5. пан̃чамавагго

1. аггаппаса̄дасуттаван̣н̣ана̄

90. пан̃чамаваггасса пат̣хаме аггаппаса̄да̄ти еттха айам̣ аггасаддо а̄дикот̣икот̣т̣ха̄сасет̣т̣хесу диссати. татха̄ хеса ‘‘аджджатагге, самма дова̄рика, а̄вара̄ми два̄рам̣ ниган̣т̣ха̄нам̣ ниган̣т̣хӣнам̣ (ма. ни. 2.70). аджджатагге па̄н̣упетам̣ саран̣ам̣ гата’’нти (дӣ. ни. 1.250; па̄ра̄. 15) ча а̄дӣсу а̄димхи диссати. ‘‘тенева ан̇гулаггена там̣ ан̇гулаггам̣ пара̄масеййа (катха̄. 441). уччхаггам̣ вел̣агга’’нти ча а̄дӣсу кот̣ийам̣. ‘‘амбилаггам̣ ва̄ мадхураггам̣ ва̄ титтакаггам̣ ва̄ (сам̣. ни. 5.374). ануджа̄на̄ми, бхиккхаве, виха̄раггена ва̄ паривен̣аггена ва̄ бха̄джету’’нти (чӯл̣ава. 318) ча а̄дӣсу кот̣т̣ха̄се. ‘‘айам̣ имесам̣ чатуннам̣ пуггала̄нам̣ агго ча сет̣т̣хо ча уттамо ча паваро ча (а. ни. 4.95). аггохамасми локасса̄’’ти ча а̄дӣсу (дӣ. ни. 2.31; ма. ни. 3.207) сет̣т̣хе. сва̄йамидха̄пи сет̣т̣хейева дат̣т̣хаббо. тасма̄ аггесу сет̣т̣хесу паса̄да̄, аггабхӯта̄ сет̣т̣хабхӯта̄ ва̄ паса̄да̄ аггаппаса̄да̄ти аттхо.

пуримасмин̃ча аттхе аггасаддена буддха̄диратанаттайам̣ вуччати. тесу бхагава̄ та̄ва асадисат̣т̣хена, гун̣ависит̣т̣хат̣т̣хена, асамасамат̣т̣хена ча агго. со хи маха̄бхинӣха̄рам̣ дасаннам̣ па̄рамӣнам̣ павичайан̃ча а̄дим̣ катва̄ техи бодхисамбха̄рагун̣ехи чева буддхагун̣ехи ча сесаджанехи асадисоти асадисат̣т̣хена агго. йе часса гун̣а̄ маха̄карун̣а̄дайо, те сесасатта̄нам̣ гун̣ехи висит̣т̣ха̄ти гун̣ависит̣т̣хат̣т̣хенапи саббасаттуттамата̄йа агго. йе пана пуримака̄ самма̄самбуддха̄ саббасаттехи асама̄, техи саддхим̣ айамева рӯпака̄йагун̣ехи чева дхаммака̄йагун̣ехи ча самоти асамасамат̣т̣хенапи агго. татха̄ дуллабхапа̄тубха̄вато аччхарийамануссабха̄вато бахуджанахитасукха̄вахато адутийаасаха̄йа̄дибха̄вато ча бхагава̄ локе агготи вуччати. йатха̄ха –

‘‘екапуггаласса, бхиккхаве, па̄тубха̄во дуллабхо локасмим̣, катамасса екапуггаласса? татха̄гатасса арахато самма̄самбуддхасса.

‘‘екапуггало, бхиккхаве, локе уппаджджама̄но уппаджджати аччхарийамануссо.

‘‘екапуггало, бхиккхаве, локе уппаджджама̄но уппаджджати бахуджана…пе… самма̄самбуддхо.

‘‘екапуггало, бхиккхаве, локе уппаджджама̄но уппаджджати, адутийо асаха̄йо аппат̣имо аппат̣исамо аппат̣ибха̄го аппат̣ипуггало асамо асамасамо двипада̄нам̣ агго. катамо екапуггало? татха̄гато арахам̣ самма̄самбуддхо’’ти (а. ни. 1.170-172, 174).

дхаммасан̇гха̄пи ан̃н̃адхаммасан̇гхехи асадисат̣т̣хена висит̣т̣хагун̣ата̄йа дуллабхапа̄тубха̄ва̄дина̄ ча агга̄. татха̄ хи тесам̣ сва̄ккха̄тата̄дисуппат̣ипанната̄дигун̣ависесехи ан̃н̃адхаммасан̇гха̄ садиса̄ аппатаранихӣна̄ ва̄ наттхи, куто сет̣т̣ха̄. сайамева ча пана техи висит̣т̣хагун̣ата̄йа сет̣т̣ха̄. татха̄ дуллабхуппа̄дааччхарийабха̄вабахуджанахитасукха̄ваха̄ адутийаасаха̄йа̄дисабха̄ва̄ ча те. йадаггена хи бхагава̄ дуллабхапа̄тубха̄во, тадаггена дхаммасан̇гха̄пӣти. аччхарийа̄дибха̄вепи есева найо. евам̣ аггесу сет̣т̣хесу уттамесу паваресу гун̣ависит̣т̣хесу паса̄да̄ти аггаппаса̄да̄.

дутийасмим̣ пана аттхе йатха̄вуттесу аггесу буддха̄дӣсу уппаттийа̄ аггабхӯта̄ паса̄да̄ аггаппаса̄да̄. йе пана арийамаггена а̄гата̄ авеччаппаса̄да̄, те екантенева аггабхӯта̄ паса̄да̄ти аггаппаса̄да̄. йатха̄ха ‘‘идха, бхиккхаве, арийаса̄вако буддхе авеччаппаса̄дена саманна̄гато хотӣ’’тиа̄ди (сам̣. ни. 5.1027). аггавипа̄катта̄пи чете аггаппаса̄да̄. вуттан̃хи ‘‘агге кхо пана пасанна̄нам̣ агго випа̄ко’’ти.

йа̄вата̄ти йаттака̄. сатта̄ти па̄н̣ино. апада̄ти апа̄дака̄. двипада̄ти двипа̄дака̄. сесапададвайепи есева найо. ва̄-саддо самуччайаттхо, на викаппаттхо. йатха̄ ‘‘ануппанно ва̄ ка̄ма̄саво уппаджджати, уппанно ва̄ ка̄ма̄саво павад̣д̣хатӣ’’ти (ма. ни. 1.17) еттха ануппанно ча уппанно ча̄ти аттхо. йатха̄ ча ‘‘бхӯта̄нам̣ ва̄ сатта̄нам̣ т̣хитийа̄ самбхавесӣнам̣ ва̄ ануггаха̄йа̄’’ти (ма. ни. 1.402; сам̣. ни. 2.12) еттха бхӯта̄нан̃ча самбхавесӣнан̃ча̄ти аттхо. йатха̄ ча ‘‘аггито ва̄ удакато ва̄ митхубхедато ва̄’’ти (дӣ. ни. 2.152; уда̄. 76; маха̄ва. 286) еттха аггито ча удакато ча митхубхедато ча̄ти аттхо, евам̣ ‘‘апада̄ ва̄…пе… аггамаккха̄йатӣ’’ти еттха̄пи апада̄ ча двипада̄ ча̄ти сампин̣д̣анавасена аттхо дат̣т̣хаббо. тена вуттам̣ ‘‘ва̄-саддо самуччайаттхо, на викаппаттхо’’ти.

рӯпиноти рӯпаванто. на рӯпиноти арӯпино. сан̃н̃иноти сан̃н̃а̄ванто. на сан̃н̃иноти асан̃н̃ино. невасан̃н̃ина̄сан̃н̃ино на̄ма бхаваггапарийа̄панна̄. етта̄вата̄ ча ка̄мабхаво, рӯпабхаво, арӯпабхаво, екавока̄рабхаво, чатувока̄рабхаво, пан̃чавока̄рабхаво, сан̃н̃ӣбхаво, асан̃н̃ӣбхаво, невасан̃н̃ӣна̄сан̃н̃ӣбхавоти нававидхепи бхаве сатте анавасесато парийа̄дийитва̄ дассеси дхаммара̄джа̄. еттха хи рӯпиггахан̣ена ка̄мабхаво рӯпабхаво пан̃чавока̄рабхаво екавока̄рабхаво ча дассито, арӯпиггахан̣ена арӯпабхаво чатувока̄рабхаво ча дассито. сан̃н̃ӣбхава̄дайо пана сарӯпенева дассита̄. апада̄диггахан̣ена ка̄мабхавапан̃чавока̄рабхавасан̃н̃ӣбхава̄нам̣ екадесо дасситоти.

касма̄ панеттха йатха̄ адутийасутте ‘‘двипада̄нам̣ агго’’ти двипада̄нам̣ гахан̣амева акатва̄ апада̄диггахан̣ам̣ катанти? вуччате – адутийасутте та̄ва сет̣т̣хатаравасена двипадаггахан̣амева катам̣. имасмин̃хи локе сет̣т̣хо на̄ма уппаджджама̄но ападачатуппадабахуппадесу на уппаджджати, двипадесуйева уппаджджати. катаресу двипадесу? мануссесу чева девесу ча. мануссесу уппаджджама̄но сакалалокам̣ васе ваттетум̣ саматтхо буддхо хутва̄ уппаджджати. ан̇гуттарат̣т̣хакатха̄йам̣ пана ‘‘тисахассимаха̄сахассилокадха̄тум̣ васе ваттетум̣ саматтхо’’ти (а. ни. ат̣т̣ха. 1.1.174) вуттам̣. девесу уппаджджама̄но дасасахассилокадха̄тум̣ васе ваттанако маха̄брахма̄ хутва̄ уппаджджати, со тасса каппийака̄рако ва̄ а̄ра̄мико ва̄ сампаджджати. ити татопи сет̣т̣хатаравасенеса ‘‘двипада̄нам̣ агго’’ти таттха вутто, идха пана анавасесапарийа̄да̄навасена евам̣ вуттам̣. йа̄ваттака̄ хи сатта̄ аттабха̄вапарийа̄панна̄ апада̄ ва̄…пе… невасан̃н̃ӣна̄сан̃н̃ино ва̄, татха̄гато тесам̣ аггамаккха̄йатӣти. ниддха̄ран̣е четам̣ са̄мивачанам̣, мака̄ро падасандхикаро. агго аккха̄йатӣти падавибха̄го.

агго випа̄ко хотӣти агге самма̄самбуддхе пасанна̄нам̣ йо паса̄до, со агго сет̣т̣хо уттамо кот̣ибхӯто ва̄, тасма̄ тасса випа̄копи агго сет̣т̣хо уттамо кот̣ибхӯто ул̣а̄ратамо пан̣ӣтатамо хоти. со пана паса̄до дувидхо локийалокуттарабхедато. тесу локийасса та̄ва –

‘‘йе кечи буддхам̣ саран̣ам̣ гата̄се, на те гамиссанти апа̄йабхӯмим̣;

паха̄йа ма̄нусам̣ дехам̣, девака̄йам̣ парипӯрессанти. (дӣ. ни. 2.332; сам̣. ни. 1.37);

‘‘буддхоти киттайантасса, ка̄йе бхавати йа̄ пӣти;

варамева хи са̄ пӣти, касин̣енапи джамбудӣпасса.

‘‘сатам̣ хаттхӣ сатам̣ асса̄, сатам̣ ассатарӣ ратха̄;

сатам̣ кан̃н̃а̄сахасса̄ни, а̄муккаман̣икун̣д̣ала̄;

екасса падавӣтиха̄расса, калам̣ на̄ггханти сол̣асим̣’’. (сам̣. ни. 1.242; чӯл̣ава. 305);

‘‘са̄дху кхо, дева̄наминда, буддхам̣ саран̣агаманам̣ хоти, буддхам̣ саран̣агаманахету кхо, дева̄наминда, евамидхекачче сатта̄ ка̄йасса бхеда̄ парам̣ маран̣а̄ сугатим̣ саггам̣ локам̣ упападжджанти. те ан̃н̃е деве дасахи т̣ха̄нехи адхиган̣ханти – диббена а̄йуна̄, диббена ван̣н̣ена, диббена сукхена, диббена йасена, диббена а̄дхипатеййена, диббехи рӯпехи, диббехи саддехи, диббехи гандхехи, диббехи расехи, диббехи пхот̣т̣хаббехӣ’’ти (сам̣. ни. 4.341) –

евама̄дӣнам̣ суттапада̄нам̣ васена паса̄дасса пхалависесайого ведитаббо. тасма̄ со апа̄йадуккхавиниваттанена саддхим̣ сампаттибхавесу сукхавипа̄када̄йакоти дат̣т̣хаббо. локуттаро пана са̄ман̃н̃апхалавипа̄када̄йако ват̣т̣адуккхавиниваттако ча. саббопи ча̄йам̣ паса̄до парампара̄йа ват̣т̣адуккхам̣ виниваттетийева. вуттан̃хетам̣ –

‘‘йасмим̣, бхиккхаве, самайе арийаса̄вако аттано саддхам̣ ануссарати, невасса тасмим̣ самайе ра̄гапарийут̣т̣хитам̣ читтам̣ хоти, на досапарийут̣т̣хитам̣, на мохапарийут̣т̣хитам̣ читтам̣ хоти, уджугатамевасса тасмим̣ самайе читтам̣ хоти. уджугатачиттасса па̄моджджам̣ джа̄йати, памудитасса пӣти джа̄йати…пе… на̄парам̣ иттхатта̄йа̄ти паджа̄на̄тӣ’’ти (а. ни. 6.10; 26).

дхамма̄ти сабха̄вадхамма̄. сан̇кхата̄ти самечча самбхуййа паччайехи ката̄ти сан̇кхата̄, саппаччайадхамма̄. хетӯхи паччайехи ча на кехичи ката̄ти асан̇кхата̄, аппаччайанибба̄нам̣. сан̇кхата̄нам̣ пат̣ийогибха̄вена ‘‘асан̇кхата̄’’ти путхувачанам̣. вира̄го тесам̣ аггамаккха̄йатӣти тесам̣ сан̇кхата̄сан̇кхатадхамма̄нам̣ йо вира̄гасан̇кха̄то асан̇кхатадхаммо, со сабха̄венева сан̣хасукхумабха̄вато сантатарапан̣ӣтатарабха̄вато гамбхӣра̄дибха̄вато маданиммадана̄дибха̄вато ча аггам̣ сет̣т̣хам̣ уттамам̣ паваранти вуччати. йадиданти нипа̄то, йо айанти аттхо. маданиммаданотиа̄дӣни сабба̄ни нибба̄навевачана̄нийева. татха̄ хи там̣ а̄гамма ма̄намадапурисамада̄дико саббо мадо ниммадӣйати памаддӣйати, ка̄мапипа̄са̄дика̄ сабба̄ пипа̄са̄ винӣйати, ка̄ма̄лайа̄дика̄ саббепи а̄лайа̄ самуггха̄тӣйанти, саббепи каммават̣т̣акилесават̣т̣авипа̄кават̣т̣а̄ упаччхиджджанти, ат̣т̣хасатабхеда̄ сабба̄пи тан̣ха̄ кхӣйати, саббепи килеса̄ вираджджанти, саббам̣ дуккхам̣ нируджджхати, тасма̄ маданиммадано…пе… ниродхоти вуччати. йа̄ панеса̄ тан̣ха̄ бхавена бхавам̣, пхалена каммам̣ винати сам̣сиббатӣти катва̄ ва̄нанти вуччати. там̣ ва̄нам̣ еттха наттхи, етасмим̣ ва̄ адхигате арийапуггаласса на хотӣти нибба̄нам̣.

