1. сутамайан̃а̄н̣аниддесаван̣н̣ана̄

виссаджджануддесаван̣н̣ана̄

1. ида̄ни йатха̄никкхиттена уддесена сан̇гахите дхамме пабхедато дассетум̣ катхам̣ сота̄вадха̄не пан̃н̃а̄ сутамайе н̃а̄н̣антиа̄ди ниддесава̄ро а̄раддхо. таттха йам̣ вуттам̣, ‘‘сота̄вадха̄не пан̃н̃а̄ сутамайе н̃а̄н̣а’’нти, там̣ катхам̣ хотӣти? айам̣ катхетукамйата̄пуччха̄. пан̃чавидха̄ хи пуччха̄ – адит̣т̣хаджотана̄пуччха̄, дит̣т̣хасам̣сандана̄пуччха̄, виматиччхедана̄пуччха̄, ануматипуччха̄, катхетукамйата̄пуччха̄ти. та̄сам̣ идам̣ на̄наттам̣ –

катама̄ адит̣т̣хаджотана̄пуччха̄? (маха̄ни. 150; чӯл̣ани. пун̣н̣акама̄н̣авапуччха̄ниддеса 12) пакатийа̄ лаккхан̣ам̣ ан̃н̃а̄там̣ хоти адит̣т̣хам̣ атулитам̣ атӣритам̣ авибхӯтам̣ авибха̄витам̣, тасса н̃а̄н̣а̄йа дассана̄йа тулана̄йа тӣран̣а̄йа вибхӯта̄йа вибха̄ванаттха̄йа пан̃хам̣ пуччхати, айам̣ адит̣т̣хаджотана̄пуччха̄.

катама̄ дит̣т̣хасам̣сандана̄пуччха̄? (маха̄ни. 150; чӯл̣ани. пун̣н̣акама̄н̣авапуччха̄ниддеса 12) пакатийа̄ лаккхан̣ам̣ н̃а̄там̣ хоти дит̣т̣хам̣ тулитам̣ тӣритам̣ вибхӯтам̣ вибха̄витам̣, со ан̃н̃ехи пан̣д̣итехи саддхим̣ сам̣санданаттха̄йа пан̃хам̣ пуччхати, айам̣ дит̣т̣хасам̣сандана̄пуччха̄.

катама̄ виматиччхедана̄пуччха̄? (маха̄ни. 150; чӯл̣ани. пун̣н̣акама̄н̣авапуччха̄ниддеса 12) пакатийа̄ сам̣сайапаккхандо хоти виматипаккхандо двел̣хакаджа̄то ‘‘евам̣ ну кхо, нану кхо, ким̣ ну кхо, катхам̣ ну кхо’’ти? со виматиччхеданаттха̄йа пан̃хам̣ пуччхати, айам̣ виматиччхедана̄пуччха̄.

катама̄ ануматипуччха̄? бхагава̄ бхиккхӯнам̣ ануматийа̄ пан̃хам̣ пуччхати – ‘‘там̣ ким̣ ман̃н̃атха, бхиккхаве, рӯпам̣ ниччам̣ ва̄ аниччам̣ ва̄’’ти? ‘‘аниччам̣, бханте’’. ‘‘йам̣ пана̄ниччам̣, дуккхам̣ ва̄ там̣ сукхам̣ ва̄’’ти? ‘‘дуккхам̣, бханте’’. ‘‘йам̣ пана̄ниччам̣ дуккхам̣ випарин̣а̄мадхаммам̣, каллам̣ ну там̣ саманупасситум̣ ‘етам̣ мама, есохамасми, есо ме атта̄’’ти? ‘‘но хетам̣, бханте’’ти (маха̄ва. 21), айам̣ ануматипуччха̄.

катама̄ катхетукамйата̄пуччха̄? бхагава̄ бхиккхӯнам̣ катхетукамйата̄йа пан̃хам̣ пуччхати – ‘‘чатта̄роме, бхиккхаве, сатипат̣т̣ха̄на̄. катаме чатта̄ро’’ти (сам̣. ни. 5.390)? айам̣ катхетукамйата̄пуччха̄ти. та̄су айам̣ тхерасса катхетукамйата̄пуччха̄ти ведитабба̄.

ида̄ни сама̄тикуддеса̄йа катхетукамйата̄пуччха̄йа ‘‘име дхамма̄ абхин̃н̃еййа̄ти сота̄вадха̄нам̣, там̣паджа̄нана̄ пан̃н̃а̄ сутамайе н̃а̄н̣а’’нтиа̄дайо сол̣аса виссаджджануддеса̄. таттха име дхамма̄ абхин̃н̃еййа̄ти ‘‘десайантасса̄’’ти па̄т̣хасесо. име дхамма̄ абхиджа̄нитабба̄ти саттхуно, ан̃н̃атарасса ва̄ гарут̣т̣ха̄нийасса сабрахмача̄рисса дхаммам̣ десайантасса пуббе вуттанайена сота̄вадха̄нам̣ сутам̣ сота̄вадха̄нам̣ на̄ма. там̣паджа̄нана̄ пан̃н̃а̄ тасса сутасса паджа̄нана̄ парийа̄йапариччхиндакапан̃н̃а̄ сутамайе н̃а̄н̣ам̣ на̄ма̄ти аттхо. тасса паджа̄нана̄ там̣паджа̄нана̄ти са̄мивачанасама̄со. там̣ паджа̄нана̄ти вибхаттивипалла̄савасена упайогавачанам̣ ва̄. абхин̃н̃еййа̄ти ча сабха̄валаккхан̣а̄вабодхавасена собханена̄ка̄рена джа̄нитабба̄. парин̃н̃еййа̄ти са̄ман̃н̃алаккхан̣а̄вабодхавасена киччасама̄панавасена ча бйа̄питва̄ джа̄нитабба̄. бха̄ветабба̄ти вад̣д̣хетабба̄. саччхика̄табба̄ти паччаккхам̣ ка̄табба̄. дувидха̄ хи саччхикирийа̄ пат̣ила̄бхасаччхикирийа̄ а̄рамман̣асаччхикирийа̄ ча. паччанӣкасамуда̄ча̄равасена париха̄нийасан̇кха̄там̣ ха̄нам̣ бхаджантӣти ха̄набха̄гийа̄. таданудхаммата̄йа сатийа̄ сан̣т̣ха̄навасена т̣ха̄насан̇кха̄там̣ т̣хитим̣ бхаджантӣти т̣хитибха̄гийа̄. упаривисеса̄дхигамавасена висесам̣ бхаджантӣти висесабха̄гийа̄. аниббиддхапуббам̣ аппада̄литапуббам̣ лобхаккхандхам̣ досаккхандхам̣ мохаккхандхам̣ ниббиджджхати пада̄летӣти арийамагго ниббедхо на̄ма, ниббида̄сахагата̄нам̣ сан̃н̃а̄манасика̄ра̄нам̣ самуда̄ча̄равасена там̣ ниббедхам̣ бхаджантӣти ниббедхабха̄гийа̄.

саббе сан̇кха̄ра̄ти саббе саппаччайа̄ дхамма̄. те хи сан̇кхатасан̇кха̄ра̄ на̄ма. паччайехи сан̇гамма карӣйантӣти сан̇кха̄ра̄, те ева паччайехи сан̇гамма кататта̄ сан̇кхата̄ти висесетва̄ вутта̄. камманиббатта̄ тебхӯмакарӯпа̄рӯпадхамма̄ абхисан̇кхатасан̇кха̄ра̄ти ат̣т̣хакатха̄су (висуддхи. 2.587; вибха. ат̣т̣ха. 226 сан̇кха̄рападаниддеса) вутта̄. тепи ‘‘аничча̄ ва сан̇кха̄ра̄’’тиа̄дӣсу (сам̣. ни. 1.186; 2.143; дӣ. ни. 2.221, 272) сан̇кхатасан̇кха̄ресу сан̇гахам̣ гаччханти. ‘‘авиджджа̄гато айам̣, бхиккхаве, пурисапуггало пун̃н̃ан̃чева сан̇кха̄рам̣ абхисан̇кхаротӣ’’тиа̄дӣсу (сам̣. ни. 2.51) авиджджа̄паччайа̄ сан̇кха̄ра̄ва а̄гата̄ тебхӯмикакусала̄кусалачетана̄ абхисан̇кхаран̣акасан̇кха̄ра̄ на̄ма. ‘‘йа̄ватика̄ абхисан̇кха̄расса гати, та̄ватикам̣ гантва̄ аккха̄хатам̣ ман̃н̃е ат̣т̣ха̄сӣ’’тиа̄дӣсу а̄гатам̣ ка̄йикам̣ четасикам̣ вӣрийам̣ пайога̄бхисан̇кха̄ро на̄ма. ‘‘сан̃н̃а̄ведайитаниродхам̣ сама̄паннасса кхо, а̄вусо виса̄кха, бхиккхуно пат̣хамам̣ нируджджхати вачӣсан̇кха̄ро, тато ка̄йасан̇кха̄ро, тато читтасан̇кха̄ро’’тиа̄дӣсу (ма. ни. 1.464) а̄гата̄ витаккавича̄ра̄. ва̄чам̣ сан̇кхаронтӣти вачӣсан̇кха̄ра̄. асса̄сапасса̄са̄ ка̄йена сан̇кхарӣйантӣти ка̄йасан̇кха̄ра̄. сан̃н̃а̄ ча ведана̄ ча читтена сан̇кхарӣйантӣти читтасан̇кха̄ра̄. идха пана сан̇кхатасан̇кха̄ра̄ адхиппета̄.

аничча̄ти хутва̄ абха̄ват̣т̣хена. дуккха̄ти пӣл̣анат̣т̣хена. саббе дхамма̄ти нибба̄нампи антокатва̄ вутта̄. анатта̄ти авасаваттанат̣т̣хена. идам̣ дуккхам̣ арийасаччантиа̄дӣсу ‘‘дуккхасамудайо дуккханиродхо’’ти ваттаббе ‘‘дуккхасамудайам̣ дуккханиродха’’нти лин̇гавипалла̄со като. йасма̄ пана буддха̄дайо арийа̄ пат̣ивиджджханти, тасма̄ арийасачча̄нӣти вуччанти. йатха̄ха ‘‘чатта̄рима̄ни, бхиккхаве, арийасачча̄ни…пе… има̄ни кхо, бхиккхаве, чатта̄ри арийасачча̄ни. арийа̄ има̄ни пат̣ивиджджханти, тасма̄ арийасачча̄нӣти вуччантӣ’’ти. арийасса сачча̄нӣтипи арийасачча̄ни. йатха̄ха ‘‘садеваке локе…пе… садеваманусса̄йа татха̄гато арийо, тасма̄ арийасачча̄нӣти вуччантӣ’’ти (сам̣. ни. 5.1098). етесам̣ абхисамбуддхатта̄ арийабха̄васиддхитопи арийасачча̄ни. йатха̄ха ‘‘имесам̣ кхо, бхиккхаве, чатуннам̣ арийасачча̄нам̣ йатха̄бхӯтам̣ абхисамбуддхатта̄ татха̄гато арахам̣ самма̄самбуддхо арийоти вуччатӣ’’ти (сам̣. ни. 5.1093). арийа̄ни сачча̄нӣтипи арийасачча̄ни. арийа̄нӣти авитатха̄ни, ависам̣ва̄дака̄нӣти аттхо. йатха̄ха ‘‘има̄ни кхо, бхиккхаве, чатта̄ри арийасачча̄ни татха̄ни авитатха̄ни анан̃н̃атха̄ни, тасма̄ арийасачча̄нӣти вуччантӣ’’ти (сам̣. ни. 5.1097). сачча̄нӣти ко саччат̣т̣хоти че? йо пан̃н̃а̄чаккхуна̄ упапариккхама̄на̄нам̣ ма̄йа̄ва випарӣто, марӣчӣва висам̣ва̄дако, титтхийа̄нам̣ парикаппитаатта̄ва анупалаббхасабха̄во ча на хоти, атха кхо ба̄дханапабхавасантиниййа̄наппака̄рена таччха̄випарӣтабхӯтабха̄вена арийан̃а̄н̣асса гочаро хотийева. еса аггилаккхан̣ам̣ вийа локапакати вийа ча таччха̄випарӣтабхӯтабха̄во саччат̣т̣хоти ведитаббо. йатха̄ха ‘‘идам̣ дуккханти, бхиккхаве, татхаметам̣ авитатхаметам̣ анан̃н̃атхамета’’нти (сам̣. ни. 5.1090) виттха̄ро. апича –

на̄ба̄дхакам̣ йато дуккхам̣, дуккха̄ ан̃н̃ам̣ на ба̄дхакам̣;

ба̄дхакаттанийа̄мена, тато саччамидам̣ матам̣.

там̣ вина̄ на̄н̃н̃ато дуккхам̣, на хоти на ча там̣ тато;

дуккхахету нийа̄мена, ити саччам̣ висаттика̄.

на̄н̃н̃а̄ нибба̄нато санти, сантам̣ на ча на там̣ йато;

сантабха̄ванийа̄мена, тато саччамидам̣ матам̣.

магга̄ ан̃н̃ам̣ на ниййа̄нам̣, аниййа̄но на ча̄пи со;

таччханиййа̄набха̄вена, ити со саччасаммато.

ити таччха̄випалла̄са-бхӯтабха̄вам̣ чатӯсвапи;

дуккха̄дӣсвависесена, саччат̣т̣хам̣ а̄ху пан̣д̣ита̄ти.

со пана̄йам̣ саччасаддо анекесу аттхесу диссати. сеййатхидам̣ – ‘‘саччам̣ бхан̣е на куджджхеййа̄’’тиа̄дӣсу (дха. па. 224) ва̄ча̄сачче. ‘‘сачче т̣хита̄ саман̣абра̄хман̣а̄ ча̄’’тиа̄дӣсу (джа̄. 2.21.433) виратисачче. ‘‘касма̄ ну сачча̄ни ваданти на̄на̄, пава̄дийа̄се кусала̄вада̄на̄’’тиа̄дӣсу (су. ни. 891) дит̣т̣хисачче. ‘‘екан̃хи саччам̣ на дутӣйаматтхи, йасмим̣ паджа̄ но виваде паджа̄на’’нтиа̄дӣсу (су. ни. 890; маха̄ни. 119) параматтхасачче нибба̄не чева магге ча. ‘‘чатуннам̣ сачча̄нам̣ кати кусала̄ кати акусала̄’’тиа̄дӣсу (вибха. 216) арийасачче. сва̄йамидха̄пи арийасачче паваттатӣти.

ниддесава̄расан̇гахитасса виссаджджануддесасса

аттхаван̣н̣ана̄ нит̣т̣хита̄.

