1. десана̄ха̄расампа̄таван̣н̣ана̄
евам̣ супарикаммаката̄йа бхӯмийа̄ на̄на̄ван̣н̣а̄ни муттапуппха̄ни пакиранто вийа сусиккхитасиппа̄чарийавича̄ритесу сураттасуван̣н̣а̄лан̇ка̄ресу на̄на̄видхарам̣сиджа̄ласамуджджала̄ни вивидха̄ни ман̣иратана̄ни бандханто вийа маха̄патхавим̣ париваттетва̄ паппат̣акоджам̣ кха̄да̄пенто вийа йоджаникамадхуган̣д̣ам̣ пӣл̣етва̄ сумадхурасам̣ па̄йенто вийа ча а̄йасма̄ маха̄качча̄но на̄на̄суттападесе уда̄харанто сол̣аса ха̄ре вибхаджитва̄ ида̄ни те екасмим̣йева сутте йоджетва̄ дассенто ха̄расампа̄тава̄рам̣ а̄рабхи. а̄рабханто ча йа̄йам̣ ниддесава̄ре –
52. ‘‘сол̣аса ха̄ра̄ пат̣хамам̣, дисалочанато диса̄ вилокетва̄;
сан̇кхипийа ан̇кусена хи, найехи тӣхи ниддисе сутта’’нти. –
га̄тха̄ вутта̄. йасма̄ там̣ ха̄равибхан̇гава̄ро наппайоджети, виппакин̣н̣ависайатта̄, найавича̄расса ча антаритатта̄. анекехи суттападесехи ха̄ра̄нам̣ вибха̄гадассанамева хи ха̄равибхан̇гава̄ро. ха̄расампа̄тава̄ро пана там̣ пайоджети, екасмим̣йева суттападесе сол̣аса ха̄ре йоджетва̄ва таданантарам̣ найасамут̣т̣ха̄насса катхитатта̄. тасма̄ ‘‘сол̣аса ха̄ра̄ пат̣хама’’нти га̄тхам̣ пачча̄маситва̄ ‘‘тасса̄ ниддесо кухим̣ дат̣т̣хаббо, ха̄расампа̄те’’ти а̄ха. тассаттхо – ‘‘тасса̄ га̄тха̄йа ниддесо каттха дат̣т̣хаббо’’ти. етена суттесу ха̄ра̄нам̣ йоджана̄найадассанам̣ ха̄расампа̄тава̄роти дассети. ха̄расампа̄тападасса аттхо вутто ева.
араккхитена читтена̄ти чаккхудва̄ра̄дӣсу сатиа̄раккха̄бха̄вена агуттена читтена. миччха̄дит̣т̣хихатена̄ти сассата̄димиччха̄бхинивесадӯситена. тхинамиддха̄бхибхӯтена̄ти читтасса ка̄йасса ча акалйата̄лаккхан̣ехи тхинамиддхехи аджджхоттхат̣ена. васам̣ ма̄расса гаччхатӣти килесама̄ра̄дӣнам̣ йатха̄ка̄мам̣ каран̣ӣйо хотӣти айам̣ та̄ва га̄тха̄йа падаттхо.
пама̄данти ‘‘араккхитена читтена̄’’ти идам̣ падам̣ чхасу два̄ресу сативосаггалаккхан̣ам̣ пама̄дам̣ катхети. там̣ маччуно паданти там̣ памаджджанам̣ гун̣ама̄ран̣ато маччусан̇кха̄тасса ма̄расса васаваттанат̣т̣ха̄нам̣, тена ‘‘араккхитена читтена, васам̣ ма̄расса гаччхатӣ’’ти пат̣хамапа̄дам̣ чатуттхапа̄дена самбандхитва̄ дассети. со випалла̄соти йам̣ аниччасса кхандхапан̃чакасса ‘‘ничча’’нти дассанам̣, со випалла̄со випарийесагга̄хо. тенева̄ха – ‘‘випарӣтагга̄халаккхан̣о випалла̄со’’ти. саббам̣ випалла̄саса̄ман̃н̃ена гахетва̄ тасса адхит̣т̣ха̄нам̣ пуччхати ‘‘ким̣ випалла̄сайатӣ’’ти. са̄ман̃н̃асса ча висесо адхит̣т̣ха̄набха̄вена вохарӣйатӣти а̄ха – ‘‘сан̃н̃ам̣ читтам̣ дит̣т̣химитӣ’’ти. там̣ ‘‘випалла̄сайатӣ’’ти падена самбандхитаббам̣. тесу сан̃н̃а̄випалла̄со саббамудуко, аничча̄дикасса висайасса миччха̄васена упат̣т̣хита̄ка̄раггахан̣аматтам̣ мигапотака̄нам̣ тин̣апурисакесу пурисоти уппаннасан̃н̃а̄ вийа. читтавипалла̄со тато балаватаро, аман̣иа̄дике висайе ман̣иа̄диа̄ка̄рена упат̣т̣хаханте татха̄ саннит̣т̣ха̄нам̣ вийа ничча̄дито саннит̣т̣ха̄наматтам̣. дит̣т̣хивипалла̄со пана саббабалаватаро йам̣ йам̣ а̄рамман̣ам̣ йатха̄ йатха̄ упат̣т̣ха̄ти, татха̄ татха̄ нам̣ сассата̄дивасена ‘‘идамева саччам̣ могхаман̃н̃а’’нти абхинивисанто паваттати. таттха сан̃н̃а̄випалла̄со читтавипалла̄сасса ка̄ран̣ам̣, читтавипалла̄со дит̣т̣хивипалла̄сасса ка̄ран̣ам̣ хоти.