агго випа̄ко хотӣти еттха̄пи –

‘‘йе кечи дхаммам̣ саран̣ам̣ гата̄се…пе…. (дӣ. ни. 2.332; сам̣. ни. 1.37);

‘‘дхаммоти киттайантасса, ка̄йе бхавати йа̄ пӣти…пе….

‘‘са̄дху кхо, дева̄наминда, дхаммам̣ саран̣агаманам̣ хоти. дхаммам̣ саран̣агаманахету кхо, дева̄наминда, евамидхекачче…пе… диббехи пхот̣т̣хаббехӣ’’ти (сам̣. ни. 4.341) –

евама̄дӣнам̣ суттапада̄нам̣ васена дхамме паса̄дасса пхалависесайого ведитаббо. еваметтха асан̇кхатадхаммавасенева аггабха̄во а̄гато, саббасан̇кхатаниссаран̣адассанаттхам̣ арийамаггавасенапи айаматтхо лаббхатева. вуттан̃хетам̣ –

‘‘йа̄вата̄, бхиккхаве, дхамма̄ сан̇кхата̄, арийо ат̣т̣хан̇гико магго тесам̣ аггамаккха̄йатӣ’’ти (а. ни. 4.34).

‘‘магга̄нат̣т̣хан̇гико сет̣т̣хо’’ти ча. (дха. па. 273).

сан̇гха̄ ва̄ ган̣а̄ ва̄ти джанасамӯхасан̇кха̄та̄ йа̄вата̄ локе сан̇гха̄ ва̄ ган̣а̄ ва̄. татха̄гатаса̄вакасан̇гхоти ат̣т̣хаарийапуггаласамӯхасан̇кха̄то дит̣т̣хисӣласа̄ман̃н̃ена сам̣хато татха̄гатасса са̄вакасан̇гхо. тесам̣ аггамаккха̄йатӣти аттано сӣласама̄дхипан̃н̃а̄вимуттиа̄дигун̣ависесена тесам̣ сан̇гха̄нам̣ агго сет̣т̣хо уттамо павароти вуччати. йадиданти йа̄ни има̄ни. чатта̄ри пурисайуга̄нӣти йугал̣авасена пат̣хамамаггат̣т̣хо пат̣хамапхалат̣т̣хоти идамекам̣ йугал̣ам̣, йа̄ва чатуттхамаггат̣т̣хо чатуттхапхалат̣т̣хоти идамекам̣ йугал̣анти евам̣ чатта̄ри пурисайуга̄ни. ат̣т̣ха пурисапуггала̄ти пурисапуггалавасена еко пат̣хамамаггат̣т̣хо еко пат̣хамапхалат̣т̣хоти имина̄ найена ат̣т̣ха пурисапуггала̄. еттха ча пурисоти ва̄ пуггалоти ва̄ екаттха̄ни ета̄ни пада̄ни, венеййавасена паневам̣ вуттам̣. еса бхагавато са̄вакасан̇гхоти йа̄нима̄ни йугавасена чатта̄ри пурисайуга̄ни, па̄т̣еккато ат̣т̣ха пурисапуггала̄, еса бхагавато са̄вакасан̇гхо.

а̄хунеййотиа̄дӣсу а̄нетва̄ хунитаббанти а̄хунам̣, дӯратопи а̄гантва̄ сӣлавантесу да̄таббанти аттхо. чатуннам̣ паччайа̄наметам̣ адхивачанам̣. махаппхалабха̄вакаран̣ато там̣ а̄хунам̣ пат̣иггахетум̣ йуттоти а̄хунеййо. атха ва̄ дӯратопи а̄гантва̄ саббам̣ са̄патеййампи еттха хунитаббам̣, сакка̄дӣнампи а̄хаванам̣ арахатӣти ва̄ а̄хаванӣйо. йо ча̄йам̣ бра̄хман̣а̄нам̣ а̄хаванӣйо на̄ма агги, йаттха хутам̣ махаппхаланти тесам̣ ладдхи, со че хутасса махаппхалата̄йа а̄хаванӣйо, сан̇гхова а̄хаванӣйо. сан̇гхе хутан̃хи махаппхалам̣ хоти. йатха̄ха –

‘‘йо ча вассасатам̣ джанту, аггим̣ паричаре ване;

екан̃ча бха̄витатта̄нам̣, мухуттамапи пӯджайе;

са̄ ева пӯджана̄ сеййо, йан̃че вассасатам̣ хута’’нти. (дха. па. 107);

тайидам̣ ника̄йантаре ‘‘а̄хаванӣйо’’ти падам̣ идха ‘‘а̄хунеййо’’ти имина̄ падена аттхато екам̣, бйан̃джанато пана кин̃чиматтамева на̄нам̣, тасма̄ еваматтхаван̣н̣ана̄ ката̄.

па̄хунеййоти еттха пана па̄хунам̣ вуччати диса̄видисато а̄гата̄нам̣ пийамана̄па̄нам̣ н̃а̄тимитта̄нам̣ аттха̄йа сакка̄рена пат̣ийаттам̣ а̄гантукада̄нам̣, тампи т̣хапетва̄ те татха̄рӯпе па̄хунаке сан̇гхассева да̄тум̣ йуттам̣. татха̄ хеса екабуддхантарепи диссати аббокин̣н̣ан̃ча. айам̣ панеттха падаттхо – ‘‘пийамана̄паттакарехи дхаммехи саманна̄гато’’ти евам̣ па̄хунамасса да̄тум̣ йуттам̣, па̄хунан̃ча пат̣иггахетум̣ йуттоти па̄хунеййо. йесам̣ пана па̄хаванӣйоти па̄л̣и, тесам̣ йасма̄ сан̇гхо пуббака̄рам̣ арахати, тасма̄ сан̇гхо саббапат̣хамам̣ а̄нетва̄ еттха хунитаббанти па̄хаванӣйо, саббаппака̄рена ва̄ а̄хаванам̣ арахатӣти па̄хаванӣйо. сва̄йамидха тенева аттхена па̄хунеййоти вуччати.

‘‘даккхин̣а̄’’ти паралокам̣ саддахитва̄ да̄таббада̄нам̣, там̣ даккхин̣ам̣ арахати даккхин̣а̄йа ва̄ хито махаппхалабха̄вакаран̣ена висодханатоти даккхин̣еййо. убхо хаттхе сираси патит̣т̣хапетва̄ саббалокена карийама̄нам̣ ан̃джаликаммам̣ арахатӣти ан̃джаликаран̣ӣйо. ануттарам̣ пун̃н̃аккхеттам̣ локасса̄ти саббалокасса асадисам̣ пун̃н̃авирӯханат̣т̣ха̄нам̣. йатха̄ хи раттаса̄лӣнам̣ ва̄ йава̄нам̣ ва̄ вирӯханат̣т̣ха̄нам̣ ‘‘раттаса̄ликкхеттам̣ йаваккхетта’’нти вуччати, евам̣ сан̇гхо садевакасса локасса пун̃н̃авирӯханат̣т̣ха̄нам̣. сан̇гхам̣ нисса̄йа хи локасса на̄наппака̄рахитасукханиббаттака̄ни пун̃н̃а̄ни вирӯханти, тасма̄ сан̇гхо ануттарам̣ пун̃н̃аккхеттам̣ локасса. идха̄пи –

‘‘йе кечи сан̇гхам̣ саран̣ам̣ гата̄се…пе…. (дӣ. ни. 2.332; сам̣. ни. 1.37);

‘‘сан̇гхоти киттайантасса, ка̄йе бхавати йа̄ пӣти…пе…’’.

‘‘са̄дху кхо, дева̄наминда, сан̇гхам̣ саран̣агаманам̣ хоти, сан̇гхам̣ саран̣агаманахету кхо дева̄наминда…пе… диббехи пхот̣т̣хаббехӣ’’ти (сам̣. ни. 4.341) –

а̄дӣнам̣ суттапада̄нам̣ васена сан̇гхе паса̄дасса пхалависесайого, тенасса аггата̄ аггавипа̄ката̄ ча ведитабба̄. татха̄ ануттарийапат̣ила̄бхо саттамабхава̄дито пат̣т̣ха̄йа ват̣т̣адуккхасамуччхедо ануттарасукха̄дхигамоти евама̄диул̣а̄рапхаланиппха̄данавасена аггавипа̄ката̄ ведитабба̄.

га̄тха̄су аггатоти агге ратанаттайе, аггабха̄вато ва̄ пасанна̄нам̣. аггам̣ дхамманти аггасабха̄вам̣ буддхасубуддхатам̣ дхаммасудхамматам̣ сан̇гхасуппат̣ипаттим̣ ратанаттайасса анан̃н̃аса̄дха̄ран̣ам̣ уттамасабха̄вам̣, дасабала̄дисва̄ккха̄тата̄дисуппат̣ипанната̄дигун̣асабха̄вам̣ ва̄ виджа̄натам̣ виджа̄нанта̄нам̣. евам̣ са̄дха̄ран̣ато аггаппаса̄даваттхум̣ дассетва̄ ида̄ни аса̄дха̄ран̣ато там̣ вибха̄гена дассетум̣ ‘‘агге буддхе’’тиа̄ди вуттам̣. таттха пасанна̄нанти авеччаппаса̄дена итараппаса̄дена ча пасанна̄нам̣ адхимутта̄нам̣. вира̄гӯпасамети вира̄ге упасаме ча, саббасса ра̄гасса саббесам̣ килеса̄нам̣ аччантавира̄гахетубхӯте аччантаупасамахетубхӯте ча̄ти аттхо. сукхети ват̣т̣адуккхаккхайабха̄вена сан̇кха̄рӯпасамасукхабха̄вена ча сукхе.

аггасмим̣ да̄нам̣ дадатанти агге ратанаттайе да̄нам̣ дента̄нам̣ деййадхаммам̣ париччаджанта̄нам̣. таттха дхарама̄нам̣ бхагавантам̣ чатӯхи паччайехи упат̣т̣хаханта̄ пӯджента̄ саккаронта̄ париниббутан̃ча бхагавантам̣ уддисса дха̄тучетийа̄дике упат̣т̣хаханта̄ пӯджента̄ саккаронта̄ буддхе да̄нам̣ даданти на̄ма. ‘‘дхаммам̣ пӯджесса̄ма̄’’ти дхаммадхаре пуггале чатӯхи паччайехи упат̣т̣хаханта̄ пӯджента̄ саккаронта̄ дхамман̃ча чират̣т̣хитикам̣ каронта̄ дхамме да̄нам̣ даданти на̄ма. татха̄ арийасан̇гхам̣ чатӯхи паччайехи упат̣т̣хаханта̄ пӯджента̄ саккаронта̄ там̣ уддисса итарасмимпи татха̄ пат̣ипаджджанта̄ сан̇гхе да̄нам̣ даданти на̄ма. аггам̣ пун̃н̃ам̣ павад̣д̣хатӣти евам̣ ратанаттайе пасаннена четаса̄ ул̣а̄рам̣ паричча̄гам̣ ул̣а̄ран̃ча пӯджа̄сакка̄рам̣ паваттента̄нам̣ дивасе дивасе аггам̣ ул̣а̄рам̣ кусалам̣ упачӣйати. ида̄ни тасса пун̃н̃асса аггавипа̄ката̄йа аггабха̄вам̣ дассетум̣ ‘‘аггам̣ а̄йӯ’’тиа̄ди вуттам̣. таттха аггам̣ а̄йӯти диббам̣ ва̄ ма̄нусам̣ ва̄ аггам̣ ул̣а̄ратамам̣ а̄йу. павад̣д̣хатӣти упарӯпари брӯхати. ван̣н̣оти рӯпасампада̄. йасоти парива̄расампада̄. киттӣти тхутигхосо. сукханти ка̄йикам̣ четасикан̃ча сукхам̣. баланти ка̄йабалам̣ н̃а̄н̣абалан̃ча.

аггасса да̄та̄ти аггасса ратанаттайасса да̄та̄, атха ва̄ аггасса деййадхаммасса да̄нам̣ ул̣а̄рам̣ катва̄ таттха пун̃н̃ам̣ паваттета̄. аггадхаммасама̄хитоти аггена паса̄дадхаммена да̄на̄дидхаммена ча сама̄хито саманна̄гато ачалаппаса̄дайутто, тасса ва̄ випа̄кабхӯтехи бахуджанасса пийамана̄пата̄дидхаммехи йутто. аггаппатто памодатӣти йаттха йаттха саттаника̄йе уппанно, таттха таттха аггабха̄вам̣ сет̣т̣хабха̄вам̣ адхигато, аггабха̄вам̣ ва̄ локуттарамаггапхалам̣ адхигато памодати абхирамати паритуссатӣти.

пат̣хамасуттаван̣н̣ана̄ нит̣т̣хита̄.

2. джӣвикасуттаван̣н̣ана̄

91. дутийам̣ ат̣т̣хуппаттивасена деситам̣. екасмин̃хи самайе бхагавати капилаваттхусмим̣ нигродха̄ра̄ме вихаранте бхиккхӯ а̄гантукабхиккхӯнам̣ сена̄сана̄ни пан̃н̃а̄пента̄ паттачӣвара̄ни пат̣иса̄мента̄ са̄ман̣ера̄ ча ла̄бхабха̄джанӣйат̣т̣ха̄не сампаттасампатта̄нам̣ ла̄бхам̣ ган̣ханта̄ учча̄садда̄ маха̄садда̄ ахесум̣. там̣ сутва̄ бхагава̄ бхиккхӯ пан̣а̄меси. те кира саббева нава̄ адхуна̄гата̄ имам̣ дхаммавинайам̣. там̣ н̃атва̄ маха̄брахма̄ а̄гантва̄ ‘‘абхинандату, бханте, бхагава̄ бхиккхусан̇гха’’нти (ма. ни. 2.158) тесам̣ пан̣а̄митабхиккхӯнам̣ анугган̣ханам̣ йа̄чи. бхагава̄ тасса ока̄сам̣ ака̄си. атха маха̄брахма̄ ‘‘ката̄вака̄со кхомхи бхагавата̄’’ти бхагавантам̣ абхива̄детва̄ падаккхин̣ам̣ катва̄ пакка̄ми. атха бхагава̄ ‘‘бхиккхусан̇гхо а̄гаччхатӯ’’ти а̄нандаттхерасса а̄ка̄рам̣ дассеси. атха те бхиккхӯ а̄нандаттхерена паккосита̄ бхагавантам̣ упасан̇камитва̄ са̄раджджама̄нарӯпа̄ екамантам̣ нисӣдим̣су. бхагава̄ тесам̣ саппа̄йадесанам̣ вӣмам̣санто ‘‘име а̄мисахету пан̣а̄мита̄, пин̣д̣ийа̄лопадхаммадесана̄ несам̣ саппа̄йа̄’’ти чинтетва̄ ‘‘антамидам̣, бхиккхаве’’ти имам̣ десанам̣ десеси.