абхин̃н̃еййаниддесаван̣н̣ана̄

2. ида̄ни виссаджджануддесасан̇гахите дхамме пабхедато дассетум̣ катхам̣ име дхамма̄ абхин̃н̃еййа̄тиа̄ди ниддесава̄ро а̄раддхо. таттха абхин̃н̃еййаниддеса̄дӣсу пан̃часу а̄дито екака̄дивасена даса даса виссаджджана̄ни дасуттарапарийа̄йена сам̣сандетва̄ уддит̣т̣ха̄ни. тесу абхин̃н̃еййаниддесе та̄ва саббе сатта̄ти ка̄мабхава̄дӣсу сан̃н̃а̄бхава̄дӣсу екавока̄рабхава̄дӣсу ча саббабхавесу саббе сатта̄. а̄ха̄рат̣т̣хитика̄ти а̄ха̄рато т̣хити етесанти а̄ха̄рат̣т̣хитика̄. т̣хитӣти четтха сакаккхан̣е аттхита̄ адхиппета̄. ити саббасатта̄нам̣ т̣хитихету а̄ха̄ро на̄ еко дхаммо адхикена н̃а̄н̣ена джа̄нитаббо. паччайе хи абхин̃н̃а̄те паччайуппанна̄пи абхин̃н̃а̄та̄ хонти убхиннампи ан̃н̃аман̃н̃а̄пеккхатта̄. етена н̃а̄тапарин̃н̃а̄ вутта̄ хоти. нану ча евам̣ санте йам̣ вуттам̣ ‘‘асан̃н̃асатта̄ дева̄ ахетука̄ ана̄ха̄ра̄ апхассака̄’’тиа̄ди (вибха. 1017), там̣ вируджджхатӣти. тан̃ча на вируджджхати. тесан̃хи джха̄нам̣ а̄ха̄роти. евам̣ сантепи ‘‘чатта̄роме, бхиккхаве, а̄ха̄ра̄ бхӯта̄нам̣ ва̄ сатта̄нам̣ т̣хитийа̄, самбхавесӣнам̣ ва̄ ануггаха̄йа. катаме чатта̄ро? кабал̣ӣка̄ро а̄ха̄ро ол̣а̄рико ва̄ сукхумо ва̄, пхассо дутийо, маносан̃четана̄ татийа̄, вин̃н̃а̄н̣ам̣ чатуттха’’нти (сам̣. ни. 2.11) идам̣ вируджджхатӣти. идампи на вируджджхати. етасмин̃хи сутте ниппарийа̄йена а̄ха̄ралаккхан̣а̄ва дхамма̄ а̄ха̄ра̄ти вутта̄. идха пана парийа̄йена паччайо а̄ха̄роти вутто. саббасан̇кхатадхамма̄нан̃хи паччайо ладдхум̣ ват̣т̣ати, со ча йам̣ йам̣ пхалам̣ джанети, там̣ там̣ а̄харати на̄ма. тасма̄ а̄ха̄роти вуччати. тенева̄ха –

‘‘авиджджампа̄хам̣, бхиккхаве, са̄ха̄рам̣ вада̄ми, но ана̄ха̄рам̣. ко ча, бхиккхаве, авиджджа̄йа а̄ха̄ро? ‘пан̃ча нӣваран̣а̄’тисса вачанӣйам̣. пан̃ча нӣваран̣епа̄хам̣, бхиккхаве, са̄ха̄ре вада̄ми, но ана̄ха̄ре. ко ча, бхиккхаве, пан̃чаннам̣ нӣваран̣а̄нам̣ а̄ха̄ро. ‘айонисо манасика̄ро’тисса вачанӣйа’’нтиа̄ди (а. ни. 10.61). айам̣ идха адхиппето.

етасмин̃хи паччайа̄ха̄ре гахите парийа̄йа̄ха̄ропи ниппарийа̄йа̄ха̄ропи саббо гахитова хоти.

таттха асан̃н̃абхаве паччайа̄ха̄ро лаббхати. ануппанне хи буддхе титтха̄йатане паббаджитва̄ ва̄йокасин̣е парикаммам̣ катва̄ чатуттхаджджха̄нам̣ ниббаттетва̄ тато вут̣т̣ха̄йа ‘‘дхӣ читтам̣, дхӣ читтам̣, читтасса на̄ма абха̄войева са̄дху. читтан̃хи нисса̄йа вадхабандхана̄дипаччайам̣ дуккхам̣ уппаджджати, читте асати наттхета’’нти кхантим̣ ручим̣ уппа̄детва̄ апарихӣнаджджха̄на̄ ка̄лам̣катва̄ асан̃н̃абхаве ниббаттанти. йо йасса ирийа̄патхо мануссалоке пан̣ихито ахоси, со тена ирийа̄патхена ниббаттитва̄ пан̃ча каппасата̄ни тит̣т̣хати. еттакам̣ аддха̄нам̣ нипанно вийа нисинно вийа т̣хито вийа хоти. еварӯпа̄нан̃ча сатта̄нам̣ паччайа̄ха̄ро лаббхати. те хи йам̣ джха̄нам̣ бха̄ветва̄ ниббатта̄, таде несам̣ паччайо хоти. йатха̄ джийа̄вегена кхиттасаро йа̄ва джийа̄вего аттхи, та̄ва гаччхати, евам̣ йа̄ва джха̄напаччайо аттхи, та̄ва тит̣т̣ханти. тасмим̣ нит̣т̣хите кхӣн̣авего саро вийа патанти.

йе пана те нерайика̄ ‘‘невут̣т̣ха̄напхалӯпаджӣвино на пун̃н̃апхалӯпаджӣвино’’ти вутта̄, тесам̣ ко а̄ха̄роти? тесам̣ каммамева а̄ха̄роти. ким̣ пан̃ча а̄ха̄ра̄ аттхӣти? ‘‘пан̃ча, на пан̃ча̄’’ти идам̣ на ваттаббам̣. нану ‘‘паччайо а̄ха̄ро’’ти вутто, тасма̄ йена каммена те нирайе ниббатта̄, тадева тесам̣ т̣хитипаччайатта̄ а̄ха̄ро. йам̣ сандха̄йа идам̣ вуттам̣ ‘‘на та̄ва ка̄лам̣ кароти, йа̄ва на там̣ па̄пакаммам̣ бйантӣ хотӣ’’ти (а. ни. 3.36; ма. ни. 3.250). тасма̄ а̄ха̄рат̣т̣хитика̄ти паччайат̣т̣хитика̄ти аттхо. кабал̣ӣка̄рам̣ а̄ха̄рам̣ а̄раббха̄ти четтха вива̄до на ка̄таббо. мукхе уппаннакхел̣опи хи тесам̣ а̄ха̄ракиччам̣ са̄дхети. кхел̣о хи нирайе дуккхаведанӣйо хутва̄ паччайо хоти, сагге сукхаведанӣйо. ити ка̄мабхаве ниппарийа̄йена чатта̄ро а̄ха̄ра̄, рӯпа̄рӯпабхавесу т̣хапетва̄ асан̃н̃абхавам̣ сеса̄нам̣ тайо, асан̃н̃а̄нан̃чева авасеса̄нан̃ча паччайа̄ха̄роти имина̄ а̄ха̄рена саббе сатта̄ а̄ха̄рат̣т̣хитика̄.

саббе сатта̄ти ча пуггала̄дхит̣т̣ха̄на̄ дхаммадесана̄, саббе сан̇кха̄ра̄ти адхиппа̄йо. бхагаватопи хи дхаммапуггала̄нам̣ васена чатуббидха̄ десана̄ – дхамма̄дхит̣т̣ха̄на̄ дхаммадесана̄, дхамма̄дхит̣т̣ха̄на̄ пуггаладесана̄, пуггала̄дхит̣т̣ха̄на̄ пуггаладесана̄, пуггала̄дхит̣т̣ха̄на̄ дхаммадесана̄ти. ‘‘на̄хам̣, бхиккхаве, ан̃н̃ам̣ екадхаммампи саманупасса̄ми, йам̣ евам̣ бха̄витам̣ камманийам̣ хоти, йатхайидам̣ читтам̣. читтам̣, бхиккхаве, бха̄витам̣ камманийам̣ хотӣ’’ти (а. ни. 1.22) еварӯпӣ дхамма̄дхит̣т̣ха̄на̄ дхаммадесана̄. ‘‘ат̣т̣ха̄наметам̣, бхиккхаве, анавака̄со йам̣ дит̣т̣хисампанно пуггало кан̃чи сан̇кха̄рам̣ ниччато упагаччхеййа, нетам̣ т̣ха̄нам̣ виджджатӣ’’ти (а. ни. 1.268) еварӯпӣ дхамма̄дхит̣т̣ха̄на̄ пуггаладесана̄. ‘‘екапуггало, бхиккхаве, локе уппаджджама̄но уппаджджати бахуджанахита̄йа бахуджанасукха̄йа лока̄нукампа̄йа аттха̄йа хита̄йа сукха̄йа деваманусса̄на’’нти (а. ни. 1.170, 309), еварӯпӣ пуггала̄дхит̣т̣ха̄на̄ пуггаладесана̄. ‘‘екапуггаласса бхиккхаве, па̄тубха̄ва̄ махато чаккхусса па̄тубха̄во хотӣ’’ти (а. ни. 1.175-186) еварӯпӣ пуггала̄дхит̣т̣ха̄на̄ дхаммадесана̄. та̄су идха пуггала̄дхит̣т̣ха̄на̄ дхаммадесана̄. упари йа̄ва дасака̄ дхамма̄нам̣йева гахитатта̄ саттаггахан̣ена дхаммаггахан̣ам̣ катанти ведитаббам̣, висесена ва̄ саттасанта̄напарийа̄паннадхамма̄нам̣йева адхикена н̃а̄н̣ена сабха̄вато упапариккхитаббатта̄ саттаггахан̣ам̣ катанти ведитаббам̣, сан̇кха̄ре упа̄да̄йа саттоти пан̃н̃аттиматтасамбхавато ва̄ пхалопача̄рена сан̇кха̄ра̄ ‘‘сатта̄’’ти вутта̄ти ведитаббам̣. на хи кочи сатто паччайат̣т̣хитико аттхи ан̃н̃атра сан̇кха̄рехи, воха̄равасена пана евам̣ вуччати. еваметена н̃а̄тапарин̃н̃а̄ вутта̄ хоти.

две дха̄туйоти сан̇кхата̄ ча дха̄ту асан̇кхата̄ ча дха̄ту. таттха анекехи паччайехи сан̇гамма ката̄ пан̃чаккхандха̄ сан̇кхата̄ дха̄ту, кехичи паччайехи акатам̣ нибба̄нам̣ асан̇кхата̄ дха̄ту.

тиссо дха̄туйоти ка̄мадха̄ту рӯпадха̄ту арӯпадха̄ту (вибха. 181-182). таттха катама̄ ка̄мадха̄ту? хет̣т̣хато авӣчинирайам̣ парийантам̣ каритва̄ упарито параниммитавасаваттӣ деве антокаритва̄ йам̣ етасмим̣ антаре еттха̄вачара̄ еттха парийа̄панна̄ кхандха̄ дха̄тӯ а̄йатана̄ рӯпа̄ ведана̄ сан̃н̃а̄ сан̇кха̄ра̄ вин̃н̃а̄н̣ам̣. айам̣ вуччати ка̄мадха̄ту (вибха. 182; дха. са. 1287). таттха катама̄ рӯпадха̄ту? хет̣т̣хато брахмалокам̣ парийантам̣ каритва̄ упарито аканит̣т̣хе деве антокаритва̄ йам̣ етасмим̣ антаре еттха̄вачара̄ еттха парийа̄панна̄ сама̄паннасса ва̄ упапаннасса ва̄ дит̣т̣хадхаммасукхавиха̄рисса ва̄ читтачетасика̄ дхамма̄. айам̣ вуччати рӯпадха̄ту. таттха катама̄ арӯпадха̄ту? хет̣т̣хато а̄ка̄са̄нан̃ча̄йатанӯпаге деве парийантам̣ каритва̄ упарито невасан̃н̃а̄на̄сан̃н̃а̄йатанӯпаге деве антокаритва̄ йам̣ етасмим̣ антаре еттха̄вачара̄ еттха парийа̄панна̄ сама̄паннасса ва̄ упапаннасса ва̄ дит̣т̣хадхаммасукхавиха̄рисса ва̄ читтачетасика̄ дхамма̄. айам̣ вуччати арӯпадха̄ту. ат̣т̣хакатха̄йам̣ пана ‘‘ка̄мадха̄тӯти ка̄мабхаво пан̃чаккхандха̄ лаббханти, рӯпадха̄тӯти рӯпабхаво пан̃чаккхандха̄ лаббханти. арӯпадха̄тӯти арӯпабхаво чатта̄ро кхандха̄ лаббхантӣ’’ти вуттам̣. айам̣ дасуттарапарийа̄йена йоджана̄.

сан̇гӣтипарийа̄йена пана ‘‘тиссо кусаладха̄туйо – неккхаммадха̄ту абйа̄па̄дадха̄ту авихим̣са̄дха̄ту. апара̄пи тиссо дха̄туйо – рӯпадха̄ту арӯпадха̄ту ниродхадха̄ту. апара̄пи тиссо дха̄туйо – хӣна̄ дха̄ту маджджхима̄ дха̄ту пан̣ӣта̄ дха̄тӯ’’ти (дӣ. ни. 1.3.305) вутта̄ дха̄туйопи еттха йуджджанти (вибха. 181-182). неккхаммапат̣исам̣йутто такко витакко…пе… самма̄сан̇каппо. айам̣ вуччати неккхаммадха̄ту. саббепи кусала̄ дхамма̄ неккхаммадха̄ту. абйа̄па̄дапат̣исам̣йутто такко витакко…пе… самма̄сан̇каппо абйа̄па̄дадха̄ту. йа̄ саттесу метти метта̄йана̄ метта̄йитаттам̣ метта̄четовимутти. айам̣ вуччати абйа̄па̄дадха̄ту. авихим̣са̄пат̣исам̣йутто такко витакко…пе… самма̄сан̇каппо авихим̣са̄дха̄ту. йа̄ саттесу карун̣а̄ карун̣а̄йана̄ карун̣а̄йитаттам̣ карун̣а̄четовимутти. айам̣ вуччати авихим̣са̄дха̄ту (вибха. 182). рӯпа̄рӯпадха̄туйо вутта̄йева. ниродхадха̄ту нибба̄нам̣. хӣна̄ дха̄ту два̄даса̄кусалачиттуппа̄да̄, маджджхима̄ дха̄ту авасеса̄ тебхӯмакадхамма̄. пан̣ӣта̄ дха̄ту нава локуттарадхамма̄. сабба̄пи ча ниджджӣват̣т̣хена дха̄ту.

чатта̄ри арийасачча̄нӣти дуккхам̣ арийасаччам̣, дуккхасамудайам̣ арийасаччам̣, дуккханиродхам̣ арийасаччам̣, дуккханиродхага̄минӣ пат̣ипада̄ арийасаччам̣. имесам̣ ван̣н̣ана̄ саччависсаджджанесуйева бхависсати.

пан̃ча вимутта̄йатана̄нӣти аттано хитаттха̄йа парехи паваттитадхаммадесана̄саванам̣, паресам̣ хитаттха̄йа аттано йатха̄сутадхаммадесана̄, йатха̄сутасса дхаммасса саджджха̄йакаран̣ам̣, йатха̄сутасса дхаммасса четаса̄ анувитакканам̣, касин̣а̄субха̄дӣсу анукӯлам̣ а̄рамман̣анти, има̄ни пан̃ча вимуччанака̄ран̣а̄ни. йатха̄ха –

‘‘идха, бхиккхаве, бхиккхуно саттха̄ дхаммам̣ десети ан̃н̃атаро ва̄ гарут̣т̣ха̄нийо сабрахмача̄рӣ, йатха̄ йатха̄ кхо, бхиккхаве, бхиккхуно саттха̄ дхаммам̣ десети ан̃н̃атаро ва̄ гарут̣т̣ха̄нийо сабрахмача̄рӣ, татха̄ татха̄ со тасмим̣ дхамме аттхапат̣исам̣ведӣ ча хоти дхаммапат̣исам̣ведӣ ча, тасса аттхапат̣исам̣ведино дхаммапат̣исам̣ведино па̄моджджам̣ джа̄йати, памудитасса пӣти джа̄йати, пӣтиманасса ка̄йо пассамбхати, пассаддхака̄йо сукхам̣ ведети, сукхино читтам̣ сама̄дхийати, идам̣ пат̣хамам̣ вимутта̄йатанам̣.

