2. сӣламайан̃а̄н̣аниддесаван̣н̣ана̄

37. сӣламайан̃а̄н̣аниддесе пан̃ча̄ти ган̣анапариччхедо. сӣла̄нӣти париччхиннадхамманидассанам̣. парийантапа̄рисуддхисӣлантиа̄ди пан̃чаннам̣ сарӯпато дассанам̣. парийантапа̄рисуддхӣтиа̄дӣсу йатха̄ нӣлаван̣н̣айогато ваттхампи нӣламасса аттхӣти нӣланти вуччати, евам̣ ган̣анавасена парийанто париччхедо асса̄ аттхӣти парийанта̄, упасампаннасӣле патто анупасампаннасӣласса аваса̄насаббха̄вато ва̄ парийанто аваса̄нам̣ асса̄ аттхӣти парийанта̄. сапарийанта̄ти ва̄ ваттаббе сака̄ралопо катоти ведитаббо ‘‘дакам̣ дака̄сайа̄ пависантӣ’’ти (сам̣. ни. 3.78; а. ни. 4.33) еттха ука̄ралопо вийа. парисуддхабха̄во па̄рисуддхи, парийанта̄ ча са̄ па̄рисуддхи ча̄ти парийантапа̄рисуддхи, парийантапа̄рисуддхисан̇кха̄там̣ сӣлам̣ парийантапа̄рисуддхисӣлам̣. вуттапат̣ипаккхена на парийанта̄ти апарийанта̄, наттхи етисса̄ парийантотипи апарийанта̄, вуддхо етисса̄ парийантотипи апарийанта̄. сама̄да̄нато пабхути акхан̣д̣итатта̄ кхан̣д̣ита̄пи катапат̣икамматта̄ читтуппа̄даматтакена̄пи малена вирахитатта̄ ча парисуддхаджа̄тиман̣и вийа судхантасупарикаммакатасуван̣н̣ам̣ вийа ча парисуддхатта̄ арийамаггасса падат̣т̣ха̄набхӯта̄ анӯнат̣т̣хена парипӯн̣н̣а̄. дит̣т̣хийа̄ пахӣнатта̄ дит̣т̣хипара̄ма̄сена аггахитатта̄ апара̄мат̣т̣ха̄.айам̣ те сӣле досоти кеначи чодакена пара̄маситум̣ асаккун̣еййатта̄ ва̄ апара̄мат̣т̣ха̄. арахаттапхалаккхан̣е саббадаратхапат̣иппассаддхийа̄ пат̣иппассаддхи. анупасампанна̄нанти анавасесасама̄да̄навасена сӣласампада̄йа бхусам̣ сампанна̄ти упасампанна̄, на упасампанна̄ анупасампанна̄. тесам̣ анупасампанна̄нам̣.

парийантасиккха̄пада̄нанти еттха сиккхитаббат̣т̣хена сиккха̄, кот̣т̣ха̄сат̣т̣хена пада̄ни, сиккхитаббакот̣т̣ха̄са̄нӣти аттхо. апича сӣле патит̣т̣хитена упарипаттаббатта̄ саббе кусала̄ дхамма̄ сиккха̄, сӣла̄ни та̄сам̣ сиккха̄нам̣ патит̣т̣хат̣т̣хена пада̄нӣти сиккха̄нам̣ падатта̄ сиккха̄пада̄ни, парийанта̄ни сиккха̄пада̄ни етесанти парийантасиккха̄пада̄. тесам̣ парийантасиккха̄пада̄нам̣. еттха ча две парийанта̄ сиккха̄падапарийанто ча ка̄лапарийанто ча. катамо сиккха̄падапарийанто? упа̄сакопа̄сика̄нам̣ йатха̄сама̄да̄навасена екам̣ ва̄ две ва̄ тӣн̣и ва̄ чатта̄ри ва̄ пан̃ча ва̄ ат̣т̣ха ва̄ даса ва̄ сиккха̄пада̄ни хонти, сиккхама̄наса̄ман̣ераса̄ман̣ерӣнам̣ даса сиккха̄пада̄ни. айам̣ сиккха̄падапарийанто. катамо ка̄лапарийанто? упа̄сакопа̄сика̄ да̄нам̣ дадама̄на̄ паривесанапарийантам̣ сӣлам̣ сама̄дийанти, виха̄рагата̄ виха̄рапарийантам̣ сӣлам̣ сама̄дийанти, екам̣ ва̄ две ва̄ тайо ва̄ бхиййо ва̄ раттиндива̄ни париччхедам̣ катва̄ сӣлам̣ сама̄дийанти. айам̣ ка̄лапарийанто. имесу двӣсу парийантесу сиккха̄падам̣ парийантам̣ катва̄ сама̄диннам̣ сӣлам̣ вӣтиккаманена ва̄ маран̣ена ва̄ пат̣иппассамбхати, ка̄лам̣ парийантам̣ катва̄ сама̄диннам̣ там̣там̣ка̄ла̄тиккамена пат̣иппассамбхати.

апарийантасиккха̄пада̄нанти –

‘‘нава кот̣исахасса̄ни, асӣти сатакот̣ийо;

пан̃н̃а̄са сатасахасса̄ни, чхаттим̣са ча пуна̄паре.

‘‘ете сам̣варавинайа̄, самбуддхена пака̄сита̄;

пеййа̄ламукхена ниддит̣т̣ха̄, сиккха̄ винайасам̣варе’’ти. –

евам̣ ган̣анавасена парийанта̄нампи сиккха̄пада̄нам̣ анавасесасама̄да̄набха̄вавасена ла̄бхайасан̃а̄тиан̇гаджӣвитахету адит̣т̣хапарийантабха̄вавасена упари раккхитаббасӣлапариччхеда̄бха̄вавасена ча наттхи етесам̣ парийантоти апарийанта̄ни. апарийанта̄ни сиккха̄пада̄ни етесанти апарийантасиккха̄пада̄. тесам̣ апарийантасиккха̄пада̄нам̣, вуддхапарийантасиккха̄пада̄нанти ва̄ аттхо.

путхуджджанакалйа̄н̣ака̄нантиа̄дӣсу –

‘‘путхӯнам̣ джанана̄дӣхи, ка̄ран̣ехи путхуджджано;

путхуджджанантогадхатта̄, путхува̄йам̣ джано ити’’. –

вуттапутхуджджаналаккхан̣а̄натиккамепи –

‘‘дуве путхуджджана̄ вутта̄, буддхена̄диччабандхуна̄;

андхо путхуджджано еко, калйа̄н̣еко путхуджджано’’ти. –

вуттапутхуджджанадвайе калйа̄н̣адхаммасама̄гамена андхапутхуджджанабха̄вам̣ атиккамма калйа̄н̣апутхуджджанабха̄ве т̣хита̄нам̣ путхуджджанакалйа̄н̣ака̄нам̣ калйа̄н̣апутхуджджана̄нанти вуттам̣ хоти. путхуджджанесу ва̄ калйа̄н̣ака̄нам̣ путхуджджанакалйа̄н̣ака̄нам̣.

кусаладхамме йутта̄нанти еттха кусаласаддо та̄ва а̄рогйа̄наваджджачхекасукхавипа̄кесу диссати. айан̃хи ‘‘каччи ну бхото кусалам̣, каччи бхото ана̄майа’’нтиа̄дӣсу (джа̄. 1.15.146; 2.20.129) а̄рогйе диссати. ‘‘катамо пана, бханте, ка̄йасама̄ча̄ро кусало? йо кхо, маха̄ра̄джа, ка̄йасама̄ча̄ро анаваджджо’’ти (ма. ни. 2.361) ча ‘‘пуна чапарам̣, бханте, етада̄нуттарийам̣ йатха̄ бхагава̄ дхаммам̣ десети кусалесу дхаммесӯ’’ти ча (дӣ. ни. 3.145) евама̄дӣсу анавадждже. ‘‘кусало твам̣ ратхасса ан̇гапаччан̇га̄нам̣ (ма. ни. 2.87), кусала̄ наччагӣтасса сиккхита̄ ча̄туриттхийо’’тиа̄дӣсу (джа̄. 2.22.94) чхеке. ‘‘кусала̄нам̣, бхиккхаве, дхамма̄нам̣ сама̄да̄нахету (дӣ. ни. 3.80). кусаласса каммасса кататта̄ упачитатта̄’’тиа̄дӣсу (дха. са. 431) сукхавипа̄ке. сва̄йамидха а̄рогйепи анаваджджепи сукхавипа̄кепи ват̣т̣ати.

вачанаттхо панеттха куччхите па̄паке дхамме салайанти чалайанти кампенти виддхам̣сентӣти кусала̄. куччхитена ва̄ а̄ка̄рена сайанти паваттантӣти куса̄, те кусе лунанти чхиндантӣти кусала̄. куччхита̄нам̣ ва̄ са̄нато танукаран̣ато кусам̣ н̃а̄н̣ам̣. тена кусена ла̄табба̄ гахетабба̄ паваттетабба̄ти кусала̄, йатха̄ ва̄ куса̄ убхайабха̄гагатам̣ хаттхаппадесам̣ лунанти, евамимепи уппанна̄нуппаннабха̄вена убхайабха̄гагатам̣ сам̣килесапаккхам̣ лунанти, тасма̄ куса̄ вийа лунантӣти кусала̄. апича а̄рогйат̣т̣хена анаваджджат̣т̣хена косалласамбхӯтат̣т̣хена ва̄ кусала̄. идха пана йасма̄ випассана̄кусаламева адхиппетам̣, тасма̄ сесе виха̄йа тассева дассанаттхам̣ ‘‘кусаладхамме’’ти екавачанам̣ катанти ведитаббам̣. випассана̄кусаладхамме са̄таччакирийата̄йа саккаччака̄рита̄йа ча йутта̄нанти аттхо.

секкхапарийанте парипӯрака̄рӣнанти еттха тӣсу сиккха̄су джа̄та̄типи секкха̄, саттаннам̣ секкха̄нам̣ ететипи секкха̄, сайамева сиккхантӣтипи секкха̄. сота̄паттимаггапхаласакада̄га̄мимаггапхалаана̄га̄мимаггапхалаарахаттамаггадхамма̄. те секкха̄ дхамма̄ парийанте аваса̄не етасса, те ва̄ секкха̄ дхамма̄ парийанто париччхедо етасса̄ти секкхапарийанто. тасмим̣ секкхапарийанте дхаммети самбандхо. парипӯрам̣ парипун̣н̣атам̣ каронтӣти парипӯрака̄рино, парипӯрака̄ро парипӯракирийа̄ етесам̣ аттхӣти ва̄ парипӯрака̄рино. тесам̣ сота̄паттимаггасса пуббабха̄габхӯте секкхапарийанте пат̣ипада̄дхамме випассана̄па̄рипӯрийа̄ парипӯрака̄рӣнам̣. ка̄йе ча джӣвите ча анапеккха̄нанти еттха ка̄йети сарӣре. сарӣран̃хи асучисан̃чайато куччхита̄нан̃ча кеса̄дӣнам̣ чаккхурога̄дӣнан̃ча рогасата̄нам̣ а̄йабхӯтатта̄ ка̄йоти вуччати. джӣвитети джӣвитиндрийе. тан̃хи джӣванти тена̄ти джӣвитанти вуччати. наттхи етесам̣ апеккха̄ти анапеккха̄, ниссинеха̄ти аттхо. тесам̣ тасмим̣ ка̄йе ча джӣвите ча анапеккха̄нам̣.