ида̄ни випалла̄са̄нам̣ паваттит̣т̣ха̄нам̣ висайам̣ дассетум̣ ‘‘со кухим̣ випалла̄сайати, чатӯсу аттабха̄ваваттхӯсӯ’’ти а̄ха. таттха аттабха̄ваваттхӯсӯти пан̃часу упа̄да̄наккхандхесу. те хи а̄хито ахам̣ ма̄но еттха̄ти атта̄, ‘‘атта̄’’ти бхавати еттха буддхи воха̄ро ча̄ти аттабха̄во, со ева субха̄дӣнам̣ випалла̄сасса ча адхит̣т̣ха̄набха̄вато ваттху ча̄ти ‘‘аттабха̄ваваттхӯ’’ти вуччати. ‘‘рӯпам̣ аттато саманупассатӣ’’тиа̄дина̄ тесам̣ саббавипалла̄самӯлабхӯта̄йа сакка̄йадит̣т̣хийа̄ паваттит̣т̣ха̄набха̄вена аттабха̄ваваттхутам̣ дассетва̄ пуна випалла̄са̄нам̣ паваттиа̄ка̄рена саддхим̣ висайам̣ вибхаджитва̄ дассетум̣ ‘‘рӯпам̣ пат̣хамам̣ випалла̄саваттху асубхе субха’’нти вуттам̣. там̣ саббам̣ сувин̃н̃еййам̣. пуна мӯлака̄ран̣авасена випалла̄се вибхаджитва̄ дассетум̣ ‘‘две дхамма̄ читтасса сам̣килеса̄’’тиа̄дима̄ха. таттха кин̃ча̄пи авиджджа̄рахита̄ тан̣ха̄ наттхи, авиджджа̄ ча субхасукхасан̃н̃а̄нампи паччайо ева, татха̄пи тан̣ха̄ ета̄сам̣ са̄тисайам̣ паччайоти дассетум̣ ‘‘тан̣ха̄нивутам̣…пе… дуккхе сукха’’нти вуттам̣. дит̣т̣хинивутанти дит̣т̣хисӣсена авиджджа̄ вутта̄ти авиджджа̄нивутанти аттхо. ка̄ман̃четтха тан̣ха̄рахита̄ дит̣т̣хи наттхи, тан̣ха̄пи дит̣т̣хийа̄ паччайо ева. тан̣ха̄пи ‘‘ниччам̣ атта̄’’ти айонисо уммуджджанта̄нам̣ татха̄паваттамиччха̄бхинивесасса мохо висесапаччайоти дассетум̣ ‘‘дит̣т̣хинивутам̣…пе… атта̄’’ти вуттам̣.