‘‘пуна чапарам̣, бхиккхаве, бхиккхуно на хева кхо саттха̄ дхаммам̣ десети ан̃н̃атаро ва̄ гарут̣т̣ха̄нийо сабрахмача̄рӣ, апи ча кхо йатха̄сутам̣ йатха̄парийаттам̣ дхаммам̣ виттха̄рена паресам̣ десети. йатха̄ йатха̄ кхо, бхиккхаве, бхиккхуно…пе… сукхино читтам̣ сама̄дхийати. идам̣ дутийам̣ вимутта̄йатанам̣.

‘‘пуна чапарам̣, бхиккхаве, бхиккхуно нахева кхо саттха̄ дхаммам̣ десети ан̃н̃атаро ва̄ гарут̣т̣ха̄нийо сабрахмача̄рӣ, на̄пи йатха̄сутам̣ йатха̄парийаттам̣ дхаммам̣ виттха̄рена паресам̣ десети, апи ча кхо йатха̄сутам̣ йатха̄парийаттам̣ дхаммам̣ виттха̄рена саджджха̄йам̣ кароти. йатха̄ йатха̄ кхо, бхиккхаве, бхиккхуно…пе… сукхино читтам̣ сама̄дхийати. идам̣ татийам̣ вимутта̄йатанам̣.

‘‘пуна чапарам̣, бхиккхаве, бхиккхуно нахева кхо саттха̄ дхаммам̣ десети ан̃н̃атаро ва̄ гарут̣т̣ха̄нийо сабрахмача̄рӣ, на̄пи йатха̄сутам̣ йатха̄парийаттам̣ дхаммам̣ виттха̄рена паресам̣ десети, на̄пи йатха̄сутам̣ йатха̄парийаттам̣ дхаммам̣ виттха̄рена саджджха̄йам̣ кароти, апи ча кхо йатха̄сутам̣ йатха̄парийаттам̣ дхаммам̣ четаса̄ анувитаккети анувича̄рети манаса̄нупеккхати. йатха̄ йатха̄ кхо, бхиккхаве, бхиккхуно…пе… сукхино читтам̣ сама̄дхийати. идам̣ чатуттхам̣ вимутта̄йатанам̣.

‘‘пуна чапарам̣, бхиккхаве, бхиккхуно нахева кхо саттха̄ дхаммам̣ десети ан̃н̃атаро ва̄ гарут̣т̣ха̄нийо сабрахмача̄рӣ, на̄пи йатха̄сутам̣ йатха̄парийаттам̣ дхаммам̣ виттха̄рена паресам̣ десети, на̄пи йатха̄сутам̣ йатха̄парийаттам̣ дхаммам̣ виттха̄рена саджджха̄йам̣ кароти, на̄пи йатха̄сутам̣ йатха̄парийаттам̣ дхаммам̣ четаса̄ анувитаккети анувича̄рети манаса̄нупеккхати, апи ча кхвасса ан̃н̃атарам̣ сама̄дхинимиттам̣ суггахитам̣ хоти суманасикатам̣ сӯпадха̄ритам̣ суппат̣ивиддхам̣ пан̃н̃а̄йа, йатха̄ йатха̄ кхо, бхиккхаве, бхиккхуно ан̃н̃атарам̣ сама̄дхинимиттам̣ суггахитам̣ хоти суманасикатам̣ сӯпадха̄ритам̣ суппат̣ивиддхам̣ пан̃н̃а̄йа татха̄ татха̄ со тасмим̣ дхамме аттхапат̣исам̣ведӣ ча хоти дхаммапат̣исам̣ведӣ ча. тасса аттхапат̣исам̣ведино дхаммапат̣исам̣ведино па̄моджджам̣ джа̄йати, памудитасса пӣти джа̄йати, пӣтиманасса ка̄йо пассамбхати, пассаддхака̄йо сукхам̣ ведети, сукхино читтам̣ сама̄дхийати. идам̣ пан̃чамам̣ вимутта̄йатана’’нти (а. ни. 5.26; дӣ. ни. 3.322).

чха ануттарийа̄нӣти еттха наттхи етесам̣ уттаранти ануттара̄ни, ануттара̄ни ева ануттарийа̄ни, джет̣т̣хака̄нӣти аттхо. вуттан̃хетам̣ бхагавата̄ –

‘‘чхайима̄ни (а. ни. 6.8, 30), бхиккхаве, ануттарийа̄ни. катама̄ни чха? дассана̄нуттарийам̣, савана̄нуттарийам̣, ла̄бха̄нуттарийам̣, сиккха̄нуттарийам̣, па̄ричарийа̄нуттарийам̣, ануссата̄нуттарийанти.

‘‘катаман̃ча, бхиккхаве, дассана̄нуттарийам̣? идха, бхиккхаве, екаччо хаттхиратанампи дассана̄йа гаччхати, ассаратанампи дассана̄йа гаччхати, ман̣иратанампи дассана̄йа гаччхати, учча̄вачам̣ ва̄ пана дассана̄йа гаччхати, саман̣ам̣ ва̄ бра̄хман̣ам̣ ва̄ миччха̄дит̣т̣хикам̣ миччха̄пат̣ипаннам̣ дассана̄йа гаччхати. аттхетам̣, бхиккхаве, дассанам̣, нетам̣ наттхӣти вада̄ми. тан̃ча кхо етам̣, бхиккхаве, дассанам̣ хӣнам̣ гаммам̣ потхуджджаникам̣ анарийам̣ анаттхасам̣хитам̣ на ниббида̄йа на вира̄га̄йа на ниродха̄йа на упасама̄йа на абхин̃н̃а̄йа на самбодха̄йа на нибба̄на̄йа сам̣ваттати. йо ча кхо, бхиккхаве, татха̄гатам̣ ва̄ татха̄гатаса̄вакам̣ ва̄ дассана̄йа гаччхати нивит̣т̣хасаддхо нивит̣т̣хапемо екантагато абхиппасанно. етада̄нуттарийам̣, бхиккхаве, дассана̄нам̣ сатта̄нам̣ висуддхийа̄ сокапаридева̄нам̣ саматиккама̄йа дуккхадоманасса̄нам̣ аттхан̇гама̄йа н̃а̄йасса адхигама̄йа нибба̄насса саччхикирийа̄йа, йадидам̣ татха̄гатам̣ ва̄ татха̄гатаса̄вакам̣ ва̄ дассана̄йа гаччхати нивит̣т̣хасаддхо нивит̣т̣хапемо екантагато абхиппасанно. идам̣ вуччати, бхиккхаве, дассана̄нуттарийам̣. ити дассана̄нуттарийам̣.

‘‘савана̄нуттарийан̃ча катхам̣ хоти? идха, бхиккхаве, екаччо бхерисаддампи савана̄йа гаччхати, вӣн̣а̄саддампи савана̄йа гаччхати, гӣтасаддампи савана̄йа гаччхати, учча̄вачам̣ ва̄ пана савана̄йа гаччхати, саман̣асса ва̄ бра̄хман̣асса ва̄ миччха̄дит̣т̣хикасса миччха̄пат̣ипаннасса дхаммассавана̄йа гаччхати. аттхетам̣, бхиккхаве, саванам̣, нетам̣ наттхӣти вада̄ми. тан̃ча кхо етам̣, бхиккхаве, саванам̣ хӣнам̣…пе… на нибба̄на̄йа сам̣ваттати. йо ча кхо, бхиккхаве, татха̄гатасса ва̄ татха̄гатаса̄вакасса ва̄ дхаммассавана̄йа гаччхати нивит̣т̣хасаддхо нивит̣т̣хапемо екантагато абхиппасанно. етада̄нуттарийам̣, бхиккхаве, савана̄нам̣ сатта̄нам̣ висуддхийа̄…пе… нибба̄насса саччхикирийа̄йа, йадидам̣ татха̄гатасса ва̄ татха̄гатаса̄вакасса ва̄ дхаммассавана̄йа гаччхати нивит̣т̣хасаддхо нивит̣т̣хапемо екантагато абхиппасанно. идам̣ вуччати, бхиккхаве, савана̄нуттарийам̣. ити дассана̄нуттарийам̣, савана̄нуттарийам̣.

‘‘ла̄бха̄нуттарийан̃ча катхам̣ хоти? идха, бхиккхаве, екаччо путтала̄бхампи лабхати, да̄рала̄бхампи лабхати, дханала̄бхампи лабхати, учча̄вачам̣ ва̄ пана ла̄бхампи лабхати. саман̣е ва̄ бра̄хман̣е ва̄ миччха̄дит̣т̣хике миччха̄пат̣ипанне саддхам̣ пат̣илабхати. аттхесо, бхиккхаве, ла̄бхо, несо наттхӣти вада̄ми. со ча кхо есо, бхиккхаве, ла̄бхо хӣно…пе… на нибба̄на̄йа сам̣ваттати. йо ча кхо, бхиккхаве, татха̄гате ва̄ татха̄гатаса̄ваке ва̄ саддхам̣ пат̣илабхати нивит̣т̣хасаддхо нивит̣т̣хапемо екантагато абхиппасанно. етада̄нуттарийам̣, бхиккхаве, ла̄бха̄нам̣ сатта̄нам̣ висуддхийа̄…пе… нибба̄насса саччхикирийа̄йа, йадидам̣ татха̄гате ва̄ татха̄гатаса̄ваке ва̄ саддхам̣ пат̣илабхати нивит̣т̣хасаддхо нивит̣т̣хапемо екантагато абхиппасанно. идам̣ вуччати, бхиккхаве, ла̄бха̄нуттарийам̣. ити дассана̄нуттарийам̣, савана̄нуттарийам̣, ла̄бха̄нуттарийам̣.

‘‘сиккха̄нуттарийан̃ча катхам̣ хоти? идха, бхиккхаве, екаччо хаттхисмимпи сиккхати, ассасмимпи сиккхати, ратхасмимпи сиккхати, дханусмимпи сиккхати, тхарусмимпи сиккхати, учча̄вачам̣ ва̄ пана сиккхати, саман̣асса ва̄ бра̄хман̣асса ва̄ миччха̄дит̣т̣хикасса миччха̄пат̣ипаннасса сиккхати. аттхеса̄, бхиккхаве, сиккха̄, неса̄ наттхӣти вада̄ми. са̄ ча кхо еса̄, бхиккхаве, сиккха̄ хӣна̄…пе… на нибба̄на̄йа сам̣ваттати. йо ча кхо, бхиккхаве, татха̄гатаппаведите дхаммавинайе адхисӣлампи сиккхати, адхичиттампи сиккхати, адхипан̃н̃ампи сиккхати нивит̣т̣хасаддхо нивит̣т̣хапемо екантагато абхиппасанно. етада̄нуттарийам̣, бхиккхаве, сиккха̄нам̣ сатта̄нам̣ висуддхийа̄…пе… нибба̄насса саччхикирийа̄йа, йадидам̣ татха̄гатаппаведите дхаммавинайе адхисӣлампи сиккхати, адхичиттампи сиккхати, адхипан̃н̃ампи сиккхати нивит̣т̣хасаддхо нивит̣т̣хапемо екантагато абхиппасанно. идам̣ вуччати, бхиккхаве, сиккха̄нуттарийам̣. ити дассана̄нуттарийам̣, савана̄нуттарийам̣, ла̄бха̄нуттарийам̣, сиккха̄нуттарийам̣.

‘‘па̄ричарийа̄нуттарийан̃ча катхам̣ хоти? идха, бхиккхаве, екаччо кхаттийампи паричарати, бра̄хман̣ампи паричарати, гахапатимпи паричарати, учча̄вачам̣ ва̄ пана паричарати, саман̣ам̣ ва̄ бра̄хман̣ам̣ ва̄ миччха̄дит̣т̣хикам̣ миччха̄пат̣ипаннам̣ паричарати. аттхеса̄, бхиккхаве, па̄ричарийа̄, неса̄ наттхӣти вада̄ми. са̄ ча кхо еса̄, бхиккхаве, па̄ричарийа̄ хӣна̄…пе… на нибба̄на̄йа сам̣ваттати. йо ча кхо, бхиккхаве, татха̄гатам̣ ва̄ татха̄гатаса̄вакам̣ ва̄ паричарати нивит̣т̣хасаддхо нивит̣т̣хапемо екантагато абхиппасанно. етада̄нуттарийам̣, бхиккхаве, па̄ричарийа̄нам̣ сатта̄нам̣ висуддхийа̄…пе… нибба̄насса саччхикирийа̄йа, йадидам̣ татха̄гатам̣ ва̄ татха̄гатаса̄вакам̣ ва̄ паричарати нивит̣т̣хасаддхо нивит̣т̣хапемо екантагато абхиппасанно. идам̣ вуччати, бхиккхаве, па̄ричарийа̄нуттарийам̣. ити дассана̄нуттарийам̣, савана̄нуттарийам̣, ла̄бха̄нуттарийам̣, сиккха̄нуттарийам̣, па̄ричарийа̄нуттарийам̣.

‘‘ануссата̄нуттарийан̃ча катхам̣ хоти? идха, бхиккхаве, екаччо путтала̄бхампи ануссарати, да̄рала̄бхампи ануссарати, дханала̄бхампи ануссарати, учча̄вачам̣ ва̄ пана ануссарати, саман̣ам̣ ва̄ бра̄хман̣ам̣ ва̄ миччха̄дит̣т̣хикам̣ миччха̄пат̣ипаннам̣ ануссарати. аттхеса̄, бхиккхаве, ануссати, неса̄ наттхӣти вада̄ми. са̄ ча кхо еса̄, бхиккхаве, ануссати хӣна̄…пе… на нибба̄на̄йа сам̣ваттати. йо ча кхо, бхиккхаве, татха̄гатам̣ ва̄ татха̄гатаса̄вакам̣ ва̄ ануссарати нивит̣т̣хасаддхо нивит̣т̣хапемо екантагато абхиппасанно. етада̄нуттарийам̣, бхиккхаве, ануссатӣнам̣ сатта̄нам̣ висуддхийа̄…пе… нибба̄насса саччхикирийа̄йа, йадидам̣ татха̄гатам̣ ва̄ татха̄гатаса̄вакам̣ ва̄ ануссарати нивит̣т̣хасаддхо нивит̣т̣хапемо екантагато абхиппасанно. идам̣ вуччати, бхиккхаве, ануссата̄нуттарийам̣. има̄ни кхо, бхиккхаве, чха ануттарийа̄нӣ’’ти (а. ни. 6.30).