ида̄ни тесам̣ тесу анапеккхаттасса ка̄ран̣ам̣ дассенто париччаттаджӣвита̄нанти а̄ха. бхагавато а̄чарийасса ва̄ сакаджӣвитапаричча̄генева хи те киламама̄непи ка̄йе винассама̄непи джӣвите анапеккха̄ хонтӣти. саттаннам̣ секкха̄нанти сиккхантӣти секкха̄ти ладдхана̄ма̄нам̣ сота̄паттимаггат̣т̣ха̄дӣнам̣ саттаннам̣ арийапуггала̄нам̣. татха̄гатаса̄вака̄нанти татха̄гатасса са̄вака̄нам̣. ат̣т̣хапи хи арийапуггала̄ савананте арийа̄йа джа̄тийа̄ джа̄татта̄ бхагавато десанам̣ анусит̣т̣хим̣ авеччаппаса̄дайогена саккаччам̣ сун̣антӣти са̄вака̄. тесупи арахаттапхалат̣т̣хейева висесетва̄ дассенто кхӣн̣а̄сава̄нанти а̄ха, арахаттамагган̃а̄н̣ена париккхӣн̣асабба̄сава̄нанти аттхо. паччекабуддха̄нанти там̣ там̣ ка̄ран̣ам̣ пат̣ичча екова ана̄чарийако чатусаччам̣ буджджхитава̄ти паччекабуддхо. та̄диса̄нам̣ паччекабуддха̄нам̣.

татха̄гата̄нанти еттха ат̣т̣хахи ка̄ран̣ехи бхагава̄ татха̄гато – татха̄ а̄гатоти татха̄гато, татха̄ гатоти татха̄гато, татхалаккхан̣ам̣ а̄гатоти татха̄гато, татхадхамме йа̄тха̄вато абхисамбуддхоти татха̄гато, татхадассита̄йа татха̄гато, татхава̄дита̄йа татха̄гато, татха̄ ка̄рита̄йа татха̄гато, абхибхаванат̣т̣хена татха̄гато.

катхам̣ бхагава̄ татха̄ а̄гатоти татха̄гато? йатха̄ саббалокахита̄йа уссуккама̄панна̄ пуримака̄ самма̄самбуддха̄ а̄гата̄. ким̣ вуттам̣ хоти? йена̄бхинӣха̄рена пуримака̄ бхагаванто а̄гата̄, тенева амха̄кампи бхагава̄ а̄гато. атха ва̄ йатха̄ пуримака̄ бхагаванто да̄насӣланеккхаммапан̃н̃а̄вӣрийакхантисачча̄дхит̣т̣ха̄наметтупеккха̄сан̇кха̄та̄ даса па̄рамийо, даса упапа̄рамийо, даса параматтхапа̄рамийоти саматим̣са па̄рамийо пӯретва̄ ан̇гапаричча̄гам̣ найанадханараджджапуттада̄рапаричча̄ганти име пан̃ча маха̄паричча̄ге париччаджитва̄, пуббайогапуббачарийадхаммаккха̄нан̃а̄таттхачарийа̄дайо пӯретва̄ буддхичарийа̄йа кот̣им̣ патва̄ а̄гата̄, татха̄ амха̄кампи бхагава̄ а̄гато. йатха̄ ча пуримака̄ бхагаванто чатта̄ро сатипат̣т̣ха̄не чатта̄ро саммаппадха̄не чатта̄ро иддхипа̄де пан̃чиндрийа̄ни пан̃ча бала̄ни сатта боджджхан̇ге арийам̣ ат̣т̣хан̇гикам̣ маггам̣ бха̄ветва̄ брӯхетва̄ а̄гата̄, татха̄ амха̄кампи бхагава̄ а̄гатоти татха̄гато.

‘‘йатхева дӣпан̇карабуддхаа̄дайо, саббан̃н̃убха̄вам̣ мунайо идха̄гата̄;

татха̄ айам̣ сакйамунӣпи а̄гато, татха̄гато вуччати тена чаккхума̄’’ти.

катхам̣ татха̄ гатоти татха̄гато? йатха̄ сампатиджа̄та̄ пуримака̄ бхагаванто гата̄. катхан̃ча те гата̄? те хи сампатиджа̄та̄ самехи па̄дехи патхавийам̣ патит̣т̣ха̄йа уттаренамукха̄ саттападавӣтиха̄рена гата̄. йатха̄ха ‘‘сампатиджа̄то, а̄нанда, бодхисатто самехи па̄дехи патхавийам̣ патит̣т̣хахитва̄ уттара̄бхимукхо саттападавӣтиха̄рена гаччхати сетамхи чхатте анудха̄райама̄не, сабба̄ ча диса̄ анувилокети, а̄сабхин̃ча ва̄чам̣ бха̄сати ‘аггохамасми локасса, джет̣т̣хохамасми локасса, сет̣т̣хохамасми локасса, айамантима̄ джа̄ти, наттхи да̄ни пунаббхаво’’’ти (ма. ни. 3.207; дӣ. ни. 2.31). тан̃часса гаманам̣ татхам̣ ахоси авитатхам̣ анекесам̣ висеса̄дхигама̄нам̣ пуббанимиттабха̄вена. йан̃хи со сампатиджа̄то самехи па̄дехи патит̣т̣хахи, идамасса чатуриддхипа̄дапат̣ила̄бхасса пуббанимиттам̣, уттарамукхабха̄во панасса саббалокуттарабха̄васса пуббанимиттам̣, саттападавӣтиха̄ро саттабоджджхан̇гаратанапат̣ила̄бхасса пуббанимиттам̣, ‘‘суван̣н̣адан̣д̣а̄ вӣтипатанти ча̄мара̄’’ти (су. ни. 693) еттха вуттача̄маруккхепо пана саббатиттхийанимматханасса пуббанимиттам̣, сетаччхаттадха̄ран̣ам̣ арахаттапхалавимуттиваравималасетаччхаттапат̣ила̄бхасса пуббанимиттам̣, сабба̄диса̄нувилоканам̣ саббан̃н̃ута̄на̄варан̣ан̃а̄н̣апат̣ила̄бхасса пуббанимиттам̣, а̄сабхива̄ча̄бха̄санам̣ пана аппат̣иваттийаварадхаммачаккаппаваттанасса пуббанимиттам̣. татха̄йам̣ бхагава̄пи гато. тан̃часса гаманам̣ татхам̣ ахоси авитатхам̣ тесам̣йева висеса̄дхигама̄нам̣ пуббанимиттабха̄вена. тена̄ху пора̄н̣а̄ –

‘‘мухуттаджа̄това гавам̣патӣ йатха̄, самехи па̄дехи пхусӣ васундхарам̣;

со виккамӣ сатта пада̄ни готамо, сетан̃ча чхаттам̣ анудха̄райум̣ марӯ.

‘‘гантва̄на со сатта пада̄ни готамо, диса̄ вилокеси сама̄ самантато;

ат̣т̣хан̇гупетам̣ гирамаббхудӣрайи, сӣхо йатха̄ паббатамуддханит̣т̣хито’’ти.

евам̣ татха̄ гатоти татха̄гато.

атха ва̄ йатха̄ пуримака̄ бхагаванто, айампи бхагава̄ татхева неккхаммена ка̄маччхандам̣…пе… пат̣хамаджджха̄нена нӣваран̣е…пе… аничча̄нупассана̄йа ниччасан̃н̃ам̣…пе… арахаттамаггена саббакилесе паха̄йа гато. евампи татха̄ гатоти татха̄гато.

катхам̣ татхалаккхан̣ам̣ а̄гатоти татха̄гато? патхавӣдха̄туйа̄ каккхал̣атталаккхан̣ам̣ татхам̣ авитатхам̣, а̄подха̄туйа̄ паггхаран̣алаккхан̣ам̣, теджодха̄туйа̄ ун̣хатталаккхан̣ам̣, ва̄йодха̄туйа̄ виттхамбханалаккхан̣ам̣, а̄ка̄садха̄туйа̄ асампхут̣т̣халаккхан̣ам̣, вин̃н̃а̄н̣адха̄туйа̄ виджа̄наналаккхан̣ам̣.

рӯпасса руппаналаккхан̣ам̣, ведана̄йа ведайиталаккхан̣ам̣, сан̃н̃а̄йа сан̃джа̄наналаккхан̣ам̣, сан̇кха̄ра̄нам̣ абхисан̇кхаран̣алаккхан̣ам̣, вин̃н̃а̄н̣асса виджа̄наналаккхан̣ам̣.

витаккасса абхиниропаналаккхан̣ам̣, вича̄расса анумаджджаналаккхан̣ам̣, пӣтийа̄ пхаран̣алаккхан̣ам̣, сукхасса са̄талаккхан̣ам̣, читтекаггата̄йа авиккхепалаккхан̣ам̣, пхассасса пхусаналаккхан̣ам̣.

саддхиндрийасса адхимоккхалаккхан̣ам̣, вӣрийиндрийасса паггахалаккхан̣ам̣, сатиндрийасса упат̣т̣ха̄налаккхан̣ам̣, сама̄дхиндрийасса авиккхепалаккхан̣ам̣, пан̃н̃индрийасса паджа̄наналаккхан̣ам̣.

саддха̄баласса ассаддхийе акампийалаккхан̣ам̣, вӣрийабаласса косадждже, сатибаласса мут̣т̣хассачче, сама̄дхибаласса уддхачче, пан̃н̃а̄баласса авиджджа̄йа акампийалаккхан̣ам̣.

сатисамбоджджхан̇гасса упат̣т̣ха̄налаккхан̣ам̣, дхаммавичайасамбоджджхан̇гасса павичайалаккхан̣ам̣, вӣрийасамбоджджхан̇гасса паггахалаккхан̣ам̣, пӣтисамбоджджхан̇гасса пхаран̣алаккхан̣ам̣, пассаддхисамбоджджхан̇гасса упасамалаккхан̣ам̣, сама̄дхисамбоджджхан̇гасса авиккхепалаккхан̣ам̣, упеккха̄самбоджджхан̇гасса пат̣исан̇кха̄налаккхан̣ам̣.

самма̄дит̣т̣хийа̄ дассаналаккхан̣ам̣, самма̄сан̇каппасса абхиниропаналаккхан̣ам̣, самма̄ва̄ча̄йа париггахалаккхан̣ам̣, самма̄каммантасса самут̣т̣ха̄налаккхан̣ам̣, самма̄а̄джӣвасса вода̄налаккхан̣ам̣, самма̄ва̄йа̄масса паггахалаккхан̣ам̣, самма̄сатийа̄ упат̣т̣ха̄налаккхан̣ам̣, самма̄сама̄дхисса авиккхепалаккхан̣ам̣.

авиджджа̄йа ан̃н̃а̄н̣алаккхан̣ам̣, сан̇кха̄ра̄нам̣ четана̄лаккхан̣ам̣, вин̃н̃а̄н̣асса виджа̄наналаккхан̣ам̣, на̄масса наманалаккхан̣ам̣, рӯпасса руппаналаккхан̣ам̣, сал̣а̄йатанасса а̄йатаналаккхан̣ам̣, пхассасса пхусаналаккхан̣ам̣, ведана̄йа ведайиталаккхан̣ам̣, тан̣ха̄йа хетулаккхан̣ам̣, упа̄да̄насса гахан̣алаккхан̣ам̣, бхавасса а̄йӯханалаккхан̣ам̣, джа̄тийа̄ ниббаттилаккхан̣ам̣, джара̄йа джӣран̣алаккхан̣ам̣, маран̣асса чутилаккхан̣ам̣.

дха̄тӯнам̣ сун̃н̃ата̄лаккхан̣ам̣, а̄йатана̄нам̣ а̄йатаналаккхан̣ам̣, сатипат̣т̣ха̄на̄нам̣ упат̣т̣ха̄налаккхан̣ам̣, саммаппадха̄на̄нам̣ падаханалаккхан̣ам̣, иддхипа̄да̄нам̣ иджджханалаккхан̣ам̣, индрийа̄нам̣ адхипатилаккхан̣ам̣, бала̄нам̣ акампийалаккхан̣ам̣, боджджхан̇га̄нам̣ ниййа̄налаккхан̣ам̣, маггасса хетулаккхан̣ам̣.

