3. йуттиха̄равибхан̇гаван̣н̣ана̄
18. таттха катамо йуттиха̄ротиа̄ди йуттиха̄равибхан̇го. таттха ким̣ йоджайатӣти йуттиха̄расса висайам̣ пуччхати. ко панетасса висайо? ататха̄ка̄рена гайхама̄на̄ суттаттха̄ висайо, те хи тена са̄тисайам̣ йа̄тха̄вато йуттиниддха̄ран̣ена йоджетабба̄. итаресупи айам̣ ха̄ро иччхито ева. там̣ пана бхӯтакатханаматтам̣ хоти. йасма̄ пана̄йам̣ йуттигавесана̄ на̄ма на маха̄падесена вина̄, тасма̄ йуттиха̄рам̣ вибхаджанто тасса лаккхан̣ам̣ та̄ва упадиситум̣ ‘‘чатта̄ро маха̄падеса̄’’тиа̄дима̄ха.
таттха маха̄падеса̄ти маха̄ападеса̄, буддха̄дайо маханте ападиситва̄ вутта̄ни маха̄ка̄ран̣а̄нӣти аттхо. атха ва̄ маха̄падеса̄ти маха̄ока̄са̄, маханта̄ни дхаммасса патит̣т̣ха̄на̄нӣти вуттам̣ хоти. татра̄йам̣ вачанаттхо – ападиссатӣти ападесо, буддхо ападесо етасса̄ти буддха̄падесо. еса найо сесесупи. ‘‘саммукха̄ метам̣ бхагавато сута’’нтиа̄дина̄ кеначи а̄бхатасса гантхасса дхаммоти ва̄ адхаммоти ва̄ виниччхайане ка̄ран̣ам̣. ким̣ пана танти? тасса татха̄ а̄бхатасса суттотаран̣а̄ди ева. йади евам̣ катхам̣ чатта̄роти? ападиситаппабхедато. дхаммасса хи две сампада̄йо бхагава̄ са̄вака̄ ча. тесу са̄вака̄ сан̇гхаган̣апуггалавасена тивидха̄. ‘‘евамамумха̄ майа̄йам̣ дхаммо пат̣иггахито’’ти ападиситабба̄нам̣ бхедена чатта̄ро. тена̄ха – ‘‘буддха̄падесо…пе… екаттхера̄падесо’’ти. та̄ни падабйан̃джана̄нӣти кеначи а̄бхатасуттасса пада̄ни бйан̃джана̄ни ча, аттхапада̄ни чева бйан̃джанапада̄ни ча̄ти аттхо. сам̣ван̣н̣акена ва̄ сам̣ван̣н̣ана̄васена а̄харийама̄на̄ни падабйан̃джана̄ни. сутте ота̄райитабба̄нӣти сутте ануппавеситабба̄ни. сандассайитабба̄нӣти сам̣сандетабба̄ни. упаниккхипитабба̄нӣти паккхипитабба̄ни.
сутта̄дӣни дассетум̣ ‘‘катамасми’’нтиа̄ди вуттам̣. таттха йасма̄ бхагавато вачанам̣ екага̄тха̄маттампи саччавинимуттам̣ наттхи, тасма̄ суттети падасса аттхам̣ дассетум̣ ‘‘чатӯсу арийасаччесӯ’’ти вуттам̣. ат̣т̣хакатха̄йам̣ пана тӣн̣и пит̣ака̄ни суттанти вуттам̣, там̣ имина̄ неттивачанена ан̃н̃адаттху сам̣сандати чева самети ча̄ти дат̣т̣хаббам̣. йа̄вадева анупа̄да̄паринибба̄наттха̄ бхагавато десана̄, са̄ екантена ра̄га̄дикилесавӯпасамам̣ вадатӣти винайетипадасса аттхам̣ дассенто ‘‘ра̄гавинайе’’тиа̄дима̄ха. винайоти хи ка̄ран̣ам̣ ра̄га̄дивӯпасаманимиттам̣ идха̄дхиппетам̣. йатха̄ха –
‘‘йе кхо твам̣, готами, дхамме джа̄неййа̄си, име дхамма̄ сара̄га̄йа сам̣ваттанти но вира̄га̄йа, сан̃н̃ога̄йа сам̣ваттанти но висан̃н̃ога̄йа, а̄чайа̄йа сам̣ваттанти но апачайа̄йа, махиччхата̄йа сам̣ваттанти но аппиччхата̄йа, асантут̣т̣хийа̄ сам̣ваттанти но сантут̣т̣хийа̄, сан̇ган̣ика̄йа сам̣ваттанти но павивека̄йа, косаджджа̄йа сам̣ваттанти но вӣрийа̄рамбха̄йа, дуббхарата̄йа сам̣ваттанти но субхарата̄йа, екам̣сена готами дха̄реййа̄си ‘несо дхаммо, несо винайо, нетам̣ саттхуса̄сана’нти. йе ча кхо твам̣, готами, дхамме джа̄неййа̄си име дхамма̄ вира̄га̄йа сам̣ваттанти но сара̄га̄йа, висан̃н̃ога̄йа сам̣ваттанти но сан̃н̃ога̄йа, апачайа̄йа сам̣ваттанти но а̄чайа̄йа, аппиччхата̄йа сам̣ваттанти но махиччхата̄йа, сантут̣т̣хийа̄ сам̣ваттанти но асантут̣т̣хийа̄ павивека̄йа сам̣ваттанти но сан̇ган̣ика̄йа, вӣрийа̄рамбха̄йа сам̣ваттанти но косаджджа̄йа, субхарата̄йа сам̣ваттанти но дуббхарата̄йа, екам̣сена готами дха̄реййа̄си ‘есо дхаммо, есо винайо, етам̣ саттхуса̄сана’’’нти (чӯл̣ава. 406).