йо дит̣т̣хивипалла̄соти ‘‘аничче ниччам̣, анаттани атта̄’’ти паваттампи випалла̄садвайам̣ сандха̄йа̄ха – ‘‘со атӣтам̣ рӯпам̣…пе… атӣтам̣ вин̃н̃а̄н̣ам̣ аттато саманупассатӣ’’ти. етена ат̣т̣ха̄расавидхопи пуббанта̄нукаппикава̄до паччхима̄нам̣ двиннам̣ випалла̄са̄нам̣ васена хотӣти дассети. тан̣ха̄випалла̄соти тан̣ха̄мӯлако випалла̄со. ‘‘асубхе субхам̣, дуккхе сукха’’нти етам̣ випалла̄садвайам̣ сандха̄йа вадати. ана̄гатам̣ рӯпам̣ абхинандатӣти ана̄гатам̣ рӯпам̣ дит̣т̣ха̄бхинанданавасена абхинандати. ана̄гатам̣ веданам̣, сан̃н̃ам̣, сан̇кха̄ре, вин̃н̃а̄н̣ам̣ абхинандатӣти еттха̄пи есева найо. етена чатучатта̄лӣсавидхопи апаранта̄нукаппикава̄до йебхуййена пурима̄нам̣ двиннам̣ випалла̄са̄нам̣ васена хотӣти дассети. две дхамма̄ читтасса упаккилеса̄ти евам̣ парамаса̄ваджджасса випалла̄сасса мӯлака̄ран̣анти висесато две дхамма̄ читтасса упаккилеса̄ тан̣ха̄ ча авиджджа̄ ча̄ти те сарӯпато дассети. та̄хи висуджджхантам̣ читтам̣ висуджджхатӣти пат̣ипаккхавасенапи та̄сам̣ упаккилесабха̄вам̣йева вибха̄вети, на хи тан̣ха̄авиджджа̄су пахӣна̄су кочи сам̣килесадхаммо на пахӣйатӣти. йатха̄ ча випалла̄са̄нам̣ мӯлака̄ран̣ам̣ тан̣ха̄виджджа̄, евам̣ сакаласса̄пи ват̣т̣асса мӯлака̄ран̣анти йатха̄нусандхина̄ва га̄тхам̣ нит̣т̣хапетум̣ ‘‘теса’’нтиа̄ди вуттам̣. таттха тесанти йесам̣ араккхитам̣ читтам̣ миччха̄дит̣т̣хихатан̃ча, тесам̣. ‘‘авиджджа̄нӣваран̣а̄на’’нтиа̄дина̄ ма̄расса васагаманена ана̄диматисам̣са̄ре сам̣саран̣анти дассети.
тхинамиддха̄бхибхӯтена̄ти еттха ‘‘тхинам̣ на̄ма̄’’тиа̄дина̄ тхинамиддха̄нам̣ сарӯпам̣ дассети. техи читтасса абхибхӯтата̄ сувин̃н̃еййа̄ва̄ти там̣ ана̄маситва̄ килесама̄раггахан̣енева там̣нимитта̄ абхисан̇кха̄рама̄ракхандхама̄рамаччума̄ра̄ гахита̄ ева̄ти ‘‘килесама̄расса ча саттама̄расса ча̄’’ти ча-саддена ва̄ тесампи гахан̣ам̣ катанти дат̣т̣хаббам̣. со хи нивуто сам̣са̄ра̄бхимукхоти со ма̄равасам̣ гато, тато ева нивуто килесехи йа̄ва на ма̄рабандханам̣ чхиджджати, та̄ва сам̣са̄ра̄бхимукхова хоти, на висан̇кха̄ра̄бхимукхоти адхиппа̄йо. има̄ни бхагавата̄ две сачча̄ни десита̄ни. катхам̣ десита̄ни?
таттха дувидха̄ катха̄ абхидхамманиссита̄ ча суттантаниссита̄ ча. та̄су абхидхамманиссита̄ на̄ма араккхитена читтена̄ти раттампи читтам̣ араккхитам̣, дут̣т̣хампи читтам̣ араккхитам̣, мӯл̣хампи читтам̣ араккхитам̣. таттха раттам̣ читтам̣ ат̣т̣ханнам̣ лобхасахагатачиттуппа̄да̄нам̣ васена ведитаббам̣, дут̣т̣хам̣ читтам̣ двиннам̣ пат̣игхачиттуппа̄да̄нам̣ васена ведитаббам̣, мӯл̣хам̣ читтам̣ двиннам̣ момӯхачиттуппа̄да̄нам̣ васена ведитаббам̣. йа̄ва имесам̣ читтуппа̄да̄нам̣ васена индрийа̄нам̣ агутти агопа̄йана̄ апа̄лана̄ ана̄раккха̄ сативосагго пама̄до читтасса асам̣варо, евам̣ араккхитам̣ читтам̣ хоти. миччха̄дит̣т̣хихатам̣ на̄ма читтам̣ чатуннам̣ дит̣т̣хисампайуттачиттуппа̄да̄нам̣ васена ведитаббам̣, тхинамиддха̄бхибхӯтам̣ на̄ма читтам̣ пан̃чаннам̣ сасан̇кха̄рика̄кусалачиттуппа̄да̄нам̣ васена ведитаббам̣. евам̣ саббепи аггахитаггахан̣ена два̄даса акусалачиттуппа̄да̄ хонти. те ‘‘катаме дхамма̄ акусала̄? йасмим̣ самайе акусалам̣ читтам̣ уппаннам̣ хотӣ’’тиа̄дина̄ читтуппа̄дакан̣д̣е (дха. са. 365) акусалачиттуппа̄дадесана̄васена виттха̄рато ваттабба̄. ма̄расса̄ти еттха пан̃ча ма̄ра̄. тесу килесама̄расса чатуннам̣ а̄сава̄нам̣ чатуннам̣ огха̄нам̣ чатуннам̣ йога̄нам̣ чатуннам̣ гантха̄нам̣ чатуннам̣ упа̄да̄на̄нам̣ ат̣т̣ханнам̣ нӣваран̣а̄нам̣ дасаннам̣ килесаваттхӯнам̣ васена а̄савагоччхака̄дӣсу (дха. са. дукама̄тика̄ 14-19, 1102) вуттанайена, татха̄ ‘‘джа̄тимадо готтамадо а̄рогйамадо’’тиа̄дина̄ кхуддакаваттхувибхан̇ге (вибха. 832) а̄гата̄нам̣ саттаннам̣ килеса̄нан̃ча васена вибха̄го ваттаббо. айам̣ та̄веттха абхидхамманиссита̄ катха̄.