сачча̄нам̣ татхалаккхан̣ам̣, саматхасса авиккхепалаккхан̣ам̣, випассана̄йа анупассана̄лаккхан̣ам̣, саматхавипассана̄нам̣ екарасалаккхан̣ам̣, йуганаддха̄нам̣ анативаттаналаккхан̣ам̣.

сӣлависуддхийа̄ сам̣варалаккхан̣ам̣, читтависуддхийа̄ авиккхепалаккхан̣ам̣, дит̣т̣хивисуддхийа̄ дассаналаккхан̣ам̣.

кхайе н̃а̄н̣асса самуччхедалаккхан̣ам̣, ануппа̄де н̃а̄н̣асса пассаддхилаккхан̣ам̣.

чхандасса мӯлалаккхан̣ам̣, манасика̄расса самут̣т̣ха̄налаккхан̣ам̣, пхассасса самодха̄налаккхан̣ам̣, ведана̄йа самосаран̣алаккхан̣ам̣, сама̄дхисса памукхалаккхан̣ам̣, сатийа̄ а̄дхипатеййалаккхан̣ам̣, пан̃н̃а̄йа татуттарилаккхан̣ам̣, вимуттийа̄ са̄ралаккхан̣ам̣, аматогадхасса нибба̄насса парийоса̄налаккхан̣ам̣ татхам̣ авитатхам̣. етам̣ татхалаккхан̣ам̣ н̃а̄н̣агатийа̄ а̄гато авираджджхитва̄ патто ануппаттоти татха̄гато. евам̣ татхалаккхан̣ам̣ а̄гатоти татха̄гато.

катхам̣ татхадхамме йа̄тха̄вато абхисамбуддхоти татха̄гато? татхадхамма̄ на̄ма чатта̄ри арийасачча̄ни. йатха̄ха – ‘‘чатта̄рима̄ни, бхиккхаве, татха̄ни авитатха̄ни анан̃н̃атха̄ни. катама̄ни чатта̄ри? ‘идам̣ дуккха’нти, бхиккхаве, татхаметам̣ авитатхаметам̣ анан̃н̃атхамета’’нти (сам̣. ни. 5.1090) виттха̄ро. та̄ни ча бхагава̄ абхисамбуддхоти татха̄нам̣ абхисамбуддхатта̄ татха̄гатоти вуччати. абхисамбодхаттхо хи еттха гатасаддо.

апича джара̄маран̣асса джа̄типаччайасамбхӯтасамуда̄гатат̣т̣хо татхо авитатхо анан̃н̃атхо…пе… сан̇кха̄ра̄нам̣ авиджджа̄паччайасамбхӯтасамуда̄гатат̣т̣хо татхо авитатхо анан̃н̃атхо. татха̄ авиджджа̄йа сан̇кха̄ра̄нам̣ паччайат̣т̣хо татхо авитатхо анан̃н̃атхо…пе… джа̄тийа̄ джара̄маран̣асса паччайат̣т̣хо татхо авитатхо анан̃н̃атхо. там̣ саббам̣ бхагава̄ абхисамбуддхо. тасма̄пи татха̄нам̣ абхисамбуддхатта̄ татха̄гато. евам̣ татхадхамме йа̄тха̄вато абхисамбуддхоти татха̄гато.

катхам̣ татхадассита̄йа татха̄гато? бхагава̄ йам̣ садеваке локе…пе… садеваманусса̄йа апарима̄н̣а̄су локадха̄тӯсу апарима̄н̣а̄нам̣ сатта̄нам̣ чаккхудва̄ре а̄па̄тхам̣ а̄гаччхантам̣ рӯпа̄рамман̣ам̣ на̄ма аттхи, там̣ сабба̄ка̄рена джа̄на̄ти пассати. евам̣ джа̄ната̄ пассата̄ ча тена там̣ ит̣т̣ха̄нит̣т̣ха̄дивасена ва̄ дит̣т̣хасутамутавин̃н̃а̄тесу лаббхама̄накападавасена ва̄ ‘‘катамам̣ там̣ рӯпам̣ рӯпа̄йатанам̣? йам̣ рӯпам̣ чатуннам̣ маха̄бхӯта̄нам̣ упа̄да̄йа ван̣н̣анибха̄ санидассанам̣ саппат̣игхам̣ нӣлам̣ пӣтака’’нтиа̄дина̄ (дха. са. 616) найена анекехи на̄мехи терасахи ва̄рехи двипан̃н̃а̄са̄йа найехи вибхаджджама̄нам̣ татхамева хоти, витатхам̣ наттхи. еса найо сотадва̄ра̄дӣсупи а̄па̄тхама̄гаччхантесу садда̄дӣсу. вуттампи четам̣ бхагавата̄ ‘‘йам̣, бхиккхаве, садевакасса локасса…пе… садеваманусса̄йа дит̣т̣хам̣ сутам̣ мутам̣ вин̃н̃а̄там̣ паттам̣ парийеситам̣ анувичаритам̣ манаса̄, тамахам̣ джа̄на̄ми, тамахам̣ аббхан̃н̃а̄сим̣, там̣ татха̄гатасса видитам̣, там̣ татха̄гато на упат̣т̣ха̄сӣ’’ти (а. ни. 4.24). евам̣ татхадассита̄йа татха̄гато. таттха татхадассӣаттхе татха̄гатоти падасамбхаво ведитаббо.

катхам̣ татхава̄дита̄йа татха̄гато? йам̣ раттим̣ бхагава̄ бодхиман̣д̣е апара̄джитапаллан̇ке нисинно чатуннам̣ ма̄ра̄нам̣ маттхакам̣ маддитва̄ ануттарам̣ самма̄самбодхим̣ абхисамбуддхо, йан̃ча раттим̣ йамакаса̄ла̄намантаре анупа̄дисеса̄йа нибба̄надха̄туйа̄ паринибба̄йи, еттхантаре пан̃чачатта̄лӣсавассапарима̄н̣е ка̄ле пат̣хамабодхийа̄пи маджджхимабодхийа̄пи паччхимабодхийа̄пи йам̣ бхагавата̄ бха̄ситам̣ суттам̣ геййам̣…пе… ведаллам̣, там̣ саббам̣ аттхато ча бйан̃джанато ча анаваджджам̣ анупаваджджам̣ анӯнаманадхикам̣ сабба̄ка̄рапарипун̣н̣ам̣ ра̄гамаданиммаданам̣ досамохамаданиммаданам̣, наттхи таттха ва̄лаггаматтампи паккхалитам̣, саббам̣ там̣ екамуддика̄йа лан̃чхитам̣ вийа, екана̄л̣ика̄йа митам̣ вийа, екатула̄йа тулитам̣ вийа, ча татхамева хоти. йатха̄ха ‘‘йан̃ча, чунда, раттим̣ татха̄гато ануттарам̣ самма̄самбодхим̣ абхисамбуджджхати, йан̃ча раттим̣ анупа̄дисеса̄йа нибба̄надха̄туйа̄ паринибба̄йати, йам̣ етасмим̣ антаре бха̄сати лапати ниддисати, саббам̣ там̣ татхамева хоти, но ан̃н̃атха̄. тасма̄ ‘татха̄гато’ти вуччатӣ’’ти (дӣ. ни. 3.188). гадааттхо хи еттха гатасаддо. евам̣ татхава̄дита̄йа татха̄гато.

апича а̄гаданам̣ а̄гадо, вачананти аттхо. татхо авипарӣто а̄гадо асса̄ти дака̄расса така̄рам̣ катва̄ татха̄гатоти еваметасмим̣ аттхе падасиддхи ведитабба̄.

катхам̣ татха̄ка̄рита̄йа татха̄гато? бхагавато хи ва̄ча̄йа ка̄йо ануломети, ка̄йасса̄пи ва̄ча̄, тасма̄ йатха̄ва̄дӣ татха̄ка̄рӣ йатха̄ка̄рӣ татха̄ва̄дӣ ча хоти. евам̣бхӯтасса часса йатха̄ ва̄ча̄, ка̄йопи татха̄ гато паваттоти аттхо. йатха̄ ча ка̄йо, ва̄ча̄пи татха̄ гата̄ паватта̄ти татха̄гато. тенева̄ха – ‘‘йатха̄ва̄дӣ, бхиккхаве, татха̄гато татха̄ка̄рӣ, йатха̄ка̄рӣ татха̄ва̄дӣ. ити йатха̄ва̄дӣ татха̄ка̄рӣ, йатха̄ка̄рӣ татха̄ва̄дӣ. тасма̄ ‘татха̄гато’ти вуччатӣ’’ти. евам̣ татха̄ка̄рита̄йа татха̄гато.

катхам̣ абхибхаванат̣т̣хена татха̄гато? упари бхаваггам̣ хет̣т̣ха̄ авӣчим̣ парийантам̣ катва̄ тирийам̣ апарима̄н̣а̄су локадха̄тӯсу саббасатте абхибхавати сӣлена сама̄дхина̄ пан̃н̃а̄йа вимуттийа̄ вимуттин̃а̄н̣адассанена, на тасса тула̄ ва̄ пама̄н̣ам̣ ва̄ аттхи, атуло аппамеййо ануттаро ра̄джа̄дхира̄джа̄ дева̄нам̣ атидево сакка̄нам̣ атисакко брахма̄нам̣ атибрахма̄. тена̄ха – ‘‘садеваке, бхиккхаве, локе…пе… садеваманусса̄йа татха̄гато абхибхӯ анабхибхӯто ан̃н̃адаттху дасо васаваттӣ. тасма̄ ‘татха̄гато’ти вуччатӣ’’ти (а. ни. 4.23).

таттхевам̣ падасиддхи ведитабба̄ – агадо вийа агадо. ко панеса? десана̄вила̄со чева пун̃н̃уссайо ча. тена хеса маха̄нубха̄во бхисакко дибба̄гадена саппе вийа саббапараппава̄дино садевакан̃ча локам̣ абхибхавати. ити саббалока̄бхибхаване татхо авипарӣто десана̄вила̄самайо чева пун̃н̃амайо ча агадо асса̄ти дака̄расса така̄рам̣ катва̄ татха̄гатоти ведитаббо. евам̣ абхибхаванат̣т̣хена татха̄гато.

апича татха̄йа гатотипи татха̄гато, татхам̣ гатотипи татха̄гатоти. гатоти авагато атӣто патто пат̣ипанноти аттхо. таттха сакалам̣ локам̣ тӣран̣апарин̃н̃а̄йа татха̄йа гато авагатоти татха̄гато, локасамудайам̣ паха̄напарин̃н̃а̄йа татха̄йа гато атӣтоти татха̄гато, локаниродхам̣ саччхикирийа̄йа татха̄йа гато паттоти татха̄гато, локаниродхага̄минипат̣ипадам̣ татхам̣ гато пат̣ипанноти татха̄гато. тена йам̣ вуттам̣ бхагавата̄ – ‘‘локо, бхиккхаве, татха̄гатена абхисамбуддхо, локасма̄ татха̄гато висам̣йутто. локасамудайо, бхиккхаве, татха̄гатена абхисамбуддхо, локасамудайо татха̄гатасса пахӣно. локаниродхо, бхиккхаве, татха̄гатена абхисамбуддхо локаниродхо татха̄гатасса саччхикато. локаниродхага̄минӣ пат̣ипада̄, бхиккхаве, татха̄гатена абхисамбуддха̄, локаниродхага̄минӣпат̣ипада̄ татха̄гатасса бха̄вита̄. йам̣, бхиккхаве, садевакасса локасса…пе… анувичаритам̣ манаса̄, саббам̣ там̣ татха̄гатена абхисамбуддхам̣. тасма̄ ‘татха̄гато’ти вуччатӣ’’ти (а. ни. 4.23). тасса евампи аттхо ведитаббо. идампи ча татха̄гатасса татха̄гатабха̄вадӣпане мукхаматтамева. сабба̄ка̄рена пана татха̄гатова татха̄гатасса татха̄гатабха̄вам̣ ван̣н̣еййа. йасма̄ пана саббабуддха̄ татха̄гатагун̣ена̄пи самасама̄, тасма̄ саббесам̣ васена татха̄гата̄нанти а̄ха.