татра̄йам̣ антасаддо ‘‘санти, бхиккхаве, еке саман̣абра̄хман̣а̄ пуббантакаппика̄ пуббанта̄нудит̣т̣хино’’тиа̄дӣсу (дӣ. ни. 1.29) кот̣т̣ха̄се а̄гато. ‘‘антамака̄си дуккхасса, антава̄ айам̣ локо париват̣умо’’тиа̄дӣсу (дӣ. ни. 1.55) париччхеде. ‘‘харитантам̣ ва̄ патхантам̣ ва̄ селантам̣ ва̄’’тиа̄дӣсу (ма. ни. 1.304) марийа̄да̄йам̣. ‘‘антам̣ антагун̣а’’нтиа̄дӣсу (дӣ. ни. 2.377; кху. па̄. 3.дваттим̣са̄ка̄ра) сарӣра̄вайаве ‘‘чаранти локе парива̄рачханна̄, анто асуддха̄ бахи собхама̄на̄’’тиа̄дӣсу (сам̣. ни. 1.122; маха̄ни. 191) читте. ‘‘аппекачча̄ни уппала̄ни ва̄ падума̄ни ва̄ пун̣д̣арӣка̄ни ва̄ удаке джа̄та̄ни удаке сам̣вад̣д̣ха̄ни удака̄нуггата̄ни анто нимуггапосӣнӣ’’тиа̄дӣсу (дӣ. ни. 2.69; сам̣. ни. 1.172; маха̄ва. 9) аббхантаре.

‘‘мига̄нам̣ кот̣т̣хуко анто, паккхӣнам̣ пана ва̄йасо;

еран̣д̣о анто руккха̄нам̣, тайо анта̄ сама̄гата̄’’ти. (джа̄. 1.3.135) –

а̄дӣсу ла̄маке. идха̄пи ла̄маке ева дат̣т̣хаббо. тасма̄ антамидам̣ бхиккхаве джӣвика̄нанти бхиккхаве идам̣ джӣвика̄нам̣ антам̣ паччхимам̣ ла̄макам̣, саббанихӣнам̣ джӣвитанти аттхо. йадидам̣ пин̣д̣олйанти йам̣ идам̣ пин̣д̣апарийесанена бхиккха̄чарийа̄йа джӣвикам̣ каппентасса джӣвитам̣. айам̣ панеттха падаттхо – пин̣д̣а̄йа улатӣти пин̣д̣оло, тасса каммам̣ пин̣д̣олйам̣, пин̣д̣апарийесанена джӣвика̄ти аттхо.

абхиса̄поти аккосо. купита̄ хи манусса̄ аттано паччаттхикам̣ ‘‘пилотикакхан̣д̣ам̣ нива̄сетва̄ капа̄лахаттхо пин̣д̣ам̣ парийесама̄но чареййа̄сӣ’’ти аккосанти. атха ва̄ ‘‘ким̣ туйхам̣ ака̄таббам̣ аттхи, йо твам̣ евам̣ балавӣрийӯпапаннопи хироттаппам̣ паха̄йа капан̣о пин̣д̣оло вичараси паттапа̄н̣ӣ’’ти евампи аккосантийева. тан̃ча кхо етанти там̣ етам̣ абхисапампи сама̄нам̣ пин̣д̣олйам̣. кулапутта̄ упенти аттхавасика̄ти мама са̄сане джа̄тикулапутта̄ ча а̄ча̄ракулапутта̄ ча аттхавасика̄ ка̄ран̣авасика̄ хутва̄ ка̄ран̣авасам̣ пат̣ичча упенти упагаччханти.

ра̄джа̄бхинӣта̄тиа̄дӣсу йе ран̃н̃о сантакам̣ кха̄дитва̄ ран̃н̃а̄ бандхана̄га̄ре бандха̄пита̄ пала̄йитва̄ паббаджанти, те ран̃н̃а̄ бандханам̣ абхинӣтатта̄ ра̄джа̄бхинӣта̄ на̄ма. йе пана чорехи ат̣авийам̣ гахетва̄ екаччесу ма̄рийама̄несу екачче ‘‘майам̣ са̄ми тумхехи виссат̣т̣ха̄ гехам̣ анаджджха̄васитва̄ паббаджисса̄ма, таттха таттха йам̣ йам̣ буддхапӯджа̄дипун̃н̃ам̣ карисса̄ма, тато тато тумха̄кам̣ паттим̣ дасса̄ма̄’’ти техи виссат̣т̣ха̄ паббаджанти, те чора̄бхинӣта̄ на̄ма чорехи ма̄ретаббатам̣ абхинӣтатта̄. йе пана ин̣ам̣ гахетва̄ пат̣ида̄тум̣ асакконта̄ пала̄йитва̄ паббаджанти, те ин̣ат̣т̣а̄ на̄ма. тан̃ча кхо етам̣ пин̣д̣олйам̣ кулапутта̄ мама са̄сане нева ра̄джа̄бхинӣта̄…пе… на а̄джӣвика̄паката̄ упенти, апича кхо ‘‘отин̣н̣амха̄ джа̄тийа̄…пе… пан̃н̃а̄йетха̄’’ти упентӣти падасамбандхо.

таттха отин̣н̣амха̄ти отин̣н̣а̄ амха̄. джа̄тийа̄тиа̄дӣсу тамхи тамхи саттаника̄йе кхандха̄нам̣ пат̣хама̄бхиниббатти джа̄ти, парипа̄ко джара̄, бхедо маран̣ам̣. н̃а̄тирогабхогасӣладит̣т̣хибйасанехи пхут̣т̣хасса санта̄по анто ниджджха̄нам̣ соко, техи пхут̣т̣хасса вачӣвиппала̄по паридево. анит̣т̣хапхот̣т̣хаббапат̣ихатака̄йасса ка̄йапӣл̣анам̣ дуккхам̣, а̄гха̄таваттхӯсу упахатачиттасса четопӣл̣анам̣ доманассам̣. н̃а̄тибйасана̄дӣхи ева пхут̣т̣хасса паридевенапи адхива̄сетум̣ асаматтхасса читтасанта̄пасамут̣т̣хито бхусо а̄йа̄со упа̄йа̄со. етехи джа̄тиа̄дӣхи отин̣н̣а̄ дуккхотин̣н̣а̄, техи джа̄тиа̄дидуккхехи анто анупавит̣т̣ха̄. дуккхапарета̄ти техи дуккхадуккхаваттхӯхи абхибхӯта̄. джа̄тиа̄дайо хи дуккхасса ваттхубха̄вато дуккха̄, дуккхабха̄вато ча сокапаридевадуккхадоманассупа̄йа̄са̄ дуккха̄ти. аппева на̄ма…пе… пан̃н̃а̄йетха̄ти имасса сакаласса ват̣т̣адуккхара̄сисса париччхедакаран̣ам̣ оса̄накирийа̄ апи на̄ма пан̃н̃а̄йеййа.

со ча хоти абхиджджха̄лӯти идам̣ йо кулапутто ‘‘дуккхассантам̣ карисса̄мӣ’’ти пуббе читтам̣ уппа̄детва̄ паббаджито апарабха̄ге там̣ паббаджджам̣ татха̄рӯпам̣ ка̄тум̣ на саккоти, там̣ дассетум̣ вуттам̣. таттха абхиджджха̄лӯти парабхан̣д̣а̄нам̣ абхиджджха̄йита̄. тиббаса̄ра̄готи балавара̄го. бйа̄панначиттоти бйа̄па̄дена пӯтибхӯтатта̄ випанначитто. падут̣т̣хаманасан̇каппоти тикхин̣асин̇го вийа чан̣д̣агон̣о паресам̣ упагха̄тавасена дут̣т̣хачитто. мут̣т̣хассатӣти бхаттаниккхиттака̄ко вийа, мам̣саниккхиттасунакхо вийа ча нат̣т̣хассати, идха катам̣ еттха на сарати. асампаджа̄ноти ниппан̃н̃о кхандха̄дипариччхедарахито. асама̄хитоти чан̣д̣асоте баддхана̄ва̄ вийа асан̣т̣хито. виббхантачиттоти пантха̄рул̣хамиго вийа бхантамано. па̄катиндрийоти йатха̄ гихӣ сам̣вара̄бха̄вена париггахапариджане олокенти асам̣вутиндрийа̄, евам̣ асам̣вутиндрийо хоти.

чхава̄ла̄танти чхава̄нам̣ дад̣д̣хат̣т̣ха̄не ала̄там̣. убхатопадиттам̣ маджджхе гӯтхагатанти пама̄н̣ена ат̣т̣хан̇гуламаттам̣ убхато двӣсу кот̣ӣсу а̄диттам̣ маджджхе гӯтхамаккхитам̣. нева га̄мети саче хи там̣ йуганан̇галагопа̄насипаккхапа̄сака̄дӣнам̣ аттха̄йа упанетум̣ сакка̄ асса га̄ме кат̣т̣хаттхам̣ пхареййа. саче кхеттакут̣ийа̄ кат̣т̣хаттхараман̃чака̄дӣнам̣ аттха̄йа упанетум̣ сакка̄ асса, аран̃н̃е кат̣т̣хаттхам̣ пхареййа. йасма̄ пана убхайаттха̄пи на сакка̄, тасма̄ евам̣ вуттам̣. татхӯпама̄ханти татхӯпамам̣ чхава̄ла̄тасадисам̣ ахам̣ имам̣ йатха̄вуттапуггалам̣ вада̄ми. гихибхога̄ ча парихӣноти йо ага̄ре васантехи гихӣхи да̄йадждже бха̄джийама̄не ан̃н̃атха̄ ча бхого ладдхаббо асса, тато ча парихӣно. са̄ман̃н̃аттхан̃ча̄ти а̄чарийупаджджха̄йа̄нам̣ ова̄де т̣хатва̄ парийаттипат̣иведхавасена паттаббам̣ са̄ман̃н̃аттхан̃ча на парипӯрети. имам̣ пана упамам̣ саттха̄ на дуссӣласса васена а̄хари, парисуддхасӣласса пана аласасса абхиджджха̄дӣхи досехи дӯситачиттасса пуггаласса васена а̄харӣти ведитаббам̣.

га̄тха̄су гихибхога̄ти ка̄масукхасамбхогато. парихӣноти джӣно. са̄ман̃н̃аттханти пат̣иведхаба̄хусаччан̃чева парийаттиба̄хусаччан̃ча. та̄дисо хи асутам̣ сотум̣ сутам̣ парийода̄петум̣ на саккоти аласабха̄вато. дут̣т̣ху бхаготи дуббхаго, алаккхико ка̄л̣акан̣н̣ипурисо. паридхам̣сама̄ноти винассама̄но. пакиретӣти викирети виддхам̣сети. саббаметам̣ бха̄вино са̄ман̃н̃аттхасса ануппа̄данамева сандха̄йа вуттам̣. чхава̄ла̄там̣ва нассатӣти со та̄дисо пуггало йатха̄вуттам̣ чхава̄ла̄там̣ вийа кассачи анупайуджджама̄но ева нассати убхато парибхат̣т̣хабха̄вато. евам̣ ‘‘ка̄йава̄ча̄хи акатавӣтиккамопи читтам̣ ависодхенто нассати, пагева катавӣтиккамо дуссӣло’’ти тасса апа̄йадуккхабха̄гибха̄вадассанена дуссӣле а̄дӣнавам̣ дассетва̄ тато сатте вивечетука̄мо ‘‘ка̄са̄вакан̣т̣ха̄’’тиа̄дина̄ га̄тха̄двайама̄ха. тассаттхо хет̣т̣ха̄ вутто ева.

дутийасуттаван̣н̣ана̄ нит̣т̣хита̄.

3. сан̇гха̄т̣икан̣н̣асуттаван̣н̣ана̄

92. татийе сан̇гха̄т̣икан̣н̣ети чӣваракот̣ийам̣. гахетва̄ти пара̄маситва̄. анубандхо асса̄ти анугато бхавеййа. идам̣ вуттам̣ хоти – ‘‘бхиккхаве, идхекаччо бхиккху аттано хаттхена майа̄ па̄рутасса сугатамаха̄чӣварасса кан̣н̣е пара̄масанто вийа мам̣ анугаччхеййа, евам̣ майхам̣ а̄саннатаро хутва̄ вихареййа̄’’ти. па̄де па̄дам̣ никкхипантоти гаччхантасса мама па̄де па̄дам̣ никкхиттат̣т̣ха̄не па̄дуддха̄ран̣а̄нантарам̣ аттано па̄дам̣ никкхипанто. убхайена̄пи ‘‘т̣ха̄нагамана̄дӣсу авиджаханто саббака̄лам̣ майхам̣ самӣпе ева вихареййа чепӣ’’ти дассети. со а̄рака̄ва майхам̣, ахан̃ча тасса̄ти со бхиккху майа̄ вуттам̣ пат̣ипадам̣ апӯренто мама дӯрейева, ахан̃ча тасса дӯрейева. етена мам̣сачаккхуна̄ татха̄гатадассанам̣ рӯпака̄йасамодха̄нан̃ча ака̄ран̣ам̣, н̃а̄н̣ачаккхуна̄ва дассанам̣ дхаммака̄йасамодха̄намева ча пама̄н̣анти дассети. тенева̄ха ‘‘дхамман̃хи со, бхиккхаве, бхиккху на пассати, дхаммам̣ апассанто на мам̣ пассатӣ’’ти. таттха дхаммо на̄ма нававидхо локуттарадхаммо. со ча абхиджджха̄дӣхи дӯситачиттена на сакка̄ пасситум̣, тасма̄ дхаммасса адассанато дхаммака̄йан̃ча на пассатӣти. татха̄ хи вуттам̣ –

‘‘ким̣ те, ваккали, имина̄ пӯтика̄йена дит̣т̣хена? йо кхо, ваккали, дхаммам̣ пассати со мам̣ пассати; йо мам̣ пассати, со дхаммам̣ пассатӣ’’ти (сам̣. ни. 3.87).

‘‘дхаммабхӯто брахмабхӯто’’ти (ма. ни. 1.203; пат̣и. ма. 3.5) ча.

‘‘дхаммака̄йо итипи, брахмака̄йо итипӣ’’ти (дӣ. ни. 3.118) ча а̄ди.

