2. вичайаха̄расампа̄таван̣н̣ана̄
53. евам̣ десана̄ха̄расампа̄там̣ дассетва̄ ида̄ни вичайаха̄расампа̄там̣ дассенто йасма̄ десана̄ха̄рападаттхавичайо вичайаха̄ро, тасма̄ десана̄ха̄ре випалла̄сахетубха̄вена ниддха̄рита̄йа тан̣ха̄йа кусала̄дивибха̄гапавичайамукхена вичайаха̄расампа̄там̣ дассетум̣ ‘‘таттха тан̣ха̄ дувидха̄’’тиа̄ди а̄раддхам̣. таттха кусала̄ти кусаладхамма̄рамман̣а̄. кусала-саддо четтха ба̄хитикасутте (ма. ни. 2.358 а̄дайо) вийа анаваджджаттхе дат̣т̣хаббо. касма̄ панеттха тан̣ха̄ кусалапарийа̄йена уддхат̣а̄? хет̣т̣ха̄ десана̄ха̄ре випалла̄сахетубха̄вена тан̣хам̣ уддхаритва̄ тасса̄ васена сам̣килесапаккхо дассито. вичиттапат̣ибха̄ната̄йа пана идха̄пи тан̣ха̄мукхенева вода̄напаккхам̣ дассетум̣ кусалапарийа̄йена тан̣ха̄ уддхат̣а̄. таттха сам̣са̄рам̣ гаметӣти сам̣са̄рага̄минӣ, сам̣са̄рана̄йика̄ти аттхо. апачайам̣ нибба̄нам̣ гаметӣти апачайага̄минӣ. катхам̣ пана тан̣ха̄ апачайага̄минӣти? а̄ха ‘‘паха̄натан̣ха̄’’ти. тадан̇га̄диппаха̄насса хетубхӯта̄ тан̣ха̄. катхам̣ пана екантаса̄ваджджа̄йа тан̣ха̄йа кусалабха̄воти? севитаббабха̄вато. йатха̄ тан̣ха̄, евам̣ ма̄нопи дувидхо кусалопи акусалопи, на тан̣ха̄ ева̄ти тан̣ха̄йа нидассанабха̄вена ма̄но вутто.
таттха ма̄насса йатха̄дхиппетам̣ кусала̄дибха̄вам̣ дассетум̣ ‘‘йам̣ ма̄нам̣ нисса̄йа̄’’тиа̄дима̄ха. вуттан̃хетам̣ бхагавата̄ – ‘‘ма̄намахам̣, дева̄наминда, дувидхена вада̄ми севитаббампи асевитаббампӣ’’тиа̄ди. йам̣ неккхаммасситам̣ доманассантиа̄ди ‘‘кусала̄’’ти вуттатан̣ха̄йа сарӯпадассанаттхам̣ вуттам̣. таттха неккхаммасситам̣ доманассам̣ на̄ма –
‘‘таттха катама̄ни чха неккхаммассита̄ни доманасса̄ни? рӯпа̄нам̣твева аниччатам̣ видитва̄ випарин̣а̄мавира̄ганиродхам̣ ‘пуббе чева рӯпа̄ етарахи ча, саббете рӯпа̄ аничча̄ дуккха̄ випарин̣а̄мадхамма̄’ти еваметам̣ йатха̄бхӯтам̣ саммаппан̃н̃а̄йа дисва̄ ануттаресу вимоккхесу пихам̣ упат̣т̣ха̄пети ‘куда̄ссу на̄ма̄хам̣ тада̄йатанам̣ упасампаджджа вихарисса̄ми, йадарийа̄ етарахи а̄йатанам̣ упасампаджджа вихарантӣ’ти. ити ануттаресу вимоккхесу пихам̣ упат̣т̣ха̄пайато уппаджджати пиха̄, пиха̄паччайа̄ доманассам̣. йам̣ еварӯпам̣ доманассам̣, идам̣ вуччати неккхаммасситам̣ доманасса’’нти (ма. ни. 3.307) –
евам̣ чхасу два̄ресу ит̣т̣ха̄рамман̣е а̄па̄тхагате ануттаравимоккхасан̇кха̄таарийапхаладхаммесу пихам̣ упат̣т̣ха̄петва̄ тададхигама̄йа аничча̄дивасена випассанам̣ упат̣т̣ха̄петва̄ уссукка̄петум̣ асакконтасса ‘‘имампи паккхам̣ имампи ма̄сам̣, имампи сам̣ваччхарам̣, випассанам̣ уссукка̄петва̄ арийабхӯмим̣ сампа̄пун̣итум̣ на̄саккхи’’нти анусочато уппаннам̣ доманассам̣ неккхаммавасена випассана̄васена ануссативасена пат̣хамаджджха̄на̄дивасена пат̣ипаттийа̄ хетубха̄вена уппаджджанато неккхаммасситам̣ доманассам̣ на̄ма. айам̣ тан̣ха̄ кусала̄ти айам̣ ‘‘пиха̄’’ти вутта̄ тан̣ха̄ кусала̄. катхам̣? ра̄гавира̄га̄ четовимутти, тада̄рамман̣а̄ кусала̄ти. идам̣ вуттам̣ хоти – ра̄гавира̄га̄ четовимутти, на сабха̄вена кусала̄, анаваджджат̣т̣хена кусала̄. там̣ уддисса паваттийа̄ тада̄рамман̣а̄ пана тан̣ха̄ кусала̄рамман̣ата̄йа кусала̄ти. авиджджа̄вира̄га̄ пан̃н̃а̄вимутти анаваджджат̣т̣хена кусала̄. тасса̄ти пан̃н̃а̄вимуттийа̄. йа̄йа васена ‘‘тасма̄ раккхитачиттасса̄’’ти га̄тха̄йам̣ ‘‘сабба̄ дуггатийо джахе’’ти вуттам̣.
ити чиратарам̣ випассана̄парива̄сам̣ париваситва̄ дуккха̄пат̣ипада̄дандха̄бхин̃н̃а̄йа адхигата̄йа пан̃н̃а̄вимуттийа̄ васена вичайаха̄расампа̄там̣ дассетум̣ ‘‘тасса̄ ко павичайо’’тиа̄ди а̄раддхам̣. таттха йасма̄ пан̃н̃а̄вимутти арийамаггамӯлика̄, тасма̄ чатуттхаджджха̄напа̄даке арийамаггадхамме уддиситва̄ тесам̣ а̄гаманапат̣ипадам̣ дассетум̣ ‘‘каттха дат̣т̣хаббо, чатуттхе джха̄не’’тиа̄ди вуттам̣. таттха па̄рамита̄йа̄ти уккам̣сагата̄йа чатуттхаджджха̄набха̄вана̄йа. йехи ат̣т̣хахи ан̇гехи саманна̄гатам̣ чатуттхаджджха̄начиттам̣ вуттам̣, та̄ни ан̇га̄ни дассетум̣ ‘‘парисуддха’’нтиа̄ди вуттам̣.
таттха упеккха̄сатипа̄рисуддхибха̄вена парисуддхам̣. парисуддхатта̄ ева парийода̄там̣, пабхассаранти вуттам̣ хоти. сукха̄дӣнам̣ паччайагха̄тена вӣтара̄га̄диан̇ган̣атта̄ анан̇ган̣ам̣. анан̇ган̣атта̄ ева вигатӯпаккилесам̣, ан̇ган̣ена хи читтам̣ упаккилиссати, субха̄витатта̄ мудубхӯтам̣ васибха̄ваппаттанти аттхо. васе ваттама̄нан̃хи читтам̣ ‘‘мудӯ’’ти вуччати. мудутта̄ ева ча камманийам̣, каммаккхамам̣ каммайогганти аттхо. мудун̃хи читтам̣ камманийам̣ хоти, евам̣ бха̄витам̣ мудун̃ча хоти камманийан̃ча, йатхайидам̣, бхиккхаве, читта’’нти (а. ни. 1.22). етесу парисуддхабха̄ва̄дӣсу т̣хитатта̄ т̣хитам̣. т̣хитатта̄йева а̄нен̃джаппаттам̣, ачалам̣ нирин̃джананти аттхо. мудукамман̃н̃абха̄вена ва̄ аттано васе т̣хитатта̄ т̣хитам̣. саддха̄дӣхи париггахитатта̄ а̄нен̃джаппаттам̣. саддха̄париггахитан̃хи читтам̣ ассаддхийена на ин̃джати, вӣрийапариггахитам̣ косаджджена на ин̃джати, сатипариггахитам̣ пама̄дена на ин̃джати, сама̄дхипариггахитам̣ уддхаччена на ин̃джати, пан̃н̃а̄париггахитам̣ авиджджа̄йа на ин̃джати, обха̄сагатам̣ килесандхака̄рена на ин̃джати. имехи чхахи дхаммехи париггахитам̣ а̄нен̃джаппаттам̣ хоти. евам̣ ат̣т̣хан̇гасаманна̄гатам̣ читтам̣ абхинӣха̄раккхамам̣ хоти. абхин̃н̃а̄саччхикаран̣ӣйа̄нам̣ дхамма̄нам̣ абхин̃н̃а̄саччхикирийа̄йа.
апаро найо – чатуттхаджджха̄насама̄дхина̄ сама̄хитам̣ читтам̣ нӣваран̣адӯрӣбха̄вена парисуддхам̣. витакка̄дисаматиккамена парийода̄там̣. джха̄напат̣ила̄бхапаччанӣка̄нам̣ па̄пака̄нам̣ иччха̄вачара̄нам̣ абха̄вена анан̇ган̣ам̣. иччха̄вачара̄нанти иччха̄йа авачара̄нам̣ иччха̄васена отин̣н̣а̄нам̣ паватта̄нам̣ на̄наппака̄ра̄нам̣ копаапаччайа̄нанти аттхо. абхиджджха̄дӣнам̣ читтупаккилеса̄нам̣ вигамена вигатӯпаккилесам̣. убхайампи четам̣ анан̇ган̣асуттаваттхасутта̄нам̣ (ма. ни. 1.57 а̄дайо; 70 а̄дайо) васена ведитаббам̣. васиппаттийа̄ мудубхӯтам̣. иддхипа̄дабха̄вӯпагамена камманийам̣. бха̄вана̄па̄рипӯрийа̄ пан̣ӣтабха̄вӯпагамена т̣хитам̣ а̄нен̃джаппаттам̣. йатха̄ а̄нен̃джабха̄ваппаттам̣ а̄нен̃джаппаттам̣ хоти, евам̣ т̣хитанти аттхо. евампи ат̣т̣хан̇гасаманна̄гатам̣ читтам̣ абхинӣха̄раккхамам̣ хоти. абхин̃н̃а̄саччхикаран̣ӣйа̄нам̣ дхамма̄нам̣ абхин̃н̃а̄саччхикирийа̄йа па̄дакам̣ падат̣т̣ха̄набхӯтам̣. тенева̄ха – ‘‘со таттха ат̣т̣хавидхам̣ адхигаччхати чха абхин̃н̃а̄ две ча висесе’’ти.
таттха соти адхигатачатуттхаджджха̄но йогӣ. таттха̄ти тасмим̣ чатуттхаджджха̄не адхит̣т̣ха̄набхӯте. ат̣т̣хавидхам̣ адхигаччхатӣти ат̣т̣хавидхам̣ гун̣ам̣ адхигаччхати. ко пана со ат̣т̣хавидхо гун̣оти? а̄ха ‘‘чха абхин̃н̃а̄ две ча висесе’’ти. маномайиддхи випассана̄н̃а̄н̣ан̃ча. там̣ читтанти чатуттхаджджха̄начиттам̣. ‘‘йато парисуддхам̣, тато парийода̄та’’нтиа̄дина̄ пуримам̣ пуримам̣ паччхимасса паччхимасса ка̄ран̣авачананти дассети. тадубхайанти йесам̣ ра̄га̄диан̇ган̣а̄нам̣ абхиджджха̄диупаккилеса̄нан̃ча абха̄вена ‘‘анан̇ган̣ам̣ вигатӯпаккилеса’’нти ча вуттам̣. та̄ни ан̇ган̣а̄ни упаккилеса̄ ча̄ти там̣ убхайам̣. тадубхайам̣ тан̣ха̄сабха̄ватта̄ тан̣ха̄йа ануломанато ча тан̣ха̄паккхо. йа̄ ча ин̃джана̄ти йа̄ ча читтасса асама̄да̄нена пхандана̄. ат̣т̣хитӣти анават̣т̣ха̄нам̣. айам̣ дит̣т̣хипаккхоти йа̄ ин̃джана̄ ат̣т̣хити ча, айам̣ миччха̄бхинивесахетута̄йа дит̣т̣хипаккхо.