дхаммата̄йантипадасса аттхам̣ дассетум̣ ‘‘пат̣иччасамуппа̄де’’ти вуттам̣. пат̣иччасамуппа̄до хи т̣хита̄ва са̄ дха̄ту дхаммат̣т̣хитата̄ дхамманийа̄мата̄ти (а. ни. 3.137) вутто. ‘‘дхаммата̄йам̣ упаниккхипитабба̄нӣ’’ти идам̣ па̄л̣ийам̣ наттхи, аттхадассанавасена пана идха вуттанти дат̣т̣хаббам̣. еттха ча паваттим̣ ниваттим̣ тадупа̄йан̃ча ба̄дхака̄дибха̄ве нийатам̣ паридӣпенто сутте отарати на̄ма. екантена ра̄га̄дикилесавинайам̣ ваданто винайе сандиссати на̄ма. татха̄ сассатам̣ уччхедан̃ча ваджджетва̄ екаттанайа̄дипаридӣпанена сабха̄вадхамма̄нам̣ паччайапаччайуппаннабха̄вам̣ вибха̄венто дхамматам̣ на виломети на̄ма.
евам̣видхо ча ка̄ма̄сава̄дикам̣ а̄савам̣ на уппа̄детӣти имаматтхам̣ дассенто ‘‘йади чатӯсу арийасаччесӯ’’тиа̄дима̄ха. нану ча ануломато пат̣иччасамуппа̄до паватти, пат̣иломато ниваттӣти со чатта̄ри арийасачча̄ни анупавит̣т̣хо касма̄ идха висум̣ гахитоти? саччаметам̣. идха пана висум̣ гахан̣ам̣ дхамма̄нам̣ паччайа̄йаттавуттидассанена аниччапаччайалаккхан̣ам̣ асаматтхапаччайалаккхан̣ам̣ нирӣхапаччайалаккхан̣ан̃ча вибха̄ветва̄ тесам̣ удайавантата̄ тато ева вайавантата̄ тадубхайена аниччата̄ удайаббайапат̣ипӣл̣анена дуккхата̄ анаттата̄ти тилаккхан̣асама̄йогапаридӣпанӣ саббадит̣т̣хигатакумативиддхам̣санӣ анан̃н̃аса̄дха̄ран̣а̄ са̄санасампатти пака̄сита̄ хотӣти дассанаттхам̣.
еттха ча суттам̣ сутта̄нуломам̣ а̄чарийава̄до аттаноматӣти идам̣ чатуккам̣ ведитаббам̣ – таттха суттам̣ на̄ма тиссо сан̇гӣтийо а̄рул̣ха̄ни тӣн̣и пит̣ака̄ни. сутта̄нуломам̣ на̄ма маха̄падеса̄, йам̣ ‘‘ануломакаппийа’’нти вуччати. а̄чарийава̄до на̄ма ат̣т̣хакатха̄. аттаномати на̄ма найагга̄хена анубуддхийа̄ аттано пат̣ибха̄нам̣. таттха суттам̣ аппат̣иба̄хийам̣, там̣ пат̣иба̄хантена саттха̄ва пат̣иба̄хито хоти. ануломакаппийам̣ пана суттена саментамева гахетаббам̣, на итарам̣. а̄чарийава̄допи суттена саменто ева гахетаббо, на итаро. татха̄ аттаномати, са̄ пана саббадуббала̄ти.
ида̄ни йадаттхам̣ идха чатта̄ро маха̄падеса̄ а̄бхата̄, там̣ дассетум̣ ‘‘чатӯхи маха̄падесехӣ’’тиа̄ди вуттам̣. таттха йам̣ йанти йам̣ йам̣ аттхаджа̄тан̃ча дхаммаджа̄тан̃ча. йуджджатӣти йатха̄вуттехи чатӯхи маха̄падесехи йуджджати. йена йена̄ти йена йена ка̄ран̣ена. йатха̄ йатха̄ти йена йена пака̄рена. там̣ там̣ гахетаббанти сам̣ван̣н̣ийама̄не сутте а̄бхатена ка̄ран̣ена пасан̇гена пака̄рена ча суттато уддхаритва̄ сам̣ван̣н̣ана̄васена гахетаббанти аттхо. тена чатумаха̄падеса̄вируддха̄йа йуттийа̄ суттато аттхе ниддха̄ретва̄ йуттиха̄райоджана̄ ка̄табба̄ти дассети.