йоджанасатети йоджанасате падесе, йоджанасатаматтхакети аттхо. сесам̣ вуттавипарийа̄йена ведитаббам̣. арийамагга̄дхигамавасена часса анабхиджджха̄луа̄дибха̄во дат̣т̣хаббо.

га̄тха̄су махиччхоти ка̄месу тиббаса̄ра̄гата̄йа маха̄иччхо. вигха̄тава̄ти падут̣т̣хаманасан̇каппата̄йа саттесу а̄гха̄тавасена махиччхата̄йа иччхита̄ла̄бхена ча вигха̄тава̄. еджа̄нуготи еджа̄сан̇кха̄та̄йа тан̣ха̄йа да̄со вийа хутва̄ там̣ анугаччханто. ра̄га̄дикилесапарил̣а̄ха̄бхибхавена аниббуто. рӯпа̄дивисайа̄нам̣ абхикан̇кханена гиддхо. пасса йа̄ван̃ча а̄рака̄ти анеджасса ниббутасса вӣтагедхасса самма̄самбуддхасса ока̄савасена самӣпепи сама̄но махиччхо вигха̄тава̄ еджа̄нуго аниббуто гиддхо ба̄лапутхуджджано дхаммасабха̄вато йаттакам̣ дӯре, тасса со дӯрабха̄во пасса, ваттумпи на сукаранти аттхо. вуттан̃хетам̣ –

‘‘набхан̃ча дӯре патхавӣ ча дӯре,

па̄рам̣ самуддасса татха̄ху дӯре;

тато хаве дӯратарам̣ ваданти,

сатан̃ча дхаммо асатан̃ча ра̄джа̄’’ти. (а. ни. 4.47; джа̄. 2.21.414);

дхаммамабхин̃н̃а̄йа̄ти чатусаччадхаммам̣ абхин̃н̃а̄йа ан̃н̃а̄йа н̃а̄татӣран̣апарин̃н̃а̄хи йатха̄рахам̣ пуббабха̄ге джа̄нитва̄. дхаммаман̃н̃а̄йа̄ти тамева дхаммам̣ апарабха̄ге магган̃а̄н̣ена парин̃н̃а̄дивасена йатха̄марийа̄дам̣ джа̄нитва̄. пан̣д̣итоти пат̣иведхаба̄хусаччена пан̣д̣ито. рахадова нива̄те ча̄ти нива̄тат̣т̣ха̄не рахадо вийа анеджо килесачаланарахито упасаммати, йатха̄ со рахадо нива̄тат̣т̣ха̄не ва̄тена анаббха̄хато саннисиннова хоти, евам̣ айампи саббатха̄пи пат̣иппассаддхакилесо килесачаланарахито арахаттапхаласама̄дхина̄ вӯпасаммати, саббака̄лам̣ упасантасабха̄вова хоти. анеджоти со евам̣ анеджа̄дисабха̄во араха̄ анеджа̄дисабха̄васса самма̄самбуддхасса ока̄сато дӯрепи сама̄но дхаммасабха̄вато адӯре сантике ева̄ти.

татийасуттаван̣н̣ана̄ нит̣т̣хита̄.

4. аггисуттаван̣н̣ана̄

93. чатуттхе анудаханат̣т̣хена агги, ра̄го ева агги ра̄гагги. ра̄го хи уппаджджама̄но сатте анудахати джха̄пети, тасма̄ ‘‘аггӣ’’ти вуччати. итаресупи двӣсу есева найо. таттха йатха̄ агги йадева индханам̣ нисса̄йа уппаджджати, там̣ нидахати, маха̄парил̣а̄хо ча хоти, евамимепи ра̄га̄дайо йасмим̣ санта̄не сайам̣ уппанна̄, там̣ нидаханти, маха̄парил̣а̄ха̄ ча хонти дуннибба̄пайа̄. тесу ра̄гапарил̣а̄хена сантаттахадайа̄нам̣ иччхита̄ла̄бхадуккхена маран̣аппатта̄нам̣ сатта̄нам̣ пама̄н̣ам̣ наттхи. айам̣ та̄ва ра̄гасса анудаханата̄. досасса пана анудаханата̄йа висесато манопадосика̄ дева̄, мохасса анудаханата̄йа кхид̣д̣а̄падосика̄ дева̄ ча нидассанам̣. мохавасена хи тесам̣ сатисаммосо хоти, тасма̄ кхид̣д̣а̄васена а̄ха̄равелам̣ ативаттента̄ ка̄лам̣ каронти. айам̣ та̄ва ра̄га̄дӣнам̣ дит̣т̣хадхаммико анудаханабха̄во. сампара̄йико пана нирайа̄дӣсу ниббатта̄панавасена гхоратаро дурадхива̄со ча. айан̃ча аттхо а̄диттапарийа̄йена вибха̄ветаббо.

га̄тха̄су ка̄месу муччхитети ваттхука̄месу па̄табйата̄васена муччхам̣ ба̄лйам̣ пама̄дам̣ миччха̄ча̄рам̣ а̄панне. бйа̄паннети бйа̄панначитте дахатӣти самбандхо. наре па̄н̣а̄типа̄тиноти идам̣ досаггисса. арийадхамме аковидети йе кхандха̄йатана̄дӣсу саббена саббам̣ уггахапарипуччха̄йа манасика̄рарахита̄ арийадхаммасса акусала̄, те саммохена абхибхӯта̄ висесена саммӯл̣ха̄ на̄ма̄ти вутта̄. ете аггӣ аджа̄нанта̄ти ‘‘ете ра̄гаггиа̄дайо идха чева сампара̄йе ча анудахантӣ’’ти аджа̄нанта̄ парин̃н̃а̄бхисамайавасена паха̄на̄бхисамайавасена ча аппат̣ивиджджханта̄. сакка̄йа̄бхирата̄ти сакка̄йе упа̄да̄наккхандхапан̃чаке тан̣ха̄дит̣т̣хима̄нанандана̄бхирата̄. вад̣д̣хайантӣти пунаппунам̣ уппаджджанена вад̣д̣хайанти а̄чинанти. нирайанти ат̣т̣хавидхам̣ маха̄нирайам̣, сол̣асавидхам̣ уссаданирайанти саббампи нирайам̣. тираччха̄нан̃ча йонийоти тираччха̄найонийо ча. асуранти асурака̄йам̣ петтивисайан̃ча вад̣д̣хайантӣти самбандхо.

етта̄вата̄ ра̄гаггиа̄дӣнам̣ идха чева сампара̄йе ча анудаханабха̄вадассанамукхена ват̣т̣ам̣ дассетва̄ ида̄ни несам̣ нибба̄панена виват̣т̣ам̣ дассетум̣ ‘‘йе ча раттиндива̄’’тиа̄ди вуттам̣. таттха йутта̄ти бха̄вана̄нуйогавасена йутта̄. каттха? самма̄самбуддхаса̄сане. тена ан̃н̃аса̄сане ра̄гаггиа̄дӣнам̣ нибба̄пана̄бха̄вам̣ дассети. татха̄ хи анан̃н̃аса̄дха̄ран̣ам̣ тесам̣ нибба̄панавидхим̣ асубхакаммат̣т̣ха̄нам̣ сан̇кхепенева дассенто –

‘‘те нибба̄пенти ра̄гаггим̣, ниччам̣ асубхасан̃н̃ино;

досаггим̣ пана метта̄йа, нибба̄пенти наруттама̄;

мохаггим̣ пана пан̃н̃а̄йа, йа̄йам̣ ниббедхага̄минӣ’’ти. –

а̄ха. таттха асубхасан̃н̃иноти дваттим̣са̄ка̄равасена чева уддхума̄така̄дивасена ча асубхабха̄вана̄нуйогена асубхасан̃н̃ино. метта̄йа̄ти ‘‘со метта̄сахагатена четаса̄ екам̣ дисам̣ пхаритва̄ вихаратӣ’’ти (а. ни. 3.64, 66) вутта̄йа метта̄бха̄вана̄йа. еттха ча асубхаджджха̄нан̃ча па̄дакам̣ катва̄ ниббаттитаана̄га̄мимаггена ра̄гаггидосаггӣнам̣ нибба̄панам̣ ведитаббам̣. пан̃н̃а̄йа̄ти випассана̄пан̃н̃а̄сахита̄йа маггапан̃н̃а̄йа. тенева̄ха ‘‘йа̄йам̣ ниббедхага̄минӣ’’ти. са̄ хи килесаккхандхам̣ винивиджджхантӣ гаччхати паваттатӣти ниббедхага̄минӣти вуччати. асесам̣ париниббантӣти арахаттамаггена асесам̣ ра̄гаггиа̄дим̣ нибба̄петва̄ саупа̄дисеса̄йа нибба̄надха̄туйа̄ т̣хита̄ пан̃н̃а̄вепуллаппаттийа̄ нипака̄ пуббева саммаппадха̄нена саббасо косаджджасса суппахӣнатта̄ пхаласама̄паттисама̄паджджанена акила̄субха̄вена ча раттиндиваматандита̄ чаримакачиттаниродхена анупа̄дисеса̄йа нибба̄надха̄туйа̄ асесам̣ париниббанти. тато ча асесам̣ ниссесам̣ ват̣т̣адуккхам̣ аччагум̣ атиккамам̣су.

евам̣ йе ра̄гаггиа̄дике нибба̄пенти, тесам̣ анупа̄дисесанибба̄нена ниббутим̣ дассетва̄ ида̄ни пат̣ивиддхагун̣ехи тхоменто оса̄нага̄тхама̄ха. таттха арийаддаса̄ти арийехи буддха̄дӣхи пасситаббам̣ килесехи ва̄ а̄ракатта̄ арийам̣ нибба̄нам̣, арийам̣ чатусаччамева ва̄ дит̣т̣хавантоти арийаддаса̄. ведасса магган̃а̄н̣асса, тена ва̄ ведена сам̣са̄расса парийоса̄нам̣ гата̄ти ведагуно. саммадан̃н̃а̄йа̄ти саммадева саббам̣ а̄джа̄нитаббам̣ кусала̄дим̣ кхандха̄дин̃ча джа̄нитва̄. сесам̣ вуттанайамева.

чатуттхасуттаван̣н̣ана̄ нит̣т̣хита̄.

5. упапариккхасуттаван̣н̣ана̄

94. пан̃чаме татха̄ татха̄ти тена тена пака̄рена. упапариккхеййа̄ти вӣмам̣сеййа паритулеййа саммасеййа ва̄. йатха̄ йатха̄сса упапариккхатоти йатха̄ йатха̄ асса бхиккхуно упапариккхантасса. бахиддха̄ часса вин̃н̃а̄н̣ам̣ авиккхиттам̣ ависат̣анти бахиддха̄ рӯпа̄диа̄рамман̣е уппаджджанакавиккхепа̄бха̄вато авиккхиттам̣ сама̄хитам̣, тато ева ависат̣ам̣ сийа̄. идам̣ вуттам̣ хоти – бхиккхаве, йена йена пака̄рена имасса а̄раддхавипассакасса бхиккхуно упапариккхато сан̇кха̄ре саммасантасса пуббе сама̄хита̄ка̄расаллаккхан̣авасена саматханимиттам̣ гахетва̄ саккаччам̣ нирантарам̣ саммасанан̃а̄н̣ам̣ паваттентасса аттано випассана̄читтам̣ каммат̣т̣ха̄нато бахиддха̄ рӯпа̄диа̄рамман̣е уппаджджанакам̣ на сийа̄, ачча̄раддхавӣрийата̄йа уддхаччапаккхийам̣ на сийа̄, тена тена пака̄рена бхиккху упапариккхеййа паритулеййа̄ти. аджджхаттам̣ асан̣т̣хитанти йасма̄ вӣрийе мандам̣ ваханте сама̄дхисса балавабха̄вато косаджджа̄бхибхавена аджджхаттам̣ гочараджджхаттасан̇кха̄те каммат̣т̣ха̄на̄рамман̣е сан̇кочавасена т̣хитатта̄ сан̣т̣хитам̣ на̄ма хоти, вӣрийасамата̄йа пана йоджита̄йа асан̣т̣хитам̣ хоти вӣтхим̣ пат̣ипаннам̣. тасма̄ йатха̄ йатха̄сса упапариккхато вин̃н̃а̄н̣ам̣ аджджхаттам̣ асан̣т̣хитам̣ асса, вӣтхипат̣ипаннам̣ сийа̄, татха̄ татха̄ упапариккхеййа. анупа̄да̄йа на паритассеййа̄ти йатха̄ йатха̄сса упапариккхато ‘‘етам̣ мама, есо ме атта̄’’ти тан̣ха̄дит̣т̣хигга̄хавасена рӯпа̄дӣсу кан̃чи сан̇кха̄рам̣ аггахетва̄ тато ева тан̣ха̄дит̣т̣хигга̄хавасена на паритассеййа, татха̄ татха̄ упапариккхеййа̄ти самбандхо. катхам̣ пана упапариккхато тивидхампетам̣ сийа̄ти? уддхаччапаккхийе косаджджапаккхийе ча дхамме вадждженто вӣрийасаматам̣ йоджетва̄ пуббева випассанупаккилесехи читтам̣ висодхетва̄ йатха̄ саммадева випассана̄н̃а̄н̣ам̣ випассана̄вӣтхим̣ пат̣ипаджджати, татха̄ саммасато.

ити бхагава̄ чатусаччакаммат̣т̣ха̄никасса бхиккхуно ануккамена пат̣ипада̄н̃а̄н̣адассанависуддхийа̄ а̄раддха̄йа ачча̄раддхавӣрийаатиситхилавӣрийавипассанупаккилесехи читтасса висодханӯпа̄йам̣ дассетва̄ ида̄ни татха̄ висодхите випассана̄н̃а̄н̣е на чирассева випассанам̣ маггена гхат̣етва̄ сакалават̣т̣адуккхасаматиккама̄йа сам̣ваттантӣти дассенто ‘‘бахиддха̄, бхиккхаве, вин̃н̃а̄н̣е’’тиа̄дима̄ха, там̣ вуттанайамева. йам̣ пана вуттам̣ – ‘‘а̄йатим̣ джа̄тиджара̄маран̣адуккхасамудайасамбхаво на хотӣ’’ти, тассаттхо – евам̣ випассанам̣ маггена гхат̣етва̄ маггапат̣ипа̄т̣ийа̄ аггамаггена анавасесато килесесу кхӣн̣есу а̄йатим̣ ана̄гате джа̄тиджара̄маран̣асакалават̣т̣адуккхасамудайасан̇кха̄то самбхаво уппа̄до ча на хоти, джа̄тисан̇кха̄то ва̄ дуккхасамудайо джара̄маран̣асан̇кха̄то дуккхасамбхаво ча на хоти.