‘‘чатта̄ри индрийа̄нӣ’’тиа̄дина̄ ведана̄топи чатуттхаджджха̄нам̣ вибха̄вети. евам̣ ат̣т̣хан̇гасаманна̄гатам̣ чатуттхаджджха̄начиттам̣ упари абхин̃н̃а̄дхигама̄йа абхинӣха̄раккхамам̣ хоти. са̄ ча абхинӣха̄раккхамата̄ чуддасахи а̄ка̄рехи чин̣н̣авасибха̄вассева хоти. со ча васибха̄во ат̣т̣хасама̄паттила̄бхино, на рӯпа̄вачараджджха̄наматтала̄бхиноти а̄руппасама̄паттийа̄ манасика̄равидхим̣ дассенто ‘‘со упаримам̣ сама̄паттим̣ сантато манасикаротӣ’’тиа̄дима̄ха. таттха упаримам̣ сама̄паттинти а̄ка̄са̄нан̃ча̄йатанасама̄паттим̣. сантато манасикаротӣти ан̇гасантата̄йапи а̄рамман̣асантата̄йапи ‘‘санта̄’’ти манасикароти. йато йато хи а̄руппасама̄паттим̣ сантато манасикароти, тато тато рӯпа̄вачараджджха̄нам̣ авӯпасантам̣ хутва̄ упат̣т̣ха̄ти. тенева̄ха – ‘‘тасса упаримам̣…пе… сан̣т̣хахатӣ’’ти. уккан̣т̣ха̄ ча пат̣игхасан̃н̃а̄ти пат̣игхасан̃н̃а̄сан̇кха̄та̄су пан̃чавин̃н̃а̄н̣асан̃н̃а̄су анабхирати сан̣т̣хахати. ‘‘со саббасо’’тиа̄дина̄ екадесена а̄руппасама̄паттим̣ дассети. абхин̃н̃а̄бхинӣха̄ро рӯпасан̃н̃а̄ти рӯпа̄вачарасан̃н̃а̄ на̄мета̄ йа̄вадева абхин̃н̃аттха̄бхинӣха̄раматтам̣, на пана арӯпа̄вачарасама̄паттийо вийа санта̄ти адхиппа̄йо. вока̄ро на̄наттасан̃н̃а̄ти на̄наттасан̃н̃а̄ на̄мета̄ на̄на̄рамман̣есу вока̄ро, таттха читтасса а̄кулаппаваттӣти аттхо. саматиккаматӣти евам̣ таттха а̄дӣнавадассӣ хутва̄ та̄ саматиккамати. пат̣игхасан̃н̃а̄ часса аббхаттхам̣ гаччхатӣти асса а̄ка̄са̄нан̃ча̄йатанасама̄паттим̣ адхигаччхантасса йогино дасапи пат̣игхасан̃н̃а̄ вигаччханти. имина̄ пат̣хама̄руппасама̄паттима̄ха.
евам̣ сама̄хитасса̄ти евам̣ имина̄ вуттанайена рӯпа̄вачараджджха̄не читтекаггата̄йапи саматиккамена сама̄хитасса. сама̄хитасса̄ти а̄руппасама̄дхина̄ сантавуттина̄ сама̄хитасса. обха̄соти йо пуре рӯпа̄вачараджджха̄нобха̄со. антарадха̄йатӣти со рӯпа̄вачараджджха̄нобха̄со арӯпа̄вачараджджха̄насама̄паджджанака̄ле вигаччхати. дассанан̃ча̄ти рӯпа̄вачараджджха̄начаккхуна̄ дассанан̃ча антарадха̄йати. со сама̄дхӣти со йатха̄вутто рӯпа̄рӯпасама̄дхи. чхал̣ан̇гасаманна̄гатоти упака̄ракапариккха̄расабха̄вабхӯтехи чхахи ан̇гехи саманна̄гато. паччавеккхитабботи пати авеккхитаббо, пунаппунам̣ чинтетабботи аттхо. паччавеккхан̣а̄ка̄рам̣ саха висайена дассетум̣ ‘‘анабхиджджха̄сахагата’’нтиа̄ди вуттам̣. таттха саббалокети саббасмим̣ пийарӯпе са̄тарӯпе сатталоке сан̇кха̄ралоке ча. тена ка̄маччхандасса паха̄нама̄ха. татха̄ ‘‘абйа̄панна’’нтиа̄дина̄ бйа̄па̄дакосаджджаса̄рамбхаса̄т̣хеййавиккхепасаммоса̄нам̣ паха̄нам̣. пуна та̄ни чха ан̇га̄ни саматхавипассана̄васена вибхаджитва̄ дассетум̣ ‘‘йан̃ча анабхиджджха̄сахагата’’нтиа̄ди вуттам̣. там̣ саббам̣ сувин̃н̃еййам̣.
54. етта̄вата̄ ‘‘пан̃н̃а̄вимуттӣ’’ти вуттасса арахаттапхаласса сама̄дхимукхена пуббабха̄гапат̣ипадам̣ дассетва̄ ида̄ни арахаттапхаласама̄дхим̣ дассетум̣ ‘‘со сама̄дхӣ’’тиа̄ди вуттам̣. таттха со сама̄дхӣти йо со самма̄сама̄дхи. пуббе вуттасса арийамаггасама̄дхисса пхалабхӯто сама̄дхи пан̃чавидхена ведитаббо ида̄ни вуччама̄нехи пан̃чахи паччавеккхан̣ан̃а̄н̣ехи аттано паччавеккхитабба̄ка̄расан̇кха̄тена пан̃чавидхена ведитаббо. ‘‘айам̣ сама̄дхи паччуппаннасукхо’’тиа̄дӣсу арахаттапхаласама̄дхи аппитаппитаккхан̣е сукхатта̄ паччуппаннасукхо. пуримо пуримо паччхимасса паччхимасса сама̄дхисукхасса паччайатта̄ а̄йатим̣ сукхавипа̄ко. килесехи а̄ракатта̄ арийо. ка̄ма̄мисават̣т̣а̄мисалока̄миса̄нам̣ абха̄ва̄ нира̄мисо. буддха̄дӣхи маха̄пурисехи севитатта̄ ака̄пурисасевито. ан̇гасантата̄йа саббакилесадаратхасантата̄йа ча санто. атиттикарат̣т̣хена пан̣ӣто. килесапат̣иппассаддхийа̄ ладдхатта̄, килесапат̣иппассаддхибха̄вена ва̄ ладдхатта̄ пат̣иппассаддхиладдхо. пассаддхам̣ пассаддхӣти хи идам̣ аттхато екам̣. пат̣иппассаддхикилесена ва̄ арахата̄ ладдхатта̄пи пат̣иппассаддхиладдхо. екодибха̄вена адхигататта̄, екодибха̄вамева ва̄ адхигататта̄ екодибха̄ва̄дхигато. аппагун̣аса̄савасама̄дхи вийа сасан̇кха̄рена саппайогена паччанӣкадхамме ниггайха килесе ва̄ретва̄ анадхигататта̄ насасан̇кха̄раниггайхава̄ритагатоти.
йато йато бха̄гато тан̃ча сама̄дхим̣ сама̄паджджанто, тато ва̄ вут̣т̣хаханто сативепуллаппатто сатова сама̄паджджати сатова вут̣т̣хахати, йатха̄париччхиннака̄лавасена ва̄ сато сама̄паджджати сато вут̣т̣хахати. тасма̄ йадеттха ‘‘айам̣ сама̄дхи паччуппаннасукхо чева а̄йатин̃ча сукхавипа̄ко’’ти евам̣ паччавеккхантасса паччаттамева апараппаччайан̃а̄н̣ам̣ уппаджджати, айамеко а̄ка̄ро. еса найо сесесупи. еваметесам̣ пан̃чаннам̣ паччавеккхитабба̄ка̄ра̄нам̣ васена сама̄дхи пан̃чавидхена ведитаббо.
пуна ‘‘йо ча сама̄дхӣ’’тиа̄дина̄ арахаттапхале саматхавипассана̄вибха̄гам̣ дассети. таттха сама̄дхисукхасса ‘‘сукха’’нти адхиппетатта̄ ‘‘йо ча сама̄дхи паччуппаннасукхо, йо ча сама̄дхи а̄йатим̣ сукхавипа̄ко, айам̣ саматхо’’ти вуттам̣. арийанира̄миса̄дибха̄во пана пан̃н̃а̄нубха̄вена ниппхаджджатӣти а̄ха – ‘‘йо ча сама̄дхи арийо…пе… айам̣ випассана̄’’ти.
евам̣ арахаттапхаласама̄дхим̣ вибха̄гена дассетва̄ ида̄ни тасса пуббабха̄гапат̣ипадам̣ сама̄дхивибха̄гена дассетум̣ ‘‘со сама̄дхӣ’’ти вуттам̣. таттха со сама̄дхӣти йо со арахаттапхаласама̄дхисса пуббабха̄гапат̣ипада̄йам̣ вутто рӯпа̄вачарачатуттхаджджха̄насама̄дхи, со сама̄дхи. пан̃чавидхена̄ти ваккхама̄нена пан̃чаппака̄рена ведитаббо. ‘‘пӣтипхаран̣ата̄’’тиа̄дӣсу пӣтим̣ пхарама̄на̄ уппаджджатӣти двӣсу джха̄несу пан̃н̃а̄ пӣтипхаран̣ата̄ на̄ма. сукхам̣ пхарама̄на̄ уппаджджатӣти тӣсу джха̄несу пан̃н̃а̄ сукхапхаран̣ата̄ на̄ма. паресам̣ чето пхарама̄на̄ уппаджджатӣти четопарийапан̃н̃а̄ четопхаран̣ата̄ на̄ма. а̄локапхаран̣е уппаджджатӣти диббачаккхупан̃н̃а̄ а̄локапхаран̣ата̄ на̄ма. паччавеккхан̣ан̃а̄н̣ам̣ паччавеккхан̣а̄нимиттам̣ на̄ма. вуттампи четам̣ ‘‘двӣсу джха̄несу пан̃н̃а̄ пӣтипхаран̣ата̄, тӣсу джха̄несу пан̃н̃а̄ сукхапхаран̣ата̄, парачитте н̃а̄н̣ам̣ четопхаран̣ата̄, диббачаккху а̄локапхаран̣ата̄, тамха̄ тамха̄ сама̄дхимха̄ вут̣т̣хитасса паччавеккхан̣ан̃а̄н̣ам̣ паччавеккхан̣анимитта’’нти (вибха. 804).
идха саматхавипассана̄вибха̄гам̣ дассетум̣ ‘‘йо ча пӣтипхаран̣о’’тиа̄ди вуттам̣. еттха ча пан̃н̃а̄сӣсена десана̄ ката̄ти пан̃н̃а̄васена сам̣ван̣н̣ана̄ ката̄. пан̃н̃а̄ пӣтипхаран̣ата̄тиа̄дӣсу сама̄дхисахагата̄ ева̄ти таттха сама̄дхивасена саматхо уддхат̣о. тасма̄ пӣтисукхачетопхаран̣ата̄ висесато сама̄дхивиппха̄равасена иджджхантӣти та̄ ‘‘саматхо’’ти вутта̄. итара̄ни н̃а̄н̣авиппха̄равасена̄ти та̄ни ‘‘випассана̄’’ти вутта̄ни.
55. ида̄ни там̣ сама̄дхим̣ а̄рамман̣авасена вибхаджитва̄ дассетум̣ ‘‘даса касин̣а̄йатана̄нӣ’’тиа̄ди вуттам̣. таттха касин̣аджджха̄насан̇кха̄та̄ни касин̣а̄ни ча та̄ни йогино сукхависеса̄нам̣ адхит̣т̣ха̄набха̄вато, мана̄йатанадхамма̄йатанабха̄вато ча а̄йатана̄ни ча̄ти касин̣а̄йатана̄ни. патхавӣкасин̣анти катапарикаммам̣ патхавӣман̣д̣алампи, таттха паваттам̣ уггахапат̣ибха̄ганимиттампи, тасмим̣ нимитте уппаннаджджха̄нампи вуччати. тесу джха̄нам̣ идха̄дхиппетам̣. а̄ка̄сакасин̣анти касин̣уггха̄т̣има̄ка̄се паваттапат̣хама̄руппаджджха̄нам̣. вин̃н̃а̄н̣акасин̣анти пат̣хама̄руппавин̃н̃а̄н̣а̄рамман̣ам̣ дутийа̄руппаджджха̄нам̣. патхавӣкасин̣а̄дике суддхасаматхабха̄вана̄васена паваттите сандха̄йа ‘‘има̄ни ат̣т̣ха касин̣а̄ни саматхо’’ти вуттам̣. сесакасин̣адвайам̣ випассана̄дхит̣т̣ха̄набха̄вена паваттам̣ ‘‘випассана̄’’ти вуттам̣.
еванти имина̄ найена. саббо арийамагготи самма̄дит̣т̣хиа̄дибха̄вена абхиннопи арийамагго сатипат̣т̣ха̄на̄дипуббабха̄гапат̣ипада̄бхедена анекабхедабхинно ниравасесо арийамагго. йена йена а̄ка̄рена̄ти анабхиджджха̄дӣсу, паччуппаннасукхата̄дӣсу ча а̄ка̄ресу йена йена а̄ка̄рена вутто. тена тена̄ти тесу тесу а̄ка̄ресу йе йе саматхавасена, йе ча йе ча випассана̄васена йоджетум̣ самбхаванти, тена тена а̄ка̄рена саматхавипассана̄хи арийамагго вичинитва̄ йоджетаббо. тети саматха̄дхит̣т̣ха̄навипассана̄дхамма̄. тӣхи дхаммехи сан̇гахита̄ти тӣхи анупассана̄дхаммехи сан̇гахита̄, ган̣анам̣ гата̄ти аттхо. катамехи тӣхӣти? а̄ха ‘‘аниччата̄йа дуккхата̄йа анаттата̄йа̄’’ти. аниччата̄йа сахачаран̣ато випассана̄ ‘‘аниччата̄’’ти вутта̄. еса найо сесесупи.
со саматхавипассанам̣ бха̄вайама̄но тӣн̣и вимоккхамукха̄ни бха̄вайатӣти со арийамагга̄дхигама̄йа йуттаппайутто йогӣ ка̄лена саматхам̣ сама̄паджджанавасена ка̄лена випассанам̣ саммасанавасена вад̣д̣хайама̄но анимиттавимоккхамукха̄дисан̇кха̄та̄ тиссо анупассана̄ брӯхети. тайо кхандхе бха̄вайатӣти тиссо анупассана̄ упарӯпаривисесам̣ па̄пенто сӣлаккхандхо сама̄дхиккхандхо пан̃н̃а̄ккхандхоти ете тайо кхандхе вад̣д̣хети. йасма̄ пана тӣхи кхандхехи арийо ат̣т̣хан̇гико магго сан̇гахито, тасма̄ ‘‘тайо кхандхе бха̄вайанто арийам̣ ат̣т̣хан̇гикам̣ маггам̣ бха̄вайатӣ’’ти вуттам̣.