суттантаниссита̄ (ма. ни. 1.347; а. ни. 11.17) пана араккхитена читтена̄ти чаккхуна̄ рӯпам̣ дисва̄ нимиттагга̄хӣ хоти анубйан̃джанагга̄хӣ, йатва̄дхикаран̣аменам̣ чаккхундрийам̣ асам̣вутам̣ вихарантам̣ абхиджджха̄доманасса̄ па̄пака̄ акусала̄ дхамма̄ анва̄ссавеййум̣, тасса сам̣вара̄йа на пат̣ипаджджати, на раккхати чаккхундрийам̣, чаккхундрийе на сам̣варам̣ а̄паджджати. сотена …пе… гха̄нена… дживха̄йа… ка̄йена… манаса̄…пе… маниндрийена сам̣варам̣ а̄паджджати (ма. ни. 1.347, 411, 421; 2.419; 3.15, 75). евам̣ араккхитам̣ читтам̣ хоти. миччха̄дит̣т̣хихатена ча̄ти миччха̄дит̣т̣хихатам̣ на̄ма читтам̣ пуббантакаппанавасена ва̄ апарантакаппанавасена ва̄ пуббанта̄парантакаппанавасена ва̄ миччха̄бхинивисантасса айонисо уммуджджантасса ‘‘сассато локоти ва̄…пе… нева хоти на на хоти татха̄гато парам̣ маран̣а̄’’ти (вибха. 937; пат̣и. ма. 1.140) ва̄ йа̄ дит̣т̣хи, та̄йа хатам̣ упахатам̣. йа̄ ча кхо ‘‘има̄ чатта̄ро сассатава̄да̄…пе… пан̃ча парамадит̣т̣хадхамманибба̄нава̄да̄’’ти брахмаджа̄ле (дӣ. ни. 1.30 а̄дайо) пан̃чаттайе (ма. ни. 3.21 а̄дайо) ча а̄гата̄ два̄сат̣т̣хи дит̣т̣хийо, та̄сам̣ васена читтасса миччха̄дит̣т̣хихатабха̄во катхетаббо.
тхинамиддха̄бхибхӯтена̄ти тхинам̣ на̄ма читтасса акамман̃н̃ата̄. миддхам̣ на̄ма ведана̄диккхандхаттайасса акамман̃н̃ата̄. татха̄ тхинам̣ анусса̄хасам̣хананам̣. миддхам̣ асаттивигха̄то. ити тхинена миддхена ча читтам̣ абхибхӯтам̣ аджджхоттхат̣ам̣ упаддутам̣ сан̇кочанаппаттам̣ лайа̄паннам̣. васам̣ ма̄расса гаччхатӣти васо на̄ма иччха̄ лобхо адхиппа̄йо ручи а̄кан̇кха̄ а̄н̣а̄ а̄н̣атти. ма̄роти пан̃ча ма̄ра̄ – кхандхама̄ро абхисан̇кха̄рама̄ро маччума̄ро девапуттама̄ро килесама̄роти. гаччхатӣти тесам̣ васам̣ иччхам̣…пе… а̄н̣аттим̣ гаччхати упагаччхати упети ваттати ануваттати на̄тиккаматӣти. тена вуччати – ‘‘васам̣ ма̄расса гаччхатӣ’’ти.