га̄тха̄йам̣ саттасан̇гаппахӣнасса̄ти тан̣ха̄сан̇го, дит̣т̣хисан̇го, ма̄насан̇го, кодхасан̇го, авиджджа̄сан̇го, килесасан̇го, дуччаритасан̇готи имесам̣ саттаннам̣ сан̇га̄нам̣ пахӣнатта̄ саттасан̇гаппахӣнасса. кечи пана ‘‘сатта̄нусайа̄ ева сатта сан̇га̄’’ти ваданти. неттиччхиннасса̄ти чхиннабхаванеттикасса. виккхӣн̣о джа̄тисам̣са̄роти пунаппунам̣ джа̄йанавасена паваттийа̄ джа̄тихетукатта̄ ча джа̄тибхӯто сам̣са̄роти джа̄тисам̣са̄ро, со бхаванеттийа̄ чхиннатта̄ виккхӣн̣о париккхӣн̣о, тато ева наттхи тасса пунаббхавоти.

пан̃чамасуттаван̣н̣ана̄ нит̣т̣хита̄.

6. ка̄мӯпапаттисуттаван̣н̣ана̄

95. чхат̣т̣хе ка̄мӯпапаттийоти ка̄мапат̣ила̄бха̄ ка̄мапат̣исевана̄ ва̄. паччупат̣т̣хитака̄ма̄ти нибаддхака̄ма̄ нибаддха̄рамман̣а̄ йатха̄ там̣ манусса̄. манусса̄ хи нибаддхаваттхусмим̣ васам̣ ваттенти. йаттха пат̣ибаддхачитта̄ хонти, сатампи сахассампи датва̄ тамева ма̄туга̄мам̣ а̄нетва̄ нибаддхабхогам̣ бхун̃джанти. екачче ча дева̄. ча̄тумаха̄ра̄джикато пат̣т̣ха̄йа хи чатудевалокава̄сино нибаддхаваттхусмим̣йева васам̣ ваттенти. пан̃часикхаваттху четтха нидассанам̣. татха̄ екачче а̄па̄йике нерайике т̣хапетва̄ сесаапа̄йасатта̄пи нибаддхаваттхусмим̣йева васам̣ ваттенти. маччха̄ хи аттано маччхийа̄, каччхапо каччхапийа̄ти евам̣ саббепи тираччха̄на̄ пета̄ винипа̄тика̄ ча. тасма̄ нерайике т̣хапетва̄ сесаапа̄йасатте упа̄да̄йа йа̄ва туситака̄йа̄ име сатта̄ паччупат̣т̣хитака̄ма̄ на̄ма, нимма̄наратиноти сайам̣ ниммите нимма̄не рати етесанти нимма̄наратино. те хи нӣлапӣта̄дивасена йа̄дисам̣ йа̄дисам̣ рӯпам̣ иччханти, та̄дисам̣ та̄дисам̣ нимминитва̄ раманти а̄йасмато ануруддхасса пурато мана̄пака̄йика̄ девата̄ вийа. параниммитавасаваттиноти парехи ниммите ка̄ме васам̣ ваттентӣти параниммитавасаваттино. тесан̃хи манам̣ н̃атва̄ паре йатха̄ручитам̣ ка̄мабхогам̣ нимминанти, те таттха васам̣ ваттенти. катхам̣ те парасса манам̣ джа̄нантӣти? пакатисевана̄васена. йатха̄ хи кусало сӯдо ран̃н̃о бхун̃джантасса йам̣ йам̣ руччати, там̣ там̣ джа̄на̄ти, евам̣ пакатийа̄ абхиручита̄рамман̣ам̣ н̃атва̄ та̄дисейева нимминанти, те таттха васам̣ ваттенти, метхунасевана̄дивасена ка̄ме парибхун̃джанти. кечи пана ‘‘хаситаматтена олокитаматтена а̄лин̇гитаматтена хаттхаггахан̣аматтена ча тесам̣ ка̄макиччам̣ иджджхатӣ’’ти ваданти, там̣ ат̣т̣хакатха̄йам̣ ‘‘етам̣ пана наттхӣ’’ти пат̣иккхиттам̣. на хи ка̄йена апхусантасса пхот̣т̣хаббам̣ ка̄макиччам̣ са̄дхети. чханнампи ка̄ма̄вачарадева̄нам̣ ка̄ма̄ па̄катика̄ ева. вуттан̃хетам̣ –

‘‘чха ете ка̄ма̄вачара̄, саббака̄масамиддхино;

саббесам̣ екасан̇кха̄там̣, а̄йу бхавати киттака’’нти. (вибха. 1023);

га̄тха̄су йе чан̃н̃ети йе йатха̄вуттадевехи ан̃н̃е ча ка̄мабхогино манусса̄ чева екачче апа̄йӯпага̄ ча саббе те. иттхабха̄ван̃н̃атха̄бха̄ванти имам̣ йатха̄пат̣иладдхаттабха̄ван̃чева, упапаттибхавантарасан̇кха̄там̣ ито ан̃н̃атха̄бха̄ван̃ча̄ти двиппабхедам̣ сам̣са̄рам̣ на̄тиваттаре на атиккаманти. саббе париччадже ка̄мети дибба̄дибхеде саббепи ка̄ме ваттхука̄ме ча килесака̄ме ча париччаджеййа. килесака̄ме ана̄га̄мимаггена паджахантойева хи ваттхука̄ме париччаджати на̄ма. пийарӯпаса̄тагадхитанти пийарӯпесу рӯпа̄дӣсу сукхаведанасса̄дена гадхитам̣ гиддхам̣. чхетва̄ сотам̣ дураччайанти ан̃н̃ехи дураччайам̣ дуратиккамам̣ тан̣ха̄сотам̣ арахаттамаггена самуччхиндитва̄. сесам̣ хет̣т̣ха̄ вуттанайамева̄ти.

чхат̣т̣хасуттаван̣н̣ана̄ нит̣т̣хита̄.

7. ка̄майогасуттаван̣н̣ана̄

96. саттаме ка̄майогайуттоти пан̃чака̄магун̣ико ра̄го ка̄майого, тена йутто ка̄майогайутто, асамуччхиннака̄мара̄гассетам̣ адхивачанам̣. рӯпа̄рӯпабхавесу чхандара̄го бхавайого, татха̄ джха̄наниканти сассатадит̣т̣хисахагато ча ра̄го, тена йутто бхавайогайутто, аппахӣнабхавара̄готи аттхо. а̄га̄мӣти брахмалоке т̣хитопи пат̣исандхиггахан̣авасена имам̣ мануссалокам̣ а̄гаманасӣло. тенева̄ха ‘‘а̄ганта̄ иттхатта’’нти. мануссаттабха̄васан̇кха̄там̣ иттхабха̄вам̣ а̄гаманадхаммо, мануссесу упападжджанасӣлоти аттхо. ка̄ман̃четтха ка̄майого иттхаттам̣ а̄гаманасса ка̄ран̣ам̣. йо пана ка̄майогайутто, со екантена бхавайогайуттопи хотӣти дассанаттхам̣ ‘‘ка̄майогайутто, бхиккхаве, бхавайогайутто’’ти убхайампи екаджджхам̣ катва̄ вуттам̣.

ка̄майогависам̣йуттоти еттха асубхаджджха̄нампи ка̄майогависам̣його, там̣ па̄дакам̣ катва̄ адхигато ана̄га̄мимагго екантенева ка̄майогависам̣його на̄ма, тасма̄ татийамаггапхале т̣хито арийапуггало ‘‘ка̄майогависам̣йутто’’ти вутто. йасма̄ пана рӯпа̄рӯпабхавесу чхандара̄го ана̄га̄мимаггена на пахӣйати, тасма̄ со аппахӣнабхавайогатта̄ ‘‘бхавайогайутто’’ти вутто. ана̄га̄мӣти ка̄малокам̣ пат̣исандхиггахан̣авасена ана̄гаманато ана̄га̄мӣ. ка̄майогависам̣йогавасенева хи саддхим̣ анавасесаорамбха̄гийасам̣йоджанасамуггха̄тена аджджхаттасам̣йоджана̄бха̄васиддхито иттхаттам̣ ана̄гантва̄ хоти, таттха паринибба̄йӣ ана̄ваттидхаммо. йасса пана анавасесам̣ бхавайого пахӣно, тасса авиджджа̄йога̄диавасит̣т̣хакилеса̄пи тадекат̣т̣хабха̄вато пахӣна̄ ева хонтӣти, со париккхӣн̣абхавасам̣йоджано ‘‘арахам̣ кхӣн̣а̄саво’’ти вуччати. тена вуттам̣ ‘‘ка̄майогависам̣йутто, бхиккхаве, бхавайогависам̣йутто арахам̣ хоти кхӣн̣а̄саво’’ти. еттха ча ка̄майогависам̣його ана̄га̄мӣ чатуттхаджджха̄насса сукхадуккхасоманассадоманассаппаха̄нам̣ вийа, татийамаггасса дит̣т̣хивичикиччха̄сӣлаббатапара̄ма̄сасам̣йоджанапариккхайо вийа ча чатуттхамаггасса ван̣н̣абхан̣анаттхам̣ вуттоти дат̣т̣хаббам̣. пат̣хамападена сота̄паннасакада̄га̄мӣхи саддхим̣ саббо путхуджджано гахито, дутийападена пана саббо ана̄га̄мӣ, татийападена араха̄ти арахаттаникӯт̣ена десанам̣ нит̣т̣ха̄песи.

га̄тха̄су убхайанти убхайена, ка̄майогена, бхавайогена ча сам̣йутта̄ти аттхо. сатта̄ гаччханти сам̣са̄ранти путхуджджана̄ сота̄панна̄ сакада̄га̄миноти име тивидха̄ сатта̄ ка̄майогабхавайога̄нам̣ аппахӣнатта̄ гаччханти сам̣са̄ранти. тато ева джа̄тимаран̣ага̄мино хонти. еттха екабӣджӣ, колам̣коло, саттаккхаттупарамоти тӣсу сота̄паннесу саббамуду саттаккхаттупарамо, со ат̣т̣хамам̣ бхавам̣ на ниббаттети, аттано париччхиннаджа̄тивасена пана сам̣сарати, татха̄ итарепи. сакада̄га̄мӣсупи йо идха сакада̄га̄мимаггам̣ патва̄ девалоке уппаджджитва̄ пуна идха ниббаттати, со аттано париччхиннаджа̄тивасенева сам̣сарати. йе пана сакада̄га̄мино вомиссаканайена вина̄ таттха таттха девесуйева мануссесуйева ва̄ ниббаттанти, те упаримагга̄дхигама̄йа йа̄ва индрийапарипа̄ка̄ пунаппунам̣ уппаджджанато сам̣сарантийева. путхуджджане пана ваттаббамева наттхи саббабхавасам̣йоджана̄нам̣ апариккхӣн̣атта̄. тена вуттам̣ –

‘‘ка̄майогена сам̣йутта̄, бхавайогена чӯбхайам̣;

сатта̄ гаччханти сам̣са̄рам̣, джа̄тимаран̣ага̄мино’’ти.

ка̄ме пахантва̄на̄ти ка̄мара̄гасан̇кха̄те килесака̄ме ана̄га̄мимаггена паджахитва̄. чхиннасам̣сайа̄ти самуччхиннакан̇кха̄, тан̃ча кхо сота̄паттимаггенева. ван̣н̣абхан̣анаттхам̣ пана чатуттхамаггасса евам̣ вуттам̣. араханто хи идха ‘‘чхиннасам̣сайа̄’’ти адхиппета̄. тенева̄ха ‘‘кхӣн̣ама̄напунаббхава̄’’ти. саббасо кхӣн̣о нававидхопи ма̄но а̄йатим̣ пунаббхаво ча етесанти кхӣн̣ама̄напунаббхава̄. ма̄наггахан̣ена четтха тадекат̣т̣хата̄йа лаккхан̣авасена ва̄ саббо чатуттхамаггаваджджхо килесо гахитоти. кхӣн̣ама̄ната̄йа ча саупа̄дисеса̄ нибба̄надха̄ту вутта̄ хоти, кхӣн̣апунаббхавата̄йа анупа̄дисеса̄. сесам̣ сувин̃н̃еййамева.

саттамасуттаван̣н̣ана̄ нит̣т̣хита̄.

8. калйа̄н̣асӣласуттаван̣н̣ана̄

97. ат̣т̣хаме калйа̄н̣асӣлоти сундарасӣло, пасаттхасӣло, парипун̣н̣асӣло. таттха сӣлапа̄рипӯрӣ двӣхи ка̄ран̣ехи хоти саммадева сӣлавипаттийа̄ а̄дӣнавадассанена, сӣласампаттийа̄ ча а̄нисам̣садассанена. идха пана саббапарибандхавиппамуттасса сабба̄ка̄рапарипун̣н̣асса маггасӣласса пхаласӣласса ча васена калйа̄н̣ата̄ ведитабба̄. калйа̄н̣адхаммоти саббе бодхипаккхийадхамма̄ адхиппета̄, тасма̄ калйа̄н̣а̄ сатипат̣т̣ха̄на̄дибодхипаккхийадхамма̄ етасса̄ти калйа̄н̣адхаммо. калйа̄н̣апан̃н̃оти ча маггапхалапан̃н̃а̄васенева калйа̄н̣апан̃н̃о. локуттара̄ ева хи сӣла̄дидхамма̄ екантакалйа̄н̣а̄ на̄ма акуппасабха̄ватта̄. кечи пана ‘‘чатупа̄рисуддхисӣлавасена калйа̄н̣асӣло, випассана̄маггадхаммавасена калйа̄н̣адхаммо, маггапхалапан̃н̃а̄васена калйа̄н̣апан̃н̃о’’ти ваданти. асеккха̄ ева те сӣладхаммапан̃н̃а̄ти еке. апаре пана бхан̣анти – сота̄паннасакада̄га̄мӣнам̣ маггапхаласӣлам̣ калйа̄н̣асӣлам̣ на̄ма, тасма̄ ‘‘калйа̄н̣асӣло’’ти имина̄ сота̄панно сакада̄га̄мӣ ча гахита̄ хонти. те хи сӣлесу парипӯрака̄рино на̄ма. ана̄га̄мимаггапхаладхамма̄ аггамаггадхамма̄ ча калйа̄н̣адхамма̄ на̄ма. таттха хи бодхипаккхийадхамма̄ бха̄вана̄па̄рипӯрим̣ гаччханти. тасма̄ ‘‘калйа̄н̣адхаммо’’ти имина̄ татийамаггат̣т̣хато пат̣т̣ха̄йа тайо арийа̄ гахита̄ хонти. пан̃н̃а̄киччасса маттхакаппаттийа̄ аггапхале пан̃н̃а̄ калйа̄н̣апан̃н̃а̄ на̄ма, тасма̄ пан̃н̃а̄вепуллаппатто араха̄ ‘‘калйа̄н̣апан̃н̃о’’ти вутто. евамева пуггала̄ гахита̄ хонтӣти. ким̣ имина̄ папан̃чена? аггамаггапхаладхамма̄ идха калйа̄н̣асӣла̄дайо вутта̄ти айамамха̄кам̣ кханти. дхаммавибха̄гена хи айам̣ пуггалавибха̄го, на дхаммавибха̄готи.