ида̄ни йесам̣ пуггала̄нам̣ йаттха сиккханта̄нам̣ висесато ниййа̄намукха̄ни йесан̃ча килеса̄нам̣ пат̣ипаккхабхӯта̄ни тӣн̣и вимоккхамукха̄ни, техи саддхим̣ та̄ни дассетум̣ ‘‘ра̄гачарито’’тиа̄ди вуттам̣. таттха анимиттена вимоккхамукхена̄ти аничча̄нупассана̄йа. са̄ хи ниччанимитта̄дисамуггха̄т̣анена анимитто, ра̄га̄дӣнам̣ самуччхедавимуттийа̄ вимоккхоти ладдхана̄масса арийамаггасса мукхабха̄вато два̄рабха̄вато ‘‘анимиттавимоккхамукха’’нти вуччати. адхичиттасиккха̄йа̄ти сама̄дхисмим̣. сукхаведанӣйам̣ пхассам̣ анупагаччхантоти сукхаведана̄йа хитам̣ сукхаведана̄ка̄ран̣ато пхассам̣ тан̣ха̄йа анупагаччханто. сукхам̣ веданам̣ париджа̄нантоти ‘‘айам̣ сукха̄ ведана̄ випарин̣а̄ма̄дина̄ дуккха̄’’ти париджа̄нанто, сависайам̣ ра̄гам̣ саматикканто. ‘‘ра̄гамалам̣ пава̄хенто’’тиа̄дина̄ техи парийа̄йехи ра̄гассева паха̄нама̄ха. ‘‘досачарито пуггало’’тиа̄дӣсупи вуттанайа̄нуса̄рена аттхо ведитаббо.
пан̃н̃а̄дхикасса сантатисамӯхакичча̄рамман̣а̄дигханавиниббхогена сан̇кха̄ресу аттасун̃н̃ата̄ па̄кат̣а̄ хотӣти висесато анатта̄нупассана̄ пан̃н̃а̄падха̄на̄ти а̄ха – ‘‘сун̃н̃атавимоккхамукхам̣ пан̃н̃а̄ккхандхо’’ти. татха̄ сан̇кха̄ра̄нам̣ сарасапабхан̇гута̄йа иттаракхан̣атта̄ уппанна̄нам̣ таттха таттхева бхиджджанам̣ самма̄ сама̄хитассева па̄кат̣ам̣ хотӣти висесато аничча̄нупассана̄ сама̄дхиппадха̄на̄ти а̄ха – ‘‘анимиттавимоккхамукхам̣ сама̄дхиккхандхо’’ти. татха̄ сӣлесу парипӯрака̄рино кхантибахуласса уппаннам̣ дуккхам̣ аратин̃ча абхибхуййа вихарато сан̇кха̄ра̄нам̣ дуккхата̄ вибхӯта̄ хотӣти дуккха̄нупассана̄ сӣлаппадха̄на̄ти а̄ха – ‘‘аппан̣ихитавимоккхамукхам̣ сӣлаккхандхо’’ти. ити тӣхи вимоккхамукхехи тин̣н̣ам̣ кхандха̄нам̣ сан̇гахитатта̄ вуттам̣ – ‘‘со тӣн̣и вимоккхамукха̄ни бха̄вайанто тайо кхандхе бха̄вайатӣ’’ти. йасма̄ ча тӣхи ча кхандхехи арийасса ат̣т̣хан̇гикасса маггасса сан̇гахитатта̄ тайо кхандхе бха̄вайанто ‘‘арийам̣ ат̣т̣хан̇гикам̣ маггам̣ бха̄вайатӣ’’ти вуттам̣. тасма̄ техи тасса сан̇гахам̣ дассенто ‘‘йа̄ ча самма̄ва̄ча̄’’тиа̄дима̄ха.
пуна тин̣н̣ам̣ кхандха̄нам̣ саматхавипассана̄бха̄вам̣ дассетум̣ ‘‘сӣлаккхандхо’’тиа̄ди вуттам̣. таттха сӣлаккхандхасса кхантипадха̄натта̄, сама̄дхисса бахӯпака̄ратта̄ ча саматхапаккхабхаджанам̣ дат̣т̣хаббам̣. бхаван̇га̄нӣти упапаттибхавасса ан̇га̄ни. две пада̄нӣти две па̄да̄. йебхуййена хи пан̃чадаса чаран̣адхамма̄ сӣласама̄дхисан̇гахита̄ти. бха̄витака̄йоти а̄бхисама̄ча̄рикасӣласса па̄рипӯрийа̄ бха̄витака̄йо. а̄дибрахмачарийакасӣласса па̄рипӯрийа̄ бха̄витасӣло. атха ва̄ бха̄витака̄йоти индрийасам̣варена бха̄витапан̃чадва̄рака̄йо. бха̄витасӣлоти авасит̣т̣хасӣлавасена бха̄витасӣло. самма̄ ка̄йабха̄вана̄йа сати аччантам̣ ка̄йадуччаритаппаха̄нам̣ анаваджджан̃ча ут̣т̣ха̄нам̣ сампаджджати. татха̄ ануттаре сӣле сиджджхама̄не анавасесато миччха̄ва̄ча̄йа миччха̄джӣвасса ча паха̄нам̣ сампаджджати. читтапан̃н̃а̄су ча бха̄вита̄су самма̄сатисамма̄сама̄дхисамма̄дит̣т̣хисамма̄сан̇каппа̄ бха̄вана̄па̄рипӯрим̣ гата̄ ева хонти там̣сабха̄ватта̄ тадубхайака̄ран̣атта̄ ча̄ти имаматтхам̣ дассети ‘‘ка̄йе бха̄вийама̄не’’тиа̄дина̄.
пан̃чавидхам̣ адхигамам̣ гаччхатӣти арийамагга̄дхигамамева аваттха̄висесавасена пан̃чадха̄ вибхаджитва̄ дассети. арийамагго хи кхиппам̣ саким̣ екачиттаккхан̣енева чатӯсу саччесу аттана̄ адхигантаббам̣ адхигаччхатӣти на тасса локийасама̄паттийа̄ вийа васибха̄вана̄киччам̣ аттхӣти кхиппа̄дхигамо ча хоти. паджахитабба̄нам̣ аччантавимуттивасена паджаханато вимутта̄дхигамо ча. локийехи маханта̄нам̣ сӣлаккхандха̄дӣнам̣ адхигаманабха̄вато маха̄дхигамо ча. тесам̣йева випулапхала̄нам̣ адхигаманато випула̄дхигамо ча. аттана̄ каттаббасса кассачи анавасесато анавасеса̄дхигамо ча хотӣти. ке панете адхигама̄? кечи саматха̄нубха̄вена, кечи випассана̄нубха̄вена̄ти имам̣ вибха̄гам̣ дассетум̣ ‘‘таттха саматхена̄’’тиа̄ди вуттам̣.
56. ити маха̄тхеро ‘‘тасма̄ раккхитачиттасса̄’’ти га̄тха̄йа васена арахаттапхалавимуттимукхена вичайаха̄расампа̄там̣ ниддисанто десана̄кусалата̄йа анекехи суттаппадесехи тасса̄ пуббабха̄гапат̣ипада̄йа бха̄вана̄висеса̄нам̣ бха̄вана̄нисам̣са̄нан̃ча вибхаджанавасена на̄наппака̄рато вичайаха̄рам̣ дассетва̄ ида̄ни дасаннам̣ татха̄гатабала̄нампи васена там̣ дассетум̣ ‘‘таттха йо десайатӣ’’тиа̄дима̄ха. ова̄дена са̄ваке на висам̣ва̄дайатӣти аттано анусит̣т̣хийа̄ дхаммасса саванато ‘‘са̄вака̄’’ти ладдхана̄ме венеййе на виппаламбхети на ван̃чети, висам̣ва̄данахетӯнам̣ па̄падхамма̄нам̣ арийамаггена бодхимӯле ева суппахӣнатта̄. тивидханти типпака̄рам̣, тӣхи а̄ка̄рехӣти аттхо. идам̣ каротха̄ти имам̣ саран̣агаманам̣ сӣла̄дин̃ча упасампаджджа вихаратха. имина̄ упа̄йена каротха̄ти аненапи видхина̄ саран̣а̄ни содхента̄ сӣла̄дӣни парипӯрента̄ сампа̄детха. идам̣ во курума̄на̄нанти идам̣ саран̣агаманам̣ сӣла̄дин̃ча тумха̄кам̣ анутит̣т̣ханта̄нам̣ дит̣т̣хадхаммасампара̄йанибба̄на̄нам̣ васена хита̄йа сукха̄йа ча бхависсати, та̄ни сампа̄детха̄ти аттхо.
евам̣ овадана̄ка̄рам̣ дассетва̄ йам̣ вуттам̣ – ‘‘ова̄дена са̄ваке на висам̣ва̄дайатӣ’’ти, там̣ татха̄гатабалехи вибхаджитва̄ дассетум̣ ‘‘со татха̄ овадито’’тиа̄дима̄ха. таттха татха̄ти тена пака̄рена ‘‘идам̣ каротха, имина̄ упа̄йена каротха̄’’тиа̄дина̄ вуттаппака̄рена. овадитоти дхаммадесана̄йа са̄сито. анусит̣т̣хоти тассева вевачанам̣. татха̄ каронтоти йатха̄нусит̣т̣хам̣ татха̄ каронто. там̣ бхӯминти йасса̄ бхӯмийа̄ адхигаматтха̄йа овадито, там̣ дассанабхӯмин̃ча бха̄вана̄бхӯмин̃ча. нетам̣ т̣ха̄нам̣ виджджатӣти етам̣ ка̄ран̣ам̣ на виджджати. ка̄ран̣ан̃хи тит̣т̣хати еттха пхалам̣ тада̄йаттавуттита̄йа̄ти ‘‘т̣ха̄на’’нти вуччати. дутийава̄ре бхӯминти сӣлаккхандхена паттаббам̣ сампаттибхавасан̇кха̄там̣ бхӯмим̣.
ида̄ни йасма̄ бхагавато чатувеса̄раджджа̄нипи авипарӣтасабха̄вата̄йа пат̣хамапхалан̃а̄н̣асса висайависесо хоти, тасма̄ та̄нипи тасса висайабха̄вена дассетум̣ ‘‘самма̄самбуддхасса те сато’’тиа̄ди вуттам̣. таттха самма̄самбуддхасса те сатоти ахам̣ самма̄самбуддхо, майа̄ саббе дхамма̄ абхисамбуддха̄ти пат̣иджа̄нанена самма̄самбуддхасса те сато. име дхамма̄ анабхисамбуддха̄ти нетам̣ т̣ха̄нам̣ виджджатӣти ‘‘име на̄ма тайа̄ дхамма̄ анабхисамбуддха̄’’ти кочи сахадхаммена сахетуна̄ сака̄ран̣ена вачанена, сунаккхатто (дӣ. ни. 3.1 а̄дайо; ма. ни. 1.146 а̄дайо) вийа виппалапанта̄ пана аппама̄н̣ам̣. тасма̄ сахадхаммена пат̣ичодессатӣти етам̣ ка̄ран̣ам̣ на виджджати. еса найо сесападесупи. йасса те аттха̄йа дхаммо деситоти ра̄га̄дӣсу йасса йасса паха̄наттха̄йа асубхабха̄вана̄дидхаммо катхито. таккарасса̄ти татха̄ пат̣ипаннасса. висеса̄дхигаманти абхин̃н̃а̄пат̣исамбхида̄дивисеса̄дхигамам̣.
антара̄йика̄ти антара̄йакаран̣ам̣ антара̄йо, со сӣлам̣ етесанти антара̄йика̄. антара̄йе нийутта̄, антара̄йам̣ ва̄ пхалам̣ араханти, антара̄йаппайоджана̄ти ва̄ антара̄йика̄. те пана каммакилеса̄дибхедена пан̃чавидха̄. аниййа̄ника̄ти арийамаггаваджджа̄ саббе дхамма̄.
дит̣т̣хисампанноти маггадит̣т̣хийа̄ сампанно сота̄панно арийаса̄вако. сухатанти ативадхитам̣. идампи екадесакатханамева. матакапета̄дида̄нампи со на кароти ева. путхуджджаноти путхӯнам̣ килеса̄бхисан̇кха̄ра̄дӣнам̣ джанана̄дӣхи ка̄ран̣ехи путхуджджано. вуттан̃хетам̣ –
‘‘путхӯнам̣ джанана̄дӣхи, ка̄ран̣ехи путхуджджано;
путхуджджанантогадхатта̄, путхува̄йам̣ джано итӣ’’ти. (дӣ. ни. ат̣т̣ха. 1.7; ма. ни. ат̣т̣ха. 1.2; а. ни. ат̣т̣ха. 1.1.51; дха. са. ат̣т̣ха. 1007; пат̣и. ма. ат̣т̣ха. 2.1.130);
‘‘ма̄тара’’нтиа̄дӣсу джаника̄ ма̄та̄. джанако ча пита̄. мануссабхӯто кхӣн̣а̄саво араха̄ти адхиппето. ким̣ пана арийаса̄вако ан̃н̃е джӣвита̄ воропеййа̄ти? етампи ат̣т̣ха̄нам̣. сачепи бхавантарагатам̣ арийаса̄вакам̣ аттано арийаса̄вакабха̄вам̣ аджа̄нантампи кочи евам̣ вадеййа ‘‘идам̣ кунтхакипилликам̣ джӣвита̄ воропетва̄ сакалачаккава̄л̣агаббхе чаккаваттираджджам̣ пат̣ипаджджа̄хӣ’’ти, нева со нам̣ джӣвита̄ воропеййа. атха̄пи евам̣ вадеййум̣ – ‘‘саче имам̣ на гха̄тессаси, сӣсам̣ те чхиндисса̄ма̄’’ти, сӣсамевасса чхиндеййум̣, нева со там̣ гха̄теййа. путхуджджанабха̄васса пана маха̄са̄ваджджабха̄вадассанаттхам̣ арийабха̄васса ча баладӣпанаттхам̣ евам̣ вуттам̣. айан̃хеттха адхиппа̄йо – са̄ваджджо вата путхуджджанабха̄во. йатра хи на̄ма ма̄тугха̄ка̄дӣнипи а̄нантарийа̄ни кариссати, маха̄балова ча арийабха̄во, йо ета̄ни камма̄ни на каротӣти.