19. ида̄ни там̣ йуттиниддха̄ран̣ам̣ дассетум̣ ‘‘пан̃хам̣ пуччхитена̄’’тиа̄ди а̄раддхам̣. таттха кати пада̄нӣти киттака̄ни пада̄ни. парийога̄хитаббанти падасса аттхам̣ дассетум̣ ‘‘вичетабба’’нти вуттам̣. йаттака̄ни пада̄ни йатха̄дхиппетам̣ аттхам̣ абхиваданти, таттака̄ни пада̄ни тадаттхассекасса н̃а̄тум̣ иччхитатта̄ ‘‘еко пан̃хо’’ти вуччати, та̄ни пана екага̄тха̄йам̣ йади ва̄ сабба̄ни пада̄ни йа̄ва йади ва̄ екам̣ падам̣ екам̣ аттхам̣ абхивадати, екойева со пан̃хоти имаматтхам̣ дассети ‘‘йади сабба̄нӣ’’тиа̄дина̄. танти там̣ пан̃хам̣. ан̃н̃а̄таббанти а̄джа̄нитаббам̣. ким̣ име дхамма̄тиа̄ди а̄джа̄нана̄ка̄радассанам̣. таттха дхамма̄ти парийаттидхамма̄. на̄наттха̄ти на̄на̄ аттха̄.
пуччха̄га̄тха̄йам̣ айам̣ падаттхо – кенассуббха̄хато локоти айам̣ сатталоко чоро вийа чорагха̄такена кена абхихато вадхӣйатӣти аттхо. кенассу парива̄ритоти ма̄лувалата̄йа вийа нисситаруккхо кена локо аджджхоттхат̣о. кена саллена отин̣н̣оти кена висапӣтакхураппена вийа сарӣраббхантаранимуггена саллена анупавит̣т̣хо. кисса дхӯпа̄йитоти кисса кена ка̄ран̣ена дхӯпа̄йито санта̄пито локо. сада̄ти падам̣ саббаттха йоджетаббам̣. тети чатта̄ри пада̄ни. пан̃хасадда̄пеккха̄йа пуллин̇ганиддесо. ‘‘виссаджджетӣ’’ти етена виссаджджанато тайо пан̃ха̄ти н̃а̄йатӣти дассети.
20. таттха̄ти виссаджджанага̄тха̄йам̣ дутийапа̄де вутта̄ джара̄ ча пат̣хамапа̄де вуттам̣ маран̣ан̃ча̄ти има̄ни две сан̇кхатасса пан̃чаккхандхасса ‘‘сан̇кхато’’ти лаккхӣйати етехӣти сан̇кхаталаккхан̣а̄ни. вуттан̃хетам̣ бхагавата̄ – ‘‘тӣн̣има̄ни, бхиккхаве, сан̇кхатасса сан̇кхаталаккхан̣а̄ни. катама̄ни тӣн̣и? уппа̄до пан̃н̃а̄йати, вайо пан̃н̃а̄йати, т̣хитасса ан̃н̃атхаттам̣ пан̃н̃а̄йатӣ’’ти (а. ни. 3.47; катха̄. 214). тена вуттам̣ – ‘‘джара̄йам̣ т̣хитасса ан̃н̃атхаттам̣, маран̣ам̣ вайо’’ти. еттха ча ‘‘т̣хитасса ан̃н̃атхатта’’нти етена кхандхаппабандхасса пубба̄парависесо идха джара̄, на кхан̣ат̣т̣хитӣти дассети. ‘‘маран̣ам̣ вайо’’ти имина̄ ча ‘‘тиссо мато, пхуссо мато’’ти евам̣ локе вуттам̣ саммутимаран̣ам̣ дассети, на кхан̣икамаран̣ам̣, самуччхедамаран̣ам̣ ва̄.
ида̄ни ‘‘те тайо пан̃ха̄’’ти вуттаматтхам̣ йуттивасена дассетум̣ ‘‘джара̄йа ча̄’’тиа̄ди вуттам̣. таттха йебхуййена джин̣н̣асса маран̣адассанато джара̄маран̣а̄нам̣ на̄наттам̣ асампат̣иччхама̄нам̣ пати тесам̣ на̄наттадассанаттхам̣ ‘‘габбхагата̄пи хи мӣйантӣ’’ти вуттам̣. идам̣ вуттам̣ хоти – йатха̄дхиппетаджара̄вирахитасса маран̣асса дассанато ан̃н̃а̄ джара̄ ан̃н̃ам̣ маран̣анти. тенева̄ха – ‘‘на ча те джин̣н̣а̄ бхавантӣ’’ти. кин̃ча бхиййо? кеваласса маран̣асса дит̣т̣хатта̄ ан̃н̃а̄ва джара̄ ан̃н̃ам̣ маран̣ам̣, йатха̄ там̣ дева̄нанти имаматтхам̣ дассети ‘‘аттхи ча дева̄на’’нтиа̄дина̄. ануттаримануссадхаммена ча тикиччханена сакка̄ джара̄йа пат̣ика̄рам̣ ка̄тум̣, на татха̄ маран̣асса̄ти евампи джара̄маран̣а̄нам̣ аттхато на̄наттам̣ сампат̣иччхитаббанти дассетум̣ ‘‘саккатева̄’’тиа̄ди вуттам̣. таттха саккатети сакйате, сакка̄ти аттхо. пат̣икамманти пат̣икаран̣ам̣. нану ча маран̣асса̄пи пат̣ика̄рам̣ ка̄тум̣ сакка̄ иддхипа̄дабха̄вана̄йа васибха̄ве сатӣти чоданам̣ манаси катва̄ а̄ха – ‘‘ан̃н̃атрева иддхиманта̄нам̣ иддхивисайа̄’’ти. вуттан̃хетам̣ бхагавата̄ –
‘‘йасса кассачи, а̄нанда, чатта̄ро иддхипа̄да̄ бха̄вита̄ бахулӣката̄ йа̄нӣката̄ ваттхуката̄ анут̣т̣хита̄ паричита̄ сусама̄раддха̄, со а̄кан̇кхама̄но каппам̣ ва̄ тит̣т̣хеййа каппа̄васесам̣ ва̄’’ти (дӣ. ни. 2.166, 182; сам̣. ни. 5.822; катха̄. 623; уда̄. 51).