кевалӣти еттха кевалам̣ вуччати кеначи авомиссаката̄йа саббасан̇кхатавивиттам̣ нибба̄нам̣, тасса адхигататта̄ араха̄ кевалӣ. атха ва̄ паха̄набха̄вана̄па̄рипӯрийа̄ парийоса̄наанаваджджадхаммапа̄рипӯрийа̄ ча калйа̄н̣акат̣т̣хена абйа̄секасукхата̄йа ча кевалам̣ арахаттам̣, тададхигамена кевалӣ кхӣн̣а̄саво. маггабрахмачарийава̄сам̣ васитва̄ парийоса̄петва̄ т̣хитоти вуситава̄. уттамехи аггабхӯтехи ва̄ асеккхадхаммехи саманна̄гататта̄ ‘‘уттамапурисо’’ти вуччати.

сӣлава̄ти еттха кенат̣т̣хена сӣлам̣? сӣланат̣т̣хена сӣлам̣. кимидам̣ сӣланам̣ на̄ма? сама̄дха̄нам̣, сусӣлйавасена ка̄йакамма̄дӣнам̣ авиппакин̣н̣ата̄ти аттхо. атха ва̄ упадха̄ран̣ам̣, джха̄на̄дикусаладхамма̄нам̣ патит̣т̣ха̄навасена а̄дха̄рабха̄воти аттхо. тасма̄ сӣлати, сӣлетӣти ва̄ сӣлам̣. айам̣ та̄ва саддалаккхан̣анайена сӣлат̣т̣хо. апаре пана ‘‘сират̣т̣хо сӣлат̣т̣хо, сӣталат̣т̣хо сӣлат̣т̣хо, сиват̣т̣хо сӣлат̣т̣хо’’ти нируттинайена аттхам̣ ван̣н̣айанти. тайидам̣ па̄рипӯрито атисайато ва̄ сӣлам̣ асса аттхӣти сӣлава̄, чатупа̄рисуддхисӣлавасена сӣласампанноти аттхо. таттха йам̣ джет̣т̣хакасӣлам̣, там̣ виттха̄ретва̄ дассетум̣ ‘‘па̄тимоккхасам̣варасам̣вуто’’тиа̄ди вуттанти екачча̄нам̣ а̄чарийа̄нам̣ адхиппа̄йо.

апарена пана бхан̣анти – убхайаттха̄пи па̄тимоккхасам̣варо бхагавата̄ вутто. па̄тимоккхасам̣варо ева хи сӣлам̣, итаресу индрийасам̣варо чхадва̄рараккхан̣аматтамева, а̄джӣвапа̄рисуддхи дхаммена паччайуппа̄данаматтамева, паччайасаннисситам̣ пат̣иладдхапаччайе ‘‘идаматтха’’нти паччавеккхитва̄ парибхун̃джанаматтамева. ниппарийа̄йена па̄тимоккхасам̣варова сӣлам̣. йасса со бхинно, со сӣсаччхинно пурисо вийа хаттхапа̄де ‘‘сеса̄ни раккхиссатӣ’’ти на ваттаббо. йасса пана со арого, аччхиннасӣсо вийа пурисо, та̄ни пуна па̄катика̄ни катва̄ раккхитум̣ саккоти. тасма̄ сӣлава̄ти имина̄ па̄тимоккхасӣламева уддиситва̄ там̣ виттха̄ретум̣ ‘‘па̄тимоккхасам̣варасам̣вуто’’тиа̄ди вуттанти.

таттха па̄тимоккханти сиккха̄падасӣлам̣. тан̃хи йо нам̣ па̄ти раккхати, там̣ моккхети мочети а̄па̄йика̄дӣхи дуккхехӣти па̄тимоккхам̣. сам̣варан̣ам̣ сам̣варо, ка̄йава̄ча̄хи авӣтиккамо. па̄тимоккхамева сам̣варо па̄тимоккхасам̣варо, тена сам̣вуто пихитака̄йава̄чоти па̄тимоккхасам̣варасам̣вуто. идамасса тасмим̣ сӣле патит̣т̣хитабха̄вапаридӣпанам̣. вихаратӣти таданурӯпавиха̄расаман̇гибха̄вапаридӣпанам̣. а̄ча̄рагочарасампанноти хет̣т̣ха̄ па̄тимоккхасам̣варасса, упари висеса̄нуйогасса ча упака̄ракадхаммапаридӣпанам̣. ан̣уматтесу ваджджесу бхайадасса̄вӣти па̄тимоккхасӣлато ачаванадхаммата̄паридӣпанам̣. сама̄да̄йа̄ти сиккха̄пада̄нам̣ анавасесато а̄да̄напаридӣпанам̣. сиккхатӣти сиккха̄йа саман̇гибха̄вапаридӣпанам̣. сиккха̄падесӯти сиккхитаббадхаммапаридӣпанам̣.

апаро найо – килеса̄нам̣ балавабха̄вато па̄пакирийа̄йа сукарабха̄вато пун̃н̃акирийа̄йа ча дуккарабха̄вато бахуккхаттум̣ апа̄йесу патанасӣлоти па̄тӣ, путхуджджано. аниччата̄йа ва̄ бхава̄дӣсу каммавегаккхитто гхат̣ийантам̣ вийа анават̣т̣ха̄нена париббхаманато гаманасӣлоти па̄тӣ, маран̣авасена ва̄ тамхи тамхи саттаника̄йе аттабха̄васса па̄танасӣлоти па̄тӣ, саттасанта̄но, читтамева ва̄. там̣ па̄тинам̣ сам̣са̄радуккхато моккхетӣти па̄тимоккхо. читтасса хи вимоккхена сатто вимутто. ‘‘читтавода̄на̄ висуджджхантӣ’’ти (сам̣. ни. 3.100) ‘‘анупа̄да̄йа а̄савехи читтам̣ вимутта’’нти (ма. ни. 2.206) ча вуттам̣. атха ва̄ авиджджа̄дина̄ хетуна̄ сам̣са̄ре патати гаччхати паваттатӣти па̄ти. ‘‘авиджджа̄нӣваран̣а̄нам̣ сатта̄нам̣ тан̣ха̄сам̣йоджана̄нам̣ сандха̄ватам̣ сам̣сарата’’нти (сам̣. ни. 2.124; 5.520) хи вуттам̣. тасса па̄тино саттасса тан̣ха̄дисам̣килесаттайато моккхо етена̄ти па̄тимоккхо. ‘‘кан̣т̣хека̄ло’’тиа̄дӣнам̣ вийасса сама̄сасиддхи ведитабба̄.

атха ва̄ па̄тети винипа̄тети дуккхети па̄ти, читтам̣. вуттан̃хи ‘‘читтена нӣйати локо, читтена парикассатӣ’’ти (сам̣. ни. 1.62). тасса па̄тино моккхо етена̄ти па̄тимоккхо. патати ва̄ етена апа̄йадуккхе сам̣са̄радуккхе ча̄ти па̄ти, тан̣ха̄дисам̣килесо. вуттан̃хи ‘‘тан̣ха̄ джанети пурисам̣ (сам̣. ни. 1.56-57), тан̣ха̄дутийо пурисо’’ти (итиву. 15, 105; чӯл̣ани. па̄ра̄йана̄нугӣтига̄тха̄ниддеса 107) ча а̄ди. тато па̄тито моккхоти па̄тимоккхо. атха ва̄ патати еттха̄ти па̄ти, чха аджджхаттика̄ни ба̄хира̄ни ча а̄йатана̄ни. вуттан̃хи ‘‘чхасу локо самуппанно, чхасу куббати сантхава’’нти (сам̣. ни. 1.70). тато чхааджджхаттикаба̄хира̄йатанасан̇кха̄тато па̄тито моккхоти па̄тимоккхо. атха ва̄ па̄то винипа̄то асса аттхӣти па̄тӣ, сам̣са̄ро. тато моккхоти па̄тимоккхо. атха ва̄ саббалока̄дхипатибха̄вато дхаммиссаро бхагава̄ патӣти вуччати, муччати етена̄ти моккхо, патино моккхо тена пан̃н̃аттатта̄ти патимоккхо, патимоккхо ева па̄тимоккхо. саббагун̣а̄нам̣ ва̄ мӯлабха̄вато уттамат̣т̣хена пати ча со йатха̄вуттат̣т̣хена моккхо ча̄ти патимоккхо, патимоккхо ева па̄тимоккхо. татха̄ хи вуттам̣ ‘‘па̄тимоккханти мукхаметам̣ памукхамета’’нти (маха̄ва. 135) виттха̄ро.

атха ва̄ паити пака̄ре, атӣти аччантаттхе нипа̄то. тасма̄ пака̄рехи аччантам̣ моккхетӣти па̄тимоккхо. идан̃хи сӣлам̣ сайам̣ тадан̇гавасена, сама̄дхисахитам̣ пан̃н̃а̄сахитан̃ча виккхамбханавасена самуччхедавасена ча аччантам̣ моккхети мочетӣти па̄тимоккхам̣. пати пати моккхоти ва̄ патимоккхо, тамха̄ тамха̄ вӣтиккамитаббадосато пати паччекам̣ моккхоти аттхо. патимоккхо ева па̄тимоккхо. моккхоти ва̄ нибба̄нам̣, тасса моккхасса пат̣ибимбабхӯтанти патимоккхам̣. па̄тимоккхасӣласам̣варо хи сӯрийасса арун̣уггаманам̣ вийа нибба̄насса удайабхӯто таппат̣ибха̄го вийа хоти йатха̄рахам̣ килесанибба̄панатоти патимоккхам̣, патимоккхам̣ ева па̄тимоккхам̣. атха ва̄ моккхам̣ пати ваттати моккха̄бхимукханти патимоккхам̣, патимоккхамева па̄тимоккханти евам̣ та̄веттха па̄тимоккхасаддасса аттхо ведитаббо.

сам̣варати пидахати етена̄ти сам̣варо, па̄тимоккхамева сам̣вароти па̄тимоккхасам̣варо. аттхато пана тато тато вӣтиккамитаббато виратийо четана̄ ва̄, тена па̄тимоккхасам̣варена упето саманна̄гато па̄тимоккхасам̣варасам̣вутоти вутто. вуттан̃хетам̣ вибхан̇ге –

‘‘имина̄ па̄тимоккхасам̣варена упето хоти самупето упагато самупагато сампанно саманна̄гато. тена вуччати па̄тимоккхасам̣варасам̣вуто’’ти (вибха. 511).

вихаратӣти ирийа̄патхавиха̄рена вихарати, ирийати, ваттати. а̄ча̄рагочарасампанноти вел̣уда̄на̄димиччха̄джӣвасса ка̄йапа̄габбхийа̄дӣнан̃ча акаран̣ена, саббасо ана̄ча̄рам̣ ваджджетва̄ ‘‘ка̄йико авӣтиккамо, ва̄часико авӣтиккамо’’ти евам̣ вуттабхиккхуса̄руппаа̄ча̄расампаттийа̄ весийа̄диагочарам̣ ваджджетва̄ пин̣д̣апа̄та̄диаттхам̣ упасан̇камитум̣ йуттат̣т̣ха̄насан̇кха̄тагочарена ча сампаннатта̄ а̄ча̄рагочарасампанно. апича йо бхиккху саттхари сага̄раво саппатиссо сабрахмача̄рӣсу сага̄раво саппатиссо хироттаппасампанно суниваттхо супа̄руто па̄са̄дикена абхиккантена пат̣иккантена а̄локитена вилокитена самин̃джитена паса̄ритена оккхиттачаккху ирийа̄патхасампанно индрийесу гуттадва̄ро бходжане маттан̃н̃ӯ джа̄гарийа̄нуйутто сатисампаджан̃н̃ена саманна̄гато аппиччхо сантут̣т̣хо павивитто асам̣сат̣т̣хо а̄бхисама̄ча̄рикесу саккаччака̄рӣ гаручиттӣка̄рабахуло вихарати, айам̣ вуччати а̄ча̄расампанно.

гочаро пана – упаниссайагочаро, а̄раккхагочаро, упанибандхагочароти тивидхо. таттха дасакатха̄ваттхугун̣асаманна̄гато вутталаккхан̣о калйа̄н̣амитто йам̣ нисса̄йа асутам̣ сун̣а̄ти, сутам̣ парийодапети, кан̇кхам̣ витарати, дит̣т̣хим̣ уджукам̣ кароти, читтам̣ паса̄дети, йасса ча анусиккханто саддха̄йа вад̣д̣хати, сӣлена, сутена, ча̄гена, пан̃н̃а̄йа вад̣д̣хати, айам̣ упаниссайагочаро. йо бхиккху антарагхарам̣ павит̣т̣хо вӣтхим̣ пат̣ипанно оккхиттачаккху йугаматтадасса̄вӣ сам̣вуто гаччхати, на хаттхим̣ олокенто, на ассам̣, на ратхам̣, на паттим̣, на иттхим̣, на пурисам̣ олокенто, на уддхам̣ олокенто, на адхо олокенто, на диса̄видиса̄ пеккхама̄но гаччхати, айам̣ а̄раккхагочаро. упанибандхагочаро пана чатта̄ро сатипат̣т̣ха̄на̄, йаттха бхиккху аттано читтам̣ упанибандхати. вуттан̃хетам̣ бхагавата̄ –

‘‘ко ча, бхиккхаве, бхиккхуно гочаро сако петтико висайо? йадидам̣ – чатта̄ро сатипат̣т̣ха̄на̄’’ти (сам̣. ни. 5.372).

ити йатха̄вутта̄йа а̄ча̄расампаттийа̄ има̄йа ча гочарасампаттийа̄ саманна̄гататта̄ а̄ча̄рагочарасампанно.

ан̣уматтесу ваджджесу бхайадасса̄вӣти аппаматтакесу ан̣уппама̄н̣есу асан̃чичча а̄паннасекхийаакусалачиттуппа̄да̄дибхедесу ваджджесу бхайадассанасӣло. йо хи бхиккху парама̄н̣уматтам̣ ваджджам̣ ат̣т̣хасат̣т̣хийоджанасатасахассуббедхасинерупаббатара̄джасадисам̣ катва̄ пассати, йопи бхиккху саббалахукам̣ дуббха̄ситаматтам̣ па̄ра̄джикасадисам̣ катва̄ пассати, айам̣ ан̣уматтесу ваджджесу бхайадасса̄вӣ на̄ма. сама̄да̄йа сиккхати сиккха̄падесӯти йам̣ кин̃чи сиккха̄падесу сиккхитаббам̣, там̣ саббена саббам̣ саббатха̄ саббам̣ анавасесам̣ сама̄дийитва̄ сиккхати ваттати, пӯретӣти аттхо. ити калйа̄н̣асӣлоти имина̄ пака̄рена калйа̄н̣асӣло сама̄но. пуггала̄дхит̣т̣ха̄навасена хи ниддит̣т̣хам̣ сӣлам̣ ‘‘евам̣ кхо, бхиккхаве, бхиккху калйа̄н̣асӣло хотӣ’’ти вуттапуггала̄дхит̣т̣ха̄навасенева нигаметва̄ ‘‘калйа̄н̣адхаммо’’ти еттха вуттадхамме ниддиситука̄мена ‘‘тесам̣ дхамма̄нам̣ идам̣ сӣлам̣ адхит̣т̣ха̄на’’нти дассетум̣ пуна ‘‘ити калйа̄н̣асӣло’’ти вуттам̣. саттаннам̣ бодхипаккхийа̄нантиа̄ди саббам̣ хет̣т̣ха̄ вуттаттхамева. пуна калйа̄н̣асӣлотиа̄ди нигаманам̣.

