̣ена ча там̣сампайутта̄. йа̄йа ва̄ мӯл̣хо каммам̣ кароти, са̄ авиджджа̄ гахита̄ва хоти. ана̄гате джа̄ти джара̄маран̣анти две сарӯпена вутта̄ни, джа̄тиджара̄маран̣аггахан̣енева пана вин̃н̃а̄н̣а̄дӣни пан̃ча ана̄гатапхала̄ни гахита̄нева хонти. тесам̣йева хи джа̄тиджара̄маран̣а̄нӣти евам̣ два̄дасахи ан̇гехи вӣсати а̄ка̄ра̄ гахита̄ хонти.

‘‘атӣте хетаво пан̃ча, ида̄ни пхалапан̃чакам̣;

ида̄ни хетаво пан̃ча, а̄йатим̣ пхалапан̃чака’’нти. –

га̄тха̄йа айамеваттхо вутто. итимети ити име. ити имети ва̄ па̄т̣хо.

чатусан̇кхепети чатуро ра̄сӣ. атӣте пан̃ча хетудхамма̄ еко хетусан̇кхепо, паччуппанне пан̃ча пхаладхамма̄ еко пхаласан̇кхепо, паччуппанне пан̃ча хетудхамма̄ еко хетусан̇кхепо, ана̄гате пан̃ча пхаладхамма̄ еко пхаласан̇кхепо.

тайо аддхети тайо ка̄ле. пат̣хамапан̃чакавасена атӣтака̄ло, дутийататийапан̃чакавасена паччуппаннака̄ло, чатуттхапан̃чакавасена ана̄гатака̄ло ведитаббо.

тисандхинти тайо сандхайо асса̄ти тисандхи, там̣ тисандхим̣. атӣтахетупаччуппаннапхала̄намантара̄ еко хетупхаласандхи, паччуппаннапхалаана̄гатахетӯнамантара̄ еко пхалахетусандхи, паччуппаннахетуана̄гатапхала̄намантара̄ еко хетупхаласандхи.

пат̣иччасамуппа̄дапа̄л̣ийам̣ сарӯпато а̄гатавасена пана авиджджа̄сан̇кха̄ра̄ еко сан̇кхепо, вин̃н̃а̄н̣ана̄марӯпасал̣а̄йатанапхассаведана̄ дутийо, тан̣хупа̄да̄набхава̄ татийо, джа̄тиджара̄маран̣ам̣ чатуттхо. авиджджа̄сан̇кха̄ра̄ти две ан̇га̄ни атӣтака̄ла̄ни, вин̃н̃а̄н̣а̄дӣни бхава̄васа̄на̄ни ат̣т̣ха паччуппаннака̄ла̄ни, джа̄тиджара̄маран̣анти две ана̄гатака̄ла̄ни. сан̇кха̄равин̃н̃а̄н̣а̄нам̣ антара̄ еко хетупхаласандхи, ведана̄тан̣ха̄намантара̄ еко пхалахетусандхи, бхаваджа̄тӣнамантара̄ еко хетупхаласандхи.

вӣсатийа̄ а̄ка̄рехӣти вӣсатийа̄ кот̣т̣ха̄сехи. чатусан̇кхепе ча тайо аддхе ча тисандхим̣ пат̣иччасамуппа̄дан̃ча вӣсатийа̄ а̄ка̄рехи джа̄на̄тӣти самбандхо.

джа̄на̄тӣти сута̄нуса̄рена бха̄вана̄рамбхан̃а̄н̣ена джа̄на̄ти. пассатӣти н̃а̄тамева чаккхуна̄ дит̣т̣хам̣ вийа хаттхатале а̄малакам̣ вийа ча пхут̣ам̣ катва̄ н̃а̄н̣енева пассати. ан̃н̃а̄тӣти дит̣т̣хамарийа̄денева а̄севанам̣ каронто н̃а̄н̣енева джа̄на̄ти. марийа̄даттхо хи еттха а̄ка̄ро. пат̣ивиджджхатӣти бха̄вана̄па̄рипӯрийа̄ нит̣т̣хам̣ па̄пенто н̃а̄н̣енева пат̣иведхам̣ кароти. салаккхан̣авасена ва̄ джа̄на̄ти, сарасавасена пассати, паччупат̣т̣ха̄навасена ан̃н̃а̄ти, падат̣т̣ха̄навасена пат̣ивиджджхати.