ко панеттха каппо, ко ва̄ каппа̄васесоти? каппоти а̄йукаппо, йасмим̣ тасмин̃хи ка̄ле йам̣ манусса̄нам̣ а̄йуппама̄н̣ам̣, там̣ парипун̣н̣ам̣ каронто каппам̣ тит̣т̣хати на̄ма. ‘‘аппам̣ ва̄ бхиййо’’ти (дӣ. ни. 2.7; а. ни. 7.74) вуттам̣ пана вассасата̄дито атирекам̣ тит̣т̣ханто каппа̄васесам̣ тит̣т̣хати на̄ма. йади евам̣ касма̄ иддхиманто четовасиппатта̄ кхӣн̣а̄сава̄ локахитаттхам̣ татха̄ на тит̣т̣хантӣти? кхандхасан̇кха̄тасса дуккхабха̄расса парин̃н̃а̄татта̄ ануссукката̄йа ча. пат̣иппассаддхасаббуссукка̄ хи те уттамапуриса̄ти. вуттан̃хетам̣ дхаммасена̄патина̄ –
‘‘на̄бхинанда̄ми маран̣ам̣, на̄бхикан̇кха̄ми джӣвитам̣;
ка̄лан̃ча пат̣икан̇кха̄ми, ветанам̣ бхатако йатха̄’’ти. (тхерага̄. 654; ми. па. 2.2.4);
йатха̄ джара̄маран̣а̄нам̣ ан̃н̃аман̃н̃ам̣ аттхато на̄наттам̣, евам̣ техи тан̣ха̄йа ча на̄натте дассите ‘‘тайо пан̃ха̄’’ти идам̣ сиджджхатӣти там̣ дассетум̣ ‘‘йам̣ пана̄’’тиа̄дима̄ха.
таттха йасма̄ тан̣ха̄йа абха̄вепи сати джара̄маран̣ам̣ лаббхати кхӣн̣а̄савасанта̄не, тасма̄ ан̃н̃ам̣ джара̄маран̣ам̣ ан̃н̃а̄ тан̣ха̄ти имаматтхама̄ха ‘‘диссанти вӣтара̄га̄ джӣранта̄пи мӣйанта̄пӣ’’ти. нану ча тан̣ха̄пи джӣран̣абхиджджанасабха̄ва̄ти? саччам̣, на идам̣ джара̄маран̣ам̣ идха̄дхиппетанти вуттова̄йаматтхо. ‘‘йади ча̄’’тиа̄дина̄ джара̄маран̣ато тан̣ха̄йа анан̃н̃атте досам̣ дассети. йоббанат̣т̣ха̄пи вигататан̣ха̄ сийум̣, на идам̣ йуттанти адхиппа̄йо. джара̄маран̣ампи сийа̄ дуккхасса самудайо тан̣ха̄йа анан̃н̃атте сатӣти адхиппа̄йо. на ча сийа̄ тан̣ха̄ дуккхасса самудайо джара̄маран̣ато анан̃н̃атте сатӣти бха̄во. на хи джара̄маран̣ам̣ дуккхасса самудайо, тан̣ха̄ дуккхасса самудайо, тасма̄ ведитаббам̣ етесаматтхато на̄наттанти адхиппа̄йо. йатха̄ ча тан̣ха̄ маггаваджджха̄, евам̣ джара̄маран̣ампи сийа̄ маггаваджджхам̣ тан̣ха̄йа анан̃н̃атте сати. йатха̄ ча джара̄маран̣ам̣ на маггаваджджхам̣, татха̄ тан̣ха̄пи сийа̄ти айампи найо вутто ева̄ти дат̣т̣хаббам̣. има̄йа йуттийа̄ти има̄йа йатха̄вутта̄йа упапаттийа̄. ан̃н̃аман̃н̃ехӣти ан̃н̃а̄хи ан̃н̃а̄хи ка̄ран̣ӯпапаттӣхи аттхато че ан̃н̃аттам̣, тадан̃н̃ампи бйан̃джанато гавеситаббанти аттхо.
имесам̣ дхамма̄нам̣ аттхато екаттанти имамеваттхам̣ ‘‘на хи йуджджатӣ’’тиа̄дина̄ виварати. тан̣ха̄йа адхиппа̄йе апарипӯрама̄нети иччхита̄ла̄бхама̄ха. тена иччха̄тан̣ха̄нам̣ аттхато екаттам̣ вуттам̣ хотӣти. етена на хи йуджджати иччха̄йа ча тан̣ха̄йа ча аттхато ан̃н̃аттанти. йатха̄ идам̣ вачанам̣ саматтханам̣ хоти, евам̣ иччха̄випарийа̄йе а̄гха̄таваттхӯсу кодхо ча упана̄хо ча уппаджджатӣти идампи саматтханам̣ хоти, на татха̄ джара̄маран̣авипарийа̄йети джара̄маран̣атан̣ха̄нам̣ аттхато ан̃н̃аттампи саматтхитам̣ хотӣти етаматтхам̣ дассети ‘‘има̄йа йуттийа̄’’тиа̄дина̄.