араханта̄нанти килесехи а̄ракатта̄, арӣнам̣ ара̄нан̃ча хататта̄, паччайа̄дӣнам̣ арахатта̄, па̄пакаран̣е раха̄бха̄ва̄ татха̄гато арахам̣. а̄рака̄ хи со саббакилесехи сувидӯравидӯре т̣хито маггена сава̄сана̄нам̣ килеса̄нам̣ пахӣнатта̄ти арахам̣.

со тато а̄рака̄ на̄ма, йасса йена̄саман̇гита̄;

асаман̇гӣ ча досехи, на̄тхо тена̄рахам̣ мато.

те ча̄нена килеса̄райо маггена хата̄ти арӣнам̣ хататта̄пи арахам̣.

йасма̄ ра̄га̄дисан̇кха̄та̄, саббепи арайо хата̄;

пан̃н̃а̄саттхена на̄тхена, тасма̄пи арахам̣ мато.

йан̃четам̣ авиджджа̄бхаватан̣ха̄майана̄бхипун̃н̃а̄диабхисан̇кха̄ра̄нам̣ джара̄маран̣анеми а̄савасамудайамайена аккхена виджджхитва̄ тибхаваратхе сама̄йоджитам̣ ана̄дика̄лаппаваттам̣ сам̣са̄рачаккам̣, тасса̄нена бодхиман̣д̣е вӣрийапа̄дехи сӣлапатхавийам̣ патит̣т̣ха̄йа саддха̄хаттхена каммаккхайакарам̣ н̃а̄н̣апхарасум̣ гахетва̄ саббе ара̄ хата̄ти ара̄нам̣ хататта̄пи арахам̣.

ара̄ сам̣са̄рачаккасса, хата̄ н̃а̄н̣а̄сина̄ йато;

локана̄тхена тенеса, араханти павуччати.

аггадаккхин̣еййатта̄ ча чӣвара̄дипаччайе арахати пӯджа̄висесан̃ча. тенева ча уппанне татха̄гате йе кечи махесаккха̄ деваманусса̄, на те ан̃н̃аттха пӯджам̣ каронти. татха̄ хи брахма̄ сахампати синеруматтена ратанада̄мена татха̄гатам̣ пӯджеси, йатха̄балан̃ча ан̃н̃е дева̄ манусса̄ ча бимбиса̄ракосалара̄джа̄дайо. париниббутампи ча бхагавантам̣ уддисса чханнавутикот̣идханам̣ виссаджджетва̄ асокамаха̄ра̄джа̄ сакаладжамбудӣпе чатура̄сӣти виха̄расахасса̄ни патит̣т̣ха̄песи, ко пана ва̄до ан̃н̃есам̣ пӯджа̄висеса̄нанти паччайа̄дӣнам̣ арахатта̄пи арахам̣.

пӯджа̄висесам̣ саха паччайехи, йасма̄ айам̣ арахати локана̄тхо;

аттха̄нурӯпам̣ араханти локе, тасма̄ джино арахати на̄маметам̣.

йатха̄ ча локе йе кечи пан̣д̣итама̄нино ба̄ла̄ асилокабхайена рахо па̄пам̣ каронти, евамеса на када̄чи каротӣти па̄пакаран̣е раха̄бха̄ватопи арахам̣.

йасма̄ наттхи рахо на̄ма, па̄пакаммесу та̄дино;

раха̄бха̄вена тенеса, арахам̣ ити виссуто.

евам̣ саббатха̄пи –

а̄ракатта̄ хататта̄ ча, килеса̄рӣна со муни;

хатасам̣са̄рачакка̄ро, паччайа̄дӣна ча̄рахо;

на рахо кароти па̄па̄ни, арахам̣ тена вуччатӣти.

йасма̄ пана саббабуддха̄ арахаттагун̣ена̄пи самасама̄, тасма̄ саббесам̣ васена ‘‘араханта̄на’’нти а̄ха.

самма̄самбуддха̄нанти самма̄ са̄ман̃ча саббадхамма̄нам̣ буддхатта̄ самма̄самбуддхо. татха̄ хеса саббадхамме самма̄ самбуддхо, абхин̃н̃еййе дхамме абхин̃н̃еййато буддхо, парин̃н̃еййе дхамме парин̃н̃еййато, паха̄таббе дхамме паха̄таббато, саччхика̄таббе дхамме саччхика̄таббато, бха̄ветаббе дхамме бха̄ветаббато. тенева̄ха –

‘‘абхин̃н̃еййам̣ абхин̃н̃а̄там̣, бха̄ветаббан̃ча бха̄витам̣;

паха̄таббам̣ пахӣнам̣ ме, тасма̄ буддхосми бра̄хман̣а̄’’ти. (ма. ни. 2.399; су. ни. 563);

атха ва̄ чаккху дуккхасаччам̣, тасса мӯлака̄ран̣абха̄вена самут̣т̣ха̄пика̄ пуриматан̣ха̄ самудайасаччам̣, убхиннам̣ аппаватти ниродхасаччам̣, ниродхаппаджа̄нана̄ пат̣ипада̄ маггасаччанти евам̣ екекападуддха̄рена̄пи саббадхамме самма̄ са̄ман̃ча буддхо. еса найо сотагха̄надживха̄ка̄йаманесу. етенева найена рӯпа̄дӣни чха а̄йатана̄ни, чаккхувин̃н̃а̄н̣а̄дайо чха вин̃н̃а̄н̣ака̄йа̄, чаккхусампхасса̄дайо чха пхасса̄, чаккхусампхассаджа̄дайо чха ведана̄, рӯпасан̃н̃а̄дайо чха сан̃н̃а̄, рӯпасан̃четана̄дайо чха четана̄, рӯпатан̣ха̄дайо чха тан̣ха̄ка̄йа̄, рӯпавитакка̄дайо чха витакка̄, рӯпавича̄ра̄дайо чха вича̄ра̄, рӯпаккхандха̄дайо пан̃чаккхандха̄, даса касин̣а̄ни, даса ануссатийо, уддхума̄такасан̃н̃а̄дивасена даса сан̃н̃а̄, кеса̄дайо дваттим̣са̄ка̄ра̄, два̄даса̄йатана̄ни, ат̣т̣ха̄раса дха̄туйо, ка̄мабхава̄дайо нава бхава̄, пат̣хама̄дӣни чатта̄ри джха̄на̄ни, метта̄бха̄вана̄дайо чатассо аппаман̃н̃а̄, чатассо арӯпасама̄паттийо, пат̣иломато джара̄маран̣а̄дӣни, ануломато авиджджа̄дӣни пат̣иччасамуппа̄дан̇га̄ни ча йоджетабба̄ни. татра̄йам̣ екападайоджана̄ – джара̄маран̣ам̣ дуккхасаччам̣, джа̄ти самудайасаччам̣, убхиннам̣ ниссаран̣ам̣ ниродхасаччам̣, ниродхаппаджа̄нана̄ пат̣ипада̄ маггасаччанти евам̣ екекападуддха̄рена саббадхамме самма̄ са̄ман̃ча буддхо анубуддхо пат̣ивиддхо. йам̣ ва̄ пана кин̃чи аттхи неййам̣ на̄ма, саббасса самма̄ самбуддхатта̄ вимоккхантикан̃а̄н̣авасена самма̄самбуддхо. тасса пана вибха̄го упари а̄ви бхависсатӣти. йасма̄ пана саббабуддха̄ самма̄самбуддхагун̣ена̄пи самасама̄, тасма̄ саббесам̣ васена ‘‘самма̄самбуддха̄на’’нти а̄ха.

38. ида̄ни парийантапа̄рисуддхиапарийантапа̄рисуддхисӣладвайе екекамева сӣлам̣ пан̃чадха̄ бхиндитва̄ дассетум̣ аттхи сӣлам̣ парийантам̣, аттхи сӣлам̣ апарийантантиа̄дима̄ха. итаресу пана тӣсу сӣлесу татха̄видхо бхедо наттхӣти. таттха ла̄бхапарийантанти ла̄бхена парийанто бхедо етасса̄ти ла̄бхапарийантам̣. евам̣ сеса̄нипи. йасоти панеттха парива̄ро. идха̄ти имасмим̣ локе. екаччоти еко. ла̄бхахетӯти ла̄бхойева хету ла̄бхахету, тасма̄ ла̄бхахетутоти вуттам̣ хоти. хетваттхе ниссаккавачанам̣. ‘‘ла̄бхапаччайа̄ ла̄бхака̄ран̣а̄’’ти тассева вевачанам̣. хетумева хи пат̣ичча етам̣ пхаламетӣти паччайоти ча, пхалуппаттим̣ ка̄райатӣти ка̄ран̣анти ча вуччати.

йатха̄сама̄диннанти йам̣ йам̣ сама̄диннам̣ гахитам̣. вӣтиккаматӣти аджджха̄чарати. еварӯпа̄нӣти евам̣сабха̄ва̄ни, вуттаппака̄ра̄нӣти адхиппа̄йо. сӣла̄нӣти гахат̣т̣хасӣла̄ни ва̄ хонту паббаджитасӣла̄ни ва̄, йесам̣ а̄димхи ва̄ анте ва̄ екам̣ бхиннам̣, та̄ни парийанте чхиннаса̄т̣ако вийа кхан̣д̣а̄ни. йесам̣ вемаджджхе екам̣ бхиннам̣, та̄ни маджджхе винивиддхаса̄т̣ако вийа чхидда̄ни. йесам̣ пат̣ипа̄т̣ийа̄ две ва̄ тӣн̣и ва̄ бхинна̄ни, та̄ни пит̣т̣хийа̄ ва̄ куччхийа̄ ва̄ ут̣т̣хитена дӣгхават̣т̣а̄дисан̣т̣ха̄нена висабха̄гаван̣н̣ена ка̄л̣аратта̄дӣнам̣ ан̃н̃атарасарӣраван̣н̣а̄ га̄вӣ вийа сабала̄ни. йесам̣ антарантара̄ екека̄ни бхинна̄ни, та̄ни антарантара̄ висабха̄гаван̣н̣абиндувичитра̄ га̄вӣ вийа камма̄са̄ни. ависесена ва̄ сабба̄нипи саттавидхена метхунасам̣йогена кодхӯпана̄ха̄дӣхи ча па̄падхаммехи упахататта̄ кхан̣д̣а̄ни чхидда̄ни сабала̄ни камма̄са̄нӣти. та̄нийева тан̣ха̄да̄сабйато мочетва̄ бхуджиссабха̄ва̄каран̣ена на бхуджисса̄ни. буддха̄дӣхи вин̃н̃ӯхи на пасаттхатта̄ на вин̃н̃уппасаттха̄ни. тан̣ха̄дит̣т̣хӣхи пара̄мат̣т̣хатта̄, кеначи ва̄ ‘‘айам̣ те сӣлесу досо’’ти пара̄мат̣т̣хум̣ саккун̣еййата̄йа пара̄мат̣т̣ха̄ни. упача̄расама̄дхим̣ аппана̄сама̄дхим̣ ва̄, атха ва̄ маггасама̄дхим̣ пхаласама̄дхим̣ ва̄ на сам̣ваттайантӣти асама̄дхисам̣ваттаника̄ни. на сама̄дхисам̣ваттаника̄нӣтипи па̄т̣хо.

кечи пана ‘‘кхан̣д̣а̄нӣти кусала̄нам̣ дхамма̄нам̣ аппатит̣т̣ха̄бхӯтатта̄, чхидда̄нӣтипи евам̣. сабала̄нӣти виван̣н̣акаран̣атта̄, камма̄са̄нӣтипи евам̣. на бхуджисса̄нӣти тан̣ха̄да̄сабйам̣ гататта̄. на вин̃н̃уппасаттха̄нӣти кусалехи гарахитатта̄. пара̄мат̣т̣ха̄нӣти тан̣ха̄йа гахитатта̄. асама̄дхисам̣ваттаника̄нӣти виппат̣иса̄раваттхубхӯтатта̄’’ти еваматтхам̣ ван̣н̣айанти.

