намо тасса бхагавато арахато самма̄самбуддхасса

кхуддаканика̄йе

итивуттака-ат̣т̣хакатха̄

гантха̄рамбхакатха̄

маха̄ка̄рун̣икам̣ на̄тхам̣, н̃еййаса̄гарапа̄рагум̣;

ванде нипун̣агамбхӣра-вичитранайадесанам̣.

виджджа̄чаран̣асампанна̄, йена ниййанти локато;

ванде тамуттамам̣ дхаммам̣, самма̄самбуддхапӯджитам̣.

сӣла̄дигун̣асампанно, т̣хито маггапхалесу йо;

ванде арийасан̇гхам̣ там̣, пун̃н̃аккхеттам̣ ануттарам̣.

вандана̄джанитам̣ пун̃н̃ам̣, ити йам̣ ратанаттайе;

хатантара̄йо саббаттха, хутва̄хам̣ тасса теджаса̄.

екака̄диппабхедена, десита̄ни махесина̄;

лобха̄дӣнам̣ паха̄на̄ни, дӣпана̄ни висесато.

сутта̄ни екато катва̄, итивуттападаккхарам̣;

дхаммасан̇га̄хака̄ тхера̄, сан̇га̄йим̣су махесайо.

итивуттакамиччева, на̄мена васино пуре;

йам̣ кхуддаканика̄йасмим̣, гамбхӣраттхападаккамам̣.

тасса гамбхӣран̃а̄н̣ехи, ога̄хетаббабха̄вато;

кин̃ча̄пи дуккара̄ ка̄тум̣, аттхасам̣ван̣н̣ана̄ майа̄.

сахасам̣ван̣н̣анам̣ йасма̄, дхарате саттху са̄санам̣;

пубба̄чарийасӣха̄нам̣, тит̣т̣хатева виниччхайо.

тасма̄ там̣ аваламбитва̄, ога̄хетва̄на пан̃чапи;

ника̄йе упанисса̄йа, пора̄н̣ат̣т̣хакатха̄найам̣.

нисситам̣ ва̄чана̄маггам̣, сувисуддхам̣ ана̄кулам̣;

маха̄виха̄рава̄сӣнам̣, нипун̣аттхавиниччхайам̣.

пунаппуна̄гатам̣ аттхам̣, ваджджайитва̄на са̄дхукам̣;

йатха̄балам̣ карисса̄ми, итивуттакаван̣н̣анам̣.

ити а̄кан̇кхама̄насса, саддхаммасса чират̣т̣хитим̣;

вибхаджантасса тассаттхам̣, ниса̄майатха са̄дхавоти.

таттха итивуттакам̣ на̄ма екаканипа̄то, дуканипа̄то, тиканипа̄то, чатукканипа̄тоти чатунипа̄тасан̇гахам̣. тампи винайапит̣акам̣, суттантапит̣акам̣, абхидхаммапит̣аканти тӣсу пит̣акесу суттантапит̣акапарийа̄паннам̣; дӣгханика̄йо маджджхиманика̄йо, сам̣йуттаника̄йо, ан̇гуттараника̄йо, кхуддаканика̄йоти пан̃часу ника̄йесу кхуддаканика̄йапарийа̄паннам̣; суттам̣, геййам̣, веййа̄каран̣ам̣, га̄тха̄, уда̄нам̣, итивуттакам̣, джа̄такам̣, аббхутадхаммам̣, ведалланти навасу са̄санан̇гесу итивуттакан̇габхӯтам̣.

‘‘два̄сӣти буддхато ган̣хим̣, двесахасса̄ни бхиккхуто;