йади иччха̄тан̣ха̄нам̣ аттхато анан̃н̃аттам̣, атха касма̄ бхагавата̄ имисса̄ га̄тха̄йа двидха̄ вутта̄ти? таттха париха̄рама̄ха ‘‘йам̣ панида’’нтиа̄дина̄. таттха йанти кирийа̄пара̄масанам̣. абхилапитанти вуттам̣ йам̣ идам̣ абхилапанам̣, идам̣ ба̄хира̄нам̣ рӯпа̄дӣнам̣ ваттхӯнам̣ а̄рамман̣авасена, а̄рамман̣акаран̣авасена ва̄ йоджетаббам̣. двӣхи дхаммехӣти двӣхи пакатӣхи. ка̄ пана та̄ пакатийоти? аппаттасса висайасса есанавасена иччха̄, паттасса аппаттасса ва̄ па̄тука̄мата̄васена тан̣ха̄, айамета̄сам̣ висесо. йадипи евам̣, татха̄пи сабба̄ тан̣ха̄ рӯпа̄дивисайам̣ гилитва̄ паринит̣т̣хапетва̄ гахан̣ена екасабха̄ва̄ ева̄ти дассенто ‘‘сабба̄ хи тан̣ха̄ аджджхоса̄налаккхан̣ена екалаккхан̣а̄’’ти а̄ха. ида̄ни таматтхам̣ упама̄йа пака̄сенто ‘‘саббо аггӣ’’тиа̄дима̄ха, там̣ сувин̃н̃еййамева.
айам̣ пана на кевалам̣ тан̣ха̄ а̄рамман̣е паваттивисесена двӣхи ева на̄мехи вутта̄, атха кхо анекехипи парийа̄йехӣти дассанаттхам̣ ‘‘иччха̄итипӣ’’тиа̄ди вуттам̣.
таттха иччханти та̄йа а̄рамман̣а̄нӣти иччха̄. тан̣ха̄йанат̣т̣хена тан̣ха̄. пӣл̣а̄джананато дуруддха̄ран̣ато ча висапӣтам̣ саллам̣ вийа̄ти саллам̣. санта̄панат̣т̣хена дхӯпа̄йана̄. а̄кад̣д̣ханат̣т̣хена сӣгхасота̄ сарита̄ вийа̄ти сарита̄, аллат̣т̣хена ва̄ сарита̄, ‘‘сарита̄ни синехита̄ни ча, соманасса̄ни бхаванти джантуно’’ти (дха. па. 341) хи вуттам̣. алла̄ни чева синиддха̄ни ча̄ти айаметтха аттхо. висаттика̄ти висата̄ти висаттика̄. висат̣а̄ти висаттика̄. висама̄ти висаттика̄. виса̄ла̄ти висаттика̄. висаккатӣти висаттика̄. висам̣ва̄дика̄ти висаттика̄. висам̣харатӣти висаттика̄. висамӯла̄ти висаттика̄. висапхала̄ти висаттика̄. висапарибхога̄ти висаттика̄. висата̄ ва̄ пана са̄ тан̣ха̄ рӯпе садде гандхе расе пхот̣т̣хаббе дхамме куле ган̣е висата̄ виттхата̄ти висаттика̄.
синеханавасена синехо. на̄на̄гатӣсу киламатхуппа̄данена киламатхо. паливет̣ханат̣т̣хена лата̄ вийа̄ти лата̄. ‘‘лата̄ уппаджджа тит̣т̣хатӣ’’ти (дха. па. 340) хи вуттам̣. маманти ман̃н̃анавасена ман̃н̃ана̄. дӯрагатампи а̄кад̣д̣хитва̄ бандханат̣т̣хена бандхо. а̄сӣсанат̣т̣хена а̄са̄. а̄рамман̣арасам̣ па̄тука̄мата̄васена пипа̄са̄. абхинанданат̣т̣хена абхинандана̄. итӣти евам̣ а̄рамман̣е паваттивисесена анекехи на̄мехи гайхама̄на̄пи сабба̄ тан̣ха̄ аджджхоса̄налаккхан̣ена екалаккхан̣а̄ти йатха̄вуттаматтхам̣ нигамети.
пуна тан̣ха̄йа анекехи на̄мехи гахитабха̄вамева ‘‘йатха̄ ча̄’’тиа̄дина̄ упачайена дассети. таттха вевачанети вевачанаха̄равибхан̇ге. ‘‘а̄са̄ ча пиха̄’’ти га̄тха̄йа (нетти. 37; пет̣ако. 11) аттхам̣ таттхева ван̣н̣айисса̄ма. авигатара̄гасса̄тиа̄дӣсу ран̃джанат̣т̣хена ра̄го, чханданат̣т̣хена чхандо, пийа̄йанат̣т̣хена пемам̣, паридаханат̣т̣хена парида̄хоти тан̣ха̄ва вутта̄. тенева̄ха – ‘‘тан̣ха̄йетам̣ вевачана’’нти. евам̣ йуджджатӣти евам̣ иччха̄тан̣ха̄нам̣ аттхато анан̃н̃атта̄ ‘‘тайо пан̃ха̄’’ти йам̣ вуттам̣, там̣ йуджджати йуттийа̄ сан̇гаччхатӣти аттхо.