на авиппат̣иса̄раваттхука̄нӣти виппат̣иса̄ра̄вахатта̄ авиппат̣иса̄расса патит̣т̣ха̄ на хонтӣти аттхо. на па̄моджджаваттхука̄нӣти авиппат̣иса̄раджа̄йа дуббалапӣтийа̄ на ваттхубхӯта̄ни тасса̄ ана̄вахатта̄. евам̣ сесесупи йоджана̄ ка̄табба̄. на пӣтиваттхука̄нӣти дуббалапӣтиджа̄йа балавапӣтийа̄ на ваттхубхӯта̄ни. на пассаддхиваттхука̄нӣти балавапӣтиджа̄йа ка̄йачиттапассаддхийа̄ на ваттхубхӯта̄ни. на сукхаваттхука̄нӣти пассаддхиджасса ка̄йикачетасикасукхасса на ваттхубхӯта̄ни. на сама̄дхиваттхука̄нӣти сукхаджасса сама̄дхисса на ваттхубхӯта̄ни. на йатха̄бхӯтан̃а̄н̣адассанаваттхука̄нӣти сама̄дхипадат̣т̣ха̄насса йатха̄бхӯтан̃а̄н̣адассанасса на ваттхубхӯта̄ни.

на екантаниббида̄йа̄тиа̄дӣсу на-ка̄рамева а̄харитва̄ ‘‘на вира̄га̄йа̄’’тиа̄дина̄ найена сесападехипи йоджетаббам̣. на вира̄га̄йа̄тиа̄дӣсу санака̄ро ва̄ па̄т̣хо. таттха екантаниббида̄йа̄ти екантена ват̣т̣е ниббинданаттха̄йа на сам̣ваттантӣти самбандхо. евам̣ сесесупи йоджетаббам̣. вира̄га̄йа̄ти ват̣т̣е вираджджанаттха̄йа. ниродха̄йа̄ти ват̣т̣асса ниродханаттха̄йа. упасама̄йа̄ти ниродхитасса пуна ануппаттивасена ват̣т̣асса упасаманаттха̄йа. абхин̃н̃а̄йа̄ти ват̣т̣асса абхиджа̄нанаттха̄йа. самбодха̄йа̄ти килесанидда̄вигамена ват̣т̣ато пабуджджханаттха̄йа. нибба̄на̄йа̄ти аматанибба̄наттха̄йа.

йатха̄сама̄диннам̣ сиккха̄падам̣ вӣтиккама̄йа̄ти йатха̄сама̄диннасса сиккха̄падасса вӣтиккаманаттха̄йа. вибхаттивипалла̄савасена панеттха упайогавачанам̣ катам̣. читтампи на уппа̄детӣти читтуппа̄дасуддхийа̄ сӣласса ативисуддхабха̄вадассанаттхам̣ вуттам̣, на пана читтуппа̄даматтена сӣлам̣ бхиджджати. ким̣ со вӣтиккамиссатӣти киматтхам̣ вӣтиккамам̣ кариссати, нева вӣтиккамам̣ кариссатӣти аттхо. акхан̣д̣а̄нӣтиа̄дӣни хет̣т̣ха̄ вуттапат̣ипаккханайена ведитабба̄ни. на кхан̣д̣а̄нӣтипи па̄т̣хо. ‘‘екантаниббида̄йа̄’’тиа̄дӣсу екантена ват̣т̣е ниббинданаттха̄йа̄тиа̄дина̄ найена йоджетаббам̣. еттха пана ниббида̄йа̄ти випассана̄. вира̄га̄йа̄ти магго. ниродха̄йа упасама̄йа̄ти нибба̄нам̣. абхин̃н̃а̄йа самбодха̄йа̄ти магго. нибба̄на̄йа̄ти нибба̄намева. екасмим̣ т̣ха̄не випассана̄, двӣсу магго, тӣсу нибба̄нам̣ вуттанти евам̣ аваттха̄накатха̄ ведитабба̄. парийа̄йена пана сабба̄нипета̄ни маггавевачана̄нипи нибба̄навевачана̄нипи хонтийева.

39. ида̄ни парийанта̄парийантавасена виджджама̄напабхедам̣ дассетва̄ пуна дхаммавасена джа̄тивасена паччайавасена сампайуттавасена сӣласса пабхедам̣ дассетум̣ ким̣ сӣлантиа̄дима̄ха. таттха самут̣т̣ха̄ти етена̄ти самут̣т̣ха̄нам̣. паччайассетам̣ на̄мам̣. ким̣ самут̣т̣ха̄намасса̄ти ким̣самут̣т̣ха̄нам̣. катинам̣ дхамма̄нам̣ самодха̄нам̣ самава̄йо асса̄ти катидхаммасамодха̄нам̣.

четана̄ сӣланти па̄н̣а̄типа̄та̄дӣхи вирамантасса, ваттапат̣ипаттим̣ ва̄ пӯрентасса четана̄. четасикам̣ сӣланти па̄н̣а̄типа̄та̄дӣхи вирамантасса вирати. апича четана̄ сӣлам̣ на̄ма па̄н̣а̄типа̄та̄дӣни паджахантасса саттакаммапатхачетана̄. четасикам̣ сӣлам̣ на̄ма ‘‘абхиджджхам̣ локе паха̄йа вигата̄бхиджджхена четаса̄ вихаратӣ’’тиа̄дина̄ (дӣ. ни. 1.217) найена вутта̄ анабхиджджха̄абйа̄па̄дасамма̄дит̣т̣хидхамма̄. сам̣варо сӣланти еттха пан̃чавидхо сам̣варо ведитаббо – па̄тимоккхасам̣варо, сатисам̣варо, н̃а̄н̣асам̣варо, кхантисам̣варо, вӣрийасам̣вароти. таттха ‘‘имина̄ па̄тимоккхасам̣варена упето хоти самупето’’ти (вибха. 511) айам̣ па̄тимоккхасам̣варо. ‘‘раккхати чаккхундрийам̣, чаккхундрийе сам̣варам̣ а̄паджджатӣ’’ти (дӣ. ни. 1.213; ма. ни. 1.295; сам̣. ни. 4.239; а. ни. 3.16) айам̣ сатисам̣варо.

‘‘йа̄ни сота̄ни локасмим̣, (аджита̄ти бхагава̄;)

сати тесам̣ нива̄ран̣ам̣;

сота̄нам̣ сам̣варам̣ брӯми, пан̃н̃а̄йете пидхӣйаре’’ти. (су. ни. 1041) –

айам̣ н̃а̄н̣асам̣варо. паччайапат̣исеванампи еттхева самодха̄нам̣ гаччхати. йо пана̄йам̣ ‘‘кхамо хоти сӣтасса ун̣хасса̄’’тиа̄дина̄ (ма. ни. 1.24; а. ни. 4.114; 6.58) найена а̄гато, айам̣ кхантисам̣варо на̄ма. йо ча̄йам̣ ‘‘уппаннам̣ ка̄мавитаккам̣ на̄дхива̄сетӣ’’тиа̄дина̄ (ма. ни. 1.26; а. ни. 4.114; 6.58) найена а̄гато, айам̣ вӣрийасам̣варо на̄ма. а̄джӣвапа̄рисуддхипи еттхева самодха̄нам̣ гаччхати. ити айам̣ пан̃чавидхопи сам̣варо, йа̄ ча па̄пабхӣрука̄нам̣ кулапутта̄нам̣ сампаттаваттхуто вирати, саббаметам̣ сам̣варасӣланти ведитаббам̣. авӣтиккамо сӣланти сама̄диннасӣласса ка̄йикава̄часико авӣтиккамо. идам̣ та̄ва ким̣ сӣланти пан̃хасса виссаджджанам̣.

кати сӣла̄нӣти пан̃хасса виссаджджане кусаласӣлам̣ акусаласӣлам̣ абйа̄катасӣланти еттха йасма̄ локе тесам̣ тесам̣ сатта̄нам̣ пакати сӣланти вуччати, йам̣ сандха̄йа ‘‘айам̣ сукхасӣло, айам̣ дуккхасӣло, айам̣ калахасӣло, айам̣ ман̣д̣анасӣло’’ти бхан̣анти. тасма̄ тена парийа̄йена аттхуддха̄равасена акусаласӣламапи сӣланти вуттам̣. там̣ пана ‘‘сутва̄на сам̣варе пан̃н̃а̄’’ти (пат̣и. ма. 1.37) вачанато идха̄дхиппетасӣлам̣ на хотӣти.

йасма̄ пана четана̄дибхедасса сӣласса сампайуттачиттам̣ самут̣т̣ха̄нам̣, тасма̄ кусалачиттасамут̣т̣ха̄нам̣ кусаласӣлантиа̄дима̄ха.

сам̣варасамодха̄нам̣ сӣланти сам̣варасампайуттакхандха̄. те хи сам̣варена сама̄гата̄ миссӣбхӯта̄ти сам̣варасамодха̄нанти вутта̄. евам̣ авӣтиккамасамодха̄нам̣ сӣлампи ведитаббам̣. татха̄бха̄ве джа̄тачетана̄ самодха̄нам̣ сӣланти сам̣варабха̄ве авӣтиккамабха̄ве джа̄тачетана̄сампайутта̄ кхандха̄. йасма̄ ча тӣсупи четесу там̣сампайутта̄ дхамма̄ адхиппета̄, тасма̄ четана̄самодха̄нена четасика̄нампи сан̇гахитатта̄ четасикасамодха̄насӣлам̣ висум̣ на ниддит̣т̣ханти ведитаббам̣. хет̣т̣ха̄ четана̄дайо дхамма̄ ‘‘сӣла’’нти вутта̄. на кевалам̣ те ева сӣлам̣, там̣сампайутта̄ дхамма̄пи сӣламева̄ти дассанаттхам̣ айам̣ тико вуттоти ведитаббо.

40. ида̄ни йасма̄ четана̄четасика̄ сам̣вара̄вӣтиккама̄йева хонти на висум̣, тасма̄ сам̣вара̄вӣтиккамейева йа̄ва арахаттамагга̄ са̄дха̄ран̣аккамена йодженто па̄н̣а̄типа̄там̣ сам̣варат̣т̣хена сӣлам̣, авӣтиккамат̣т̣хена сӣлантиа̄дима̄ха. па̄н̣а̄типа̄та̄ вераман̣иа̄дайо хи йасма̄ аттано аттано паччанӣкам̣ сам̣варанти, там̣ на вӣтиккаманти ча, тасма̄ сам̣варан̣ато авӣтиккаманато ча сам̣варат̣т̣хена сӣлам̣ авӣтиккамат̣т̣хена сӣлам̣ на̄ма хоти. таттха па̄н̣а̄типа̄там̣ сам̣варат̣т̣хена̄ти па̄н̣а̄типа̄тасса пидаханат̣т̣хена сӣлам̣. ким̣ там̣? па̄н̣а̄типа̄та̄ вераман̣ӣ. са̄ ча там̣ сам̣варантӣйева там̣ на вӣтиккаматӣти авӣтиккамат̣т̣хена сӣлам̣. евамева адинна̄да̄на̄ вераман̣иа̄дайо анабхиджджха̄абйа̄па̄дасамма̄дит̣т̣хийо йоджетабба̄.