сатта ниддасаваттхӯнӣти еттха наттхи етасса даса̄ти ниддасо. ниддасасса ниддасабха̄васса ваттхӯни ка̄ран̣а̄ни ниддасаваттхӯни. кхӣн̣а̄саво хи дасавассака̄ле париниббуто пуна пат̣исандхийа̄ абха̄ва̄ пуна дасавассо на хотӣти ниддасоти вуччати. на кевалан̃ча дасавассова на хоти, нававассопи…пе… екамухуттикопи на хотийева. на кевалан̃ча дасавассака̄ле париниббуто, саттавассикака̄ле париниббутопи ниссатто ниддасо нимухутто хотийева. титтхийасамайе уппаннавоха̄рам̣ пана са̄сане кхӣн̣а̄савасса а̄ропетва̄ таттха та̄дисасса абха̄вам̣, идха ча саббха̄вам̣ дассенто бхагава̄ та̄дисасабха̄васса ка̄ран̣а̄ни ‘‘сатта ниддасаваттхӯнӣ’’ти а̄ха. йатха̄ха –

‘‘саттима̄ни, бхиккхаве, ниддасаваттхӯни. катама̄ни сатта? идха, бхиккхаве, бхиккху сиккха̄сама̄да̄не тиббаччхандо хоти, а̄йатин̃ча сиккха̄сама̄да̄не авигатапемо. дхамманисантийа̄ тиббаччхандо хоти, а̄йатин̃ча дхамманисантийа̄ авигатапемо. иччха̄винайе тиббаччхандо хоти, а̄йатин̃ча иччха̄винайе авигатапемо. пат̣исалла̄не тиббаччхандо хоти, а̄йатин̃ча пат̣исалла̄не авигатапемо. вӣрийа̄рамбхе тиббаччхандо хоти, а̄йатин̃ча вӣрийа̄рамбхе авигатапемо. сатинепакке тиббаччхандо хоти, а̄йатин̃ча сатинепакке авигатапемо. дит̣т̣хипат̣иведхе тиббаччхандо хоти, а̄йатин̃ча дит̣т̣хипат̣иведхе авигатапемо. има̄ни кхо, бхиккхаве, сатта ниддасаваттхӯнӣ’’ти (а. ни. 7.20).

тхеропи татхева десанам̣ уддхаритва̄ ‘‘сатта ниддасаваттхӯнӣ’’ти а̄ха.

ат̣т̣ха абхибха̄йатана̄нӣти еттха абхибхуййама̄на̄ни а̄йатана̄ни етесам̣ джха̄на̄нанти абхибха̄йатана̄ни, джха̄на̄ни. а̄йатана̄нӣти адхит̣т̣ха̄нат̣т̣хена а̄йатанасан̇кха̄та̄ни касин̣а̄рамман̣а̄ни. н̃а̄н̣уттарико хи пуггало висадан̃а̄н̣о ‘‘ким̣ еттха а̄рамман̣е сама̄паджджитаббам̣. на майхам̣ читтекаггата̄каран̣е бха̄ро аттхӣ’’ти, та̄ни а̄рамман̣а̄ни абхибхавитва̄ сама̄паджджати, саха нимиттуппа̄деневеттха аппанам̣ ниббаттетӣти аттхо. евам̣ уппа̄дита̄ни джха̄на̄ни ‘‘абхибха̄йатана̄нӣ’’ти вуччанти.

‘‘катама̄ни (а. ни. 8.65) ат̣т̣ха? аджджхаттам̣ рӯпасан̃н̃ӣ еко бахиддха̄ рӯпа̄ни пассати паритта̄ни суван̣н̣адуббан̣н̣а̄ни, ‘та̄ни абхибхуййа джа̄на̄ми пасса̄мӣ’ти евам̣сан̃н̃ӣ хоти. идам̣ пат̣хамам̣ абхибха̄йатанам̣.

‘‘аджджхаттам̣ рӯпасан̃н̃ӣ еко бахиддха̄ рӯпа̄ни пассати аппама̄н̣а̄ни суван̣н̣адуббан̣н̣а̄ни, ‘та̄ни абхибхуййа джа̄на̄ми пасса̄мӣ’ти евам̣сан̃н̃ӣ хоти. идам̣ дутийам̣ абхибха̄йатанам̣.

‘‘аджджхаттам̣ арӯпасан̃н̃ӣ еко бахиддха̄ рӯпа̄ни пассати паритта̄ни суван̣н̣адуббан̣н̣а̄ни, ‘та̄ни абхибхуййа джа̄на̄ми пасса̄мӣ’ти евам̣сан̃н̃ӣ хоти. идам̣ татийам̣ абхибха̄йатанам̣.

‘‘аджджхаттам̣ арӯпасан̃н̃ӣ еко бахиддха̄ рӯпа̄ни пассати аппама̄н̣а̄ни суван̣н̣адуббан̣н̣а̄ни, ‘та̄ни абхибхуййа джа̄на̄ми пасса̄мӣ’ти евам̣сан̃н̃ӣ хоти. идам̣ чатуттхам̣ абхибха̄йатанам̣.

‘‘аджджхаттам̣ арӯпасан̃н̃ӣ еко бахиддха̄ рӯпа̄ни пассати нӣла̄ни нӣлаван̣н̣а̄ни нӣланидассана̄ни нӣланибха̄са̄ни. сеййатха̄пи на̄ма ума̄пуппхам̣ нӣлам̣ нӣлаван̣н̣ам̣ нӣланидассанам̣ нӣланибха̄сам̣, сеййатха̄пи ва̄ пана там̣ ваттхам̣ ба̄ра̄н̣асеййакам̣ убхатобха̄гавимат̣т̣хам̣ нӣлам̣ нӣлаван̣н̣ам̣ нӣланидассанам̣ нӣланибха̄сам̣, евамева аджджхаттам̣ арӯпасан̃н̃ӣ еко бахиддха̄ рӯпа̄ни пассати нӣла̄ни нӣлаван̣н̣а̄ни нӣланидассана̄ни нӣланибха̄са̄ни, ‘та̄ни абхибхуййа джа̄на̄ми пасса̄мӣ’ти евам̣сан̃н̃ӣ хоти. идам̣ пан̃чамам̣ абхибха̄йатанам̣.

‘‘аджджхаттам̣ арӯпасан̃н̃ӣ еко бахиддха̄ рӯпа̄ни пассати пӣта̄ни пӣтаван̣н̣а̄ни пӣтанидассана̄ни пӣтанибха̄са̄ни. сеййатха̄пи на̄ма кан̣ика̄рапуппхам̣ пӣтам̣ пӣтаван̣н̣ам̣ пӣтанидассанам̣ пӣтанибха̄сам̣, сеййатха̄пи ва̄ пана там̣ ваттхам̣ ба̄ра̄н̣асеййакам̣ убхатобха̄гавимат̣т̣хам̣ пӣтам̣ пӣтаван̣н̣ам̣ пӣтанидассанам̣ пӣтанибха̄сам̣, евамева аджджхаттам̣ арӯпасан̃н̃ӣ еко бахиддха̄ рӯпа̄ни пассати пӣта̄ни пӣтаван̣н̣а̄ни пӣтанидассана̄ни пӣтанибха̄са̄ни, ‘та̄ни абхибхуййа джа̄на̄ми пасса̄мӣ’ти евам̣сан̃н̃ӣ хоти. идам̣ чхат̣т̣хам̣ абхибха̄йатанам̣.

‘‘аджджхаттам̣ арӯпасан̃н̃ӣ еко бахиддха̄ рӯпа̄ни пассати лохитака̄ни лохитакаван̣н̣а̄ни лохитаканидассана̄ни лохитаканибха̄са̄ни. сеййатха̄пи на̄ма бандхуджӣвакапуппхам̣ лохитакам̣ лохитакаван̣н̣ам̣ лохитаканидассанам̣ лохитаканибха̄сам̣, сеййатха̄пи ва̄ пана там̣ ваттхам̣ ба̄ра̄н̣асеййакам̣ убхатобха̄гавимат̣т̣хам̣ лохитакам̣ лохитакаван̣н̣ам̣ лохитаканидассанам̣ лохитаканибха̄сам̣, евамева аджджхаттам̣ арӯпасан̃н̃ӣ еко бахиддха̄ рӯпа̄ни пассати лохитака̄ни лохитакаван̣н̣а̄ни лохитаканидассана̄ни лохитаканибха̄са̄ни, ‘та̄ни абхибхуййа джа̄на̄ми пасса̄мӣ’ти евам̣сан̃н̃ӣ хоти. идам̣ саттамам̣ абхибха̄йатанам̣.

‘‘аджджхаттам̣ арӯпасан̃н̃ӣ еко бахиддха̄ рӯпа̄ни пассати ода̄та̄ни ода̄таван̣н̣а̄ни ода̄танидассана̄ни ода̄танибха̄са̄ни. сеййатха̄пи на̄ма осадхита̄рака̄ ода̄та̄ ода̄таван̣н̣а̄ ода̄танидассана̄ ода̄танибха̄са̄, сеййатха̄пи ва̄ пана там̣ ваттхам̣ ба̄ра̄н̣асеййакам̣ убхатобха̄гавимат̣т̣хам̣ ода̄там̣ ода̄таван̣н̣ам̣ ода̄танидассанам̣ ода̄танибха̄сам̣, евамева аджджхаттам̣ арӯпасан̃н̃ӣ еко бахиддха̄ рӯпа̄ни пассати ода̄та̄ни ода̄таван̣н̣а̄ни ода̄танидассана̄ни ода̄танибха̄са̄ни, ‘та̄ни абхибхуййа джа̄на̄ми пасса̄мӣ’ти евам̣сан̃н̃ӣ хоти. идам̣ ат̣т̣хамам̣ абхибха̄йатанам̣. има̄ни ат̣т̣ха абхибха̄йатана̄ни (а. ни. 8.65; дӣ. ни. 3.358).

нава анупуббавиха̄ра̄ти пуббам̣ пуббам̣ ану анупуббам̣, анупуббам̣ вихаритаббато сама̄паджджитаббато виха̄ра̄ анупуббавиха̄ра̄, анупат̣ипа̄т̣ийа̄ сама̄паджджитаббавиха̄ра̄ти аттхо.

‘‘катаме нава? идха, бхиккхаве, бхиккху вивиччева ка̄мехи вивичча акусалехи дхаммехи савитаккам̣ савича̄рам̣ вивекаджам̣ пӣтисукхам̣ пат̣хамам̣ джха̄нам̣ упасампаджджа вихарати. витаккавича̄ра̄нам̣ вӯпасама̄ аджджхаттам̣ сампаса̄данам̣ четасо екодибха̄вам̣ авитаккам̣ авича̄рам̣ сама̄дхиджам̣ пӣтисукхам̣ дутийам̣ джха̄нам̣ упасампаджджа вихарати. пӣтийа̄ ча вира̄га̄ упеккхако ча вихарати сато сампаджа̄но, сукхан̃ча ка̄йена пат̣исам̣ведети, йам̣ там̣ арийа̄ а̄чиккханти ‘упеккхако сатима̄ сукхавиха̄рӣ’ти, татийам̣ джха̄нам̣ упасампаджджа вихарати. сукхасса ча паха̄на̄ дуккхасса ча паха̄на̄ пуббева соманассадоманасса̄нам̣ аттхан̇гама̄ адуккхамасукхам̣ упеккха̄сатипа̄рисуддхим̣ чатуттхам̣ джха̄нам̣ упасампаджджа вихарати. саббасо рӯпасан̃н̃а̄нам̣ саматиккама̄ пат̣игхасан̃н̃а̄нам̣ аттхан̇гама̄ на̄наттасан̃н̃а̄нам̣ аманасика̄ра̄ ‘ананто а̄ка̄со’ти а̄ка̄са̄нан̃ча̄йатанам̣ упасампаджджа вихарати. саббасо а̄ка̄са̄нан̃ча̄йатанам̣ саматиккамма ‘анантам̣ вин̃н̃а̄н̣а’нти вин̃н̃а̄н̣ан̃ча̄йатанам̣ упасампаджджа вихарати. саббасо вин̃н̃а̄н̣ан̃ча̄йатанам̣ саматиккамма ‘наттхи кин̃чӣ’ти а̄кин̃чан̃н̃а̄йатанам̣ упасампаджджа вихарати. саббасо а̄кин̃чан̃н̃а̄йатанам̣ саматиккамма невасан̃н̃а̄на̄сан̃н̃а̄йатанам̣ упасампаджджа вихарати. саббасо невасан̃н̃а̄на̄сан̃н̃а̄йатанам̣ саматиккамма сан̃н̃а̄ведайитаниродхам̣ упасампаджджа вихаратӣ’’ти (а. ни. 9.33; дӣ. ни. 3.343, 359) вутта̄ нава анупуббавиха̄ра̄ва.

даса ниджджараваттхӯнӣти миччха̄дит̣т̣ха̄дӣни ниджджарайанти на̄сайантӣти ниджджара̄ни. ваттхӯнӣти ка̄ран̣а̄ни. ниджджара̄ни ча та̄ни ваттхӯни ча̄ти ниджджараваттхӯни. самма̄дит̣т̣ха̄дӣнам̣ етам̣ адхивачанам̣.

‘‘катама̄ни (а. ни. 10.106; дӣ. ни. 3.360) даса? самма̄дит̣т̣хикасса, бхиккхаве, миччха̄дит̣т̣хи ниджджин̣н̣а̄ хоти. йе ча миччха̄дит̣т̣хипаччайа̄ анеке па̄пака̄ акусала̄ дхамма̄ самбхаванти, те часса ниджджин̣н̣а̄ хонти, самма̄дит̣т̣хипаччайа̄ ча анеке кусала̄ дхамма̄ бха̄вана̄па̄рипӯрим̣ гаччханти.

‘‘самма̄сан̇каппасса, бхиккхаве, миччха̄сан̇каппо ниджджин̣н̣о хоти. йе ча миччха̄сан̇каппапаччайа̄ анеке па̄пака̄ акусала̄ дхамма̄ самбхаванти, те часса ниджджин̣н̣а̄ хонти, самма̄сан̇каппапаччайа̄ ча анеке кусала̄ дхамма̄ бха̄вана̄па̄рипӯрим̣ гаччханти.

‘‘самма̄ва̄часса, бхиккхаве, миччха̄ва̄ча̄ ниджджин̣н̣а̄ хоти. йе ча миччха̄ва̄ча̄паччайа̄ анеке па̄пака̄ акусала̄ дхамма̄ самбхаванти, те часса ниджджин̣н̣а̄ хонти, самма̄ва̄ча̄паччайа̄ ча анеке кусала̄ дхамма̄ бха̄вана̄па̄рипӯрим̣ гаччханти.

‘‘самма̄каммантасса, бхиккхаве, миччха̄камманто ниджджин̣н̣о хоти. йе ча миччха̄каммантапаччайа̄ анеке па̄пака̄ акусала̄ дхамма̄ самбхаванти, те часса ниджджин̣н̣а̄ хонти, самма̄каммантапаччайа̄ ча анеке кусала̄ дхамма̄ бха̄вана̄па̄рипӯрим̣ гаччханти.

‘‘самма̄а̄джӣвасса, бхиккхаве, миччха̄а̄джӣво ниджджин̣н̣о хоти. йе ча миччха̄а̄джӣвапаччайа̄ анеке па̄пака̄ акусала̄ дхамма̄ самбхаванти, те часса ниджджин̣н̣а̄ хонти, самма̄а̄джӣвапаччайа̄ ча анеке кусала̄ дхамма̄ бха̄вана̄па̄рипӯрим̣ гаччханти.