таттха пат̣иччасамуппа̄доти паччайадхамма̄ ведитабба̄. пат̣иччасамуппанна̄ дхамма̄ти техи техи паччайехи ниббаттадхамма̄. катхамидам̣ джа̄нитаббанти че? бхагавато вачанена. бхагавата̄ хи пат̣иччасамуппа̄дапат̣иччасамуппаннадхаммадесана̄сутте –

‘‘катамо ча, бхиккхаве, пат̣иччасамуппа̄до, джа̄типаччайа̄, бхиккхаве, джара̄маран̣ам̣, уппа̄да̄ ва̄ татха̄гата̄нам̣ ануппа̄да̄ ва̄ татха̄гата̄нам̣ т̣хита̄ва са̄ дха̄ту дхаммат̣т̣хитата̄ дхамманийа̄мата̄ идаппаччайата̄, там̣ татха̄гато абхисамбуджджхати абхисамети, абхисамбуджджхитва̄ абхисаметва̄ а̄чиккхати десети пан̃н̃а̄пети пат̣т̣хапети виварати вибхаджати утта̄нӣкароти ‘пассатха̄’ти ча̄ха. джа̄типаччайа̄, бхиккхаве, джара̄маран̣ам̣, бхавапаччайа̄, бхиккхаве, джа̄ти…пе… авиджджа̄паччайа̄, бхиккхаве, сан̇кха̄ра̄. уппа̄да̄ ва̄ татха̄гата̄нам̣…пе… утта̄нӣкароти ‘пассатха̄’ти ча̄ха. авиджджа̄паччайа̄, бхиккхаве, сан̇кха̄ра̄. ити кхо, бхиккхаве, йа̄ татрата тхата̄ авитатхата̄ анан̃н̃атхата̄ идаппаччайата̄. айам̣ вуччати, бхиккхаве, пат̣иччасамуппа̄до’’ти (сам̣. ни. 2.20) –

евам̣ пат̣иччасамуппа̄дам̣ десентена татхата̄дӣхи вевачанехи паччайадхамма̄ва пат̣иччасамуппа̄доти вутта̄. тасма̄ джара̄маран̣а̄дӣнам̣ паччайалаккхан̣о пат̣иччасамуппа̄до, дуккха̄нубандханарасо куммаггапаччупат̣т̣ха̄но, айампи сапаччайатта̄ аттано висесапаччайападат̣т̣ха̄но.

уппа̄да̄ ва̄ ануппа̄да̄ ва̄ти уппа̄де ва̄ ануппа̄де ва̄, татха̄гатесу уппаннесупи ануппаннесупӣти аттхо. т̣хита̄ва са̄ дха̄тӯти т̣хитова со паччайасабха̄во, на када̄чи джа̄тиджара̄маран̣асса паччайо на хотӣти аттхо. дхаммат̣т̣хитата̄ дхамманийа̄мата̄ идаппаччайата̄ти джа̄типаччайойева. джа̄типаччайена хи джара̄маран̣асан̇кха̄то паччайасамуппаннадхаммо тада̄йаттата̄йа тит̣т̣хати, джа̄типаччайова джара̄маран̣адхаммам̣ нийамети, тасма̄ джа̄ти ‘‘дхаммат̣т̣хитата̄ дхамманийа̄мата̄’’ти вуччати. джа̄тийева имасса джара̄маран̣асса паччайоти идаппаччайо, идаппаччайова идаппаччайата̄. танти там̣ паччайам̣. абхисамбуджджхатӣти н̃а̄н̣ена абхисамбуджджхати. абхисаметӣти н̃а̄н̣ена абхисама̄гаччхати. а̄чиккхатӣти катхети. десетӣти дассети. пан̃н̃а̄петӣти джа̄на̄пети. пат̣т̣хапетӣти н̃а̄н̣амукхе т̣хапети. виваратӣти виваритва̄ дассети. вибхаджатӣти вибха̄гато дассети. утта̄нӣкаротӣти па̄кат̣ам̣ кароти. ити кхоти евам̣ кхо. йа̄ татра̄ти йа̄ тесу ‘‘джа̄типаччайа̄ джара̄маран̣а’’нтиа̄дӣсу. со пана̄йам̣ пат̣иччасамуппа̄до техи техи паччайехи анӯна̄дхикехева тасса тасса дхаммасса самбхавато татхата̄ти, са̄маггим̣ упагатесу паччайесу мухуттампи тато ниббаттанадхамма̄нам̣ асамбхава̄бха̄вато авитатхата̄ти, ан̃н̃адхаммапаччайехи ан̃н̃адхамма̄нуппаттито анан̃н̃атхата̄ти, йатха̄вутта̄нам̣ етесам̣ джара̄маран̣а̄дӣнам̣ паччайато ва̄ паччайасамӯхато ва̄ идаппаччайата̄ти вутто. татра̄йам̣ вачанаттхо – имесам̣ паччайа̄ идаппаччайа̄, идаппаччайа̄ ева идаппаччайата̄, идаппаччайа̄нам̣ ва̄ самӯхо идаппаччайата̄. лаккхан̣ам̣ панеттха саддасаттхато ведитаббанти.

дхаммат̣т̣хитин̃а̄н̣аниддесаван̣н̣ана̄ нит̣т̣хита̄.