па̄н̣а̄типа̄тантиа̄дӣсу пана дасасу акусалакаммапатхесу па̄н̣асса атипа̄то па̄н̣а̄типа̄то. па̄н̣авадхо па̄н̣агха̄тоти вуттам̣ хоти. па̄н̣оти четтха воха̄рато сатто, параматтхато джӣвитиндрийам̣. тасмим̣ пана па̄н̣е па̄н̣асан̃н̃ино джӣвитиндрийупаччхедакаупаккамасамут̣т̣ха̄пика̄ ка̄йавачӣдва̄ра̄нам̣ ан̃н̃атарадва̄раппаватта̄ вадхакачетана̄ па̄н̣а̄типа̄то. со гун̣авирахитесу тираччха̄нагата̄дӣсу па̄н̣есу кхуддаке па̄н̣е аппаса̄ваджджо, маха̄сарӣре маха̄са̄ваджджо. касма̄? пайогамахантата̄йа. пайогасаматтепи ваттхумахантата̄йа. гун̣авантесу манусса̄дӣсу аппагун̣е па̄н̣е аппаса̄ваджджо, маха̄гун̣е маха̄са̄ваджджо. сарӣрагун̣а̄нам̣ пана самабха̄ве сати килеса̄нам̣ упаккама̄нан̃ча мудута̄йа аппаса̄ваджджо, тиббата̄йа маха̄са̄ваджджоти ведитаббо. тасса пан̃ча самбха̄ра̄ – па̄н̣о, па̄н̣асан̃н̃ита̄, вадхакачиттам̣, упаккамо, тена маран̣анти.

адиннасса а̄да̄нам̣ адинна̄да̄нам̣, парасам̣харан̣ам̣, тхеййам̣, чорика̄ти вуттам̣ хоти. таттха адиннанти парапариггахитам̣, йаттха паро йатха̄ка̄мака̄ритам̣ а̄паджджанто адан̣д̣а̄рахо анупаваджджо ча хоти, тасмим̣ парапариггахите парапариггахитасан̃н̃ино тада̄да̄йакаупаккамасамут̣т̣ха̄пика̄ ка̄йавачӣдва̄ра̄нам̣ ан̃н̃атарадва̄раппаватта̄ тхеййачетана̄ адинна̄да̄нам̣. там̣ хӣне парасантаке аппаса̄ваджджам̣, пан̣ӣте маха̄са̄ваджджам̣. касма̄? ваттхупан̣ӣтата̄йа. ваттхусаматте сати гун̣а̄дхика̄нам̣ сантаке ваттхусмим̣ маха̄са̄ваджджам̣, там̣ там̣ гун̣а̄дхикам̣ упа̄да̄йа тато тато хӣнагун̣асса сантаке ваттхусмим̣ аппаса̄ваджджам̣. тасса пан̃ча самбха̄ра̄ – парапариггахитам̣, парапариггахитасан̃н̃ита̄ тхеййачиттам̣, упаккамо, тена харан̣анти.

ка̄месӯти метхунасама̄ча̄ресу. миччха̄ча̄роти екантаниндито ла̄мака̄ча̄ро. лаккхан̣ато пана асаддхамма̄дхиппа̄йена ка̄йадва̄раппаватта̄ агаманӣйат̣т̣ха̄навӣтиккамачетана̄ ка̄месу миччха̄ча̄ро.

таттха агаманӣйат̣т̣ха̄нам̣ на̄ма пуриса̄нам̣ та̄ва ма̄тураккхита̄, питураккхита̄, ма̄та̄питураккхита̄, бха̄тураккхита̄, бхагинираккхита̄, н̃а̄тираккхита̄, готтараккхита̄, дхаммараккхита̄, са̄раккха̄, сапаридан̣д̣а̄ти ма̄тураккхита̄дайо даса, дханаккӣта̄, чхандава̄синӣ, бхогава̄синӣ, пат̣ава̄синӣ, одапаттакинӣ, обхатачумбат̣а̄, да̄сӣ ча, бхарийа̄ ча, каммака̄рӣ ча бхарийа̄ ча, дхаджа̄хат̣а̄ мухуттика̄ти дханаккӣта̄дайо даса̄ти вӣсати иттхийо. иттхӣсу пана двиннам̣ са̄раккхасапаридан̣д̣а̄нам̣ дасаннан̃ча дханаккӣта̄дӣнанти два̄дасаннам̣ иттхӣнам̣ ан̃н̃е пуриса̄, идам̣ агаманӣйат̣т̣ха̄нам̣ на̄ма.

со панеса миччха̄ча̄ро сӣла̄дигун̣арахите агаманӣйат̣т̣ха̄не аппаса̄ваджджо, сӣла̄дигун̣асампанне маха̄са̄ваджджо. тасса чатта̄ро самбха̄ра̄ – агаманӣйаваттху, тасмим̣ севаначиттам̣, севанапайого, маггенамаггапат̣ипаттиадхива̄сананти.

муса̄ти висам̣ва̄данапуреккха̄расса аттхабхан̃джако вачӣпайого, ка̄йапайого ва̄. висам̣ва̄дана̄дхиппа̄йена панасса парависам̣ва̄дакака̄йавачӣпайогасамут̣т̣ха̄пика̄ четана̄ муса̄ва̄до. апаро найо – муса̄ти абхӯтам̣ атаччхам̣ ваттху. ва̄доти тасса бхӯтато таччхато вин̃н̃а̄панам̣. лаккхан̣ато пана ататхам̣ ваттхум̣ татхато парам̣ вин̃н̃а̄петука̄масса татха̄вин̃н̃аттисамут̣т̣ха̄пика̄ четана̄ муса̄ва̄до. со йаматтхам̣ бхан̃джати, тасса аппата̄йа аппаса̄ваджджо, махантата̄йа маха̄са̄ваджджо. апича гахат̣т̣ха̄нам̣ аттано сантакам̣ ада̄тука̄мата̄йа наттхӣтиа̄динайаппаватто аппаса̄ваджджо, саккхина̄ хутва̄ аттхабхан̃джанаттхам̣ вутто маха̄са̄ваджджо. паббаджита̄нам̣ аппакампи телам̣ ва̄ саппим̣ ва̄ лабхитва̄ хаса̄дхиппа̄йена ‘‘аджджа га̄ме телам̣ надӣ ман̃н̃е сандатӣ’’ти пӯран̣акатха̄найена паватто аппаса̄ваджджо, адит̣т̣хам̣йева пана дит̣т̣хантиа̄дина̄ найена ваданта̄нам̣ маха̄са̄ваджджо. тасса чатта̄ро самбха̄ра̄ – ататхам̣ ваттху, висам̣ва̄даначиттам̣, таджджо ва̄йа̄мо, парасса тадаттхавиджа̄нананти.

йа̄йа ва̄ча̄йа йасса там̣ ва̄чам̣ бха̄сати, тасса хадайе аттано пийабха̄вам̣, парасса ча сун̃н̃абха̄вам̣ кароти, са̄ писун̣а̄ ва̄ча̄. йа̄йа пана атта̄нампи парампи пхарусам̣ кароти, йа̄ ва̄ча̄ сайампи пхаруса̄ нева кан̣н̣асукха̄ на хадайасукха̄ ва̄, айам̣ пхаруса̄ ва̄ча̄. йена сампхам̣ палапати нираттхакам̣, со сампхаппала̄по. тесам̣ мӯлабхӯта̄ четана̄пи писун̣а̄ва̄ча̄дина̄мамева лабхати. са̄ ева ча идха адхиппета̄ти.

таттха сам̣килит̣т̣хачиттасса паресам̣ ва̄ бхеда̄йа аттано пийакамйата̄йа ва̄ ка̄йавачӣпайогасамут̣т̣ха̄пика̄ четана̄ писун̣а̄ ва̄ча̄. са̄ йасса бхедам̣ кароти, тасса аппагун̣ата̄йа аппаса̄ваджджа̄, маха̄гун̣ата̄йа маха̄са̄ваджджа̄. тасса̄ чатта̄ро самбха̄ра̄ – бхиндитаббо паро, ‘‘ити име на̄на̄ бхависсантӣ’’ти бхедапуреккха̄рата̄ ва̄ ‘‘ити ахам̣ пийо бхависса̄ми висса̄сико’’ти пийакамйата̄ ва̄, таджджо ва̄йа̄мо, тасса тадаттхавиджа̄нананти. паре пана абхинне каммапатхабхедо наттхи, бхиннейева хоти.

парасса маммаччхедакака̄йавачӣпайогасамут̣т̣ха̄пика̄ екантапхарусачетана̄ пхаруса̄ ва̄ча̄. маммаччхедакопи пана пайого читтасан̣хата̄йа пхаруса̄ ва̄ча̄ на хоти. ма̄та̄питаро хи када̄чи путтаке евампи ваданти ‘‘чора̄ во кхан̣д̣а̄кхан̣д̣икам̣ каронтӯ’’ти. уппалапаттампи ча несам̣ упари патантам̣ на иччханти. а̄чарийупаджджха̄йа̄ ча када̄чи нисситаке евам̣ ваданти ‘‘ким̣ име ахирика̄ аноттаппино, ниддхаматха не’’ти. атха ча несам̣ а̄гама̄дхигамасампаттим̣ иччханти. йатха̄ ча читтасан̣хата̄йа пхаруса̄ ва̄ча̄ на хоти, евам̣ вачанасан̣хата̄йа апхаруса̄ ва̄ча̄пи на хоти. на хи ма̄ра̄петука̄масса ‘‘имам̣ сукхам̣ сайа̄петха̄’’ти вачанам̣ апхаруса̄ ва̄ча̄ хоти, читтапхарусата̄йа панеса̄ пхаруса̄ ва̄ча̄ва. са̄ йам̣ сандха̄йа паваттита̄, тасса аппагун̣ата̄йа аппаса̄ваджджа̄, маха̄гун̣ата̄йа маха̄са̄ваджджа̄. тасса̄ тайо самбха̄ра̄ – аккоситаббо паро, купитачиттам̣, аккосана̄ти.

анаттхавин̃н̃а̄пика̄ ка̄йавачӣпайогасамут̣т̣ха̄пика̄ акусалачетана̄ сампхаппала̄по. со а̄севанамандата̄йа аппаса̄ваджджо, а̄севанамахантата̄йа маха̄са̄ваджджо. тасса две самбха̄ра̄ – бха̄ратайуддхасӣта̄харан̣а̄динираттхакакатха̄пуреккха̄рата̄, татха̄рӯпикатха̄катханан̃ча̄ти. паре пана там̣ катхам̣ аган̣ханте каммапатхабхедо наттхи, парена сампхаппала̄пе гахитейева хоти.

абхиджджха̄йатӣти абхиджджха̄, парабхан̣д̣а̄бхимукхӣ хутва̄ таннинната̄йа паваттатӣти аттхо. са̄ ‘‘ахо вата идам̣ мамасса̄’’ти евам̣ парабхан̣д̣а̄бхиджджха̄йаналаккхан̣а̄, адинна̄да̄нам̣ вийа аппаса̄ваджджа̄ маха̄са̄ваджджа̄ ча. тасса две самбха̄ра̄ – парабхан̣д̣ам̣, аттано парин̣а̄манан̃ча̄ти. парабхан̣д̣аваттхуке хи лобхе уппаннепи на та̄ва каммапатхабхедо хоти, йа̄ва ‘‘ахо вата идам̣ мамасса̄’’ти аттано на парин̣а̄мети.

хитасукхам̣ бйа̄па̄дайатӣти бйа̄па̄до. со паравина̄са̄йа манопадосалаккхан̣о, пхаруса̄ ва̄ча̄ вийа аппаса̄ваджджо маха̄са̄ваджджо ча. тасса две самбха̄ра̄ – парасатто ча, тасса ча вина̄сачинта̄ти. парасаттаваттхуке хи кодхе уппаннепи на та̄ва каммапатхабхедо хоти, йа̄ва ‘‘ахо вата̄йам̣ уччхиджджеййа винассеййа̄’’ти тасса вина̄сам̣ на чинтети.