сан̇гхам̣ бхиндеййа̄ти сама̄насам̣ва̄сакам̣ сама̄насӣма̄йам̣ т̣хитам̣ пан̃чахи ка̄ран̣ехи сан̇гхам̣ бхиндеййа. вуттан̃хетам̣ – ‘‘пан̃чахупа̄ли, а̄ка̄рехи сан̇гхо бхиджджати каммена уддесена вохаранто анусса̄ванена сала̄кагга̄хена̄’’ти (пари. 458).
таттха каммена̄ти апалокана̄дӣсу чатӯсу каммесу ан̃н̃атаракаммена. уддесена̄ти пан̃часу па̄тимоккхуддесесу ан̃н̃атарена уддесена. вохарантоти катхайанто, та̄хи та̄хи упапаттӣхи ‘‘адхаммам̣ дхаммо’’тиа̄дӣни ат̣т̣ха̄расабхедакараваттхӯни дӣпайанто. анусса̄ванена̄ти ‘‘нану тумхе джа̄на̄тха майхам̣ уччакула̄ паббаджитабха̄вам̣ бахуссутабха̄ван̃ча, ма̄дисо на̄ма уддхаммам̣ уббинайам̣ саттхуса̄санам̣ га̄хеййа̄ти ким̣ тумха̄кам̣ читтампи уппа̄детум̣ йуттам̣, кимахам̣ апа̄йато на бха̄йа̄мӣ’’тиа̄дина̄ найена кан̣н̣амӯле вачӣбхедам̣ катва̄ анусса̄ванена. сала̄кагга̄хена̄ти евам̣ анусса̄ветва̄ тесам̣ читтам̣ упаттхамбхетва̄ аниваттидхаммам̣ катва̄ ‘‘ган̣хатха имам̣ сала̄ка’’нти сала̄кагга̄хена.
еттха ча каммамева уддесо ва̄ пама̄н̣ам̣, воха̄ра̄нусса̄ванасала̄кагга̄ха̄панам̣ пана пуббабха̄го. ат̣т̣ха̄расаваттхудӣпанавасена хи вохарантена таттха ручиджананаттхам̣ анусса̄ветва̄ сала̄ка̄йа га̄хита̄йапи абхинно ева хоти сан̇гхо. йада̄ пана евам̣ чатта̄ро ва̄ атирека̄ ва̄ сала̄кам̣ га̄хетва̄ а̄вен̣икам̣ каммам̣ ва̄ уддесам̣ ва̄ каронти, тада̄ сан̇гхо бхинно на̄ма хоти. евам̣ дит̣т̣хисампанно пуггало сан̇гхам̣ бхиндеййа сан̇гхара̄джим̣ ва̄ джанеййа̄ти нетам̣ т̣ха̄нам̣ виджджатӣти.
дут̣т̣хачиттоти вадхакачиттена падут̣т̣хачитто. лохитам̣ уппа̄деййа̄ти джӣвама̄накасарӣре кхуддакамаккхика̄йа пиванаматтампи лохитам̣ уппа̄деййа. етта̄вата̄ хи ма̄тугха̄та̄дӣни пан̃ча̄нантарийакамма̄ни дассита̄ни хонти. йа̄ни путхуджджано кароти, на арийаса̄вако. дут̣т̣хачиттоти вина̄сачиттена падут̣т̣хачитто. тхӯпанти четийам̣. бхиндеййа̄ти на̄сеййа.
ан̃н̃ам̣ саттха̄ранти ‘‘айам̣ ме саттха̄ саттху киччам̣ ка̄тум̣ саматтхо’’ти бхавантарепи ан̃н̃ам̣ титтхакарам̣. ападисеййа̄ти ‘‘айам̣ ме саттха̄’’ти евам̣ ган̣хеййа̄ти нетам̣ т̣ха̄нам̣ виджджати. ито бахиддха̄ ан̃н̃ам̣ даккхин̣еййам̣ парийесеййа̄ти са̄санато бахиддха̄ ан̃н̃ам̣ ба̄хиракам̣ саман̣ам̣ ва̄ бра̄хман̣ам̣ ва̄ ‘‘айам̣ даккхин̣а̄рахо, имасмим̣ ката̄ ка̄ра̄ махаппхала̄ бхависсантӣ’’ти адхиппа̄йена тасмим̣ пат̣ипаджджеййа̄ти аттхо. кутӯхаламан̇галена суддхим̣ паччеййа̄ти ‘‘имина̄ идам̣ бхависсатӣ’’ти евам̣ паваттатта̄ кутӯхаласан̇кха̄тена дит̣т̣хасутамутаман̇галена аттано суддхим̣ вода̄нам̣ саддахеййа.
57. иттхӣ ра̄джа̄ чаккаваттӣ сийа̄ти нетам̣ т̣ха̄нам̣ виджджатӣти йасма̄ иттхийа̄ косохитаваттхагуйха̄дӣнам̣ абха̄вена лаккхан̣а̄ни на парипӯранти, иттхиратана̄бха̄вена ча саттаратанасаман̇гита̄ на сампаджджати. саббаманусса̄нампи ча на адхико аттабха̄во хоти, тасма̄ ‘‘иттхӣ…пе… виджджатӣ’’ти вуттам̣. йасма̄ саккатта̄дӣни тӣн̣и т̣ха̄на̄ни уттама̄ни, иттхилин̇ган̃ча хӣнам̣, тасма̄ тасса̄ саккатта̄дӣнипи пат̣исиддха̄нӣти. нану ча йатха̄ иттхилин̇гам̣, евам̣ пурисалин̇гампи брахмалоке наттхи, тасма̄ пурисо маха̄брахма̄ сийа̄ти на ваттаббанти? но на ваттаббам̣. касма̄? идха пурисасса таттха ниббаттанато. иттхийо хи идха джха̄нам̣ бха̄ветва̄ ка̄лам̣ катва̄ брахмапа̄рисаджджа̄нам̣ сахабйатам̣ упападжджанти, на маха̄брахма̄нам̣. пурисо пана каттхачи на уппаджджатӣти на ваттаббо. сама̄непи таттха убхайалин̇га̄бха̄ве пурисасан̣т̣ха̄на̄ва таттха брахма̄но, на иттхисан̣т̣ха̄на̄, тасма̄ сувуттаметам̣. иттхӣ татха̄гатоти еттха тит̣т̣хату та̄ва саббан̃н̃угун̣е ниббаттетва̄ лока̄нам̣ та̄ран̣асаматтхо буддхабха̄во, пан̣идха̄наматтампи иттхийа̄ на сампаджджати.
‘‘мануссаттам̣ лин̇гасампатти, хету саттха̄радассанам̣;
паббаджджа̄ гун̣асампатти, адхика̄ро ча чхандата̄;
ат̣т̣хадхаммасамодха̄на̄, абхинӣха̄ро самиджджхатӣ’’ти. (бу. вам̣. 2.59) –
има̄ни хи пан̣идха̄насампаттика̄ран̣а̄ни. ити пан̣идха̄наматтампи сампа̄детум̣ асаматтха̄йа иттхийа̄ куто буддхабха̄воти ‘‘иттхӣ татха̄гато арахам̣ самма̄самбуддхо сийа̄ти нетам̣ т̣ха̄нам̣ виджджатӣ’’ти вуттам̣. сабба̄ка̄рапарипӯро пун̃н̃уссайо сабба̄ка̄рапарипӯрамева аттабха̄вам̣ ниббаттетӣти пурисова арахам̣ хоти самма̄самбуддхо.
екисса̄ локадха̄туйа̄ти дасасахассилокадха̄туйа̄, йа̄ джа̄тикхеттанти вуччати. са̄ хи татха̄гатасса габбхоккантика̄ла̄дӣсу кампати. а̄н̣а̄кхеттам̣ пана кот̣исатасахассачаккава̄л̣ам̣. йа̄ екато сам̣ват̣т̣ати ча виват̣т̣ати ча, йаттха ча а̄т̣а̄на̄т̣ийапаритта̄дӣнам̣ (дӣ. ни. 3.277 а̄дайо) а̄н̣а̄ паваттати. висайакхеттасса парима̄н̣ам̣ наттхи. буддха̄нан̃хи ‘‘йа̄ватакам̣ н̃а̄н̣ам̣ та̄ватакам̣ неййам̣, йа̄ватакам̣ неййам̣ та̄ватакам̣ н̃а̄н̣ам̣, неййапарийантикам̣ н̃а̄н̣ам̣, н̃а̄н̣апарийантикам̣ неййа’’нти (маха̄ни. 69; чӯл̣ани. могхара̄джама̄н̣авапуччха̄ниддеса 85; пат̣и. ма. 3.5) вачанато ависайо на̄ма наттхи. ити имесу тӣсу кхеттесу тиссо сан̇гӣтийо а̄рул̣хе тепит̣аке буддхавачане ‘‘т̣хапетва̄ имам̣ чаккава̄л̣ам̣ ан̃н̃асмим̣ чаккава̄л̣е буддха̄ уппаджджантӣ’’ти суттам̣ наттхи, на уппаджджантӣти пана аттхи.
апуббам̣ ачариманти апуре апаччха̄ екато на уппаджджанти, пуре ва̄ паччха̄ ва̄ уппаджджантӣти вуттам̣ хоти. таттха габбхоккантито пуббе пурети ведитаббам̣. тато пат̣т̣ха̄йа хи дасасахассичаккава̄л̣акампанена кхеттапариггахо като на̄ма хоти, ан̃н̃асса буддхасса уппатти наттхи. дха̄тупаринибба̄нато парам̣ пана паччха̄, тато хет̣т̣ха̄пи ан̃н̃асса буддхасса уппатти наттхи, уддхам̣ на ва̄рита̄.
касма̄ пана апуббам̣ ачаримам̣ на уппаджджантӣти? аначчхарийатта̄. аччхарийаманусса̄ хи буддха̄ бхагаванто. йатха̄ха – ‘‘екапуггало, бхиккхаве, локе уппаджджама̄но уппаджджати аччхарийамануссо’’тиа̄ди (а. ни. 1.171). йади ча анеке буддха̄ екато уппаджджеййум̣, аначчхарийа̄ бхавеййум̣. десана̄йа ча висеса̄бха̄вато. йан̃хи сатипат̣т̣ха̄на̄дибхедам̣ дхаммам̣ еко десети, ан̃н̃енапи со ева десетаббо сийа̄, вива̄дабха̄вато ча. бахӯсу хи буддхесу екато уппаннесу бахӯнам̣ а̄чарийа̄нам̣ антева̄сика̄ вийа ‘‘амха̄кам̣ буддхо па̄са̄дико’’тиа̄дина̄ тесам̣ са̄вака̄ вивадеййум̣. ким̣ ва̄ етена ка̄ран̣агавесанена, дхаммата̄веса̄ йам̣ екисса̄ локадха̄туйа̄ две татха̄гата̄ екато на уппаджджантӣти (ми. па. 5.1.1).
йатха̄ нимбабӣджакоса̄такибӣджа̄дӣни мадхурам̣ пхалам̣ на ниббаттенти, аса̄там̣ амадхурамева пхалам̣ ниббаттенти, евам̣ ка̄йадуччарита̄дӣни мадхуравипа̄кам̣ на ниббаттенти амадхурамева ниббаттенти. йатха̄ ча уччхубӣджаса̄либӣджа̄дӣни мадхурам̣ са̄дурасамева пхалам̣ ниббаттенти на аса̄там̣ кат̣укам̣. евам̣ ка̄йасучарита̄дӣни мадхурамева випа̄кам̣ ниббаттенти на амадхурам̣. вуттампи четам̣ –
‘‘йа̄дисам̣ вапате бӣджам̣, та̄дисам̣ харате пхалам̣;
калйа̄н̣ака̄рӣ калйа̄н̣ам̣, па̄пака̄рӣ ча па̄пака’’нти. (сам̣. ни. 1.256; нетти. 122);
тасма̄ ‘‘тин̣н̣ам̣ дуччарита̄на’’нтиа̄ди вуттам̣.
ан̃н̃атаро саман̣о ва̄ бра̄хман̣о ва̄ти йо кочи паббаджджа̄маттена саман̣о ва̄ джа̄тиматтена бра̄хман̣о ва̄. па̄пиччхо самбха̄вана̄дхиппа̄йена вимха̄панато кухако. паччайасанниссита̄йа пайуттава̄ча̄йа васена лапако. паччайаниббаттаканимитта̄вачарато немиттако. куханалапананемиттакаттам̣ пуббан̇гамам̣ катва̄ти кухана̄дибха̄вамева пураккхатва̄ сантиндрийо сантама̄насо вийа чаранто. пан̃ча нӣваран̣ети ка̄маччханда̄дике пан̃ча нӣваран̣е. аппаха̄йа асамуччхиндитва̄, четасо упаккилесети нӣваран̣е. нӣваран̣а̄ хи читтам̣ упаккилесенти килит̣т̣хам̣ каронти виба̄дхенти упата̄пенти ча. тасма̄ ‘‘четасо упаккилеса̄’’ти вуччанти. пан̃н̃а̄йа дуббалӣкаран̣ети нӣваран̣е. нӣваран̣а̄ хи уппаджджама̄на̄ ануппанна̄йа пан̃н̃а̄йа уппаджджитум̣ на денти. тасма̄ ‘‘пан̃н̃а̄йа дуббалӣкаран̣а̄’’ти вуччанти. анупат̣т̣хитассатӣти чатӯсу сатипат̣т̣ха̄несу на упат̣т̣хитассати. абха̄вайитва̄ти авад̣д̣хайитва̄. ануттарам̣ самма̄самбодхинти арахаттападат̣т̣ха̄нам̣ саббан̃н̃утан̃н̃а̄н̣ам̣.