чатура̄сӣти сахасса̄ни, йе ме дхамма̄ паваттино’’ти. (тхерага̄. 1027) –

евам̣ дхаммабхан̣д̣а̄га̄рикена пат̣ин̃н̃а̄тесу чатура̄сӣтийа̄ дхаммаккхандхасахассесу катипайадхаммаккхандхасан̇гахам̣. суттато екаканипа̄те та̄ва саттавӣсати сутта̄ни, дуканипа̄те два̄вӣсати, тиканипа̄те пан̃н̃а̄са, чатукканипа̄те тераса̄ти два̄даса̄дхикасуттасатасан̇гахам̣. тасса нипа̄тесу екаканипа̄то а̄ди, ваггесу па̄т̣ибхогавагго, суттесу лобхасуттам̣. тасса̄пи ‘‘вуттан̃хетам̣ бхагавата̄’’тиа̄дикам̣ а̄йасмата̄ а̄нандена пат̣хамамаха̄сан̇гӣтика̄ле вуттам̣ нида̄нама̄ди. са̄ пана̄йам̣ пат̣хамамаха̄сан̇гӣти винайапит̣аке тантима̄рул̣ха̄ ева. йо панеттха нида̄накосаллаттхам̣ ваттаббо катха̄магго, сопи суман̇галавила̄синийа̄ дӣгханика̄йа-ат̣т̣хакатха̄йа виттха̄рато вуттойева̄ти таттха вуттанайенева ведитаббо.

нида̄наван̣н̣ана̄

йам̣ панетам̣ вуттан̃хетам̣ бхагавата̄тиа̄дикам̣ нида̄нам̣. екадхаммам̣, бхиккхаве, паджахатха̄тиа̄дикам̣ суттам̣. таттха вуттам̣ бхагавата̄тиа̄дӣни на̄мапада̄ни. итӣти нипа̄тападам̣. паджахатха̄ти еттха па-ити упасаггападам̣, джахатха̄-ти а̄кхйа̄тападам̣. имина̄ найена саббаттха падавибха̄го ведитаббо.

аттхато пана вуттасаддо та̄ва саупасагго анупасагго ча вапане ва̄пасамакаран̣е кесоха̄ран̣е джӣвитавуттийам̣ павуттабха̄ве па̄вачанабха̄вена паваттите аджджхесане катханети евама̄дӣсу диссати. татха̄ хеса –

‘‘га̄во тасса паджа̄йанти, кхетте вуттам̣ вирӯхати;

вутта̄нам̣ пхаламасна̄ти, йо митта̄нам̣ на дуббхатӣ’’ти. –

а̄дӣсу (джа̄. 2.22.19) вапане а̄гато. ‘‘но ча кхо пат̣ивутта’’нтиа̄дӣсу (па̄ра̄. 289) ат̣т̣хадантака̄дӣхи ва̄пасамакаран̣е. ‘‘ка̄пат̣ико ма̄н̣аво дахаро вуттасиро’’тиа̄дӣсу (ма. ни. 2.426) кесоха̄ран̣е. ‘‘панналомо парадаттавутто мигабхӯтена четаса̄ вихаратӣ’’тиа̄дӣсу (чӯл̣ава. 332) джӣвитавуттийам̣. ‘‘сеййатха̄пи на̄ма пан̣д̣упала̄со бандхана̄ павутто абхаббо харитаттха̄йа̄’’тиа̄дӣсу (па̄ра̄. 92; па̄чи. 666; маха̄ва. 129) бандханато павуттабха̄ве. ‘‘йесамидам̣ етарахи, бра̄хман̣а̄, пора̄н̣ам̣ мантападам̣ гӣтам̣ павуттам̣ самихита’’нтиа̄дӣсу па̄вачанабха̄вена паваттите. локе пана – ‘‘вутто ган̣о вутто па̄ра̄йано’’тиа̄дӣсу аджджхене. ‘‘вуттам̣ кхо панетам̣ бхагавата̄ дхаммада̄йа̄да̄ ме, бхиккхаве, бхаватха, ма̄ а̄мисада̄йа̄да̄’’тиа̄дӣсу (ма. ни. 1.30) катхане. идха̄пи катхане дат̣т̣хаббо. тасма̄ вуттам̣ катхитам̣ бха̄ситанти аттхо.

дутийо пана вуттасаддо вачане чин̣н̣абха̄ве ча ведитаббо. хи-ити джа̄ту вибйаттанти етасмим̣ аттхе нипа̄то. со ида̄ни вуччама̄насуттасса бхагавато вибйаттам̣ бха̄ситабха̄вам̣ джотети. ва̄чакасаддасаннидха̄не хи пайутта̄ нипа̄та̄. техи ваттаббаматтхам̣ джотенти. етанти айам̣ етасаддо –

‘‘йо ча буддхан̃ча дхамман̃ча, сан̇гхан̃ча саран̣ам̣ гато;

чатта̄ри арийасачча̄ни, саммаппан̃н̃а̄йа пассати.