йатха̄бхуччагахан̣а̄бха̄вена миччха̄ пассатӣти миччха̄дит̣т̣хи. са̄ ‘‘наттхи динна’’нтиа̄дина̄ найена випарӣтадассаналаккхан̣а̄, сампхаппала̄по вийа аппаса̄ваджджа̄, маха̄са̄ваджджа̄ ча. апича анийата̄ аппаса̄ваджджа̄, нийата̄ маха̄са̄ваджджа̄. тасса̄ две самбха̄ра̄ – ваттхуно ча гахита̄ка̄равипарӣтата̄, йатха̄ ча там̣ ган̣ха̄ти, татха̄бха̄вена тассӯпат̣т̣ха̄нанти. таттха наттхика̄хетукаакирийадит̣т̣хӣхи ева каммапатхабхедо хоти, на ан̃н̃адит̣т̣хӣхи.

имесам̣ пана дасаннам̣ акусалакаммапатха̄нам̣ дхаммато, кот̣т̣ха̄сато, а̄рамман̣ато, ведана̄то, мӯлатоти пан̃чаха̄ка̄рехи виниччхайо ведитаббо.

таттха дхамматоти етесу хи сатта пат̣ипа̄т̣ийа̄ четана̄дхамма̄ва хонти, абхиджджха̄дайо тайо четана̄сампайутта̄.

кот̣т̣ха̄сатоти пат̣ипа̄т̣ийа̄ сатта, миччха̄дит̣т̣хи ча̄ти име ат̣т̣ха каммапатха̄ ева хонти, но мӯла̄ни. абхиджджха̄бйа̄па̄да̄ каммапатха̄ чева мӯла̄ни ча. абхиджджха̄ хи мӯлам̣ патва̄ лобхо акусаламӯлам̣ хоти, бйа̄па̄до досо акусаламӯлам̣.

а̄рамман̣атоти па̄н̣а̄типа̄то джӣвитиндрийа̄рамман̣ато сан̇кха̄ра̄рамман̣о. адинна̄да̄нам̣ сатта̄рамман̣ам̣ ва̄ сан̇кха̄ра̄рамман̣ам̣ ва̄. миччха̄ча̄ро пхот̣т̣хаббавасена сан̇кха̄ра̄рамман̣о, сатта̄рамман̣отипи еке. муса̄ва̄до сатта̄рамман̣о ва̄ сан̇кха̄ра̄рамман̣о ва̄. татха̄ писун̣а̄ ва̄ча̄. пхаруса̄ ва̄ча̄ сатта̄рамман̣а̄ва сампхаппала̄по дит̣т̣хасутамутавин̃н̃а̄тавасена сатта̄рамман̣о ва̄ сан̇кха̄ра̄рамман̣о ва̄. татха̄ абхиджджха̄. бйа̄па̄до сатта̄рамман̣ова. миччха̄дит̣т̣хи тебхӯмакадхаммавасена сан̇кха̄ра̄рамман̣а̄ва.

ведана̄тоти па̄н̣а̄типа̄то дуккхаведано хоти. кин̃ча̄пи хи ра̄джа̄но чорам̣ дисва̄ хасама̄на̄пи ‘‘гаччхатха бхан̣е, ма̄ретха на’’нти ваданти, саннит̣т̣ха̄пакачетана̄ пана несам̣ дуккхасампайутта̄ва хоти. адинна̄да̄нам̣ тиведанам̣. тан̃хи парабхан̣д̣ам̣ дисва̄ хат̣т̣хатут̣т̣хасса ган̣хато сукхаведанам̣ хоти, бхӣтатаситасса ган̣хато дуккхаведанам̣, татха̄ випа̄каниссандапхала̄ни паччавеккхантасса. гахан̣ака̄ле маджджхаттабха̄ве т̣хитасса пана ган̣хато адуккхамасукхаведанам̣ хоти. миччха̄ча̄ро сукхамаджджхаттавасена двиведано, саннит̣т̣ха̄пакачитте пана маджджхаттаведано на хоти. муса̄ва̄до адинна̄да̄не вуттанайенева тиведано, татха̄ писун̣а̄ ва̄ча̄. пхаруса̄ ва̄ча̄ дуккхаведана̄. сампхаппала̄по тиведано. паресу хи са̄дхука̄рам̣ дентесу чела̄дӣни уккхипантесу хат̣т̣хатут̣т̣хасса сӣта̄харан̣абха̄ратайуддха̄дӣни катханака̄ле со сукхаведано хоти, пат̣хамам̣ диннаветанена екена паччха̄ а̄гантва̄ ‘‘а̄дито пат̣т̣ха̄йа катхехӣ’’ти вутте ‘‘ниравасесам̣ йатха̄нусандхикам̣ пакин̣н̣акакатхам̣ катхесса̄ми ну кхо, но’’ти доманасситасса катханака̄ле дуккхаведано хоти, маджджхаттасса катхайато адуккхамасукхаведано хоти. абхиджджха̄ сукхамаджджхаттавасена двиведана̄, татха̄ миччха̄дит̣т̣хи. бйа̄па̄до дуккхаведано.

мӯлатоти па̄н̣а̄типа̄то досамохавасена двимӯлако хоти, адинна̄да̄нам̣ досамохавасена ва̄ лобхамохавасена ва̄, миччха̄ча̄ро лобхамохавасена, муса̄ва̄до досамохавасена ва̄ лобхамохавасена ва̄. татха̄ писун̣а̄ ва̄ча̄ сампхаппала̄по ча. пхаруса̄ ва̄ча̄ досамохавасена, абхиджджха̄ мохавасена екамӯла̄, татха̄ бйа̄па̄до. миччха̄дит̣т̣хи лобхамохавасена двимӯла̄ти.

акусалакаммапатхакатха̄ нит̣т̣хита̄.

па̄н̣а̄типа̄та̄дӣхи пана виратийо, анабхиджджха̄абйа̄па̄дасамма̄дит̣т̣хийо ча̄ти име даса кусалакаммапатха̄ на̄ма. па̄н̣а̄типа̄та̄дӣхи ета̄йа вираманти, сайам̣ ва̄ вирамати, вираман̣аматтамева ва̄ етанти вирати. йа̄ па̄н̣а̄типа̄та̄дӣхи вирамантасса кусалачиттасампайутта̄ вирати, са̄ пабхедато тивидха̄ хоти сампаттавирати сама̄да̄навирати самуччхедавиратӣти. таттха асама̄диннасиккха̄пада̄нам̣ аттано джа̄тивайаба̄хусачча̄дӣни паччавеккхитва̄ ‘‘айуттам̣ амха̄кам̣ еварӯпам̣ па̄пам̣ ка̄ту’’нти сампаттаваттхум̣ авӣтиккаманта̄нам̣ уппаджджама̄на̄ вирати сампаттавирати на̄ма. сама̄диннасиккха̄пада̄нам̣ пана сиккха̄падасама̄да̄не ча татуттари ча аттано джӣвитампи париччаджитва̄ ваттхум̣ авӣтиккаманта̄нам̣ уппаджджама̄на̄ вирати сама̄да̄навирати на̄ма. арийамаггасампайутта̄ пана вирати самуччхедавирати на̄ма, йасса̄ уппаттито пабхути арийапуггала̄нам̣ ‘‘па̄н̣ам̣ гха̄тесса̄ма̄’’тиа̄дичиттампи на уппаджджатӣти.

ида̄ни акусалакаммапатха̄нам̣ вийа имесам̣ кусалакаммапатха̄нам̣ дхаммато, кот̣т̣ха̄сато, а̄рамман̣ато, ведана̄то, мӯлатоти пан̃чаха̄ка̄рехи виниччхайо ведитаббо.

таттха дхамматоти етесупи пат̣ипа̄т̣ийа̄ сатта четана̄пи ват̣т̣анти виратийопи, анте тайо четана̄сампайутта̄ва.

кот̣т̣ха̄сатоти пат̣ипа̄т̣ийа̄ сатта каммапатха̄ ева, но мӯла̄ни, анте тайо каммапатха̄ чева мӯла̄ни ча. анабхиджджха̄ хи мӯлам̣ патва̄ алобхо кусаламӯлам̣ хоти, абйа̄па̄до адосо кусаламӯлам̣, самма̄дит̣т̣хи амохо кусаламӯлам̣.

а̄рамман̣атоти па̄н̣а̄типа̄та̄дӣнам̣ а̄рамман̣а̄нева етесам̣ а̄рамман̣а̄ни. вӣтиккамитаббатойева хи вераман̣ӣ на̄ма хоти. йатха̄ пана нибба̄на̄рамман̣о арийамагго килесе паджахати, евам̣ джӣвитиндрийа̄диа̄рамман̣а̄пете каммапатха̄ па̄н̣а̄типа̄та̄дӣни дуссӣлйа̄ни паджахантӣти.

ведана̄тоти саббе сукхаведана̄ ва̄ хонти маджджхаттаведана̄ ва̄. кусалам̣ патва̄ хи дуккха̄ ведана̄ на̄ма наттхи.

мӯлатоти пат̣ипа̄т̣ийа̄ сатта н̃а̄н̣асампайуттачиттена вирамантасса алобхаадосаамохавасена тимӯла̄ хонти. н̃а̄н̣авиппайуттачиттена вирамантасса алобха̄досавасена двимӯла̄. анабхиджджха̄ н̃а̄н̣асампайуттачиттена вирамантасса адосаамохавасена двимӯла̄. н̃а̄н̣авиппайуттачиттена вирамантасса адосавасена екамӯла̄. алобхо пана аттана̄ва аттано мӯлам̣ на хоти. абйа̄па̄депи есева найо. самма̄дит̣т̣хи алобха̄досавасена двимӯла̄ва̄ти.

кусалакаммапатхакатха̄ нит̣т̣хита̄.

41. евам̣ дасакусалакаммапатхавасена сӣлам̣ дассетва̄ ида̄ни неккхамма̄дӣнам̣ арахаттамаггапарийоса̄на̄нам̣ саттатим̣садхамма̄нам̣ васена дассетум̣ неккхаммена ка̄маччхандам̣ сам̣варат̣т̣хена сӣлам̣, авӣтиккамат̣т̣хена сӣлантиа̄дима̄ха. таттха йасма̄ неккхаммена ка̄маччхандам̣ сам̣варати на вӣтиккамати, тасма̄ неккхаммам̣ сӣланти адхиппа̄йо. паччаттаттхе ва̄ каран̣авачанам̣, неккхамманти аттхо. еса найо сесесу. па̄л̣ийам̣ пана неккхаммаабйа̄па̄де дассетва̄ хет̣т̣ха̄ вуттанайатта̄ сесам̣ сан̇кхипитва̄ анте арахаттамаггойева дассито.

евам̣ сам̣вараавӣтиккамавасена сӣлам̣ дассетва̄ ида̄ни тесам̣йева двиннам̣ пабхедадассанаттхам̣ пан̃ча сӣла̄ни па̄н̣а̄типа̄тасса паха̄нам̣ сӣлантиа̄дима̄ха. еттха ча па̄н̣а̄типа̄тасса паха̄нам̣ сӣлам̣, па̄н̣а̄типа̄та̄ вераман̣ӣ сӣлам̣, па̄н̣а̄типа̄тасса пат̣ипаккхачетана̄ сӣлам̣, па̄н̣а̄типа̄тасса сам̣варо сӣлам̣, па̄н̣а̄типа̄тасса авӣтиккамо сӣланти йоджана̄ ка̄табба̄. паха̄нанти ча кочи дхаммо на̄ма наттхи ан̃н̃атра вуттаппака̄ра̄нам̣ па̄н̣а̄типа̄та̄дӣнам̣ ануппа̄даматтато. йасма̄ пана там̣ там̣ паха̄нам̣ тасса тасса кусаласса дхаммасса патит̣т̣ха̄нат̣т̣хена упадха̄ран̣ам̣ хоти, виппакин̣н̣асабха̄ва̄каран̣ена ча самодха̄нам̣, тасма̄ пуббе вуттенева упадха̄ран̣асамодха̄насан̇кха̄тена сӣланат̣т̣хена сӣланти вуттам̣. итаре чатта̄ро дхамма̄ тато тато вераман̣ивасена тасса тасса сам̣варавасена тадубхайасампайуттачетана̄васена там̣ там̣ авӣтиккамантасса авӣтиккамавасена ча четасо паваттисабха̄вам̣ сандха̄йа вутта̄.