паччхимава̄ре ан̃н̃атаро саман̣о ва̄ бра̄хман̣о ва̄ти саббан̃н̃убодхисаттам̣ сандха̄йа вадати. таттха саббадоса̄пагатоти саббехи па̄рамита̄пат̣ипаккхабхӯтехи досехи апагато. етена парипӯритапа̄рамибха̄вам̣ дассети. сатипат̣т̣ха̄на̄ни випассана̄, боджджхан̇го магго, ануттара̄ самма̄самбодхи арахаттам̣. сатипат̣т̣ха̄на̄ни ва̄ випассана̄, боджджхан̇га̄ миссака̄, самма̄самбодхи арахаттамева. сесам̣ анантарава̄ре вуттапат̣ипаккхато ведитаббам̣. йам̣ еттха н̃а̄н̣анти йам̣ етасмим̣ йатха̄вутте т̣ха̄не ча т̣ха̄нам̣, ат̣т̣ха̄не ча ат̣т̣ха̄нанти паваттам̣ н̃а̄н̣ам̣. хетусоти тасса т̣ха̄насса ат̣т̣ха̄насса ча хетуто. т̣ха̄насоти тан̇кхан̣е ева а̄ваджджанасаманантарам̣. анодхисоти одхиабха̄вена, кин̃чи анавасесетва̄ти аттхо.
ити т̣ха̄на̄т̣т̣ха̄нагата̄тиа̄дӣсу евам̣ т̣ха̄на̄т̣т̣ха̄набха̄вам̣ гата̄. саббети кхайавайавираджджананируджджханасабха̄ва̄ сан̇кхатадхамма̄, те ева ча саттапан̃н̃аттийа̄ упа̄да̄набхӯта̄ кечи саггӯпага̄ йе дхаммача̄рино, кечи апа̄йӯпага̄ йе адхаммача̄рино, кечи нибба̄нӯпага̄ йе каммаккхайакарам̣ арийамаггам̣ пат̣ипанна̄.
58. ида̄ни йатха̄вуттаматтхам̣ виваранто ‘‘саббе сатта̄ мариссантӣ’’ти га̄тха̄двайама̄ха. тасса аттхам̣ ‘‘саббе сатта̄ти арийа̄ ча анарийа̄ ча̄’’тиа̄дина̄ сайамева ниддисати. таттха джӣвитапарийанто маран̣апарийантоти джӣвитасса парийанто на̄ма маран̣асан̇кха̄то анто. йатха̄каммам̣ гамиссантӣти еттха йадетам̣ сатта̄нам̣ йатха̄каммам̣ гаманам̣, айам̣ каммассаката̄ти аттхо. камма̄нам̣ пхаладасса̄вита̄ ча авиппава̄со ча̄ти ‘‘пун̃н̃апа̄папхалӯпага̄’’ти имина̄ вачанена камма̄нам̣ пхаласса паччаккхака̄рита̄, катӯпачита̄нам̣ камма̄нам̣ аттано пхаласса аппада̄на̄бха̄во ча дасситоти аттхо.
каммамева каммантам̣, па̄пам̣ каммантам̣ етесанти па̄пакамманта̄, тасса аттхам̣ дассетум̣ ‘‘апун̃н̃асан̇кха̄ра̄’’ти вуттам̣. апун̃н̃о сан̇кха̄ро етесанти апун̃н̃асан̇кха̄ра̄. па̄пакамманта̄ти ва̄ ниссаккавачанам̣, па̄пакаммантахетӯти аттхо. татха̄ пун̃н̃асан̇кха̄ра̄тиа̄дӣсупи. пуна ‘‘нирайам̣ па̄пакамманта̄’’тиа̄дина̄ антадвайена саддхим̣ маджджхимапат̣ипадам̣ дассети. татха̄ ‘‘айам̣ сам̣килесо’’тиа̄дина̄ ват̣т̣авиват̣т̣авасена а̄дӣнавасса̄даниссаран̣авасена хетупхалавасена ча га̄тха̄йам̣ тайо аттхавикаппа̄ дассита̄. пуна ‘‘нирайам̣ па̄пакамманта̄ти айам̣ сам̣килесо’’тиа̄дина̄ вода̄навасена га̄тха̄йа аттхам̣ дассети.
59. тена тена̄ти тена тена аджджхоситаваттхуна̄ рӯпабхаваарӯпабхава̄дина̄. чхаттим̣са̄ти ка̄матан̣ха̄ та̄ва рӯпа̄дивисайабхедена чха, татха̄ бхаватан̣ха̄ вибхаватан̣ха̄ ча̄ти ат̣т̣ха̄раса. та̄ ева аджджхаттикесу рӯпа̄дӣсу ат̣т̣ха̄раса, ба̄хиресу рӯпа̄дӣсу ат̣т̣ха̄раса̄ти евам̣ чхаттим̣са. йена йена̄ти ‘‘субхам̣ сукха’’нтиа̄дина̄.
вода̄нам̣ тивидхам̣ кхандхаттайавасена̄ти там̣ дассетум̣ ‘‘тан̣ха̄сам̣килесо’’тиа̄ди вуттам̣. пуна ‘‘саббе сатта̄ мариссантӣ’’тиа̄ди пат̣ипада̄вибха̄гена га̄тха̄наматтхам̣ дассетум̣ вуттам̣. таттха таттха га̄минӣти таттха таттхева нибба̄не га̄минӣ, нибба̄насса гаманасӣла̄ти аттхо.
пуна таттхататтхага̄минӣсаббаттхага̄минӣнам̣ пат̣ипада̄нам̣ вибха̄гам̣ дассетум̣ ‘‘тайо ра̄сӣ’’тиа̄ди вуттам̣. йанти йам̣ нирайа̄ди. там̣ там̣ т̣ха̄нам̣ йатха̄рахам̣ гаметӣти саббаттхага̄минӣ. пат̣ипада̄сан̇кха̄те апун̃н̃акамме пун̃н̃акамме ча каммаккхайакаран̣акамме ча вибха̄гасо бхагавато паваттанан̃а̄н̣ам̣. идам̣ саббаттхага̄минӣ пат̣ипада̄н̃а̄н̣ам̣ на̄ма татха̄гатабалам̣. имина̄ хи н̃а̄н̣ена бхагава̄ саббампи пат̣ипадам̣ йатха̄бхӯтам̣ паджа̄на̄ти.
катхам̣? сакалага̄мава̄сикесупи екам̣ сӯкарам̣ ва̄ мигам̣ ва̄ ма̄рентесу саббесам̣ четана̄ парасса джӣвитиндрийа̄рамман̣а̄ва хоти, там̣ пана каммам̣ тесам̣ а̄йӯханаккхан̣ейева на̄на̄ хоти. тесу хи еко а̄дарена кароти, еко ‘‘твампи карохӣ’’ти парехи ниппӣл̣ито кароти, еко сама̄наччхандо вийа хутва̄ аппат̣иба̄хама̄но вичарати. тесу еко тенева каммена нирайе ниббаттати, еко тираччха̄найонийам̣, еко петтивисайе, там̣ татха̄гато а̄йӯханаккхан̣е ева ‘‘имина̄ нӣха̄рена а̄йӯхитатта̄ еса нирайе ниббаттиссати, еса тираччха̄найонийам̣, еса петтивисайе’’ти джа̄на̄ти. нирайе ниббаттанакампи ‘‘еса ат̣т̣хасу маха̄нирайесу ниббаттиссати, еса сол̣асасу уссадесӯ’’ти джа̄на̄ти. тираччха̄найонийам̣ ниббаттанакампи ‘‘еса апа̄дако бхависсати, еса двипа̄дако, еса чатуппа̄дако, еса бахуппа̄дако’’ти джа̄на̄ти. петтивисайе ниббаттанакампи ‘‘еса ниджджха̄матан̣хико бхависсати, еса кхуппипа̄сико, еса парадаттӯпаджӣвӣ’’ти джа̄на̄ти.
‘‘тесу ча каммесу идам̣ каммам̣ пат̣исандхим̣ а̄кад̣д̣хиссати, идам̣ на̄кад̣д̣хиссати дуббалам̣ динна̄йа пат̣исандхийа̄ упадхивепаккаматтам̣ бхависсатӣ’’ти джа̄на̄ти. татха̄ сакалага̄мава̄сикесу екато да̄нам̣ дадама̄несу саббесампи четана̄ деййадхамма̄рамман̣а̄ва хоти, там̣ пана каммам̣ тесам̣ а̄йӯханаккхан̣е ева на̄нам̣ хоти. тесу хи кечи девалоке ниббаттанти, кечи мануссалоке, там̣ татха̄гато а̄йӯханаккхан̣е ева ‘‘имина̄ нӣха̄рена а̄йӯхитатта̄ еса мануссалоке ниббаттиссати, еса девалоке’’ти джа̄на̄ти. таттхапи ‘‘еса параниммитавасаваттӣсу ниббаттиссати, еса бхуммадевесу ниббаттиссати, еса джет̣т̣хакадевара̄джа̄ хутва̄, еса тасса дутийам̣ татийам̣ ва̄ т̣ха̄нантарам̣ каронто парича̄рако хутва̄ ниббаттиссатӣ’’ти джа̄на̄ти.
‘‘тесу ча каммесу идам̣ пат̣исандхим̣ а̄кад̣д̣хитум̣ саккхиссати, идам̣ на саккхиссати дуббалам̣ динна̄йа пат̣исандхийа̄ упадхивепаккаматтам̣ бхависсатӣ’’ти джа̄на̄ти. татха̄ ‘‘випассанам̣ пат̣т̣хапентесу ча еса имина̄ нӣха̄рена випассана̄йа а̄раддхатта̄ араха̄ бхависсати, еса ана̄га̄мӣ, еса сакада̄га̄мӣ, еса сота̄панно, екабӣджӣ колам̣коло саттаккхаттупарамо, еса маггам̣ паттум̣ на саккхиссати лаккхан̣а̄рамман̣икавипассана̄йамева т̣хассати, еса паччайапариггахе, еса на̄марӯпапариггахе, арӯпапариггахе ча т̣хассати, еса маха̄бхӯтаматтамева ваваттхапессати, еса кин̃чи саллаккхетум̣ на саккхиссатӣ’’ти джа̄на̄ти. ‘‘касин̣апарикаммам̣ каронтесупи еса парикаммаматте ева т̣хассати, еса нимиттам̣ уппа̄детум̣ саккхиссати, на аппанам̣. еса аппанампи уппа̄дессати, еса джха̄нам̣ адхигамиссати, на упаривисесам̣. еса упаривисесампи адхигамиссатӣ’’ти джа̄на̄ти.
анекадха̄тӯти анека̄ чаккха̄дайо патхава̄дайо ча дха̄туйо етасса̄ти анекадха̄ту, бахудха̄тӯти аттхо. локоти кхандха̄йатана̄дилоко. чаккхудха̄тӯтиа̄ди йа̄хи дха̄тӯхи ‘‘анекадха̄тӯ’’ти локо вутто, та̄сам̣ сарӯпато дассанам̣. таттха сабха̄ват̣т̣хена ниссаттат̣т̣хена ча дха̄ту. чаккху ева дха̄ту чаккхудха̄ту. сесападесупи есева найо. ка̄мадха̄тӯти еттха две ка̄ма̄ килесака̄мо ча ваттхука̄мо ча. килесака̄мапаккхе ка̄мапат̣исам̣йутто дха̄ту ка̄мадха̄ту, ка̄мавитаккассетам̣ на̄мам̣. ваттхука̄мапаккхе пана ка̄ма̄вачарадхамма̄ ка̄мо уттарападалопена, ка̄мо ча со дха̄ту ча̄ти ка̄мадха̄ту. бйа̄па̄дапат̣исам̣йутто дха̄ту бйа̄па̄дадха̄ту, бйа̄па̄давитаккассетам̣ на̄мам̣. бйа̄па̄дова дха̄ту бйа̄па̄дадха̄ту, дасаа̄гха̄таваттхувисайасса пат̣игхассетам̣ на̄мам̣. вихим̣са̄пат̣исам̣йутто дха̄ту вихим̣са̄дха̄ту, вихим̣са̄витакко. вихим̣са̄ ева ва̄ дха̄ту вихим̣са̄дха̄ту, парасаттавихесанассетам̣ на̄мам̣. неккхаммаабйа̄па̄даавихим̣са̄дха̄туйо неккхаммавитакка̄дайо саббакусаладхамма̄ метта̄карун̣а̄ ча̄ти ведитаббам̣. рӯпадха̄тӯти рӯпабхаво, саббе ва̄ рӯпадхамма̄. арӯпадха̄тӯти арӯпабхаво, арӯпадхамма̄ ва̄. ниродхадха̄тӯти ниродхатан̣ха̄. сан̇кха̄радха̄тӯти саббе сан̇кхатадхамма̄. сесам̣ сувин̃н̃еййам̣.