21. евам̣ ‘‘кенассуббха̄хато локо’’ти (сам̣. ни. 1.66) га̄тха̄йа ‘‘тайо пан̃ха̄’’ти пан̃хаттайабха̄ве йуттим̣ дассетва̄ ида̄ни ан̃н̃ехи пака̄рехи йуттигавесанам̣ дассенто ‘‘саббо дуккхӯпача̄ро’’тиа̄дима̄ха. таттха дуккхӯпача̄роти дуккхаппаватти. ка̄матан̣ха̄сан̇кха̄рамӯлакоти ка̄матан̣ха̄паччайасан̇кха̄рахетукоти йуджджатӣти адхиппа̄йо. ниббидӯпача̄роти ниббида̄паватти ка̄ма̄нам̣ випарин̣а̄ман̃н̃атха̄бха̄ва̄ уппаджджама̄на̄ анабхирати н̃а̄н̣аниббида̄ ча. ка̄матан̣ха̄париккха̄рамӯлакоти ка̄матан̣ха̄йа париккха̄рабхӯтаваттхука̄махетуко. таттха анабхиратисан̇кха̄та̄ ниббида̄ ка̄матан̣ха̄париккха̄рамӯлика̄, на н̃а̄н̣аниббида̄ти саббо ниббидӯпача̄ро ка̄матан̣ха̄париккха̄рамӯлакоти на пана йуджджатӣти вуттам̣. има̄йа йуттийа̄ти найам̣ дассети. идам̣ вуттам̣ хоти – йатха̄ пан̃хаттайабха̄ве йутти вутта̄, йатха̄ ча дуккхӯпача̄раниббидӯпача̄ресу, евам̣ има̄йа йуттийа̄ имина̄ йогена найена ан̃н̃аман̃н̃ехи ка̄ран̣ехи там̣там̣па̄л̣иппадесе анурӯпехи ан̃н̃атха̄ ан̃н̃ехи хетӯхи йутти гавеситабба̄ти.
ида̄ни там̣ найадассанам̣ сам̣кхиттанти виттха̄рато вибхаджитва̄ дассетум̣ ‘‘йатха̄ хи бхагава̄’’тиа̄ди а̄раддхам̣. таттха̄йам̣ сан̇кхепаттхо – ра̄гадосамохачарита̄нам̣ йатха̄ккамам̣ асубхаметта̄паччайа̄ка̄ракатха̄ ра̄га̄дивинайанато саппа̄йа̄ти айам̣ са̄санайутти. евамават̣т̣хите йади ра̄гачаритасса метта̄четовимуттим̣ десеййа, са̄ десана̄ на йуджджати асаппа̄йабха̄вато. татха̄ сукха̄пат̣ипада̄дайоти. нану ча сукха̄пат̣ипада̄дайо пат̣ипаттийа̄ самбхаванти, на десана̄йа̄ти? саччаметам̣, идха пана ра̄гачаритоти тиббакилесо ра̄гачаритоти адхиппето. тасса дуккха̄йа пат̣ипада̄йа бха̄вана̄ самиджджхати. йасса ча дуккха̄йа пат̣ипада̄йа бха̄вана̄ самиджджхати, тасса гарутара̄ асубхадесана̄ саппа̄йа̄, йасса гарутара̄ асубхадесана̄ саппа̄йа̄, на тасса мандакилесасса вийа лахукатара̄ти имаматтхам̣ дассенто а̄ха – ‘‘сукхам̣ ва̄ пат̣ипадам̣…пе… десеййа на йуджджати десана̄’’ти. имина̄ найена сесападесупи йатха̄самбхавам̣ аттхо ваттаббо. еттха ча айуттапариха̄рена йуттисамадхигамоти йуттивича̄ран̣а̄йа айуттипи гавеситабба̄ти вуттам̣ – ‘‘йади хи…пе… на йуджджати десана̄’’ти. сесесупи есева найо. евам̣ йам̣ кин̃чӣтиа̄ди йуттиха̄райоджана̄йа найадассанамева.
таттха еванти имина̄ найена. йам̣ кин̃чӣти ан̃н̃ампи йам̣ кин̃чи. ануломаппаха̄нанти паха̄насса анурӯпам̣, паха̄насаматтханти аттхо. сутте анавасеса̄нам̣ падаттха̄нам̣ анупадавича̄ран̣а̄ вичайо ха̄ро, вичайаха̄расам̣ван̣н̣ана̄йа ниддха̄ритесу аттхесу йуттигавесанам̣ сукаранти а̄ха – ‘‘саббам̣ там̣ вичайена ха̄рена вичинитва̄ йуттиха̄рена йоджетабба’’нти. йа̄ватика̄ н̃а̄н̣асса бхӯмӣти сам̣ван̣н̣ентасса а̄чарийасса йам̣ н̃а̄н̣ам̣ йам̣ пат̣ибха̄нам̣, тасса йаттако висайо, таттако йуттиха̄равича̄роти аттхо. там̣ кисса хету? анантанайо самантабхаддако вимаддаккхамо вичиттадесано ча саддхаммоти.