‘‘дуккхам̣ дуккхасамуппа̄дам̣, дуккхасса ча атиккамам̣;

арийан̃чат̣т̣хан̇гикам̣ маггам̣, дуккхӯпасамага̄минам̣.

‘‘етам̣ кхо саран̣ам̣ кхемам̣, етам̣ саран̣амуттамам̣;

етам̣ саран̣ама̄гамма, саббадуккха̄ памуччатӣ’’ти. (дха. па. 190-192) –

а̄дӣсу йатха̄вутте а̄саннапаччаккхе а̄гато. ‘‘аппаматтакам̣ кхо панетам̣, бхиккхаве, ораматтакам̣ сӣламаттакам̣, йена путхуджджано татха̄гатасса ван̣н̣ам̣ вадама̄но вадеййа̄’’тиа̄дӣсу (дӣ. ни. 1.7) пана ваккхама̄не а̄саннапаччаккхе. идха̄пи ваккхама̄нейева дат̣т̣хаббо. сан̇га̄йанавасена ваккхама̄нан̃хи суттам̣ дхаммабхан̣д̣а̄га̄рикена буддхийам̣ т̣хапетва̄ тада̄ ‘‘ета’’нти вуттам̣.

бхагавата̄ти еттха бхагава̄ти гарувачанам̣. гарум̣ хи локе бхагава̄ти ваданти. татха̄гато ча саббагун̣ависит̣т̣хата̄йа сатта̄нам̣ гару, тасма̄ бхагава̄ти ведитаббо. пора̄н̣ехипи вуттам̣ –

‘‘бхагава̄ти вачанам̣ сет̣т̣хам̣, бхагава̄ти вачанамуттамам̣;

гару га̄равайутто со, бхагава̄ тена вуччатӣ’’ти.

сет̣т̣хава̄чакан̃хи вачанам̣ сет̣т̣хагун̣асахачаран̣ато сет̣т̣ханти вуттам̣. атха ва̄ вуччатӣти вачанам̣, аттхо. тасма̄ бхагава̄тивачанам̣ сет̣т̣ханти бхагава̄ти имина̄ вачанена вачанӣйо йо аттхо, со сет̣т̣хоти аттхо. бхагава̄ти вачанамуттаманти еттха̄пи есева найо. га̄равайуттоти гарубха̄вайутто гаругун̣айогато, гарукаран̣ам̣ ва̄ са̄тисайам̣ арахатӣти га̄равайутто, га̄рава̄рахоти аттхо. евам̣ гун̣ависит̣т̣хасаттуттамагаруга̄рава̄дхивачанаметам̣ йадидам̣ бхагава̄ти. апича –

‘‘бхагӣ бхаджӣ бха̄гӣ вибхаттава̄ ити,

ака̄си бхагганти гарӯти бха̄гйава̄;

бахӯхи н̃а̄йехи субха̄витаттано,

бхавантаго со бхагава̄ти вуччатӣ’’ти. –

ниддесе а̄гатанайена –

‘‘бха̄гйава̄ бхаггава̄ йутто, бхагехи ча вибхаттава̄;

бхаттава̄ вантагамано, бхавесу бхагава̄ тато’’ти.

имисса̄ га̄тха̄йа ча васена бхагава̄ти падасса аттхо ваттаббо. со пана̄йам̣ аттхо сабба̄ка̄рена висуддхимагге буддха̄нуссатиниддесе вуттоти. таттха вуттанайенева ведитаббо.

апаро найо – бха̄гава̄ти бхагава̄, бхатава̄ти бхагава̄, бха̄ге ванӣти бхагава̄, бхаге ванӣти бхагава̄, бхаттава̄ти бхагава̄, бхаге вамӣти бхагава̄, бха̄ге вамӣти бхагава̄.

‘‘бха̄гава̄ бхатава̄ бха̄ге, бхаге ча вани бхаттава̄;

бхаге вами татха̄ бха̄ге, вамӣти бхагава̄ джино’’.