ан̃н̃аман̃н̃авилаккхан̣атта̄ на̄наппака̄ра̄ дха̄туйо етасминти на̄на̄дха̄ту, локо. тенева̄ха – ‘‘ан̃н̃а̄ чаккхудха̄ту йа̄ва ан̃н̃а̄ нибба̄надха̄тӯ’’ти, йатха̄ ча идам̣ н̃а̄н̣ам̣ чаккхудха̄туа̄дибхедена упа̄диннакасан̇кха̄ралокасса васена анекадха̄туна̄на̄дха̄тулокам̣ паджа̄на̄ти, евам̣ анупа̄диннакасан̇кха̄ралокассапи васена там̣ паджа̄на̄ти. паччекабуддха̄ хи две ча аггаса̄вака̄ упа̄диннакасан̇кха̄ралокассева на̄наттам̣ джа̄нанти, тампи екадесенева, на ниппадесато. анупа̄диннакасан̇кха̄ралокасса пана на̄наттам̣ на джа̄нанти. бхагава̄ пана ‘‘има̄йа на̄ма дха̄туйа̄ уссанна̄йа имасса руккхасса кхандхо сето хоти, имасса ка̄л̣о, имасса мат̣т̣хо, имасса пхарусо, имасса бахало, имасса тануттачо. има̄йа на̄ма дха̄туйа̄ уссанна̄йа имасса руккхасса паттам̣ ван̣н̣асан̣т̣ха̄на̄дивасена еварӯпам̣ на̄ма хоти, има̄йа на̄ма дха̄туйа̄ уссаннатта̄ имасса руккхасса пуппхам̣ нӣлам̣ хоти пӣтакам̣ лохитакам̣ ода̄там̣ сугандхам̣ дуггандхам̣, има̄йа на̄ма дха̄туйа̄ уссанна̄йа пхалам̣ кхуддакам̣ махантам̣ дӣгхам̣ ват̣т̣ам̣ сусан̣т̣ха̄нам̣ дуссан̣т̣ха̄нам̣ мат̣т̣хам̣ пхарусам̣ сугандхам̣ дуггандхам̣ титтам̣ мадхурам̣ кат̣укам̣ амбилам̣ каса̄вам̣ хоти, има̄йа на̄ма дха̄туйа̄ уссанна̄йа имасса руккхасса кан̣т̣ако тикхин̣о хоти, атикхин̣о уджуко кут̣ило кан̣хо нӣло ода̄то хотӣ’’ти евам̣ анупа̄диннасан̇кха̄ралокасса̄пи васена анекадха̄туна̄на̄дха̄тубха̄вам̣ джа̄на̄ти. саббан̃н̃убуддха̄нам̣ ева хи етам̣ балам̣, на ан̃н̃есам̣.
60. йам̣ йадева дха̄тунти йам̣ кин̃чи хӣна̄дисабха̄вам̣. йасма̄ адхимутти на̄ма аджджха̄сайадха̄ту, тасма̄ адхимуччанам̣ аджджха̄сайасса хӣна̄дисабха̄вена паваттанам̣. там̣ пана тасса там̣ там̣ адхит̣т̣хаханам̣ абхинивисанан̃ча хотӣти а̄ха – ‘‘адхимуччанти, там̣ тадева адхит̣т̣хаханти абхинивисантӣ’’ти. адхимуччанасса висайам̣ вибха̄гена дассетум̣ ‘‘кечи рӯпа̄дхимутта̄’’тиа̄ди вуттам̣. там̣ сувин̃н̃еййамева. на̄на̄дхимуттиката̄н̃а̄н̣анти хӣна̄дивасена на̄на̄дхимуттиката̄йа н̃а̄н̣ам̣.
те йатха̄дхимутта̄ ча бхавантӣти те хӣна̄дхимуттика̄ пан̣ӣта̄дхимуттика̄ сатта̄ йатха̄ йатха̄ адхимутта̄ хонти. там̣ там̣ каммасама̄да̄нам̣ сама̄дийантӣти адхимуттианурӯпам̣ там̣ там̣ аттана̄ сама̄дийитаббам̣ каттаббам̣ каммам̣ каронти, та̄ни каммасама̄да̄на̄ни самут̣т̣ха̄навасена вибхаджанто ‘‘те чхаббидхам̣ камма’’нтиа̄дима̄ха. таттха кечи лобхавасена каммам̣ сама̄дийантӣти самбандхитаббам̣. еса найо сесесупи. там̣ вибхаджджама̄нанти там̣ самут̣т̣ха̄навасена чхаббидхам̣ пуна паваттиниваттивасена вибхаджджама̄нам̣ дувидхам̣.
йам̣ лобхавасена досавасена мохавасена ча каммам̣ каротӣти дасаакусалакаммапатхакаммам̣ сандха̄йа вадати. тан̃хи сам̣килит̣т̣хата̄йа ка̄л̣аканти кан̣хам̣. апа̄йесу ниббатта̄панато ка̄л̣акавипа̄канти кан̣хавипа̄кам̣. йам̣ саддха̄васена каммам̣ каротӣти дасакусалакаммапатхакаммам̣. тан̃хи асам̣килит̣т̣хатта̄ пан̣д̣аранти суккам̣. сагге ниббатта̄панато пан̣д̣аравипа̄катта̄ суккавипа̄кам̣. йам̣ лобхавасена досавасена мохавасена саддха̄васена ча каммам̣ кароти, идам̣ кан̣хасукканти вомиссакакаммам̣. кан̣хасуккавипа̄канти сукхадуккхавипа̄кам̣. миссакакамман̃хи катва̄ акусалавалена тираччха̄найонийам̣ ман̇галахаттхибха̄вам̣ упапанно кусалена паватте сукхам̣ анубхавати, кусалена ра̄джакуле ниббаттопи акусалена дуккхам̣ ведайати. йам̣ вӣрийавасена пан̃н̃а̄васена ча каммам̣ кароти, идам̣ каммам̣ акан̣хам̣ асуккам̣ акан̣хаасуккавипа̄канти каммаккхайакара̄ чатумаггачетана̄. тан̃хи йади кан̣хам̣ бхавеййа, кан̣хавипа̄кам̣ дадеййа. йади суккам̣ бхавеййа, суккаупапаттипарийа̄паннам̣ випа̄кам̣ дадеййа. убхайавипа̄касса пана аппада̄нато акан̣хаасуккавипа̄канти айаметтха аттхо.
каммасама̄да̄не пат̣хамам̣ ачелакапат̣ипада̄ ка̄месу па̄табйата̄, дутийам̣ тиббакилесасса ассумукхасса̄пи рудато парисуддхабрахмачарийачаран̣ам̣, татийам̣ ка̄месу апа̄табйата̄ ачелакапат̣ипада̄, чатуттхам̣ паччайе алабхама̄насса̄пи джха̄навипассана̄сукхасаман̇гино са̄санабрахмачарийачаран̣ам̣. йам̣ евам̣ джа̄тийам̣ каммасама̄да̄нанти йам̣ ан̃н̃ампи евам̣пака̄рам̣ каммам̣. имина̄ пуггалена̄тиа̄ди тасмим̣ каммавипа̄ке бхагавато н̃а̄н̣асса паваттана̄ка̄радассанам̣. таттха упачитанти йатха̄ катам̣ каммам̣ пхалада̄насаматтхам̣ хоти, татха̄ катам̣ упачитам̣. авипакканти на випаккавипа̄кам̣. випа̄ка̄йа паччупат̣т̣хитанти випа̄када̄на̄йа катока̄сам̣. на ча бхаббо абхиниббидха̄ гантунти килеса̄бхисан̇кха̄ра̄нам̣ абхиниббиджджханато абхиниббидха̄сан̇кха̄там̣ арийамаггам̣ адхигантум̣ на ча бхаббо. там̣ бхагава̄ на овадатӣти там̣ випа̄ка̄варан̣ена нивутам̣ пуггалам̣ бхагава̄ саччапат̣иведхам̣ пураккхатва̄ на овадати, ва̄санаттхам̣ пана та̄диса̄нампи дхаммам̣ десети ева, аджа̄тасаттуа̄дӣнам̣ вийа.
упачитанти ка̄тум̣ а̄раддхам̣. тенева̄ха – ‘‘на ча та̄ва па̄рипӯрим̣ гата’’нти. тена миччхаттанийа̄масса асаматтхатам̣ дассети. пура̄ па̄рипӯрим̣ гаччхатӣти па̄рипӯрим̣ пхаланиппха̄данасаматтхатам̣ гаччхати пура̄ адхигаччхеййа. миччхаттанийатата̄йа саджджукам̣ пхаладхаммасса абха̄джанабха̄вам̣ ниббаттайати пура̄. тенева̄ха – ‘‘пура̄ венеййаттам̣ саматиккаматӣ’’ти. ‘‘пура̄ анийатам̣ саматиккаматӣ’’типи па̄т̣хо, со еваттхо. асаматтети камме асампун̣н̣е, те асампун̣н̣е ва̄.
61. евам̣ килесантара̄йамиссакам̣ каммантара̄йам̣ дассетва̄ ида̄ни амиссакам̣ каммантара̄йам̣ дассетум̣ ‘‘имасса ча пуггаласса̄’’тиа̄ди вуттам̣. там̣ вуттанайамева.
саббесанти имасмим̣ баланиддесе вутта̄нам̣ саббесам̣ камма̄нам̣. мудумаджджха̄дхиматтата̄ти мудумаджджхатиббабха̄во. камма̄нан̃хи мудуа̄дибха̄вена там̣випа̄ка̄нам̣ мудумаджджхатиккхабха̄во вин̃н̃а̄йатӣти адхиппа̄йо. дит̣т̣хадхаммаведанӣйантиа̄дӣсу дит̣т̣хадхамме имасмим̣ аттабха̄ве ведитаббам̣ пхалам̣ дит̣т̣хадхаммаведанӣйам̣. упападждже анантаре аттабха̄ве ведитаббам̣ пхалам̣ упападжджаведанӣйам̣. апарасмим̣ аттабха̄ве ито ан̃н̃асмим̣ йасмим̣ касмин̃чи аттабха̄ве ведитаббам̣ пхалам̣ апара̄парийаведанӣйам̣. екаджаванава̄расмин̃хи саттасу четана̄су пат̣хамачетана̄ дит̣т̣хадхаммаведанӣйам̣ на̄ма. парийоса̄начетана̄ упападжджаведанӣйам̣ на̄ма. маджджхе пан̃ча четана̄ апара̄парийаведанӣйам̣ на̄ма. випа̄кавематтата̄н̃а̄н̣анти випа̄кавематтата̄йа випа̄кависесе н̃а̄н̣ам̣. имасса пана каммавипа̄касса гатисампатти гативипатти, упадхисампатти упадхивипатти, ка̄ласампатти ка̄лавипатти, пайогасампатти пайогавипаттийо ка̄ран̣ам̣. со ча несам̣ ка̄ран̣абха̄во ‘‘аттхекачча̄ни па̄пака̄ни каммасама̄да̄на̄ни гатисампаттипат̣иба̄л̣ха̄ни на випаччантӣ’’тиа̄дипа̄л̣ивасена (вибха. 810) ведитаббо.
62. анантарабаланиддесе вуттакаммасама̄да̄нападенева джха̄на̄дӣни сан̇гахетва̄ дассетум̣ ‘‘татха̄ сама̄динна̄нам̣ камма̄на’’нтиа̄ди вуттам̣. секкхапутхуджджанасанта̄несу паватта̄ни джха̄на̄дӣни каммам̣ хонти. таттха татха̄ сама̄динна̄нанти ‘‘суккам̣ суккавипа̄кам̣ паччуппаннасукхам̣, а̄йатим̣ сукхавипа̄ка’’нти евама̄диппака̄рехи сама̄диннесу каммесу. сам̣килесоти пат̣ипаккхадхаммавасена килит̣т̣хабха̄во. вода̄нам̣ пат̣ипаккхадхаммехи висуджджханам̣. вут̣т̣ха̄нам̣ пагун̣авода̄нам̣ бхаван̇гавут̣т̣ха̄нан̃ча. евам̣ сам̣килиссатӣтиа̄дӣсу айамеваттхо – имина̄ а̄ка̄рена джха̄на̄ди сам̣килиссати вода̄йати вут̣т̣хахатӣти джа̄нанан̃а̄н̣ам̣ бхагавато ана̄варан̣ан̃а̄н̣ам̣, на тасса а̄варан̣ам̣ аттхӣти.
кати джха̄на̄нӣтиа̄ди джха̄на̄дайо вибха̄гена дассетум̣ а̄раддхам̣. чатта̄ри джха̄на̄нӣти чатукканайавасена рӯпа̄вачараджджха̄на̄ни сандха̄йа̄ха. ека̄даса̄ти ‘‘рӯпӣ рӯпа̄ни пассатӣ’’тиа̄дина̄ (дӣ. ни. 2.129, 174; 3.339, 358; ма. ни. 2.248; 3.312) ат̣т̣ханнам̣ тин̣н̣ан̃ча сун̃н̃атавимоккха̄дӣнам̣ васена вуттам̣. ат̣т̣ха̄ти тесу т̣хапетва̄ локуттаре вимоккхе ат̣т̣ха. сатта̄ти тесу ева ниродхасама̄паттим̣ т̣хапетва̄ сатта. тайоти суттантапарийа̄йена сун̃н̃атавимоккха̄дайо тайо. двети абхидхаммапарийа̄йена анимиттавимоккхасса̄самбхавато авасеса̄ две. еттха ча пат̣ипа̄т̣ийа̄ сатта аппитаппитаккхан̣е виккхамбханавасена паччанӣкадхаммехи вимуччанато, а̄рамман̣е адхимуччанато ча вимоккха̄. ниродхасама̄патти пана саббасо сан̃н̃а̄ведайитехи вимуттатта̄ апагамавимоккхо на̄ма. локуттара̄ ча там̣там̣маггаваджджхакилесехи самуччхедавасена вимуттатта̄ вимоккхоти айам̣ висесо ведитаббо.
сама̄дхӣсу чатукканайапан̃чаканайесу пат̣хамаджджха̄насама̄дхи савитакко савича̄ро сама̄дхи на̄ма. пан̃чаканайе дутийаджджха̄насама̄дхи авитакко вича̄раматто сама̄дхи на̄ма. чатукканайе пан̃чаканайепи сесаджха̄несу сама̄дхи авитакко авича̄ро сама̄дхи на̄ма.