таттха йатха̄вутта̄ акусала̄ дхамма̄, тан̣ха̄виджджа̄ ева ва̄ самудайасаччам̣. йо со ‘‘васам̣ ма̄расса гаччхатӣ’’ти вутто, со йе пан̃чупа̄да̄наккхандхе упа̄да̄йа пан̃н̃атто, те пан̃чаккхандха̄ дуккхасаччам̣. евам̣ бхагавата̄ идха две сачча̄ни десита̄ни. тенева̄ха – ‘‘дуккхам̣ самудайо ча̄’’ти. тесам̣ бхагава̄ парин̃н̃а̄йа ча паха̄на̄йа ча дхаммам̣ десетӣти вуттамеваттхам̣ па̄кат̣атарам̣ ка̄тум̣ ‘‘дуккхасса парин̃н̃а̄йа самудайасса паха̄на̄йа̄’’ти вуттам̣. катхам̣ десетӣти че –
‘‘тасма̄ раккхитачиттасса, самма̄сан̇каппагочаро;
самма̄дит̣т̣хим̣ пураккхатва̄, н̃атва̄на удайаббайам̣;
тхинамиддха̄бхибхӯ бхиккху, сабба̄ дуггатийо джахе’’ти. (уда̄. 32) –
га̄тха̄йа. тассаттхо – йасма̄ араккхитена читтена васам̣ ма̄расса гаччхати, тасма̄ сатисам̣варена маначчхат̣т̣ха̄нам̣ индрийа̄нам̣ раккхан̣ена раккхитачитто асса. самма̄сан̇каппагочароти йасма̄ ка̄масан̇каппа̄димиччха̄сан̇каппагочаро татха̄ татха̄ айонисо викаппетва̄ на̄на̄видха̄ни миччха̄дассана̄ни ган̣ха̄ти. тато ева ча миччха̄дит̣т̣хихатена читтена васам̣ ма̄расса гаччхати, тасма̄ йонисоманасика̄рена каммам̣ каронто неккхаммасан̇каппа̄дисамма̄сан̇каппагочаро асса. самма̄дит̣т̣хим̣ пураккхатва̄ти самма̄сан̇каппагочарата̄йа видхутамиччха̄дассано каммассаката̄лаккхан̣ам̣ йатха̄бхӯтан̃а̄н̣алаккхан̣ан̃ча самма̄дит̣т̣хим̣ пуббан̇гамам̣ катва̄ сӣласама̄дхӣсу йуттаппайутто. тато ева ча н̃атва̄на удайаббайам̣ пан̃часу упа̄да̄наккхандхесу самапан̃н̃а̄са̄йа а̄ка̄рехи уппа̄дам̣ ниродхан̃ча н̃атва̄ випассанам̣ уссукка̄петва̄ ануккамена арийамагге ган̣ханто аггамаггена тхинамиддха̄бхибхӯ бхиккху сабба̄ дуггатийо джахети евам̣ саббасо бхиннакилесатта̄ бхиккху кхӣн̣а̄саво йатха̄самбхавам̣ тивидхадуккхата̄йогена дуггатисан̇кха̄та̄ сабба̄пи гатийо джахеййа, та̄сам̣ парабха̄ге нибба̄не тит̣т̣хеййа̄ти аттхо.
йам̣ тан̣ха̄йа авиджджа̄йа ча паха̄нам̣, айам̣ ниродхоти паха̄насса ниродхасса паччайабха̄вато асан̇кхатадха̄ту паха̄нам̣ ниродхоти ча вутта̄. има̄ни чатта̄ри сачча̄нӣти пуримага̄тха̄йа пурима̄ни две, паччхимага̄тха̄йа паччхима̄ни двети двӣхи га̄тха̄хи бха̄сита̄ни има̄ни чатта̄ри арийасачча̄ни. тесу самудайена асса̄до, дуккхена а̄дӣнаво, магганиродхехи ниссаран̣ам̣, саббагатиджаханам̣ пхалам̣, раккхитачиттата̄дико упа̄йо, араккхитачиттата̄диниседханамукхена раккхитачиттата̄дӣсу нийоджанам̣ бхагавато а̄н̣аттӣти. евам̣ десана̄ха̄рападаттха̄ асса̄да̄дайо ниддха̄ретабба̄. тенева̄ха – ‘‘нийутто десана̄ха̄расампа̄то’’ти.
десана̄ха̄расампа̄таван̣н̣ана̄ нит̣т̣хита̄.