атха ва̄ паха̄нампи дхаммато аттхийева. катхам̣? пахӣйате анена па̄н̣а̄типа̄та̄дипат̣ипаккхо, паджахати ва̄ там̣ пат̣ипаккханти паха̄нам̣. ким̣ там̣? саббепи кусала̄ кхандха̄. ан̃н̃е пана а̄чарийа̄ ‘‘неккхамма̄дӣсупи ‘вераман̣ӣ сӣла’нти вачанаматтам̣ гахетва̄ саббакусалесупи нийатайева̄панакабхӯта̄ вирати на̄ма аттхӣ’’ти ваданти, на татха̄ идха̄ти. евамимехи паха̄на̄дӣхи пан̃чахи падехи висесетва̄ парийанта̄парийантасӣладвайе апарийантасӣламева вуттам̣. тасма̄ ева хи еварӯпа̄ни сӣла̄ни читтасса авиппат̣иса̄ра̄йа сам̣ваттанти…пе… саччхика̄таббам̣ саччхикаронто сиккхатӣти вуттам̣.

таттха авиппат̣иса̄ра̄йа сам̣ваттантӣти ‘‘сам̣варо авиппат̣иса̄раттха̄йа̄’’ти (пари. 366) ча ‘‘авиппат̣иса̄раттха̄ни кхо, а̄нанда, кусала̄ни сӣла̄ни авиппат̣иса̄ра̄нисам̣са̄нӣ’’ти (а. ни. 10.1; 11.1) ча вачанато авиппат̣иса̄раттха̄йа сам̣ваттанти. ‘‘авиппат̣иса̄ро па̄моджджаттха̄йа̄’’ти (пари. 366) ча ‘‘йонисо манасикарото па̄моджджам̣ джа̄йатӣ’’ти (пат̣и. ма. 1.74) ча вачанато па̄моджджа̄йа сам̣ваттанти. ‘‘па̄моджджам̣ пӣтаттха̄йа̄’’ти (пари. 366) ча ‘‘памудитасса пӣти джа̄йатӣ’’ти (а. ни. 5.26; сам̣. ни. 5.376; дӣ. ни. 3.322) ча вачанато пӣтийа̄ сам̣ваттанти. ‘‘пӣти пассаддхаттха̄йа̄’’ти (пари. 366) ча ‘‘пӣтиманасса ка̄йо пассамбхатӣ’’ти (а. ни. 5.26; сам̣. ни. 5.376; дӣ. ни. 3.322) ча вачанато пассаддхийа̄ сам̣ваттанти. ‘‘пассаддхи сукхаттха̄йа̄’’ти (пари. 366) ча ‘‘пассаддхака̄йо сукхам̣ ведетӣ’’ти (а. ни. 5.26; сам̣. ни. 5.376; дӣ. ни. 3.322) ча вачанато соманасса̄йа сам̣ваттанти. четасикам̣ сукхан̃хи соманассанти вуччати. а̄севана̄йа̄ти бхуса̄ севана̄ а̄севана̄. касса а̄севана̄? анантарам̣ соманассавачанена сукхасса вуттатта̄ сукхам̣ сиддхам̣. ‘‘сукхино читтам̣ сама̄дхийатӣ’’ти (а. ни. 5.26; сам̣. ни. 5.376; дӣ. ни. 3.322) ча вачанато тена сукхена сама̄дхи сиддхо хоти. евам̣ сиддхасса сама̄дхисса а̄севана̄. тасса сама̄дхисса а̄севана̄йа сам̣ваттанти, пагун̣абалавабха̄ва̄йа сам̣ваттантӣти аттхо. бха̄вана̄йа̄ти тассева сама̄дхисса вуддхийа̄. бахулӣкамма̄йа̄ти тассева сама̄дхисса пунаппунам̣ кирийа̄йа. авиппат̣иса̄ра̄дипаваттийа̄ мӯлака̄ран̣ам̣ хутва̄ сама̄дхисса саддхиндрийа̄диалан̇ка̄раса̄дханена алан̇ка̄ра̄йа сам̣ваттанти. авиппат̣иса̄ра̄дикасса сама̄дхисамбха̄расса са̄дханена париккха̄ра̄йа сам̣ваттанти. ‘‘йе ча кхо име паббаджитена джӣвитапариккха̄ра̄ самуда̄нетабба̄’’тиа̄дӣсу (ма. ни. 1.192) вийа хи еттха самбха̄раттхо париккха̄расаддо. ‘‘ратхо сӣлапариккха̄ро, джха̄наккхо чаккавӣрийо’’тиа̄дӣсу (сам̣. ни. 3.54) пана алан̇ка̄раттхо. ‘‘саттахи нагарапариккха̄рехи супариккхатам̣ хотӣ’’тиа̄дӣсу (а. ни. 7.67) парива̄раттхо. идха пана алан̇ка̄рапарива̄ра̄нам̣ висум̣ а̄гататта̄ самбха̄раттхоти вуттам̣. самбха̄раттхо ча паччайаттхоти. мӯлака̄ран̣абха̄венева сама̄дхисампайуттапхасса̄дидхаммасампаттиса̄дханена парива̄ра̄йа сам̣ваттанти. сама̄дхисса випассана̄йа ча падат̣т̣ха̄набха̄вапа̄панена васӣбха̄вапа̄панена ча парипун̣н̣абха̄васа̄дханато па̄рипӯрийа̄ сам̣ваттанти.

евам̣ сӣлӯпаниссайена сабба̄ка̄рапарипӯрам̣ сама̄дхим̣ дассетва̄ ида̄ни ‘‘сама̄хите читте йатха̄бхӯтам̣ джа̄на̄ти пассати, йатха̄бхӯтам̣ джа̄нам̣ пассам̣ ниббиндати, ниббиндам̣ вираджджати, вира̄га̄ вимуччатӣ’’ти (пат̣и. ма. 1.73; дӣ. ни. 3.359) вачанато сӣламӯлака̄ни сама̄дхипадат̣т̣ха̄на̄ни йатха̄бхӯтан̃а̄н̣адассана̄дӣни дассенто екантаниббида̄йа̄тиа̄дима̄ха. ниббида̄йа хи дассита̄йа тасса̄ падат̣т̣ха̄набхӯтам̣ йатха̄бхӯтан̃а̄н̣адассанам̣ дасситамева хоти. тасмин̃хи асиддхе ниббида̄ на сиджджхатӣти. та̄ни пана вуттаттха̄нева. йатха̄бхӯтан̃а̄н̣адассанам̣ панеттха саппаччайана̄марӯпапариггахо.

евам̣ аматамаха̄нибба̄напарийоса̄нам̣ сӣлаппайоджанам̣ дассетва̄ ида̄ни тасса сӣласса адхисӣласиккха̄бха̄вам̣ таммӯлака̄ ча адхичиттаадхипан̃н̃а̄сиккха̄ дассетука̄мо еварӯпа̄нам̣ сӣла̄нам̣ сам̣варапа̄рисуддхи адхисӣлантиа̄дима̄ха. таттха сам̣варойева па̄рисуддхи сам̣варапа̄рисуддхи. еварӯпа̄нам̣ апарийантабхӯта̄нам̣ виват̣т̣аниссита̄нам̣ сӣла̄нам̣ сам̣варапа̄рисуддхи виват̣т̣анисситатта̄ сесасӣлато адхикам̣ сӣланти адхисӣланти вуччати. сам̣варапа̄рисуддхийа̄ т̣хитам̣ читтанти едиса̄йа сӣласам̣варапа̄рисуддхийа̄ патит̣т̣хитам̣ читтам̣ сут̣т̣ху авиппат̣иса̄ра̄дӣнам̣ а̄ваханато на виккхепам̣ гаччхати, сама̄дхисмим̣ патит̣т̣ха̄тӣти аттхо. авиккхепойева па̄рисуддхи авиккхепапа̄рисуддхи. со саббамалавирахито ниббедхабха̄гийо сама̄дхи сесасама̄дхито адхикатта̄ адхичиттанти вуччати. читтасӣсена хеттха сама̄дхи ниддит̣т̣хо. сам̣варапа̄рисуддхим̣ самма̄ пассатӣти парисуддхам̣ сӣласам̣варам̣ н̃а̄тапарин̃н̃а̄васена тӣран̣апарин̃н̃а̄васена ча самма̄ пассати, евамева авиккхепапа̄рисуддхисан̇кха̄там̣ парисуддхам̣ сама̄дхим̣ самма̄ пассати. евам̣ пассато часса дассанасан̇кха̄та̄ па̄рисуддхи дассанапа̄рисуддхи. са̄йева сесапан̃н̃а̄йа адхикатта̄ адхипан̃н̃а̄ти вуччати. йо таттха̄ти йо таттха сам̣вараавиккхепадассанесу. сам̣варат̣т̣хоти сам̣варабха̄во. евамева авиккхепат̣т̣хадассанат̣т̣ха̄ ча ведитабба̄. адхисӣламева сиккха̄ адхисӣласиккха̄. евам̣ итара̄пи ведитабба̄.

евам̣ тиссо сиккха̄йо дассетва̄ ида̄ни та̄сам̣ па̄рипӯриккамам̣ дассетум̣ има̄ тиссо сиккха̄йо а̄ваджджанто сиккхатӣтиа̄дима̄ха. тассаттхо – паччекам̣ парипӯретум̣ а̄ваджджантопи сиккхати на̄ма, а̄ваджджетва̄ ‘‘айам̣ на̄ма сиккха̄’’ти джа̄нантопи сиккхати на̄ма, джа̄нитва̄ пунаппунам̣ пассантопи сиккхати на̄ма, пасситва̄ йатха̄дит̣т̣хам̣ паччавеккхантопи сиккхати на̄ма, паччавеккхитва̄ таттхева читтам̣ ачалам̣ катва̄ патит̣т̣хапентопи сиккхати на̄ма, там̣там̣сиккха̄сампайуттасаддха̄вӣрийасатисама̄дхипан̃н̃а̄хи сакасакакиччам̣ каронтопи сиккхати на̄ма, абхин̃н̃еййа̄бхиджа̄нана̄дика̄лепи там̣ там̣ киччам̣ каронто тиссопи сиккха̄йо сиккхати на̄ма̄ти. пуна пан̃ча сӣла̄нӣтиа̄дӣни вуттаттха̄нева. арахаттамаггена саббакилеса̄нантиа̄дӣсу пана араханта̄нам̣ сут̣т̣ху виппат̣иса̄ра̄диабха̄вато а̄севана̄дибха̄вато ча та̄ни пада̄ни йуджджантева. екантаниббида̄йа̄тиа̄дӣни пана сатипат̣т̣ха̄насаммаппадха̄на̄ни вийа маггаккхан̣ейева йоджетабба̄ни.

42. сам̣варапа̄рисуддхим̣ самма̄ пассати, авиккхепапа̄рисуддхим̣ самма̄ пассатӣти идам̣ пана вачанадвайам̣ пхаласама̄паттаттха̄йа випассана̄васена йоджетаббам̣, дутийавачанам̣ пана ниродхасама̄паттаттха̄йа випассана̄васена̄пи йуджджати. а̄ваджджанто сиккхатӣтиа̄дӣсу пан̃часу вачанесу арахато сиккхитабба̄бха̄вепи асеккхасӣлаккхандха̄дисабха̄вато ‘‘сиккхатӣ’’ти вуттанти ведитаббам̣. саддха̄йа адхимуччанто сиккхатӣтиа̄дӣни пана маггаккхан̣ан̃н̃ева сандха̄йа вутта̄ни. ан̃н̃а̄нипи упача̄раппана̄випассана̄маггавасена вутта̄ни вачана̄ни йатха̄йогам̣ йоджетабба̄нӣти.

сӣламайан̃а̄н̣аниддесаван̣н̣ана̄ нит̣т̣хита̄.