га̄тха̄су дуккат̣анти дут̣т̣ху катам̣, дуччаританти аттхо. хиримананти хиримантам̣ хирисампаннам̣, саббасо па̄папаваттийа̄ джигуччханасабха̄ванти аттхо. хиримананти ва̄ хирисахитачиттам̣. хириггахан̣енева четтха оттаппампи гахитанти ведитаббам̣. хироттаппаггахан̣ена ча саббасо дуччарита̄бха̄васса хетум̣ дассенто калйа̄н̣асӣлатам̣ хетуто вибха̄вети. самбодхӣти арийан̃а̄н̣ам̣, там̣ гаччханти бхаджантӣти самбодхига̄мино, бодхипаккхика̄ти аттхо. ануссаданти ра̄гуссада̄дирахитам̣. ‘‘татха̄видха’’нтипи пат̣ханти. ‘‘бодхипаккхика̄нам̣ дхамма̄нам̣ бха̄вана̄нуйогамануйутто’’ти йатха̄ йатха̄ пуббе вуттам̣, татха̄видхам̣ та̄дисанти аттхо. дуккхасса̄ти ват̣т̣адуккхасса, ват̣т̣адуккхахетуно ва̄. идхева кхайаматтаноти а̄саваккхайа̄дхигамена аттано ват̣т̣адуккхахетуно самудайапаккхийасса килесаган̣асса идхева имасмим̣йева аттабха̄ве кхайам̣ ануппа̄дам̣ паджа̄на̄ти, ват̣т̣адуккхассева ва̄ идхева чаримакачиттаниродхена кхайам̣ кхӣн̣абха̄вам̣ паджа̄на̄ти. техи дхаммехи сампаннанти техи йатха̄вуттасӣла̄дидхаммехи саманна̄гатам̣. аситанти тан̣ха̄дит̣т̣хиниссайа̄нам̣ пахӣнатта̄ аситам̣, каттхачи анисситам̣. саббалокасса̄ти саббасмим̣ сатталоке. сесам̣ вуттанайамева.

ат̣т̣хамасуттаван̣н̣ана̄ нит̣т̣хита̄.

9. да̄насуттаван̣н̣ана̄

98. наваме да̄нанти да̄таббам̣, саваттхука̄ ва̄ четана̄ да̄нам̣, сампаттипаричча̄гассетам̣ адхивачанам̣. а̄мисада̄нанти чатта̄ро паччайа̄ деййабха̄вавасена а̄мисада̄нам̣ на̄ма. те хи тан̣ха̄дӣхи а̄маситаббато а̄мисанти вуччанти. тесам̣ ва̄ паричча̄гачетана̄ а̄мисада̄нам̣. дхаммада̄нанти идхекаччо ‘‘име дхамма̄ кусала̄, име дхамма̄ акусала̄, име дхамма̄ са̄ваджджа̄, име дхамма̄ анаваджджа̄, име вин̃н̃угарахита̄, име вин̃н̃уппасаттха̄; име саматта̄ сама̄динна̄ ахита̄йа дуккха̄йа сам̣ваттанти, име хита̄йа сукха̄йа сам̣ваттантӣ’’ти кусала̄кусалакаммапатхе вибхаджанто каммакаммавипа̄ке идхалокапаралоке паччаккхато дассенто вийа па̄кат̣ам̣ каронто акусалехи дхаммехи ниватта̄пенто, кусалесу дхаммесу патит̣т̣ха̄пенто, дхаммам̣ десети, идам̣ дхаммада̄нам̣. йо пана ‘‘име дхамма̄ абхин̃н̃еййа̄, име парин̃н̃еййа̄, име паха̄табба̄, име саччхика̄табба̄, име бха̄ветабба̄’’ти сачча̄ни вибха̄венто амата̄дхигама̄йа пат̣ипаттидхаммам̣ десети, идам̣ сикха̄ппаттам̣ дхаммада̄нам̣ на̄ма. етадагганти етам̣ аггам̣. йадиданти йам̣ идам̣ дхаммада̄нам̣ вуттам̣, етам̣ имесу двӣсу да̄несу аггам̣ сет̣т̣хам̣ уттамам̣. виват̣т̣ага̄мидхаммада̄нан̃хи нисса̄йа сабба̄наттхато паримуччати, сакалам̣ ват̣т̣адуккхам̣ атиккамати. локийам̣ пана дхаммада̄нам̣ саббесам̣ да̄на̄нам̣ нида̄нам̣ саббасампаттӣнам̣ мӯлам̣. тена̄ха –

‘‘саббада̄нам̣ дхаммада̄нам̣ джина̄ти, саббарасам̣ дхаммарасо джина̄ти;

саббаратим̣ дхаммаратӣ джина̄ти, тан̣хаккхайо саббадуккхам̣ джина̄тӣ’’ти. (дха. па. 354) –

абхайада̄наметтха дхаммада̄ненева сан̇гахитанти дат̣т̣хаббам̣.

са̄дха̄ран̣абхогита̄дхиппа̄йена аттана̄ парибхун̃джитаббато чатупаччайато сайамева абхун̃джитва̄ паресам̣ сам̣вибхаджанам̣ а̄мисасам̣вибха̄го. са̄дха̄ран̣абхогита̄дхиппа̄йенева аттана̄ видитасса адхигатасса дхаммасса аппоссукко ахутва̄ паресам̣ упадесо дхаммасам̣вибха̄го. чатӯхи паччайехи чатӯхи ча сан̇гахаваттхӯхи паресам̣ анугган̣ханам̣ анукампанам̣ а̄миса̄нуггахо. вуттанайенева дхаммена паресам̣ анугган̣ханам̣ анукампанам̣ дхамма̄нуггахо. сесам̣ вуттанайамева.

га̄тха̄су йама̄ху да̄нам̣ параманти йам̣ да̄нам̣ читтакхеттадеййадхамма̄нам̣ ул̣а̄рабха̄вена парамам̣ уттамам̣, бхогасампаттиа̄дӣнам̣ ва̄ пӯран̣ато пхаланато, парасса ва̄ лобхамаччхарийа̄дикасса пат̣ипаккхасса мадданато хим̣санато ‘‘парама’’нти буддха̄ бхагаванто а̄ху. ануттаранти йам̣ да̄нам̣ четана̄дисампаттийа̄ са̄тисайапаваттийа̄ аггабха̄вена аггавипа̄катта̄ ча уттарарахитам̣ ануттарабха̄васа̄дханам̣ ча̄ти а̄ху. йам̣ сам̣вибха̄ганти еттха̄пи ‘‘парамам̣ ануттара’’нти пададвайам̣ а̄нетва̄ йоджетаббам̣. аван̣н̣айӣти киттайи, ‘‘бходжанам̣, бхиккхаве, дадама̄но да̄йако пат̣игга̄хака̄нам̣ пан̃ча т̣ха̄на̄ни детӣ’’тиа̄дина̄ (а. ни. 5.37), ‘‘евам̣ че, бхиккхаве, сатта̄ джа̄неййум̣ да̄насам̣вибха̄гасса випа̄ка’’нтиа̄дина̄ (итиву. 26) ча пасам̣сайи. йатха̄ пана да̄нам̣ сам̣вибха̄го ча парамам̣ ануттаран̃ча хоти, там̣ дассетум̣ ‘‘аггамхӣ’’тиа̄ди вуттам̣. таттха аггамхӣти сӣла̄дигун̣ависесайогена сет̣т̣хе ануттаре пун̃н̃аккхетте самма̄самбуддхе арийасан̇гхе ча. пасанначиттоти каммапхаласаддха̄йа ратанаттайасаддха̄йа ча читтам̣ паса̄денто окаппенто. читтасампаттийа̄ хи кхеттасампаттийа̄ ча париттепи деййадхамме да̄нам̣ маха̄нубха̄вам̣ хоти маха̄джутикам̣ маха̄виппха̄рам̣. вуттан̃хетам̣ –

‘‘наттхи читте пасаннамхи, аппака̄ на̄ма даккхин̣а̄;

татха̄гате ва̄ самбуддхе, атха ва̄ тасса са̄ваке’’ти. (ви. ва. 804; нетти. 95);

вин̃н̃ӯти саппан̃н̃о. паджа̄нанти саммадева да̄напхалам̣ да̄на̄нисам̣сам̣ паджа̄нанто. ко на йаджетха ка̄лети йуттаппаттака̄ле ко на̄ма да̄нам̣ на дадеййа? саддха̄, деййадхаммо, пат̣игга̄хака̄ти имесам̣ тин̣н̣ам̣ саммукхибхӯтака̄лейева хи да̄нам̣ самбхавати, на ан̃н̃атха̄, пат̣игга̄хака̄нам̣ ва̄ да̄тум̣ йуттака̄ле.

евам̣ пат̣хамага̄тха̄йа а̄мисада̄насам̣вибха̄га̄нуггахе дассетва̄ ида̄ни дхаммада̄насам̣вибха̄га̄нуггахе дассетум̣ ‘‘йе чева бха̄сантӣ’’ти дутийага̄тхама̄ха. таттха убхайанти ‘‘бха̄санти сун̣антӣ’’ти вутта̄ десака̄ пат̣игга̄хака̄ти убхайам̣. айам̣ панеттха сан̇кхепаттхо – йе сугатасса бхагавато са̄сане саддхамме пасанначитта̄ вимутта̄йатанасӣсе т̣хатва̄ десенти пат̣игган̣ханти ча, тесам̣ десакапат̣игга̄хака̄нам̣ со дхаммада̄надхаммасам̣вибха̄гадхамма̄нуггахасан̇кха̄то аттхо. параматтхаса̄дханато парамо. тан̣ха̄сам̣килеса̄дисаббасам̣килесамалависодханена висуджджхати. кӣдиса̄нам̣? йе аппаматта̄ сугатасса са̄сане. йе ча –

‘‘саббапа̄пасса акаран̣ам̣, кусаласса упасампада̄;

сачиттапарийодапанам̣, етам̣ буддха̄на са̄сана’’нти. (дӣ. ни. 2.90; дха. па. 183) –

сан̇кхепато евам̣ пака̄сите самма̄самбуддхасса са̄сане ова̄де анусит̣т̣хийам̣ аппаматта̄ адхисӣласиккха̄дайо саккаччам̣ сампа̄денти. тесам̣ висуджджхати, арахаттапхалависуддхийа̄ ативийа вода̄йатӣти.

навамасуттаван̣н̣ана̄ нит̣т̣хита̄.

10. тевиджджасуттаван̣н̣ана̄

99. дасаме дхаммена̄ти н̃а̄йена, самма̄пат̣ипаттисан̇кха̄тена хетуна̄ ка̄ран̣ена. йа̄йа хи пат̣ипада̄йа тевиджджо хоти, са̄ пат̣ипада̄ идха дхаммоти ведитабба̄. ка̄ пана са̄ пат̣ипада̄ти? чаран̣асампада̄ ча виджджа̄сампада̄ ча. тевиджджанти пуббенива̄са̄нуссатин̃а̄н̣а̄дӣхи тӣхи виджджа̄хи саманна̄гатам̣. бра̄хман̣анти ба̄хитапа̄пабра̄хман̣ам̣. пан̃н̃а̄пемӣти ‘‘бра̄хман̣о’’ти джа̄на̄пеми патит̣т̣хапеми. на̄н̃н̃ам̣ лапитала̄панаматтена̄ти ан̃н̃ам̣ джа̄тиматтабра̄хман̣ам̣ ат̣т̣хака̄дӣхи лапитаматтавиппалапанаматтена бра̄хман̣ам̣ на пан̃н̃а̄пемӣти. атха ва̄ лапитала̄панаматтена̄ти манта̄нам̣ аджджхенааджджха̄панаматтена. убхайатха̄пи йам̣ пана бра̄хман̣а̄ са̄маведа̄диведаттайааджджхенена тевиджджам̣ бра̄хман̣ам̣ ваданти, там̣ пат̣иккхипати. бхагавата̄ хи ‘‘параматтхато атевиджджам̣ бра̄хман̣ам̣йева чете бхова̄дино авиджджа̄нивута̄ ‘тевиджджо бра̄хман̣о’ти ваданти, евам̣ пана тевиджджо бра̄хман̣о хотӣ’’ти дассанаттхам̣ татха̄ буджджханака̄нам̣ пуггала̄нам̣ аджджха̄сайена айам̣ десана̄ а̄раддха̄.

таттха йасма̄ виджджа̄сампанно чаран̣асампаннойева хоти чаран̣асампада̄йа вина̄ виджджа̄сампаттийа̄ абха̄вато, тасма̄ чаран̣асампадам̣ антогадхам̣ катва̄ виджджа̄сӣсенева бра̄хман̣ам̣ пан̃н̃а̄петука̄мо ‘‘дхаммена̄хам̣, бхиккхаве, тевиджджам̣ бра̄хман̣ам̣ пан̃н̃а̄пемӣ’’ти десанам̣ самут̣т̣ха̄петва̄ ‘‘катхан̃ча̄хам̣, бхиккхаве, дхаммена тевиджджам̣ бра̄хман̣ам̣ пан̃н̃а̄пемӣ’’ти катхетукамйата̄йа пуччхам̣ катва̄ пуггала̄дхит̣т̣ха̄на̄йа десана̄йа виджджаттайам̣ вибхаджанто ‘‘идха, бхиккхаве, бхиккхӯ’’тиа̄дима̄ха.

таттха анекавихитанти анекавидхам̣, анекехи ва̄ пака̄рехи паваттитам̣, сам̣ван̣н̣итанти аттхо. пуббенива̄санти саманантара̄тӣтабхавам̣ а̄дим̣ катва̄ таттха таттха нивуттхаккхандхасанта̄нам̣. нивуттханти аджджха̄вуттхам̣ анубхӯтам̣, аттано санта̄не уппаджджитва̄ нируддхам̣, нивуттхадхаммам̣ ва̄ нивуттхам̣, гочаранива̄сена нивуттхам̣, аттано вин̃н̃а̄н̣ена вин̃н̃а̄там̣ паравин̃н̃а̄н̣авин̃н̃а̄тампи ва̄ чхиннават̣умака̄нуссаран̣а̄дӣсу. ануссаратӣти ‘‘екампи джа̄тим̣ двепи джа̄тийо’’ти евам̣ джа̄типат̣ипа̄т̣ивасена анугантва̄ сарати, анудева ва̄ сарати, читте абхининна̄мите парикаммасаманантарам̣ сарати.