‘‘самма̄ва̄йа̄масса, бхиккхаве, миччха̄ва̄йа̄мо ниджджин̣н̣о хоти. йе ча миччха̄ва̄йа̄мапаччайа̄ анеке па̄пака̄ акусала̄ дхамма̄ самбхаванти, те часса ниджджин̣н̣а̄ хонти, самма̄ва̄йа̄мапаччайа̄ ча анеке кусала̄ дхамма̄ бха̄вана̄па̄рипӯрим̣ гаччханти.

‘‘самма̄сатисса, бхиккхаве, миччха̄сати ниджджин̣н̣а̄ хоти. йе ча миччха̄сатипаччайа̄ анеке па̄пака̄ акусала̄ дхамма̄ самбхаванти, те часса ниджджин̣н̣а̄ хонти, самма̄сатипаччайа̄ ча анеке кусала̄ дхамма̄ бха̄вана̄па̄рипӯрим̣ гаччханти.

‘‘самма̄сама̄дхисса, бхиккхаве, миччха̄сама̄дхи ниджджин̣н̣о хоти. йе ча миччха̄сама̄дхипаччайа̄ анеке па̄пака̄ акусала̄ дхамма̄ самбхаванти, те часса ниджджин̣н̣а̄ хонти, самма̄сама̄дхипаччайа̄ ча анеке кусала̄ дхамма̄ бха̄вана̄па̄рипӯрим̣ гаччханти.

‘‘самма̄н̃а̄н̣исса, бхиккхаве, миччха̄н̃а̄н̣ам̣ ниджджин̣н̣ам̣ хоти. йе ча миччха̄н̃а̄н̣апаччайа̄ анеке па̄пака̄ акусала̄ дхамма̄ самбхаванти, те часса ниджджин̣н̣а̄ хонти, самма̄н̃а̄н̣апаччайа̄ ча анеке кусала̄ дхамма̄ бха̄вана̄па̄рипӯрим̣ гаччханти.

‘‘самма̄вимуттисса, бхиккхаве, миччха̄вимутти ниджджин̣н̣а̄ хоти. йе ча миччха̄вимуттипаччайа̄ анеке па̄пака̄ акусала̄ дхамма̄ самбхаванти, те часса ниджджин̣н̣а̄ хонти, самма̄вимуттипаччайа̄ ча анеке кусала̄ дхамма̄ бха̄вана̄па̄рипӯрим̣ гаччхантӣ’’ти (а. ни. 10.106; дӣ. ни. 3.360) вутта̄ни даса ниджджараваттхӯни.

3. саббам̣, бхиккхаве, абхин̃н̃еййантиа̄ди бхагавата̄ вуттам̣ идха а̄харитва̄ дасситанти ведитаббам̣. кин̃ча-ити ча-ка̄ро падапӯран̣аматте нипа̄то. чаккха̄дӣни тим̣са виссаджджана̄ни чхасу два̄ресу екекасмим̣ пан̃ча пан̃ча катва̄ два̄ра̄рамман̣апаваттиккамена ниддит̣т̣ха̄ни. таттха дувидхам̣ чаккху – мам̣сачаккху пан̃н̃а̄чаккху ча. тесу буддхачаккху самантачаккху н̃а̄н̣ачаккху диббачаккху дхаммачаккхӯти пан̃чавидхам̣ пан̃н̃а̄чаккху. ‘‘аддасам̣ кхо ахам̣, бхиккхаве, буддхачаккхуна̄ локам̣ волокенто’’ти (ма. ни. 1.283; 2.339; маха̄ва. 9) идам̣ буддхачаккху на̄ма. ‘‘самантачаккху вуччати саббан̃н̃утан̃н̃а̄н̣а’’нти (чӯл̣ани. дхотакама̄н̣авапуччха̄ниддеса 32; могхара̄джама̄н̣авапуччха̄ниддеса 85) идам̣ самантачаккху на̄ма. ‘‘чаккхум̣ удапа̄ди н̃а̄н̣ам̣ удапа̄дӣ’’ти (сам̣. ни. 5.1081; маха̄ва. 15) идам̣ н̃а̄н̣ачаккху на̄ма. ‘‘аддасам̣ кхо ахам̣, бхиккхаве, диббена чаккхуна̄ висуддхена̄’’ти (ма. ни. 1.285) идам̣ диббачаккху на̄ма. ‘‘вираджам̣ вӣтамалам̣ дхаммачаккхум̣ удапа̄дӣ’’ти (ма. ни. 2.395) идам̣ хет̣т̣химамаггаттайасан̇кха̄там̣ н̃а̄н̣ам̣ дхаммачаккху на̄ма.

мам̣сачаккхупи сасамбха̄рачаккху, паса̄дачаккхӯти дувидхам̣ хоти. йва̄йам̣ аккхикӯпаке патит̣т̣хито хет̣т̣ха̄ аккхикӯпакат̣т̣хикена упари бхамукат̣т̣хикена убхато аккхикӯт̣ехи бахиддха̄ аккхипакхумехи париччхинно аккхикӯпакамаджджха̄ никкхантена нха̄русуттакена маттхалун̇ге а̄баддхо сетакан̣ха̄тикан̣хаман̣д̣алавичитто мам̣сапин̣д̣о, идам̣ сасамбха̄рачаккху на̄ма. йо пана еттха сито еттха пат̣ибаддхо чатуннам̣ маха̄бхӯта̄нам̣ упа̄да̄йа паса̄до, идам̣ паса̄дачаккху на̄ма. идамидха̄дхиппетам̣. тадетам̣ тасса сасамбха̄рачаккхуно сетаман̣д̣алапариккхиттасса кан̣хаман̣д̣аласса маджджхе абхимукхе т̣хита̄нам̣ сарӣрасан̣т̣ха̄нуппаттидесе дит̣т̣химан̣д̣але саттасу пичупат̣алесу а̄ситтателам̣ пичупат̣ала̄ни вийа сатта аккхипат̣ала̄ни бйа̄петва̄ пама̄н̣ато муггавидаламаттам̣ чаккхувин̃н̃а̄н̣а̄дӣнам̣ йатха̄рахам̣ ваттхудва̄рабха̄вам̣ са̄дхайама̄нам̣ тит̣т̣хати. там̣ чаккхатӣти чаккху, рӯпам̣ асса̄дети вибха̄вети ча̄ти аттхо. рӯпайантӣти рӯпа̄, ван̣н̣авика̄рам̣ а̄паджджама̄на̄ хадайан̇гатабха̄вам̣ пака̄сентӣти аттхо. чаккхуто паваттам̣ вин̃н̃а̄н̣ам̣, чаккхусса ва̄ вин̃н̃а̄н̣ам̣ чаккхувин̃н̃а̄н̣ам̣. пхусатӣти пхассо. упасаггена падам̣ ман̣д̣етва̄ сампхассоти вуттам̣. чаккхуто паватто сампхассо чаккхусампхассо. чаккхусампхассапаччайа̄ти чаккхувин̃н̃а̄н̣асампайуттапхассапаччайа̄. ведайитанти винданам̣, ведана̄ти аттхо. тадева сукхайатӣти сукхам̣, йассуппаджджати, там̣ сукхитам̣ каротӣти аттхо. сут̣т̣ху ва̄ кха̄дати, кханати ча ка̄йачитта̄ба̄дханти сукхам̣. дуккхайатӣти дуккхам̣, йассуппаджджати, там̣ дуккхитам̣ каротӣти аттхо. на дуккхам̣ на сукханти адуккхамасукхам̣. ма-ка̄ро падасандхивасена вутто. со пана чаккхусампхассо аттана̄ сампайутта̄йа ведана̄йа сахаджа̄та ан̃н̃аман̃н̃аниссайа випа̄каа̄ха̄расампайуттааттхиавигатавасена ат̣т̣хадха̄ паччайо хоти, сампат̣иччханасампайутта̄йа анантарасаманантараанантарӯпаниссайанаттхивигатавасенапан̃чадха̄, сантӣран̣а̄дисампайутта̄нам̣ упаниссайавасенева паччайо хоти.

сун̣а̄тӣти сотам̣. там̣ сасамбха̄расотабиласса анто танутамбалома̄чите ан̇гуливедхакасан̣т̣ха̄не падесе сотавин̃н̃а̄н̣а̄дӣнам̣ йатха̄рахам̣ ваттхудва̄рабха̄вам̣ са̄дхайама̄нам̣ тит̣т̣хати. саппантӣти садда̄, уда̄харӣйантӣти аттхо. гха̄йатӣти гха̄нам̣. там̣ сасамбха̄рагха̄набиласса анто аджападасан̣т̣ха̄не падесе гха̄навин̃н̃а̄н̣а̄дӣнам̣ йатха̄рахам̣ ваттхудва̄рабха̄вам̣ са̄дхайама̄нам̣ тит̣т̣хати. гандхайантӣти гандха̄, аттано ваттхум̣ сӯчентӣти аттхо. джӣвитамавха̄йатӣти дживха̄, са̄йанат̣т̣хена ва̄ дживха̄. са̄ сасамбха̄радживха̄йа атиаггамӯлапасса̄ни ваджджетва̄ упариматаламаджджхе бхиннауппаладалаггасан̣т̣ха̄не падесе дживха̄вин̃н̃а̄н̣а̄дӣнам̣ йатха̄рахам̣ ваттхудва̄рабха̄вам̣ са̄дхайама̄на̄ тит̣т̣хати. расанти те сатта̄ти раса̄, асса̄дентӣти аттхо. куччхита̄нам̣ са̄савадхамма̄нам̣ а̄йоти ка̄йо. а̄йоти уппаттидесо. со йа̄вата̄ имасмим̣ ка̄йе упа̄дин̣н̣аппаватти на̄ма аттхи, таттха йебхуййена ка̄йапаса̄до ка̄йавин̃н̃а̄н̣а̄дӣнам̣ йатха̄рахам̣ ваттхудва̄рабха̄вам̣ са̄дхайама̄но тит̣т̣хати. пхусӣйантӣти пхот̣т̣хабба̄. муна̄тӣти мано, виджа̄на̄тӣти аттхо. аттано лаккхан̣ам̣ дха̄рентӣти дхамма̄. маноти саха̄ваджджанам̣ бхаван̇гам̣. дхамма̄ти два̄дасапабхеда̄ дхамма̄рамман̣а̄ дхамма̄. мановин̃н̃а̄н̣анти джаванамановин̃н̃а̄н̣ам̣. маносампхассоти там̣сампайутто пхассо. со сампайутта̄йа ведана̄йа випа̄капаччайаваджджехи сесехи саттахи паччайо хоти, анантара̄йа техева, сеса̄нам̣ упаниссайавасенева паччайо хоти.

рӯпа̄дӣни пан̃ча виссаджджана̄ни кхандхавасена ниддит̣т̣ха̄ни. сӣта̄дӣхи руппати пӣл̣ӣйатӣти рӯпам̣. ведайатӣти ведана̄. сан̃джа̄на̄тӣти сан̃н̃а̄. сан̇кхаронтӣти сан̇кха̄ра̄. виджа̄на̄тӣти вин̃н̃а̄н̣ам̣. чаккха̄дӣни дхаммавича̄рапарийанта̄ни даса чхаккавасена, сат̣т̣хи виссаджджана̄ни пийарӯпаса̄тарӯпавасена ниддит̣т̣ха̄ни. чаккхусампхассаджа̄дика̄ ведана̄ там̣там̣сампайутта̄ва. рӯпесу сан̃н̃а̄ рӯпасан̃н̃а̄. сан̃четайатӣти сан̃четана̄, абхисандахатӣти аттхо. тасатӣти тан̣ха̄, пипа̄сатӣти аттхо. витаккетӣти витакко, витакканам̣ ва̄ витакко, ӯхананти вуттам̣ хоти. а̄рамман̣е тена читтам̣ вичаратӣти вича̄ро, вичаран̣ам̣ ва̄ вича̄ро, анусан̃чаран̣анти вуттам̣ хоти.

4. патхавӣдха̄та̄дӣни чха виссаджджана̄ни сам̣кхиттена на̄марӯпававаттха̄навасена ниддит̣т̣ха̄ни. паттхат̣атта̄ патхавӣ. аппети, а̄пӣйати, аппа̄йатӣти ва̄ а̄по. теджайатӣти теджо. ва̄йатӣти ва̄йо. на кассати на никассати, каситум̣ чхиндитум̣ бхиндитум̣ ва̄ на сакка̄ти а̄ка̄со. ниссаттат̣т̣хена дха̄ту.

патхавӣкасин̣а̄дӣни даса виссаджджана̄ни касин̣абха̄вана̄васена ниддит̣т̣ха̄ни. касин̣анти сакалапхаран̣авасена касин̣аман̣д̣алампи тасмим̣ упат̣т̣хитанимиттампи тада̄рамман̣ам̣ джха̄нампи вуччати. идха пана джха̄нам̣ адхиппетам̣. а̄димхи чатта̄ри маха̄бхӯтакасин̣а̄рамман̣а̄ни джха̄на̄ни, тато пара̄ни чатта̄ри ван̣н̣акасин̣а̄рамман̣а̄ни. а̄ка̄сакасин̣анти париччхеда̄ка̄со, тада̄рамман̣ан̃ча джха̄нам̣, касин̣уггха̄т̣има̄ка̄со, тада̄рамман̣ан̃ча а̄ка̄са̄нан̃ча̄йатанам̣. вин̃н̃а̄н̣акасин̣анти а̄ка̄са̄нан̃ча̄йатанавин̃н̃а̄н̣ам̣, тада̄рамман̣ан̃ча вин̃н̃а̄н̣ан̃ча̄йатанам̣.

кеса̄дӣни дваттим̣са виссаджджана̄ни дваттим̣са̄ка̄ракаммат̣т̣ха̄навасена ниддит̣т̣ха̄ни. тесу пана кеса̄дӣсу пат̣икӯлато упат̣т̣хитесу ка̄йагата̄сативасена асубхакаммат̣т̣ха̄нам̣ хоти, ван̣н̣ато упат̣т̣хитесу касин̣акаммат̣т̣ха̄нам̣ хоти, дха̄туто упат̣т̣хитесу чатудха̄туваваттха̄накаммат̣т̣ха̄нам̣ хоти, кеса̄тиа̄дӣни ча пат̣икӯлато ван̣н̣ато ва̄ упат̣т̣хита̄нам̣ тада̄рамман̣а̄ни джха̄на̄ни, дха̄туто упат̣т̣хитасса те ча кот̣т̣ха̄са̄ тада̄рамман̣а̄ ча дха̄тубха̄вана̄ ведитабба̄.

кеса̄ убхосу пассесу кан̣н̣ачӯл̣ика̄хи пурато нала̄т̣антена, паччхато ча галава̄т̣акена париччхинна̄ сӣсакат̣а̄хавет̣ханачамме вӣхаггаматтам̣ пависитва̄ т̣хита̄ анекасатасахассасан̇кха̄.

лома̄ т̣хапетва̄ кеса̄дӣнам̣ патит̣т̣хитока̄сам̣ хаттхаталапа̄датала̄ни ча йебхуййена сарӣрачамме наванавутийа̄ ломакӯпасахассесу ликкха̄маттам̣ пависитва̄ т̣хита̄.