сама̄паттӣсу пат̣ипа̄т̣ийа̄ ат̣т̣ханнам̣ сама̄паттӣнам̣ ‘‘сама̄дхӣ’’типи на̄мам̣ ‘‘сама̄паттӣ’’типи. касма̄? читтекаггата̄саббха̄вато. ниродхасама̄паттийа̄ тадабха̄вато на ‘‘сама̄дхӣ’’ти на̄мам̣. сан̃н̃а̄сама̄паттиа̄ди хет̣т̣ха̄ вуттамева.
ха̄набха̄гийо сама̄дхӣти аппагун̣ехи пат̣хамаджджха̄на̄дӣхи вут̣т̣хитасса сан̃н̃а̄манасика̄ра̄нам̣ ка̄ма̄дианупаккханданам̣ пат̣хамаджджха̄на̄дисама̄дхисса ха̄набха̄гийата̄. ‘‘пат̣хамаджджха̄насса ка̄мара̄габйа̄па̄да̄ сам̣килесо’’ти вуттатта̄ дутийаджджха̄на̄дивасена йоджетаббам̣. куккут̣ам̣ вуччати аджан̃н̃а̄джигуччханамукхена таппарамата̄. куккут̣аджха̄йӣти пуггала̄дхит̣т̣ха̄нена джха̄на̄ни вутта̄ни, две пат̣хамадутийаджджха̄на̄нӣти вуттам̣ хоти. йо пат̣хамам̣ дутийам̣ ва̄ джха̄нам̣ ниббаттетва̄ ‘‘аламетта̄вата̄’’ти сан̇кочам̣ а̄паджджати, уттари на ва̄йамати, тасса та̄ни джха̄на̄ни чатта̄рипи ‘‘куккут̣аджха̄на̄нӣ’’ти вуччанти, там̣саман̇гино ча куккут̣аджха̄йӣ. тесу пурима̄ни две а̄саннабалавапаччаттхикатта̄ висесабха̄гийата̄бха̄вато ча сам̣килесабха̄вена вутта̄ни. итара̄ни пана висесабха̄гийата̄бха̄вепи мандапаччаттхикатта̄ вода̄набха̄вена вутта̄нӣти дат̣т̣хаббам̣.
висесабха̄гийо сама̄дхӣти пагун̣ехи пат̣хамаджджха̄на̄дӣхи вут̣т̣хитасса сан̃н̃а̄манасика̄ра̄нам̣ дутийаджджха̄на̄дипаккханданам̣, пагун̣авода̄нам̣ бхаван̇гавут̣т̣ха̄нан̃ча ‘‘вут̣т̣ха̄на’’нти вуттам̣. хет̣т̣химам̣ хет̣т̣химан̃хи пагун̣аджджха̄нам̣ упаримасса упаримасса падат̣т̣ха̄нам̣ хоти. тасма̄ вода̄нампи ‘‘вут̣т̣ха̄на’’нти вуттам̣. бхаван̇гавасена саббаджха̄нехи вут̣т̣ха̄нам̣ хотӣти бхаван̇ган̃ча вода̄нам̣ вут̣т̣ха̄нам̣. йасма̄ пана вут̣т̣ха̄навасибха̄вена йатха̄париччхиннака̄лам̣ сама̄паттито вут̣т̣ха̄нам̣ хоти, тасма̄ сама̄паттивут̣т̣ха̄накосаллам̣ идха ‘‘вут̣т̣ха̄на’’нти вуттам̣.
63. тассева сама̄дхисса̄ти тасса анантарабаланиддесе джха̄на̄дипарийа̄йехи вуттасама̄дхисса. парива̄ра̄ти париккха̄ра̄. индрийа̄нӣти саддха̄сатипан̃н̃индрийа̄ни. бала̄нӣти хироттаппехи саддхим̣ та̄нийева. вӣрийасса висум̣ гахан̣ам̣ бала̄нам̣ бахӯпака̄радассанаттхам̣. вӣрийупаттхамбхена хи саддха̄дайо пат̣ипаккхена акампанӣйа̄ хонти. тенева̄ха – ‘‘вӣрийавасена бала̄ни бхавантӣ’’ти. тесанти индрийа̄нам̣. мудумаджджха̄дхиматтата̄ти ависадам̣ муду. на̄тивисадам̣ маджджхам̣. ативисадам̣ адхиматтам̣ балавам̣ ‘‘тиккха’’нти вуччати.
венеййа̄нам̣ индрийа̄нурӯпам̣ бхагавато десана̄паваттӣти дассетум̣ ‘‘таттха бхагава̄’’тиа̄ди вуттам̣. таттха сам̣кхиттавиттха̄рена̄ти сам̣кхиттасса виттха̄рена. атха ва̄ сам̣кхиттена̄ти уддит̣т̣хаматтена. сам̣кхиттавиттха̄рена̄ти уддесена ниддесена ча. виттха̄рена̄ти уддесаниддесапат̣иниддесехи. мудуканти лахукам̣ апа̄йабхайават̣т̣абхайа̄дӣхи сантаджджанавасена бха̄рийам̣ акатва̄. мудутиккханти на̄титиккхам̣. сам̣вегаваттхӯхи сам̣вегаджанана̄дивасена бха̄рийам̣ катва̄. саматхам̣ упадисатӣти саматхам̣ адхикам̣ катва̄ упадисати, на татха̄ випассананти адхиппа̄йо. на хи кевалена саматхена саччаппат̣иведхо самбхавати. саматхавипассананти самадхурам̣ саматхавипассанам̣. випассананти са̄тисайам̣ випассанам̣ упадисати. йасма̄ четтха тиккхиндрийа̄дайо уггхат̣итан̃н̃уа̄дайова, тасма̄ ‘‘тиккхиндрийасса ниссаран̣ам̣ упадисатӣ’’тиа̄ди вуттам̣. таттха адхипан̃н̃а̄сиккха̄йа̄ти адхипан̃н̃а̄сиккхам̣.
йам̣ еттха н̃а̄н̣анти еттха индрийа̄нам̣ мудумаджджха̄дхиматтата̄йа йам̣ н̃а̄н̣ам̣, идам̣ вуччати парасатта̄нам̣ парапуггала̄нам̣ индрийапаропарийаттавематтата̄н̃а̄н̣анти самбандхитаббам̣. тасса н̃а̄н̣асса паваттана̄ка̄рам̣ дассетум̣ ‘‘айам̣ имам̣ бхӯми’’нтиа̄ди вуттам̣. таттха айам̣ имам̣ бхӯмим̣ бха̄ванан̃ча гатоти айам̣ пуггало евамимам̣ сам̣килесава̄санам̣ вода̄нам̣ бхаван̇ган̃ча гато гаччхати гамиссати ча, ка̄лавачаниччха̄йа абха̄вато, йатха̄ дуддханти. има̄йа вела̄йа имасмим̣ самайе има̄йа мудумаджджхатиккхабхеда̄йа ануса̄санийа̄. евам̣дха̄тукоти хӣна̄дивасена евам̣аджджха̄сайо евам̣адхимуттико. айан̃часса а̄сайоти имасса пуггаласса айам̣ сассатуччхедаппака̄ро, йатха̄бхӯтан̃а̄н̣а̄нуломакхантиппака̄ро ва̄ а̄сайо. идан̃хи чатуббидхам̣ а̄сайанти еттха сатта̄ васантӣти а̄сайоти вуччати. имам̣ пана бхагава̄ сатта̄нам̣ а̄сайам̣ джа̄нанто тесам̣ дит̣т̣хигата̄нам̣ випассана̄н̃а̄н̣акаммассакатан̃н̃а̄н̣а̄нан̃ча аппаваттиккхан̣епи джа̄на̄ти ева. вуттампи четам̣ – ‘‘ка̄мам̣ севантан̃н̃ева джа̄на̄ти ‘айам̣ пуггало ка̄магаруко ка̄ма̄сайо ка̄ма̄дхимутто’ти. ка̄мам̣ севантан̃н̃ева джа̄на̄ти ‘айам̣ пуггало неккхаммагаруко неккхамма̄сайо неккхамма̄дхимутто’ти. неккхаммам̣ севантан̃н̃ева джа̄на̄ти… бйа̄па̄дам̣… абйа̄па̄дам̣… тхинамиддхам̣… а̄локасан̃н̃ам̣ севантан̃н̃ева джа̄на̄ти ‘айам̣ пуггало тхинамиддхагаруко тхинамиддха̄сайо тхинамиддха̄дхимутто’’’ти (пат̣и. ма. 1.113).
айам̣ анусайоти айам̣ имасса пуггаласса ка̄мара̄га̄дико аппахӣнойева анусайитакилесо. аппахӣнойева хи тха̄магато килесо анусайо. парасатта̄нанти падха̄насатта̄нам̣. парапуггала̄нанти тато паресам̣ сатта̄нам̣, хӣнасатта̄нанти аттхо. екаттхамева ва̄ етам̣ пададвайам̣ венеййавасена двидха̄ вуттам̣. индрийапаропарийаттавематтата̄н̃а̄н̣анти парабха̄во ча апарабха̄во ча паропарийаттам̣ а-ка̄расса ока̄рам̣ катва̄, тасса вематтата̄ паропарийаттавематтата̄. саддха̄дӣнам̣ индрийа̄нам̣ паропарийаттавематтата̄йа н̃а̄н̣ам̣ индрийапаропарийаттавематтата̄н̃а̄н̣анти падавибха̄го ведитаббо.
таттха йанти йам̣ анекавихитасса пуббенива̄сасса ануссаран̣авасена бхагавато н̃а̄н̣ам̣, идам̣ ат̣т̣хамам̣ татха̄гатабаланти самбандхо. анекавихитанти анекавидхам̣, анекехи ва̄ пака̄рехи паваттитам̣. пуббенива̄санти ануссаритум̣ иччхитам̣ аттано паресан̃ча саманантара̄тӣтам̣ бхавам̣ а̄дим̣ катва̄ таттха таттха нивуттхасанта̄нам̣. ануссаратӣти ‘‘екампи джа̄тим̣ двепи джа̄тийо’’ти евам̣ джа̄типат̣ипа̄т̣ийа̄ анугантва̄ сарати, анудева ва̄ сарати, читте абхининна̄митаматте ева саратӣти аттхо. бхагавато хи парикаммакиччам̣ наттхи, а̄ваджджанаматтенева сарати. сеййатхиданти а̄раддхаппака̄ранидассанаттхе нипа̄то. екампи джа̄тинти екампи пат̣исандхимӯлам̣ чутипарийоса̄нам̣ екабхавапарийа̄паннам̣ кхандхасанта̄нам̣. еса найо двепи джа̄тийотиа̄дӣсупи.
анекепи сам̣ват̣т̣акаппетиа̄дӣсу пана париха̄йама̄но каппо сам̣ват̣т̣акаппо, вад̣д̣хама̄но виват̣т̣акаппоти ведитаббо. таттха сам̣ват̣т̣ена сам̣ват̣т̣ат̣т̣ха̄йӣ гахито там̣мӯлатта̄, виват̣т̣ена ча виват̣т̣ат̣т̣ха̄йӣ. еван̃хи сати йа̄ни ‘‘чатта̄рима̄ни, бхиккхаве, каппасса асан̇кхйеййа̄ни. катама̄ни чатта̄ри? сам̣ват̣т̣о сам̣ват̣т̣ат̣т̣ха̄йӣ виват̣т̣о виват̣т̣ат̣т̣ха̄йӣ’’ти (а. ни. 4.156) вутта̄ни, та̄ни сабба̄ни париггахита̄ни хонти. амутра̄синтиа̄ди саран̣а̄ка̄радассанам̣. таттха амутра̄синти амумхи сам̣ват̣т̣акаппе, амумхи бхаве ва̄ йонийам̣ ва̄ гатийам̣ ва̄ вин̃н̃а̄н̣ат̣т̣хитийам̣ ва̄ сатта̄ва̄се ва̄ саттаника̄йе ва̄. евам̣на̄моти тиссо ва̄ пхуссо ва̄. евам̣готтоти бхаггаво ва̄ готамо ва̄. евам̣ван̣н̣оти ода̄то ва̄ са̄мо ва̄. евама̄ха̄роти са̄лимам̣содана̄ха̄ро ва̄ паваттапхалабходжано ва̄. евам̣сукхадуккхаппат̣исам̣ведӣти анекаппака̄рена ка̄йикачетасика̄нам̣ са̄мисанира̄мисаппабхеда̄нам̣ ва̄ сукхадуккха̄нам̣ пат̣исам̣ведӣ. евама̄йупарийантоти евам̣ вассасатапарама̄йупарийанто ва̄ чатура̄сӣтикаппасахассапарама̄йупарийанто ва̄. со тато чуто амутра удапа̄динти со тато бхавато, саттаника̄йато ва̄ чуто пуна амукасмим̣ на̄ма саттаника̄йе удапа̄дим̣. атха ва̄ татра̄пи бхаве ва̄ саттаника̄йе ва̄ ахосим̣. евам̣на̄мотиа̄ди вуттаттхамева.