сеййатхиданти а̄раддхаппака̄радассанаттхе нипа̄то. тенева йва̄йам̣ пуббенива̄со а̄раддхо хоти, тасса пака̄рам̣ дассенто ‘‘екампи джа̄ти’’нтиа̄дима̄ха. таттха екампи джа̄тинти екампи пат̣исандхимӯлакам̣ чутипарийоса̄нам̣ екабхавапарийа̄паннам̣ кхандхасанта̄нам̣. еса найо двепи джа̄тийотиа̄дӣсу. анекепи сам̣ват̣т̣акаппетиа̄дӣсу пана париха̄йама̄но каппо сам̣ват̣т̣акаппо, вад̣д̣хама̄но виват̣т̣акаппо. таттха сам̣ват̣т̣ена сам̣ват̣т̣ат̣т̣ха̄йӣ гахито хоти таммӯлакатта̄, виват̣т̣ена ча виват̣т̣ат̣т̣ха̄йӣ. еван̃хи сати йа̄ни та̄ни ‘‘чатта̄рима̄ни, бхиккхаве, каппасса асан̇кхйеййа̄ни. катама̄ни чатта̄ри? сам̣ват̣т̣о, сам̣ват̣т̣ат̣т̣ха̄йӣ, виват̣т̣о, виват̣т̣ат̣т̣ха̄йӣ’’ти (а. ни. 4.156) вутта̄ни чатта̄ри асан̇кхйеййа̄ни, та̄ни париггахита̄ни хонти.

таттха тайо сам̣ват̣т̣а̄ – теджосам̣ват̣т̣о, а̄посам̣ват̣т̣о, ва̄йосам̣ват̣т̣оти. тиссо сам̣ват̣т̣асӣма̄ – а̄бхассара̄, субхакин̣ха̄, вехаппхала̄ти. йада̄ каппо теджена сам̣ват̣т̣ати, а̄бхассарато хет̣т̣ха̄ аггина̄ д̣айхати. йада̄ удакена сам̣ват̣т̣ати, субхакин̣хато хет̣т̣ха̄ удакена вилӣйати. йада̄ ва̄тена сам̣ват̣т̣ати, вехаппхалато хет̣т̣ха̄ ва̄тена виддхам̣сийати. виттха̄рато пана кот̣исатасахассачаккава̄л̣ам̣ екато винассати. ити еварӯпо айам̣ пуббенива̄сам̣ ануссаранто бхиккху анекепи сам̣ват̣т̣акаппе анекепи виват̣т̣акаппе анекепи сам̣ват̣т̣авиват̣т̣акаппе ануссарати. катхам̣? амутра̄синтиа̄дина̄ найена.

таттха амутра̄синти амумхи сам̣ват̣т̣акаппе амумхи бхаве ва̄ йонийа̄ ва̄ гатийа̄ ва̄ вин̃н̃а̄н̣ат̣т̣хитийа̄ ва̄ сатта̄ва̄се ва̄ саттаника̄йе ва̄ ахамахосим̣. евам̣на̄моти тиссо ва̄ пхуссо ва̄. евам̣готтоти готамо ва̄ кассапо ва̄. евам̣ван̣н̣оти ода̄то ва̄ са̄мо ва̄. евама̄ха̄роти са̄лимам̣содана̄ха̄ро ва̄ паваттапхалабходжано ва̄. евам̣сукхадуккхаппат̣исам̣ведӣти анекаппака̄ра̄нам̣ ка̄йикачетасика̄нам̣ са̄мисанира̄миса̄диппабхеда̄нам̣ ва̄ сукхадуккха̄нам̣ пат̣исам̣ведӣ. евама̄йупарийантоти евам̣ вассасатапарима̄н̣а̄йупарийанто ва̄ чатура̄сӣтикаппасатасахассапарима̄н̣а̄йупарийанто ва̄. со тато чуто амутра удапа̄динти сохам̣ тато бхавато йонито гатито вин̃н̃а̄н̣ат̣т̣хитито сатта̄ва̄сато саттаника̄йато ва̄ чуто пуна амукасмим̣ на̄ма бхаве йонийа̄ гатийа̄ вин̃н̃а̄н̣ат̣т̣хитийа̄ сатта̄ва̄се саттаника̄йе ва̄ удапа̄дим̣. татра̄па̄синти атха татрапи бхаве йонийа̄ гатийа̄ вин̃н̃а̄н̣ат̣т̣хитийа̄ сатта̄ва̄се саттаника̄йе ва̄ пуна ахосим̣. евам̣на̄мотиа̄ди вуттанайамева.

атха ва̄ йасма̄ ‘‘амутра̄си’’нти идам̣ анупуббена а̄рохантасса аттано абхинӣха̄ра̄нурӯпам̣ йатха̄балам̣ саран̣ам̣, ‘‘со тато чуто’’ти пат̣иниваттантасса паччавеккхан̣ам̣, тасма̄ ‘‘идхӯпапанно’’ти имисса̄ идхӯпапаттийа̄ анантарам̣ ‘‘амутра удапа̄ди’’нти вуттам̣. татра̄па̄синти татрапи бхаве…пе… саттаника̄йе ва̄ а̄сим̣. евам̣на̄моти датто ва̄ митто ва̄, евам̣готтоти ва̄сет̣т̣хо ва̄ кассапо ва̄. евам̣ван̣н̣оти ка̄л̣о ва̄ ода̄то ва̄. евама̄ха̄роти судха̄ха̄ро ва̄ са̄лиодана̄диа̄ха̄ро ва̄. евам̣сукхадуккхаппат̣исам̣ведӣти диббасукхаппат̣исам̣ведӣ ва̄ ма̄нусасукхадуккхаппат̣исам̣ведӣ ва̄. евама̄йупарийантоти евам̣ там̣там̣парама̄йупарийанто. со тато чутоти сохам̣ тато бхава̄дито чуто. идхӯпапанноти идха имасмим̣ чаримабхаве мануссо хутва̄ упапанно ниббатто.

итӣти евам̣. са̄ка̄рам̣ сауддесанти на̄маготта̄дивасена сауддесам̣, ван̣н̣а̄дивасена са̄ка̄рам̣. на̄маготтена хи сатта̄ ‘‘тиссо готамо’’ти уддисӣйанти, ван̣н̣а̄дӣхи ‘‘са̄мо ода̄то’’ти на̄наттато пан̃н̃а̄йанти. тасма̄ на̄маготтам̣ уддесо, итаре а̄ка̄ра̄. айамасса пат̣хама̄ виджджа̄ адхигата̄ти айам̣ имина̄ бхиккхуна̄ пат̣хамам̣ адхигамавасена пат̣хама̄, видитакаран̣ат̣т̣хена виджджа̄ адхигата̄ саччхиката̄ хоти. ким̣ пана̄йам̣ видитам̣ кароти? пуббенива̄сам̣. авиджджа̄ти тассева пуббенива̄сасса авидитакаран̣ат̣т̣хена тасса пат̣иччха̄дакамохо вуччати. тамоти свева мохо пат̣иччха̄дакат̣т̣хена тамоти вуччати. а̄локоти са̄ ева виджджа̄ обха̄сакаран̣ат̣т̣хена а̄локо. еттха ча виджджа̄ адхигата̄ти айам̣ аттхо, сесам̣ пасам̣са̄вачанам̣. йоджана̄ панеттха – айам̣ кхо тена бхиккхуна̄ виджджа̄ адхигата̄, тасса адхигатавиджджасса авиджджа̄ вихата̄, винат̣т̣ха̄ти аттхо. касма̄? йасма̄ виджджа̄ уппанна̄ти. сесапададвайепи есева найо.

йатха̄ танти еттха йатха̄ти опамматтхе, танти нипа̄таматтам̣. сатийа̄ авиппава̄сена аппаматтасса. вӣрийа̄та̄пена а̄та̄пино. ка̄йе ча джӣвите ча анапеккхата̄йа пахитаттасса песитачиттасса̄ти аттхо. идам̣ вуттам̣ хоти – йатха̄ аппаматтасса а̄та̄пино пахитаттасса вихарато авиджджа̄ вихан̃н̃еййа, виджджа̄ уппаджджеййа, тамо вихан̃н̃еййа, а̄локо уппаджджеййа; евамева тасса бхиккхуно авиджджа̄ вихата̄, виджджа̄ уппанна̄, тамо вихато, а̄локо уппанно, тасса падха̄на̄нуйогасса анурӯпамева пхалам̣ лабхитва̄ вихаратӣти.

диббена чаккхуна̄ти еттха йам̣ ваттаббам̣, там̣ хет̣т̣ха̄ вуттамева. висуддхена̄ти чутӯпапа̄тадассанена дит̣т̣хивисуддхихетубха̄вато висуддхам̣. йо хи чутиматтамева пассати на упапа̄там̣, со уччхедадит̣т̣хим̣ ган̣ха̄ти. йо упапа̄таматтамева пассати на чутим̣, со навасаттапа̄тубха̄вадит̣т̣хим̣ ган̣ха̄ти. йо пана тадубхайам̣ пассати, со йасма̄ дувидхампи там̣ дит̣т̣хигатам̣ ативаттати, тасма̄сса там̣ дассанам̣ дит̣т̣хивисуддхихету хоти, тадубхайампа̄йам̣ буддхапутто пассати. тена вуттам̣ ‘‘чутӯпапа̄тадассанена дит̣т̣хивисуддхихетубха̄вато висуддха’’нти. ека̄дасаупаккилесавирахато ва̄ висуддхам̣. йатха̄ха ‘‘вичикиччха̄ читтасса упаккилесоти – ити видитва̄ вичикиччхам̣ читтасса упаккилесам̣ паджахим̣, аманасика̄ро…пе… тхинамиддхам̣, чхамбхитаттам̣, уппиллам̣, дут̣т̣хуллам̣, ачча̄раддхавӣрийам̣, атилӣнавӣрийам̣, абхиджаппа̄, на̄наттасан̃н̃а̄, атиниджджха̄йитаттам̣ рӯпа̄нам̣ читтасса упаккилесо’’ти (ма. ни. 3.242) евам̣ вуттехи ека̄дасахи упаккилесехи анупаккилит̣т̣хатта̄ висуддхам̣. мануссӯпача̄рам̣ атиккамитва̄ рӯпадассанена атиккантама̄нусакам̣, мам̣сачаккхум̣ ва̄ атиккантатта̄ атиккантама̄нусакам̣. тена диббена чаккхуна̄ висуддхена атиккантама̄нусакена. сатте пассатӣти мануссамам̣сачаккхуна̄ вийа сатте пассати даккхати а̄локети.

чавама̄не упападжджама̄нети еттха чутиккхан̣е упапаттиккхан̣е ва̄ диббачаккхуна̄пи дат̣т̣хум̣ на сакка̄. йе пана а̄санначутика̄ ида̄ни чависсанти, те чавама̄на̄. йе ча гахитапат̣исандхика̄ сампатиниббатта̄ ва̄, те упападжджама̄на̄ти адхиппета̄. те еварӯпе чавама̄не упападжджама̄не ча пассатӣти дассети. хӣнети моханиссандайуттатта̄ хӣна̄нам̣ джа̄тикулабхога̄дӣнам̣ васена хӣл̣ите парибхӯте. пан̣ӣтети амоханиссандайуттатта̄ таббипарӣте. суван̣н̣ети адосаниссандайуттатта̄ ит̣т̣хакантамана̄паван̣н̣айутте. дуббан̣н̣ети досаниссандайуттатта̄ анит̣т̣хааканта̄мана̄паван̣н̣айутте. абхирӯпе вирӯпетипи аттхо. сугатети сугатигате, алобханиссандайуттатта̄ ва̄ ад̣д̣хе махаддхане. дуггатети дуггатигате, лобханиссандайуттатта̄ ва̄ далидде аппаннапа̄набходжане. йатха̄каммӯпагети йам̣ йам̣ каммам̣ упачитам̣, тена тена упагате. таттха пуримехи ‘‘чавама̄не’’тиа̄дӣхи диббачаккхукиччам̣ вуттам̣, имина̄ пана падена йатха̄каммӯпаган̃а̄н̣акиччам̣.

тасса ча н̃а̄н̣асса айам̣ уппаттиккамо – идха бхиккху хет̣т̣ха̄ нирайа̄бхимукхам̣ а̄локам̣ вад̣д̣хетва̄ нерайике сатте пассати махантам̣ дуккхам̣ анубхавама̄не, идам̣ дассанам̣ диббачаккхун̃а̄н̣акиччамева. со ча евам̣ манаси кароти ‘‘ким̣ ну кхо каммам̣ катва̄ име сатта̄ етам̣ дуккхам̣ анубхавантӣ’’ти, атхасса ‘‘идам̣ на̄ма катва̄’’ти там̣камма̄рамман̣ам̣ н̃а̄н̣ам̣ уппаджджати. татха̄ упари девалока̄бхимукхам̣ а̄локам̣ вад̣д̣хетва̄ нанданаванамиссакаванапха̄русакавана̄дӣсу сатте пассати диббасампаттим̣ анубхавама̄не, идампи дассанам̣ диббачаккхун̃а̄н̣акиччамева. со евам̣ манаси кароти ‘‘ким̣ ну кхо каммам̣ катва̄ име сатта̄ етам̣ сампаттим̣ анубхавантӣ’’ти? атхасса ‘‘идам̣ на̄ма катва̄’’ти там̣камма̄рамман̣ам̣ н̃а̄н̣ам̣ уппаджджати, идам̣ йатха̄каммӯпаган̃а̄н̣ам̣ на̄ма. имасса висум̣ парикаммам̣ на̄ма наттхи. йатха̄ чимасса, евам̣ ана̄гатам̣сан̃а̄н̣ассапи. диббачаккхупа̄дака̄нева хи има̄ни диббачаккхуна̄ сахева иджджханти. ка̄йадуччаритена̄тиа̄дӣсу йам̣ ваттаббам̣, там̣ хет̣т̣ха̄ вуттанайамева. идха виджджа̄ти диббачаккхун̃а̄н̣авиджджа̄. авиджджа̄ти сатта̄нам̣ чутипат̣исандхиччха̄дика̄ авиджджа̄. сесам̣ вуттанайамева.

татийава̄ре виджджа̄ти арахаттамагган̃а̄н̣авиджджа̄. авиджджа̄ти чатусаччаппат̣иччха̄дика̄ авиджджа̄. сесам̣ хет̣т̣ха̄ вуттанайатта̄ сувин̃н̃еййамева. евам̣ кхотиа̄ди нигаманам̣.