евам̣ найадассанавасенева йуттиха̄райоджана̄ дассита̄ти там̣ брахмавиха̄рапхаласама̄паттинава̄нупуббасама̄паттивасибха̄вехи вибхаджитва̄ дассетум̣ ‘‘метта̄виха̄рисса сато’’тиа̄ди а̄раддхам̣. таттха метта̄виха̄рисса̄ти метта̄виха̄рала̄бхино. сатоти сама̄насса, татха̄бхӯтасса̄ти аттхо. бйа̄па̄доти падосо. читтам̣ парийа̄да̄йа т̣хассатӣти читтам̣ абхибхависсати. йасма̄ пана кусала̄кусала̄нам̣ дхамма̄нам̣ апуббам̣ ачаримам̣ паватти на̄ма наттхи, тасма̄ сама̄паттито вут̣т̣ха̄насса апарабха̄гети дассанаттхам̣ ‘‘т̣хассатӣ’’ти вуттам̣. на йуджджати десана̄ти бйа̄па̄дапат̣ипаккхатта̄ метта̄йа та̄дисӣ катха̄ на йутта̄ти аттхо. бйа̄па̄до паха̄нам̣ аббхаттхам̣ гаччхатӣти йуджджати десана̄ти йатха̄вуттака̄ран̣ато ева айам̣ катха̄ йутта̄ти. сесава̄ресупи имина̄ва найена аттхо ведитаббо. анутта̄нам̣ ева ван̣н̣айисса̄ма.
анимиттавиха̄рисса̄ти аничча̄нупассана̄мукхена пат̣иладдхапхаласама̄паттивиха̄расса. нимитта̄нуса̄рӣти сан̇кха̄ранимитта̄нуса̄рӣ. тена тенева̄ти ничча̄дӣсу йам̣ йам̣ пахӣнам̣, тена тенева нимиттена. асмӣти вигатанти пан̃часу упа̄да̄наккхандхесу дит̣т̣хима̄навасена йам̣ асмӣти ман̃н̃итам̣, там̣ вигатам̣. тамеваттхам̣ виварати ‘‘айамахамасмӣти на саманупасса̄мӣ’’ти. вичикиччха̄катхам̣катха̄салланти винайакуккуччасса̄пи катхам̣ катханти паваттисаббха̄вато вичикиччха̄падена висеситам̣. на йуджджати десана̄ти вичикиччха̄йа паха̄некат̣т̣хабха̄вато на йутта̄йам̣ катха̄.
пат̣хамам̣ джха̄нам̣ сама̄паннасса̄ти пат̣хамаджджха̄насаман̇гино. ка̄мара̄габйа̄па̄да̄ висеса̄йа сам̣ваттантӣти на йуджджатӣти йасма̄ нӣваран̣есу аппахӣнесу пат̣хамаджджха̄насса упача̄рампи на сампаджджати, пагева джха̄нам̣, тасма̄ ка̄мара̄габйа̄па̄да̄ висеса̄йа дутийаджджха̄на̄йа сам̣ваттантӣти на йутта̄йам̣ катха̄. йатха̄ладдхасса пана пат̣хамаджджха̄насса ка̄мара̄габйа̄па̄да̄ парийут̣т̣ха̄наппатта̄ ха̄на̄йа сам̣ваттантӣти йуджджати десана̄ йутта̄ катха̄ти, евам̣ саббаттха йоджетаббам̣. авитаккасахагата̄ сан̃н̃а̄манасика̄ра̄ на̄ма саха упача̄рена дутийаджджха̄надхамма̄, а̄рамман̣акаран̣аттхо хеттха сахагата-саддо. ха̄на̄йа̄ти пат̣хамаджджха̄нато париха̄на̄йа. висеса̄йа̄ти дутийаджджха̄на̄йа. имина̄ найена таттха таттха ха̄нанти, висесоти ча вуттадхамма̄ ведитабба̄. витаккавича̄расахагата̄ти пат̣хамаджджха̄надхамма̄, ка̄ма̄вачарадхамма̄ ева ва̄. упеккха̄сукхасахагата̄ти упача̄рена саддхим̣ дутийаджджха̄надхамма̄, татрамаджджхаттупеккха̄ хи идха упеккха̄ти адхиппета̄. пӣтисукхасахагата̄ти саха упача̄рена татийаджджха̄надхамма̄. упеккха̄сатипа̄рисуддхисахагата̄ти чатуттхаджджха̄надхамма̄.
сан̃н̃ӯпача̄ра̄ти пат̣усан̃н̃а̄киччам̣ каронта̄ ева йе кечи читтуппа̄да̄, ‘‘а̄кин̃чан̃н̃а̄йатанадхамма̄’’типи ваданти. сан̃н̃а̄ведайитаниродхасахагата̄ти ‘‘сан̃н̃а̄ведайитаниродхам̣ упасампаджджа вихарисса̄мӣ’’ти тасса парикаммавасена паваттадхамма̄. те пана йасма̄ невасан̃н̃а̄на̄сан̃н̃а̄йатанасама̄паттийам̣ т̣хитенева сакка̄ сан̃н̃а̄ведайитаниродхам̣ упасампаджджа вихаритум̣, на тато парихӣнена, тасма̄ невасан̃н̃а̄на̄сан̃н̃а̄йатанасама̄паттийа̄ ха̄на̄йа сам̣ваттантӣти на йутта̄ катха̄. висеса̄йа сам̣ваттантӣти пана йутта̄ катха̄ти а̄ха – ‘‘ха̄на̄йа…пе… десана̄’’ти. каллата̄паричитанти саматтхабха̄вена паричитам̣, йатха̄вуттасама̄паттӣсу васибха̄вена паричитанти аттхо. тенева̄ха – ‘‘абхинӣха̄рам̣ кхаматӣ’’ти. сесам̣ саббам̣ утта̄намева.