64. диббена̄тиа̄дӣсу диббасадисатта̄ диббам̣. девата̄нан̃хи сучаритакамманиббаттампи питтасемхарухира̄дӣхи апалибуддхам̣ упаккилесавимуттатта̄ дӯрепи а̄рамман̣аггахан̣асаматтхам̣ диббам̣ паса̄дачаккху хоти. идампи вӣрийабха̄вана̄баланиббаттам̣ н̃а̄н̣ачаккху та̄дисамева̄ти диббасадисатта̄ диббам̣, диббавиха̄равасена ва̄ пат̣иладдхатта̄, аттана̄ ча диббавиха̄расаннисситатта̄пи диббам̣, а̄локапариггахена маха̄джутикатта̄пи диббам̣, тирокут̣т̣а̄дигатарӯпадассанена маха̄гатикатта̄пи диббам̣. там̣ саббам̣ саддасаттха̄нуса̄рена ведитаббам̣. дассанат̣т̣хена чаккху. чаккхукиччакаран̣ена чаккхумива̄типи чаккху. чутӯпапа̄тадассанена дит̣т̣хивисуддхихетутта̄ висуддхам̣. йо хи чутиматтамева пассати, на упапа̄там̣, со уччхедадит̣т̣хим̣ ган̣ха̄ти. йо упапа̄таматтамева пассати на чутим̣, со навасаттапа̄тубха̄вадит̣т̣хим̣ ган̣ха̄ти. йо пана тадубхайам̣ пассати, со йасма̄ дувидхампи там̣ дит̣т̣хигатам̣ ативаттати. тасма̄сса там̣ дассанам̣ дит̣т̣хивисуддхихету хоти. тадубхайан̃ча бхагава̄ пассати. тена вуттам̣ – ‘‘чутӯпапа̄тадассанена дит̣т̣хивисуддхихетутта̄ висуддха’’нти.
ека̄дасаупаккилесавирахато ва̄ висуддхам̣. йатха̄ха –
‘‘со кхо ахам̣ ануруддха̄ ‘вичикиччха̄ читтасса упаккилесо’ти ити видитва̄ вичикиччхам̣ читтасса упаккилесам̣ паджахим̣. ‘аманасика̄ро читтасса упаккилесо… тхинамиддхам̣… чхамбхитаттам̣… уппилам̣… дут̣т̣хуллам̣… ачча̄раддхавӣрийам̣… атилӣнавӣрийам̣… абхиджаппа̄… на̄наттасан̃н̃а̄… атиниджджха̄йитаттам̣ рӯпа̄нам̣ читтасса упаккилесо’ти ити видитва̄ атиниджджха̄йитаттам̣ рӯпа̄нам̣ читтасса упаккилесам̣ паджахи’’нти (ма. ни. 3.242) евама̄ди.
тадевам̣ ека̄дасаупаккилесавирахато ва̄ висуддхам̣. мануссӯпача̄рам̣ атиккамитва̄ рӯпадассанена атиккантама̄нусакам̣, мам̣сачаккхум̣ атиккантатта̄ ва̄ атиккантама̄нусакам̣. тена диббена чаккхуна̄ висуддхена атиккантама̄нусакена.
сатте пассатӣти мануссо мануссам̣ мам̣сачаккхуна̄ вийа сатте пассати олокети. чавама̄не упападжджама̄нети еттха чутиккхан̣е упапаттиккхан̣е ва̄ диббачаккхуна̄пи дат̣т̣хум̣ на сакка̄. йе пана а̄санначутика̄ ида̄ни чависсанти, йе ча гахитапат̣исандхика̄ сампати ниббатта̄, те ‘‘чавама̄на̄ упападжджама̄на̄’’ти адхиппета̄. те еварӯпе чавама̄не упападжджама̄не. хӣнети моханиссандайуттатта̄ хӣнаджа̄тикулабхога̄дивасена хӣл̣ите парибхӯте. пан̣ӣтети амоханиссандайуттатта̄ таббипарӣте. суван̣н̣ети адосаниссандайуттатта̄ ит̣т̣хакантамана̄паван̣н̣айутте. дуббан̣н̣ети досаниссандайуттатта̄ анит̣т̣ха̄канта̄мана̄паван̣н̣айутте абхирӯпе вирӯпе ва̄ти аттхо. сугатети сугатигате, алобханиссандайуттатта̄ ва̄ ад̣д̣хе махаддхане. дуггатети дуггатигате, лобханиссандайуттатта̄ ва̄ далидде аппаннапа̄набходжане. йатха̄каммӯпагети йам̣ йам̣ каммам̣ упачитам̣, тена тена упагате. таттха пуримехи ‘‘чавама̄не’’тиа̄дӣхи диббачаккхукиччам̣ вуттам̣. имина̄ пана падена йатха̄каммӯпаган̃а̄н̣акиччам̣. йатха̄каммӯпаган̃а̄н̣аана̄гатам̣сан̃а̄н̣а̄ни ча диббачаккхупа̄дака̄нева диббачаккхуна̄ сахева иджджханти.
ка̄йадуччаритена̄тиа̄дӣсу дут̣т̣ху чаритам̣, дут̣т̣хам̣ ва̄ чаритам̣ килесапӯтикатта̄ дуччаритам̣. ка̄йена дуччаритам̣, ка̄йато ва̄ паваттам̣ дуччаритам̣ ка̄йадуччаритам̣. евам̣ вачӣманодуччарита̄нипи дат̣т̣хабба̄ни. саманна̄гата̄ти саман̇гӣбхӯта̄. арийа̄нам̣ упава̄дака̄ти буддха̄дӣнам̣ арийа̄нам̣, антамасо гихисота̄панна̄нампи антимаваттхуна̄ ва̄ гун̣апаридхам̣санена ва̄ упава̄дака̄ аккосака̄ гарахака̄. миччха̄дит̣т̣хика̄ти випарӣтадассана̄. миччха̄дит̣т̣хикаммасама̄да̄на̄ти миччха̄дит̣т̣хихетубхӯтасама̄диннана̄на̄видхакамма̄. йе ча миччха̄дит̣т̣химӯлакесу ка̄йакамма̄дӣсу ан̃н̃епи сама̄дапенти. таттха вачӣманодуччаритаггахан̣ена арийӯпава̄дамиччха̄дит̣т̣хӣсу гахита̄супи тесам̣ пуна вачанам̣ маха̄са̄ваджджабха̄вадассанаттхам̣. маха̄са̄ваджджо хи арийӯпава̄до а̄нантарийасадисо. йатха̄ха –
‘‘сеййатха̄пи, са̄рипутта, бхиккху сӣласампанно сама̄дхисампанно пан̃н̃а̄сампанно дит̣т̣хева дхамме ан̃н̃ам̣ а̄ра̄дхеййа, евам̣сампадамидам̣, са̄рипутта, вада̄ми там̣ ва̄чам̣ аппаха̄йа там̣ читтам̣ аппаха̄йа там̣ дит̣т̣хим̣ аппат̣иниссаджджитва̄ йатха̄бхатам̣ никкхитто евам̣ нирайе’’ти (ма. ни. 1.149).
миччха̄дит̣т̣хито ча маха̄са̄ваджджатарам̣ на̄ма ан̃н̃ам̣ наттхи. йатха̄ха –
‘‘на̄хам̣, бхиккхаве, ан̃н̃ам̣ екадхаммампи саманупасса̄ми евам̣ маха̄са̄ваджджатарам̣, йатхайидам̣, бхиккхаве, миччха̄дит̣т̣хи. миччха̄дит̣т̣хипарама̄ни, бхиккхаве, ваджджа̄нӣ’’ти (а. ни. 1.310).
ка̄йасса бхеда̄ти упа̄диннаккхандхапаричча̄га̄. парам̣ маран̣а̄ти таданантарам̣ абхиниббаттаккхандхаггахан̣е. атха ва̄ ка̄йасса бхеда̄ти джӣвитиндрийасса упаччхеда̄. парам̣ маран̣а̄ти чутито уддхам̣. апа̄йантиа̄ди саббам̣ нирайавевачанам̣. нирайо хи саггамоккхахетубхӯта̄ пун̃н̃асаммата̄ айа̄ апетатта̄, сукха̄нам̣ ва̄ а̄йасса абха̄ва̄ апа̄йо. дуккхасса гати пат̣исаран̣анти дуггати, досабахулата̄йа ва̄ дут̣т̣хена каммуна̄ ниббатта̄ гати дуггати. виваса̄ нипатанти таттха дуккат̣ака̄риноти винипа̄то. наттхи еттха асса̄дасан̃н̃ито айоти нирайо.
атха ва̄ апа̄йаггахан̣ена тираччха̄найоним̣ дӣпети, тираччха̄найони хи апа̄йо, сугатито апетатта̄. на дуггати, махесаккха̄нам̣ на̄гара̄джа̄дӣнам̣ самбхавато. дуггатиггахан̣ена петтивисайам̣ дӣпети, со хи апа̄йо чева дуггати ча сугатито апетатта̄, дуккхасса ча гатибхӯтатта̄. на ту винипа̄то асурасадисам̣ авинипатитатта̄. петамахиддхика̄нан̃хи вима̄на̄нипи ниббаттанти. винипа̄таггахан̣ена асурака̄йам̣ дӣпети, со хи йатха̄вуттенаттхена апа̄йо чева дуггати ча сукхасамуссайехи винипа̄татта̄ винипа̄тоти вуччати. нирайаггахан̣ена авӣчиа̄дианекаппака̄рам̣ нирайамева дӣпети. упапанна̄ти упагата̄, таттха абхиниббатта̄ти адхиппа̄йо. вуттавипарийа̄йена суккапаккхо ведитаббо.
айам̣ пана висесо – еттха сугатиггахан̣ена мануссагатимпи сан̇ган̣ха̄ти. саггаггахан̣ена девагатим̣ ева. таттха сундара̄ гатӣти сугати. рӯпа̄дӣхи висайехи сут̣т̣ху агготи сагго. со саббопи луджджанапалуджджанат̣т̣хена локоти айам̣ вачанаттхо. амука̄йа каппакот̣ийам̣ упачитам̣ тена̄йам̣ етарахи, ана̄гате ва̄ саггӯпаго апа̄йӯпаго ча̄ти ат̣т̣хаманавамабалан̃а̄н̣акиччам̣ екаджджхам̣ катва̄ дасситам̣. татха̄ каппасатасахассева̄тиа̄дӣсупи. тенева̄ха – ‘‘има̄ни бхагавато две н̃а̄н̣а̄нӣ’’ти.
нихато ма̄ро бодхимӯлети нихато самуччхинно килесама̄ро бодхируккхамӯле. идам̣ бхагавато дасамам̣ баланти идам̣ килесама̄расса хананам̣ самуччхинданам̣ бхагавато дасамам̣ балам̣. тенева̄ха – ‘‘сабба̄савапариккхайам̣ н̃а̄н̣а’’нти. йасма̄ пана йада̄ арахаттамаггена сава̄сана̄ саббе а̄сава̄ кхепита̄, тада̄ бхагавата̄ саббан̃н̃утан̃н̃а̄н̣ам̣ адхигатам̣ на̄ма, тасма̄ ‘‘йам̣ саббан̃н̃ута̄ патта̄’’тиа̄ди вуттам̣.
айам̣ та̄веттха а̄чарийа̄нам̣ сама̄наттхакатха̄. парава̄дӣ пана̄ха – ‘‘дасабалан̃а̄н̣ам̣ на̄ма па̄т̣иеккам̣ наттхи, йасма̄ ‘саббан̃н̃ута̄ патта̄ видита̄ саббадхамма̄’ти вуттам̣, тасма̄ саббан̃н̃утан̃н̃а̄н̣ассева̄йам̣ пабхедо’’ти, там̣ на татха̄ дат̣т̣хаббам̣. ан̃н̃амева хи дасабалан̃а̄н̣ам̣, ан̃н̃ам̣ саббан̃н̃утан̃н̃а̄н̣ам̣. дасабалан̃а̄н̣ан̃хи сакасакакиччамева джа̄на̄ти, саббан̃н̃утан̃н̃а̄н̣ам̣ тампи тато авасесампи джа̄на̄ти. дасабалан̃а̄н̣есу хи пат̣хамам̣ ка̄ран̣а̄ка̄ран̣амева джа̄на̄ти. дутийам̣ каммапариччхедамева, татийам̣ дха̄туна̄наттака̄ран̣амева, чатуттхам̣ аджджха̄сайа̄дхимуттимева, пан̃чамам̣ каммавипа̄кантарамева, чхат̣т̣хам̣ джха̄на̄дӣхи саддхим̣ тесам̣ сам̣килеса̄димева, саттамам̣ индрийа̄нам̣ тиккхамудубха̄вамева, ат̣т̣хамам̣ пуббенивуттхаккхандхасантатимева, навамам̣ сатта̄нам̣ чутӯпапа̄тамева, дасамам̣ саччапариччхедамева. саббан̃н̃утан̃н̃а̄н̣ам̣ пана етехи джа̄нитаббан̃ча тато уттарин̃ча паджа̄на̄ти. етесам̣ пана киччам̣ саббам̣ на кароти. тан̃хи джха̄нам̣ хутва̄ аппетум̣ на саккоти, иддхи хутва̄ викуббитум̣ на саккоти, магго хутва̄ килесе кхепетум̣ на саккоти.
апича парава̄дӣ евам̣ пуччхитаббо ‘‘дасабалан̃а̄н̣ам̣ на̄метам̣ савитаккасавича̄рам̣ авитаккавича̄раматтам̣ авитаккаавича̄рам̣ ка̄ма̄вачарам̣ рӯпа̄вачарам̣ арӯпа̄вачарам̣ локийам̣ локуттара’’нти. джа̄нанто ‘‘пат̣ипа̄т̣ийа̄ сатта савитаккасавича̄ра̄нӣ’’ти ваккхати, тато пара̄ни две авитаккаавича̄ра̄нӣти, а̄саваккхайан̃а̄н̣ам̣ сийа̄ савитаккасавича̄рам̣, сийа̄ авитаккавича̄раматтам̣, сийа̄ авитаккаавича̄ранти. татха̄ пат̣ипа̄т̣ийа̄ сатта ка̄ма̄вачара̄ни, тато две рӯпа̄вачара̄ни, аваса̄не екам̣ локуттаранти ваккхати. саббан̃н̃утан̃н̃а̄н̣ам̣ пана савитаккасавича̄рамева ка̄ма̄вачарамева локийамева̄ти нит̣т̣хаметтха гантаббам̣.
вичайаха̄расампа̄таван̣н̣ана̄ нит̣т̣хита̄.