накха̄ ан̇гулӣнам̣ аггапит̣т̣хесу т̣хита̄ вӣсати.

данта̄ двӣсу хан̣укат̣т̣хикесу т̣хита̄ йебхуййена дваттим̣са.

тачо сакаласарӣрам̣ парийонандхитва̄ па̄кат̣акиломакасса упари чхавийа̄ хет̣т̣ха̄ т̣хитам̣ чаммам̣.

мам̣сам̣ са̄дхика̄ни тӣн̣и ат̣т̣хисата̄ни анулимпитва̄ т̣хита̄ни навамам̣сапесисата̄ни.

нха̄рӯ сакаласарӣре ат̣т̣хӣни а̄бандхитва̄ т̣хита̄ни нава нха̄русата̄ни.

ат̣т̣хӣ сакаласарӣре хет̣т̣ха̄ ат̣т̣хӣнам̣ упари т̣хита̄ни са̄дхика̄ни тӣн̣и ат̣т̣хисата̄ни.

ат̣т̣химин̃джа̄ тесам̣ тесам̣ ат̣т̣хӣнам̣ аббхантаре т̣хита̄ мин̃джа̄.

ваккам̣ галава̄т̣ака̄ никкхантена екамӯлена тхокам̣ гантва̄ двидха̄ бхиннена тхӯланха̄руна̄ винибаддха̄ хутва̄ хадайамам̣сам̣ париккхипитва̄ т̣хита̄ две мам̣сапин̣д̣ика̄.

хадайам̣ сарӣраббхантаре двиннам̣ тхана̄нам̣ маджджхе т̣хитам̣ анто читтасанниссайам̣ ад̣д̣хапасатаматталохитапун̣н̣ам̣ пунна̄гат̣т̣хипатит̣т̣ха̄наматта̄ва̄т̣акам̣ хадайамам̣сам̣.

йаканам̣ двиннам̣ тхана̄нам̣ аббхантаре даккхин̣апассам̣ нисса̄йа т̣хитам̣ йамакамам̣сапат̣алам̣.

киломакам̣ хадайавакка̄ни пат̣иччха̄детва̄ т̣хитам̣ пат̣иччханнакиломакасан̇кха̄тан̃ча сакаласарӣре чаммасса хет̣т̣хато мам̣сам̣ парийонандхитва̄ т̣хитам̣ аппат̣иччханнакиломакасан̇кха̄тан̃ча̄ти дувидхам̣ парийонаханамам̣сам̣.

пихакам̣ хадайасса ва̄мапассе ударапат̣аласса маттхакапассам̣ нисса̄йа т̣хитам̣ ударадживха̄мам̣сам̣.

паппха̄сам̣ сарӣраббхантаре двиннам̣ тхана̄нам̣ антаре хадайайакана̄нам̣ упари чха̄детва̄ оламбантам̣ т̣хитам̣ дваттим̣самам̣сакхан̣д̣аппабхедам̣ паппха̄самам̣сам̣.

антам̣ упари галава̄т̣аке хет̣т̣ха̄ карӣсамагге винибандхатта̄ галава̄т̣акакарӣсамаггапарийанте сарӣраббхантаре т̣хита̄ пурисасса дваттим̣сахаттха̄ иттхийа̄ ат̣т̣хавӣсатихаттха̄ екавӣсатийа̄ т̣ха̄несу обхагга̄ антават̣т̣и.

антагун̣ам̣ антабхоге екато агаланте а̄бандхитва̄ екавӣсатийа̄ антабхога̄нам̣ антара̄ т̣хитам̣ бандханам̣.

ударийам̣ дантамусаласан̃чун̣н̣итам̣ дживха̄хаттхапариваттитам̣ кхел̣ала̄ла̄палибуддхам̣ там̣кхан̣авигатаван̣н̣агандхараса̄дисампадам̣ тантава̄йакхалисува̄наваматхусадисам̣ нипатитва̄ питтасемхава̄тапаливет̣хитам̣ хутва̄ удараггисанта̄павегакутхитам̣ кимикула̄кулам̣ упарӯпари пхен̣абуббул̣ака̄ни мун̃чантам̣ парамакасамбукадуггандхаджегуччхабха̄вам̣ а̄паджджитва̄ а̄ма̄сайасан̇кха̄те упарина̄бхиантапат̣але т̣хитам̣ на̄наппака̄ракам̣ аситапӣтакха̄йитаса̄йитам̣.

карӣсам̣ пакка̄сайасан̇кха̄те хет̣т̣ха̄ на̄бхипит̣т̣хикан̣т̣акамӯла̄нам̣ антаре уббедхена ат̣т̣хан̇гуламатте анта̄васа̄не т̣хитам̣ ваччам̣.

питтам̣ хадайамам̣сапаппха̄са̄нам̣ антаре йаканамам̣сам̣ нисса̄йа т̣хитам̣ маха̄коса̄такӣкосакасадисе питтакосаке т̣хитам̣ баддхапиттасан̇кха̄тан̃ча, кесаломанакхаданта̄нам̣ мам̣савинимуттат̣т̣ха̄нан̃чева тхаддхасуккхачамман̃ча т̣хапетва̄ авасесам̣ сарӣрам̣ бйа̄петва̄ т̣хитам̣ абаддхапиттасан̇кха̄тан̃ча̄ти дувидхам̣ питтам̣.

семхам̣ ударапат̣але т̣хитам̣ екапаттхапӯраппама̄н̣ам̣ семхам̣.

пуббо кха̄н̣укан̣т̣акапахаран̣аггиджа̄ла̄дӣхи абхихате ва̄ сарӣраппадесе аббхантарадха̄туккхобхавасена ва̄ уппаннесу ган̣д̣апӣл̣ака̄дӣсу парипаккалохитапарин̣а̄мо. лохитам̣ йаканасса хет̣т̣ха̄бха̄гам̣ пӯретва̄ хадайаваккапаппха̄са̄нам̣ упари тхокам̣ тхокам̣ паггхарантам̣ ваккахадайайаканапаппха̄се темайама̄нам̣ т̣хитам̣ екапаттхапӯраматтам̣ санничиталохитасан̇кха̄тан̃ча, кесаломанакхаданта̄нам̣ мам̣савинимуттат̣т̣ха̄нан̃чева тхаддхасуккхачамман̃ча т̣хапетва̄ дхаманиджа̄ла̄нуса̄рена саббам̣ упа̄дин̣н̣асарӣрам̣ пхаритва̄ т̣хитам̣ сам̣саран̣алохитасан̇кха̄тан̃ча̄ти дувидхам̣ лохитам̣.

седо аггисанта̄пасӯрийасанта̄паутувика̄ра̄дӣхи сантатте сарӣре саббакесаломакӯпавиварехи паггхаран̣акаа̄подха̄ту.

медо тхӯласса сакаласарӣре чаммамам̣сантаре кисасса джан̇гхамам̣са̄дӣни нисса̄йа т̣хито тхинасинехо.

ассу соманассадоманассависабха̄га̄ха̄раутӯхи самут̣т̣хахитва̄ аккхикӯпаке пӯретва̄ тит̣т̣хантӣ ва̄ паггхарантӣ ва̄ а̄подха̄ту.

васа̄ аггисанта̄пасӯрийасанта̄паутувисабха̄гехи усма̄джа̄тесу йебхуййена хаттхаталахаттхапит̣т̣хипа̄даталапа̄дапит̣т̣хина̄са̄пут̣анала̄т̣аам̣сакӯт̣есу т̣хито вилӣнасинехо.

кхел̣о татха̄рӯпам̣ а̄ха̄рам̣ пассантасса ва̄ сарантасса ва̄ мукхе ва̄ т̣хапентасса хадайам̣ ва̄ а̄кила̄йантасса кисмин̃чидева ва̄ джигуччхам̣ уппа̄дентасса бхиййо уппаджджитва̄ убхохи каполапассехи оруйха дживха̄йа тит̣т̣хама̄на̄ пхен̣амисса̄ а̄подха̄ту.

син̇гха̄н̣ика̄ висабха̄га̄ха̄раутувасена сан̃джа̄тадха̄туккхобхасса ва̄ родантасса ва̄ антосӣсе маттхалун̇гато галитва̄ та̄луматтхакавиварена отаритва̄ на̄са̄пут̣е пӯретва̄ тит̣т̣хантам̣ ва̄ паггхарантам̣ ва̄ пӯти асучи пиччхилам̣.

ласика̄ ат̣т̣хисандхӣнам̣ аббхан̃джанакиччам̣ са̄дхайама̄нам̣ асӣтисатасандхӣнам̣ аббхантаре т̣хитам̣ пиччхилакун̣апам̣.

муттам̣ а̄ха̄раутувасена ваттхипут̣аббхантаре т̣хита̄ а̄подха̄ту.

маттхалун̇гам̣ сӣсакат̣а̄хаббхантаре чатта̄ро сиббинимагге нисса̄йа т̣хито чатупин̣д̣асамодха̄но мин̃джара̄си.

чаккха̄йатана̄дӣни два̄даса виссаджджана̄ни два̄даса̄йатанавасена ниддит̣т̣ха̄ни. а̄йатанато, а̄йа̄нам̣ тананато, а̄йатасса ча найанато а̄йатанам̣. чаккхурӯпа̄дӣсу хи там̣там̣два̄ра̄рамман̣а̄ читтачетасика̄ дхамма̄ сена сена анубхавана̄дина̄ киччена а̄йатанти ут̣т̣хаханти гхат̣анти, ва̄йамантӣти вуттам̣ хоти. те ча пана а̄йабхӯте дхамме ета̄ни танонти, виттха̄рентӣти вуттам̣ хоти. идан̃ча анаматагге сам̣са̄ре паваттам̣ атӣва а̄йатам̣ сам̣са̄радуккхам̣ йа̄ва на ниваттати, та̄ва найанти, паваттайантӣти вуттам̣ хоти.

апича нива̄сат̣т̣ха̄нат̣т̣хена а̄карат̣т̣хена самосаран̣ат̣т̣ха̄нат̣т̣хена сан̃джа̄тидесат̣т̣хена ка̄ран̣ат̣т̣хена ча а̄йатанам̣. татха̄ хи локе ‘‘иссара̄йатанам̣ ва̄судева̄йатана’’нтиа̄дӣсу нива̄сат̣т̣ха̄нам̣ ‘‘а̄йатана’’нти вуччати. ‘‘суван̣н̣а̄йатанам̣ раджата̄йатана’’нтиа̄дӣсу а̄каро. са̄сане пана ‘‘манораме а̄йатане, севанти нам̣ вихан̇гама̄’’тиа̄дӣсу (а. ни. 5.38) самосаран̣ат̣т̣ха̄нам̣. ‘‘даккхин̣а̄патхо гуннам̣ а̄йатана’’нтиа̄дӣсу сан̃джа̄тидесо. ‘‘татра татрева саккхибхаббатам̣ па̄пун̣а̄ти сати сатиа̄йатане’’тиа̄дӣсу (а. ни. 3.102; 5.23) ка̄ран̣ам̣. чаккхуа̄дӣсу ча̄пи те те читтачетасика̄ дхамма̄ нивасанти тада̄йаттавуттита̄йа̄ти чаккха̄дайо несам̣ нива̄сат̣т̣ха̄нам̣, чаккха̄дӣсу ча те а̄кин̣н̣а̄ танниссайатта̄ тада̄рамман̣атта̄ ча̄ти чаккха̄дайо ча несам̣ а̄каро, таттха таттха ваттхудва̄ра̄рамман̣авасена самосаран̣ато чаккха̄дайо ча несам̣ самосаран̣ат̣т̣ха̄нам̣, там̣ниссайа̄рамман̣абха̄вена таттхева уппаттито чаккха̄дайо ча несам̣ сан̃джа̄тидесо, чаккха̄дӣнам̣ абха̄ве абха̄вато чаккха̄дайо ча несам̣ ка̄ран̣анти йатха̄вуттенаттхена чаккху ча там̣ а̄йатанан̃ча̄ти чаккха̄йатанам̣. евам̣ сеса̄нипи.

чаккхудха̄та̄дӣни ат̣т̣ха̄раса виссаджджана̄ни ат̣т̣ха̄расадха̄тувасена ниддит̣т̣ха̄ни. чаккха̄дӣсу екеко дхаммо йатха̄самбхавам̣ видахати, дхӣйате, видха̄нам̣ видхӣйате, ета̄йа, еттха ва̄ дхӣйатӣти дха̄ту. локийа̄ хи дха̄туйо ка̄ран̣абха̄вена ваваттхита̄ хутва̄ суван̣н̣араджата̄дидха̄туйо вийа суван̣н̣араджата̄дим̣, анекаппака̄рам̣ сам̣са̄радуккхам̣ видаханти. бха̄раха̄рехи ча бха̄ро вийа саттехи дхӣйанте, дха̄рӣйантӣти аттхо. дуккхавидха̄наматтамева чета̄ авасаваттанато. ета̄хи ча каран̣абхӯта̄хи сам̣са̄радуккхам̣ саттехи анувидхӣйати. татха̄вихитан̃четам̣ ета̄свева дхӣйати, т̣хапӣйатӣти аттхо. апича йатха̄ титтхийа̄нам̣ атта̄ на̄ма сабха̄вато наттхи, на евамета̄. ета̄ пана аттано сабха̄вам̣ дха̄рентӣти дха̄туйо. йатха̄ ча локе вичитта̄ харита̄ламаносила̄дайо села̄вайава̄ дха̄туйоти вуччанти, евамета̄пи дха̄туйо вийа̄ти дха̄туйо. вичитта̄ хета̄ н̃а̄н̣анеййа̄вайава̄ти. йатха̄ ва̄ сарӣрасан̇кха̄тасса самуда̄йасса авайавабхӯтесу расасон̣ита̄дӣсу ан̃н̃аман̃н̃ависабха̄галаккхан̣апариччхиннесу дха̄тусаман̃н̃а̄, евамеветесупи пан̃чаккхандхасан̇кха̄тасса аттабха̄васса авайавесу дха̄тусаман̃н̃а̄ ведитабба̄. ан̃н̃аман̃н̃ависабха̄галаккхан̣апариччхинна̄ хете чаккха̄дайоти. апича дха̄тӯти ниджджӣваматтассетам̣ адхивачанам̣. татха̄ хи бхагава̄ ‘‘чхадха̄туро айам̣ бхиккху пурисо’’тиа̄дӣсу (ма. ни. 3.343-344) джӣвасан̃н̃а̄самӯхананаттхам̣ дха̄тудесанам̣ ака̄сӣти. йатха̄вуттенаттхена чаккху ча там̣ дха̄ту ча̄ти чаккхудха̄ту. евам̣ сеса̄пи. манодха̄тӯти ча тиссо манодха̄туйо. дхаммадха̄тӯти ведана̄сан̃н̃а̄сан̇кха̄раккхандха̄ сол̣аса сукхумарӯпа̄ни нибба̄нан̃ча. мановин̃н̃а̄н̣адха̄тӯти чхасаттати мановин̃н̃а̄н̣адха̄туйо.