апи четтха аппат̣иккӯласан̃н̃а̄мукхена ка̄маччхандо ван̃четӣти йуджджати. пат̣иккӯласан̃н̃а̄патирӯпата̄йа бйа̄па̄до ван̃четӣти йуджджати. сама̄дхимукхена тхинамиддхам̣ ван̃четӣти йуджджати. вӣрийа̄рамбхамукхена уддхаччам̣ ван̃четӣти йуджджати. сиккха̄ка̄мата̄мукхена куккуччам̣ ван̃четӣти йуджджати. убхайапаккхасантӣран̣амукхена вичикиччха̄ ван̃четӣти йуджджати. ит̣т̣ха̄нит̣т̣хасамупеккханамукхена саммохо ван̃четӣти йуджджати. аттан̃н̃ута̄мукхена аттани апарибхаване ма̄но ван̃четӣти йуджджати. вӣмам̣са̄мукхена хетупатирӯпакапариггахена миччха̄дит̣т̣хи ван̃четӣти йуджджати. вираттата̄патирӯпакена саттесу адайа̄панната̄ ван̃четӣти йуджджати. анун̃н̃а̄тапат̣исеванапатирӯпата̄йа ка̄масукхаллика̄нуйого ван̃четӣти йуджджати. а̄джӣвапа̄рисуддхипатирӯпата̄йа асам̣вибха̄гасӣлата̄ ван̃четӣти йуджджати. сам̣вибха̄гасӣлата̄патирӯпата̄йа миччха̄джӣво ван̃четӣти йуджджати. асам̣саггавиха̄рита̄патирӯпата̄йа асан̇гахасӣлата̄ ван̃четӣти йуджджати. сан̇гахасӣлата̄патирӯпата̄йа анануломикасам̣сагго ван̃четӣти йуджджати. саччава̄дита̄патирӯпата̄йа писун̣ава̄ча̄ ван̃четӣти йуджджати. аписун̣ава̄дита̄патирӯпата̄йа анаттхака̄мата̄ ван̃четӣти йуджджати. пийава̄дита̄патирӯпата̄йа ча̄т̣укамйата̄ ван̃четӣти йуджджати. митабха̄н̣ита̄патирӯпата̄йа асаммоданасӣлата̄ ван̃четӣти йуджджати. саммоданасӣлата̄патирӯпата̄йа ма̄йа̄ са̄т̣хеййан̃ча ван̃четӣти йуджджати. ниггайхава̄дита̄патирӯпата̄йа пхарусава̄чата̄ ван̃четӣти йуджджати. па̄пагарахита̄патирӯпата̄йа параваджджа̄нупассита̄ ван̃четӣти йуджджати. кула̄нуддхайата̄патирӯпата̄йа куламаччхарийам̣ ван̃четӣти йуджджати. а̄ва̄сачират̣т̣хитика̄мата̄мукхена а̄ва̄самаччхарийам̣ ван̃четӣти йуджджати. дхаммапарибандхапарихаран̣амукхена дхаммамаччхарийам̣ ван̃четӣти йуджджати. дхаммадесана̄бхиратимукхена бхасса̄ра̄мата̄ ван̃четӣти йуджджати. апхарусава̄чата̄ган̣а̄нуггахакаран̣амукхена сан̇ган̣ика̄ра̄мата̄ ван̃четӣти йуджджати. пун̃н̃ака̄мата̄патирӯпата̄йа камма̄ра̄мата̄ ван̃четӣти йуджджати. сам̣вегапатирӯпена читтасанта̄по ван̃четӣти йуджджати. саддха̄лута̄патирӯпата̄йа апариккхата̄ ван̃четӣти йуджджати. вӣмам̣сана̄патирӯпена ассаддхийам̣ ван̃четӣти йуджджати. атта̄дхипатеййапатирӯпена гарӯнам̣ ануса̄санийа̄ аппадаккхин̣агга̄хита̄ ван̃четӣти йуджджати. дхамма̄дхипатеййапатирӯпена сабрахмача̄рӣсу ага̄равам̣ ван̃четӣти йуджджати. лока̄дхипатеййапатирӯпена аттани дхамме ча парибхаво ван̃четӣти йуджджати. метта̄йана̄мукхена ра̄го ван̃четӣти йуджджати. карун̣а̄йана̄патирӯпена соко ван̃четӣти йуджджати. мудита̄виха̄рапатирӯпена паха̄со ван̃четӣти йуджджати. упеккха̄виха̄рапатирӯпена кусалесу дхаммесу никкхиттачхандата̄ ван̃четӣти йуджджати. евам̣ а̄гамапатирӯпакаадхигамапатирӯпака̄дӣнампи татха̄ татха̄ ван̃чанасабха̄во йуттито ведитаббо. евам̣ а̄гама̄нуса̄рена йуттигавесана̄ ка̄табба̄ти.
йуттиха̄равибхан̇гаван̣н̣ана̄ нит̣т̣хита̄.