чаккхундрийа̄дӣни ба̄вӣсати виссаджджана̄ни ба̄вӣсатиндрийавасена ниддит̣т̣ха̄ни. чаккхумева дассаналаккхан̣е индат̣т̣хам̣ ка̄ретӣти чаккхундрийам̣. сотамева саваналаккхан̣е индат̣т̣хам̣ ка̄ретӣти сотиндрийам̣. гха̄намева гха̄йаналаккхан̣е индат̣т̣хам̣ ка̄ретӣти гха̄ниндрийам̣. дживха̄ ева са̄йаналаккхан̣е индат̣т̣хам̣ ка̄ретӣти дживхиндрийам̣. ка̄йо ева пхусаналаккхан̣е индат̣т̣хам̣ ка̄ретӣти ка̄йиндрийам̣. манате ити мано, виджа̄на̄тӣти аттхо. ат̣т̣хакатха̄чарийа̄ пана̄ху – на̄лийа̄ минама̄но вийа маха̄тула̄йа дха̄райама̄но вийа ча а̄рамман̣ам̣ манати джа̄на̄тӣти мано, тадева мананалаккхан̣е индат̣т̣хам̣ ка̄ретӣти маниндрийам̣.

джӣванти тена там̣сахаджа̄та̄ дхамма̄ти джӣвитам̣, тадева анупа̄ланалаккхан̣е индат̣т̣хам̣ ка̄ретӣти джӣвитиндрийам̣. там̣ рӯпаджӣвитиндрийам̣ арӯпаджӣвитиндрийанти дувидхам̣. саббакаммаджарӯпасахаджам̣ сахаджарӯпа̄нупа̄ланам̣ рӯпаджӣвитиндрийам̣, саббачиттасахаджам̣ сахаджаарӯпа̄нупа̄ланам̣ арӯпаджӣвитиндрийам̣.

тхӣйати сан̇гха̄там̣ гаччхати етисса̄ габбхоти иттхӣ, иттхилин̇га̄дӣсу индат̣т̣хам̣ ка̄ретӣти индрийам̣, нийамато иттхийа̄ ева индрийам̣ иттхиндрийам̣.

пум̣-вуччати нирайо, пум̣ сан̇кха̄те нирайе рисӣйати хим̣сӣйатӣти пурисо, пурисалин̇га̄дӣсу индат̣т̣хам̣ ка̄ретӣти индрийам̣, нийамато пурисассева индрийам̣ пурисиндрийам̣. двӣсупетесу екекам̣ сабха̄вакасса екекасса каммаджарӯпасахаджам̣ хоти.

кусалавипа̄кака̄йавин̃н̃а̄н̣асампайуттам̣ сукхам̣, ка̄йикаса̄талаккхан̣е индат̣т̣хам̣ ка̄ретӣти индрийам̣, сукхамева индрийам̣ сукхиндрийам̣.

акусалавипа̄кака̄йавин̃н̃а̄н̣асампайуттам̣ дуккхам̣, ка̄йикааса̄талаккхан̣е индат̣т̣хам̣ ка̄ретӣти индрийам̣, дуккхамева индрийам̣ дуккхиндрийам̣.

пӣтисоманассайогато собханам̣ мано асса̄ти сумано, суманасса бха̄во соманассам̣, четасикаса̄талаккхан̣е индат̣т̣хам̣ ка̄ретӣти индрийам̣, соманассамева индрийам̣ соманассиндрийам̣.

доманассайогато дут̣т̣ху мано асса̄ти, хӣнаведанатта̄ ва̄ куччхитам̣ мано асса̄ти думмано, думманасса бха̄во доманассам̣, четасикааса̄талаккхан̣е индат̣т̣хам̣ ка̄ретӣти индрийам̣, доманассамева индрийам̣ доманассиндрийам̣. сукхадуккха̄ка̄рапаваттим̣ упеккхати маджджхатта̄ка̄расан̣т̣хитатта̄ тена̄ка̄рена паваттатӣти упеккха̄, маджджхатталаккхан̣е индат̣т̣хам̣ ка̄ретӣти индрийам̣, упеккха̄ ева индрийам̣ упеккхиндрийам̣.

саддаханти ета̄йа, сайам̣ ва̄ саддахати, саддаханаматтамева ва̄ еса̄ти саддха̄, ассаддхийасса абхибхаванато адхипатиаттхена индрийам̣, адхимоккхалаккхан̣е ва̄ индат̣т̣хам̣ ка̄ретӣти индрийам̣, саддха̄йева индрийам̣ саддхиндрийам̣.

вӣрабха̄во вӣрийам̣, вӣра̄нам̣ ва̄ каммам̣, видхина̄ ва̄ найена ӣрайитаббам̣ паваттайитаббанти вӣрийам̣, косаджджасса абхибхаванато адхипатиаттхена индрийам̣, паггахан̣алаккхан̣е ва̄ индат̣т̣хам̣ ка̄ретӣти индрийам̣, вӣрийамева индрийам̣ вӣрийиндрийам̣.

саранти та̄йа, сайам̣ ва̄ сарати, саран̣аматтамева ва̄ еса̄ти сати, мут̣т̣хасаччасса абхибхаванато адхипатиаттхена индрийам̣, упат̣т̣ха̄налаккхан̣е ва̄ индат̣т̣хам̣ ка̄ретӣти индрийам̣, сати ева индрийам̣ сатиндрийам̣.

а̄рамман̣е читтам̣ самма̄ а̄дхийати т̣хапетӣти сама̄дхи, виккхепасса абхибхаванато адхипатиаттхена индрийам̣, авиккхепалаккхан̣е ва̄ индат̣т̣хам̣ ка̄ретӣти индрийам̣, сама̄дхи ева индрийам̣ сама̄дхиндрийам̣.

‘‘идам̣ дуккха’’нтиа̄дина̄ найена арийасачча̄ни паджа̄на̄тӣти пан̃н̃а̄. ат̣т̣хакатха̄йам̣ пана ‘‘аниччам̣ дуккхаманатта̄ти пан̃н̃а̄панавасена пан̃н̃а̄’’ти вуттам̣. авиджджа̄йа абхибхаванато адхипатиаттхена индрийам̣, дассаналаккхан̣е ва̄ индат̣т̣хам̣ ка̄ретӣти индрийам̣, пан̃н̃а̄ ева индрийам̣ пан̃н̃индрийам̣.

анаматагге сам̣са̄рават̣т̣е анан̃н̃а̄там̣ аматам̣ падам̣ чатусаччадхаммамева ва̄ джа̄нисса̄мӣти пат̣ипаннасса уппаджджанато индрийат̣т̣хасамбхавато ча анан̃н̃а̄тан̃н̃асса̄мӣтиндрийам̣. сота̄паттимагган̃а̄н̣ассетам̣ на̄мам̣.

пат̣хамамаггена н̃а̄там̣ марийа̄дам̣ анатиккамитва̄ тесам̣йева тена маггена н̃а̄та̄нам̣ чатусаччадхамма̄намева джа̄нанато индрийат̣т̣хасамбхавато ча а̄джа̄нанакам̣ индрийам̣ ан̃н̃индрийам̣. сота̄паттипхала̄дӣсу чхасу т̣ха̄несу н̃а̄н̣ассетам̣ на̄мам̣.

ан̃н̃а̄та̄вино чатусаччесу нит̣т̣хитан̃а̄н̣акиччасса кхӣн̣а̄савасса уппаджджанато индрийат̣т̣хасамбхавато ча ан̃н̃а̄та̄виндрийам̣, ан̃н̃а̄та̄вӣнам̣ ва̄ чатӯсу саччесу нит̣т̣хитакичча̄нам̣ чатта̄ри сачча̄ни пат̣ивиджджхитва̄ т̣хита̄нам̣ дхамма̄нам̣ аббхантаре индат̣т̣хаса̄дханена ан̃н̃а̄та̄виндрийам̣. арахаттапхалан̃а̄н̣ассетам̣ на̄мам̣. сабба̄нипета̄ни йатха̄йогам̣ индалин̇гат̣т̣хена индадеситат̣т̣хена индадит̣т̣хат̣т̣хена индасит̣т̣хат̣т̣хена индаджут̣т̣хат̣т̣хена ча индрийа̄ни. бхагава̄ хи самма̄самбуддхо парамиссарийабха̄вато индо, кусала̄кусалан̃ча каммам̣ каммесу кассачи иссарийа̄бха̄вато. теневеттха каммаджанита̄ни индрийа̄ни кусала̄кусалакаммам̣ уллин̇генти, тена ча сит̣т̣ха̄нӣти индалин̇гат̣т̣хена индасит̣т̣хат̣т̣хена ча индрийа̄ни. сабба̄нева панета̄ни бхагавата̄ муниндена йатха̄бхӯтато пака̄сита̄ни абхисамбуддха̄ни ча̄ти индадеситат̣т̣хена индадит̣т̣хат̣т̣хена ча индрийа̄ни. тенева ча бхагавата̄ муниндена ка̄ничи гочара̄севана̄йа, ка̄ничи бха̄вана̄севана̄йа севита̄нӣти индаджут̣т̣хат̣т̣хенапи индрийа̄ни. апи ча а̄дхипаччасан̇кха̄тена иссарийат̣т̣хенапи ета̄ни индрийа̄ни. чаккхувин̃н̃а̄н̣а̄дипаваттийан̃хи чаккха̄дӣнам̣ сиддхама̄дхипаччам̣ тасмим̣ тиккхе тиккхатта̄ манде ча мандатта̄ти.

5. ка̄мадха̄туа̄дӣни два̄даса виссаджджана̄ни бхаваппабхедавасена ниддит̣т̣ха̄ни. ка̄мара̄гасан̇кха̄тена ка̄мена йутта̄ дха̄ту ка̄мадха̄ту, ка̄масан̇кха̄та̄ ва̄ дха̄ту ка̄мадха̄ту.

ка̄мам̣ паха̄йа рӯпена йутта̄ дха̄ту рӯпадха̄ту, рӯпасан̇кха̄та̄ ва̄ дха̄ту рӯпадха̄ту.

ка̄ман̃ча рӯпан̃ча паха̄йа арӯпена йутта̄ дха̄ту арӯпадха̄ту, арӯпасан̇кха̄та̄ ва̄ дха̄ту арӯпадха̄ту.

та̄ ева дха̄туйо пуна бхавапарийа̄йена вутта̄. бхаватӣти хи бхавоти вуччати. сан̃н̃а̄йа йутто бхаво сан̃н̃а̄бхаво, сан̃н̃а̄сахагато ва̄ бхаво сан̃н̃а̄бхаво, сан̃н̃а̄ ва̄ еттха бхаве аттхӣти сан̃н̃а̄бхаво. со ка̄мабхаво ча асан̃н̃а̄бхавамутто рӯпабхаво ча невасан̃н̃а̄на̄сан̃н̃а̄бхавамутто арӯпабхаво ча хоти.

на сан̃н̃а̄бхаво асан̃н̃а̄бхаво, со рӯпабхавекадесо.

ол̣а̄рикатта̄бха̄вато невасан̃н̃а̄, сукхуматтена самбхавато на̄сан̃н̃а̄ти невасан̃н̃а̄на̄сан̃н̃а̄, та̄йа йутто бхаво невасан̃н̃а̄на̄сан̃н̃а̄бхаво. атха ва̄ ол̣а̄рика̄йа сан̃н̃а̄йа абха̄ва̄, сукхума̄йа ча бха̄ва̄ невасан̃н̃а̄на̄сан̃н̃а̄ асмим̣ бхавети невасан̃н̃а̄на̄сан̃н̃а̄бхаво, со арӯпабхавекадесо.

екена рӯпаккхандхена вокин̣н̣о бхаво екена вока̄ро асса бхавасса̄ти екавока̄рабхаво, со асан̃н̃абхавова.

чатӯхи арӯпаккхандхехи вокин̣н̣о бхаво чатӯхи вока̄ро асса бхавасса̄ти чатувока̄рабхаво, со арӯпабхаво ева.

пан̃чахи кхандхехи вокин̣н̣о бхаво пан̃чахи вока̄ро асса бхавасса̄ти пан̃чавока̄рабхаво, со ка̄мабхаво ча рӯпабхавекадесо ча хоти.

6. пат̣хамаджджха̄на̄дӣни два̄даса виссаджджана̄ни джха̄насама̄паттивасена ниддит̣т̣ха̄ни. джха̄нанти идха брахмавиха̄раматтам̣ адхиппетам̣. витаккавича̄рапӣтисукхачиттекаггата̄сампайуттам̣ пат̣хамам̣ джха̄нам̣. пӣтисукхачиттекаггата̄сампайуттам̣ дутийам̣ джха̄нам̣. сукхачиттекаггата̄сампайуттам̣ татийам̣ джха̄нам̣. упеккха̄читтекаггата̄сампайуттам̣ чатуттхам̣ джха̄нам̣.

медати меджджатӣти метта̄, синийхатӣти аттхо. митте ва̄ бхава̄, миттасса ва̄ еса̄ паваттӣти метта̄, паччанӣкадхаммехи муттатта̄ а̄рамман̣е ча̄дхимуттатта̄ вимутти, четасо вимутти четовимутти, метта̄ ева четовимутти метта̄четовимутти.

карун̣а̄ вуттаттха̄ ева.

моданти та̄йа там̣саман̇гино, сайам̣ ва̄ модати, моданаматтамева ва̄ танти мудита̄. ‘‘авера̄ хонтӯ’’тиа̄дибйа̄па̄раппаха̄нена маджджхаттабха̄вӯпагаманена ча упеккхатӣти упеккха̄. метта̄дайо тайо брахмавиха̄ра̄ пат̣хама̄дӣхи тӣхи джха̄нехи йутта̄. упеккха̄брахмавиха̄ро чатуттхаджджха̄нена йутто.

пхаран̣авасена наттхи етасса антоти ананто. а̄ка̄со ананто а̄ка̄са̄нанто, касин̣уггха̄т̣има̄ка̄со. а̄ка̄са̄нантойева а̄ка̄са̄нан̃чам̣, там̣ а̄ка̄са̄нан̃чам̣ адхит̣т̣ха̄нат̣т̣хена а̄йатанамасса сасампайуттадхаммасса джха̄насса ‘‘дева̄нам̣ дева̄йатанамива̄’’ти а̄ка̄са̄нан̃ча̄йатанам̣. а̄ка̄са̄нан̃ча̄йатанамева сама̄патти а̄ка̄са̄нан̃ча̄йатанасама̄патти. пхаран̣авасена ча наттхи етасса антоти анантам̣, там̣ а̄ка̄са̄рамман̣ам̣ вин̃н̃а̄н̣ам̣. анантамева а̄нан̃чам̣, вин̃н̃а̄н̣ам̣ а̄нан̃чам̣ ‘‘вин̃н̃а̄н̣а̄нан̃ча’’нти аватва̄ ‘‘вин̃н̃а̄н̣ан̃ча’’нти вуттам̣. айан̃хеттха рул̣хисаддо. там̣ вин̃н̃а̄н̣ан̃чам̣ адхит̣т̣ха̄нат̣т̣хена а̄йатанамасса сасампайуттадхаммасса джха̄насса ‘‘дева̄нам̣ дева̄йатанамива̄’’ти вин̃н̃а̄н̣ан̃ча̄йатанам̣. наттхи етасса кин̃чананти акин̃чанам̣, антамасо бхан̇гаматтампи асса авасит̣т̣хам̣ наттхӣти вуттам̣ хоти. акин̃чанасса бха̄во а̄кин̃чан̃н̃ам̣. а̄ка̄са̄нан̃ча̄йатанавин̃н̃а̄н̣а̄бха̄вассетам̣ адхивачанам̣. там̣ а̄кин̃чан̃н̃ам̣. адхит̣т̣ха̄нат̣т̣хена а̄йатанамасса сасампайуттадхаммасса джха̄насса ‘‘дева̄нам̣ дева̄йатанамива̄’’ти а̄кин̃чан̃н̃а̄йатанам̣. ол̣а̄рика̄йа сан̃н̃а̄йа абха̄вато, сукхума̄йа ча бха̄вато невасса сасампайуттадхаммасса джха̄насса сан̃н̃а̄ на̄сан̃н̃а̄ти невасан̃н̃а̄на̄сан̃н̃ам̣. невасан̃н̃а̄на̄сан̃н̃ан̃ча там̣ мана̄йатанадхамма̄йатанапарийа̄паннатта̄ а̄йатанан̃ча̄ти невасан̃н̃а̄на̄сан̃н̃а̄йатанам̣. атха ва̄ йа̄йаметтха сан̃н̃а̄ са̄ пат̣усан̃н̃а̄киччам̣ ка̄тум̣ асаматтхата̄йа невасан̃н̃а̄, сан̇кха̄ра̄васесасукхумабха̄вена виджджама̄натта̄ на̄сан̃н̃а̄ти невасан̃н̃а̄на̄сан̃н̃а̄, невасан̃н̃а̄на̄сан̃н̃а̄ ча са̄ сесадхамма̄нам̣ адхит̣т̣ха̄нат̣т̣хена а̄йатанан̃ча̄ти невасан̃н̃а̄на̄сан̃н̃а̄йатанам̣. а̄кин̃чан̃н̃а̄йатана̄рамман̣а̄йа сама̄паттийа̄ етам̣ адхивачанам̣. на кевалам̣ еттха сан̃н̃а̄ едисӣ, атха кхо ведана̄пи неваведана̄ на̄ведана̄. читтампи невачиттам̣ на̄читтам̣. пхассопи невапхассо на̄пхассо. еса найо сесасампайуттадхаммесу. сан̃н̃а̄сӣсена пана̄йам̣ десана̄ ката̄ти.

авиджджа̄дӣни два̄даса виссаджджана̄ни пат̣иччасамуппа̄дан̇гавасена ниддит̣т̣ха̄ни. пӯретум̣ айуттат̣т̣хена ка̄йадуччарита̄ди авиндийам̣ на̄ма, аладдхаббанти аттхо. там̣ авиндийам̣ виндатӣти авиджджа̄. таббипарӣтато ка̄йасучарита̄ди виндийам̣ на̄ма, там̣ виндийам̣ на виндатӣти авиджджа̄. кхандха̄нам̣ ра̄сат̣т̣хам̣, а̄йатана̄нам̣ а̄йатанат̣т̣хам̣, дха̄тӯнам̣ сун̃н̃ат̣т̣хам̣, индрийа̄нам̣ адхипатийат̣т̣хам̣, сачча̄нам̣ татхат̣т̣хам̣ авидитам̣ каротӣти авиджджа̄. дуккха̄дӣнам̣ пӣл̣ана̄дивасена вуттам̣ чатуббидхам̣ чатуббидхам̣ аттхам̣ авидитам̣ каротӣтипи авиджджа̄, антавирахите сам̣са̄ре саббайонигатибхававин̃н̃а̄н̣ат̣т̣хитисатта̄ва̄сесу сатте джава̄петӣти авиджджа̄, параматтхато авиджджама̄несу иттхипуриса̄дӣсу джавати, виджджама̄несупи кхандха̄дӣсу на джаватӣти авиджджа̄, апи ча чаккхувин̃н̃а̄н̣а̄дӣнам̣ ваттха̄рамман̣а̄нам̣ пат̣иччасамуппа̄дапат̣иччасамуппанна̄нан̃ча дхамма̄нам̣ чха̄данатопи авиджджа̄. сан̇кхатамабхисан̇кхаронтӣти сан̇кха̄ра̄. виджа̄на̄тӣти вин̃н̃а̄н̣ам̣. наматӣти на̄мам̣, на̄майатӣти ва̄ на̄мам̣. руппатӣти рӯпам̣. а̄йе таноти, а̄йатан̃ча найатӣти а̄йатанам̣. пхусатӣти пхассо. ведайатӣти ведана̄. паритассатӣти тан̣ха̄. упа̄дийати бхусам̣ ган̣ха̄тӣти упа̄да̄нам̣. бхавати, бха̄вайатӣти ва̄ бхаво. джананам̣ джа̄ти. джӣран̣ам̣ джара̄. маранти етена̄ти маран̣ам̣.

7. дуккха̄дӣни ат̣т̣хасата̄ни ат̣т̣ха ча виссаджджана̄ни чатусаччайоджана̄васена ниддит̣т̣ха̄ни. ‘‘дуккхам̣ абхин̃н̃еййа’’нтиа̄дӣсу хи чханнам̣ чатукка̄нам̣ васена чатувӣсати виссаджджана̄ни ‘‘чаккху джара̄маран̣а’’нти пеййа̄ле ‘‘чаккху абхин̃н̃еййам̣ сотам̣ абхин̃н̃еййа’’нтиа̄дина̄ ‘‘джа̄ти абхин̃н̃еййа̄’’ти парийоса̄нена пан̃чанавута̄дхикена виссаджджанасатена йоджетва̄ вутта̄ни. пан̃чанавута̄дхикам̣ чатуккасатам̣ хоти, тесам̣ чатукка̄нам̣ васена асӣтиадхика̄ни сатта виссаджджанасата̄ни. ‘‘джара̄маран̣ам̣ абхин̃н̃еййа’’нтиа̄дике чатукке ‘‘чатта̄ри виссаджджана̄нӣ’’ти евам̣ сабба̄ни ат̣т̣ха ча сата̄ни ат̣т̣ха ча виссаджджана̄ни хонти. еттха ча тасса тасса дхаммасса падха̄набхӯто паччайо самудайоти ведитаббо. саббасан̇кха̄рехи сун̃н̃ам̣ нибба̄нам̣ ниродхоти ведитаббам̣. анан̃н̃а̄тан̃н̃асса̄мӣтиндрийа̄дӣнам̣ тин̣н̣ампи хи локуттариндрийа̄нам̣ еттха абха̄вам̣ сандха̄йа анан̃н̃а̄тан̃н̃асса̄мӣтиндрийаниродхотиа̄ди йуджджати. ниродхага̄минипат̣ипада̄ти ча саббаттха арийамагго ева. еван̃хи вуччама̄не пхалепи маггавоха̄расамбхавато ан̃н̃индрийаан̃н̃а̄та̄виндрийа̄нампи йуджджати. пуна дуккха̄дӣнам̣ парин̃н̃ат̣т̣ха̄дивасена ат̣т̣хасата̄ни ат̣т̣ха ча виссаджджана̄ни ниддит̣т̣ха̄ни, пуна дуккха̄дӣнам̣ парин̃н̃а̄пат̣иведхат̣т̣ха̄дивасена ат̣т̣хасата̄ни ат̣т̣ха ча виссаджджана̄ни ниддит̣т̣ха̄ни. парин̃н̃а̄ ча са̄ пат̣ивиджджхитаббат̣т̣хена пат̣иведхо ча̄ти парин̃н̃а̄пат̣иведхо. парин̃н̃а̄пат̣иведхова аттхо парин̃н̃а̄пат̣иведхат̣т̣хо.

8. пуна та̄нева дуккха̄дӣни джара̄маран̣апарийанта̄ни двиадхика̄ни две падасата̄ни самудайа̄дӣхи саттахи саттахи падехи йоджетва̄ двиадхика̄нам̣ двиннам̣ ат̣т̣хакасата̄нам̣ васена сахассан̃ча чха ча сата̄ни сол̣аса ча виссаджджана̄ни ниддит̣т̣ха̄ни. таттха падха̄набхӯто паччайо самудайо, тасса ниродхо самудайаниродхо. чхандо ева ра̄го чхандара̄го, дуккхе сукхасан̃н̃а̄йа дуккхасса чхандара̄го, тасса ниродхо чхандара̄ганиродхо. дуккхам̣ пат̣ичча уппаджджама̄нам̣ сукхам̣ соманассам̣ дуккхасса асса̄до. дуккхасса аниччата̄ дуккхасса випарин̣а̄мадхаммата̄ дуккхасса а̄дӣнаво. дуккхе чхандара̄гавинайо чхандара̄гаппаха̄нам̣ дуккхасса ниссаран̣ам̣. ‘‘йам̣ кхо пана кин̃чи бхӯтам̣ сан̇кхатам̣ пат̣иччасамуппаннам̣ ниродхо тасса ниссаран̣а’’нти (пат̣и. ма. 1.24) вачанато нибба̄намева дуккхасса ниссаран̣ам̣. ‘‘дуккханиродхо самудайаниродхо чхандара̄ганиродхо дуккхасса ниссаран̣а’’нти на̄на̄сан̇кхатапат̣ипаккхавасена на̄на̄парийа̄йавачанехи чатӯсу т̣ха̄несу нибба̄намева вуттанти ведитаббам̣. кечи пана ‘‘а̄ха̄расамудайа̄ дуккхасамудайо а̄ха̄раниродха̄ дуккханиродхо сарасавасена самудайаниродхо, атха ва̄ удайаббайадассанена самудайаниродхо саха випассана̄йа магго чхандара̄ганиродхо’’ти ваданти. еван̃ча вуччама̄не локуттариндрийа̄нам̣ авипассанӯпагатта̄ на саббаса̄дха̄ран̣ам̣ хотӣти пат̣хамам̣ вуттанайова гахетаббо. локуттариндрийесу хи чхандара̄га̄бха̄ватойева чхандара̄ганиродхоти йуджджати. сарӣре чхандара̄генева сарӣрекадесесу кеса̄дӣсупи чхандара̄го катова хоти, джара̄маран̣авантесу чхандара̄генева джара̄маран̣есупи чхандара̄го катова хоти. евам̣ асса̄да̄дӣнава̄пи йоджетабба̄. пуна дуккха̄дӣни джара̄маран̣апарийанта̄ни двиадхика̄ни две падасата̄ни самудайа̄дӣхи чхахи чхахи падехи йоджетва̄ двиадхика̄нам̣ двиннам̣ саттакасата̄нам̣ васена найасахассан̃ча чатта̄ри ча сата̄ни чуддаса ча виссаджджана̄ни ниддит̣т̣ха̄ни.

9. ида̄ни рӯпа̄дӣни джара̄маран̣апарийанта̄ни ека̄дхика̄ни две падасата̄ни саттахи анупассана̄хи йоджетва̄ ниддиситум̣ пат̣хамам̣ та̄ва аничча̄нупассана̄дайо сатта анупассана̄ ниддит̣т̣ха̄. та̄ни сабба̄ни саттахи суддхикаанупассана̄виссаджджанехи саддхим̣ сахассан̃ча чатта̄ри ча сата̄ни чуддаса ча виссаджджана̄ни хонти. аниччанти анупассана̄ аничча̄нупассана̄. са̄ ниччасан̃н̃а̄пат̣ипаккха̄. дуккханти анупассана̄ дуккха̄нупассана̄. са̄ сукхасан̃н̃а̄пат̣ипаккха̄. анатта̄ти анупассана̄ анатта̄нупассана̄. са̄ аттасан̃н̃а̄пат̣ипаккха̄. тиссаннам̣ анупассана̄нам̣ парипӯратта̄ ниббиндатӣти ниббида̄, ниббида̄ ча са̄ анупассана̄ ча̄ти ниббида̄нупассана̄. са̄ нандипат̣ипаккха̄. чатассаннам̣ анупассана̄нам̣ парипӯратта̄ вираджджатӣти вира̄го, вира̄го ча со анупассана̄ ча̄ти вира̄га̄нупассана̄. са̄ ра̄гапат̣ипаккха̄. пан̃чаннам̣ анупассана̄нам̣ парипӯратта̄ ра̄гам̣ ниродхетӣти ниродхо, ниродхо ча со анупассана̄ ча̄ти ниродха̄нупассана̄. са̄ самудайапат̣ипаккха̄. чханнам̣ анупассана̄нам̣ парипӯратта̄ пат̣иниссаджджатӣти пат̣иниссагго, пат̣иниссагго ча со анупассана̄ ча̄ти пат̣иниссагга̄нупассана̄. са̄ а̄да̄напат̣ипаккха̄. локуттариндрийа̄нам̣ асатипи випассанӯпагатте ‘‘саббе сан̇кха̄ра̄ аничча̄, саббе сан̇кха̄ра̄ дуккха̄, саббе дхамма̄ анатта̄’’ти (дха. па. 277-279; пат̣и. ма. 1.31) вачанато тесампи аниччадуккха̄наттатта̄ таттха ниччасукхаттасан̃н̃а̄нам̣ нандийа̄ ра̄гасса ча абха̄ва̄ ниродхаванта̄нӣти анупассанато паричча̄гапат̣иниссаггапаккханданапат̣иниссаггасамбхавато ча техипи сатта анупассана̄ йоджита̄ти ведитабба̄. джара̄маран̣авантесу аничча̄дито дит̣т̣хесу джара̄маран̣ампи аничча̄дито дит̣т̣хам̣ на̄ма хоти, джара̄маран̣авантесу ниббинданто вираджджанто джара̄маран̣е ниббинно ча виратто ча хоти, джара̄маран̣авантесу ниродхато дит̣т̣хесу джара̄маран̣ампи ниродхато дит̣т̣хам̣ на̄ма хоти, джара̄маран̣авантесу пат̣иниссаджджанто джара̄маран̣ам̣ пат̣иниссаджджантова хотӣти джара̄маран̣ехи сатта анупассана̄ йоджита̄ти ведитабба̄.

10. ида̄ни а̄дӣнаван̃а̄н̣асса ваттхубхӯта̄нам̣ уппа̄да̄дӣнам̣ пан̃чаннам̣ а̄рамман̣а̄нам̣ васена уппа̄да̄дӣни тесам̣ вевачана̄ни пан̃чадаса виссаджджана̄ни ниддит̣т̣ха̄ни, сантипадан̃а̄н̣асса таппат̣ипаккха̄рамман̣авасена ануппа̄да̄дӣни пан̃чадаса виссаджджана̄ни ниддит̣т̣ха̄ни, пуна та̄нева уппа̄да̄нуппа̄да̄дӣни пада̄ни йугал̣акавасена йоджетва̄ тим̣са виссаджджана̄ни ниддит̣т̣ха̄ни. евам̣ имасмим̣ найева сат̣т̣хи виссаджджана̄ни хонти. таттха уппа̄доти пуримакаммапаччайа̄ идха уппатти. паваттанти татха̄уппаннасса паватти. нимиттанти саббампи сан̇кха̄ранимиттам̣. йога̄вачарасса хи сан̇кха̄ра̄ сасан̣т̣ха̄на̄ вийа упат̣т̣хаханти, тасма̄ нимиттанти вуччанти. а̄йӯхана̄ти а̄йатим̣ пат̣исандхихетубхӯтам̣ каммам̣. тан̃хи абхисан̇кхаран̣ат̣т̣хена а̄йӯхана̄ти вуччати.