таттха катхам̣ бха̄гава̄ти бхагава̄? йе те сӣла̄дайо дхаммаккхандха̄ гун̣акот̣т̣ха̄са̄, те анан̃н̃аса̄дха̄ран̣а̄ ниратисайа̄ татха̄гатасса аттхи упалаббханти. татха̄ хисса сӣлам̣, сама̄дхи, пан̃н̃а̄, вимутти, вимуттин̃а̄н̣адассанам̣, хирӣ, оттаппам̣, саддха̄, вӣрийам̣, сати, сампаджан̃н̃ам̣, сӣлависуддхи, читтависуддхи, дит̣т̣хивисуддхи, саматхо, випассана̄, тӣн̣и кусаламӯла̄ни, тӣн̣и сучарита̄ни, тайо самма̄витакка̄, тиссо анаваджджасан̃н̃а̄, тиссо дха̄туйо, чатта̄ро сатипат̣т̣ха̄на̄, чатта̄ро саммаппадха̄на̄, чатта̄ро иддхипа̄да̄, чатта̄ро арийамагга̄, чатта̄ри арийапхала̄ни, чатассо пат̣исамбхида̄, чатуйонипариччхедакан̃а̄н̣а̄ни, чатта̄ро арийавам̣са̄, чатта̄ри веса̄раджджан̃а̄н̣а̄ни, пан̃ча падха̄нийан̇га̄ни, пан̃чан̇гико самма̄сама̄дхи, пан̃чан̃а̄н̣ико самма̄сама̄дхи, пан̃чиндрийа̄ни, пан̃ча бала̄ни, пан̃ча нисса̄ран̣ӣйа̄ дха̄туйо, пан̃ча вимутта̄йатанан̃а̄н̣а̄ни, пан̃ча вимуттипарипа̄чанӣйа̄ сан̃н̃а̄, чха ануссатит̣т̣ха̄на̄ни, чха га̄рава̄, чха нисса̄ран̣ӣйа̄ дха̄туйо, чха сататавиха̄ра̄, чха ануттарийа̄ни, чха ниббедхабха̄гийа̄ сан̃н̃а̄, чха абхин̃н̃а̄, чха аса̄дха̄ран̣ан̃а̄н̣а̄ни, сатта апариха̄нийа̄ дхамма̄, сатта арийадхана̄ни, сатта боджджхан̇га̄, сатта саппурисадхамма̄, сатта ниджджараваттхӯни, сатта сан̃н̃а̄, сатта даккхин̣еййапуггаладесана̄, сатта кхӣн̣а̄савабаладесана̄, ат̣т̣ха пан̃н̃а̄пат̣ила̄бхахетудесана̄, ат̣т̣хасамматта̄ни, ат̣т̣ха локадхамма̄тиккамо, ат̣т̣ха а̄рамбхаваттхӯни, ат̣т̣ха аккхан̣адесана̄, ат̣т̣ха маха̄пурисавитакка̄, ат̣т̣ха абхибха̄йатанадесана̄, ат̣т̣ха вимоккха̄, нава йонисоманасика̄рамӯлака̄ дхамма̄, нава па̄рисуддхипадха̄нийан̇га̄ни, нава сатта̄ва̄садесана̄, нава а̄гха̄таппат̣ивинайа̄, нава сан̃н̃а̄, нава на̄натта̄, нава анупуббавиха̄ра̄, даса на̄тхакаран̣а̄ дхамма̄, даса касин̣а̄йатана̄ни, даса кусалакаммапатха̄, даса самматта̄ни, даса арийава̄са̄, даса асеккха̄ дхамма̄, даса татха̄гатабала̄ни, ека̄даса метта̄нисам̣са̄, два̄даса дхаммачакка̄ка̄ра̄, тераса дхутагун̣а̄, чуддаса буддхан̃а̄н̣а̄ни, пан̃чадаса вимуттипарипа̄чанӣйа̄ дхамма̄, сол̣асавидха̄ а̄на̄па̄нассати, сол̣аса апарантапанӣйа̄ дхамма̄, ат̣т̣ха̄раса буддхадхамма̄, екӯнавӣсати паччавеккхан̣ан̃а̄н̣а̄ни, чатучатта̄лӣса н̃а̄н̣аваттхӯни, пан̃н̃а̄са удайаббайан̃а̄н̣а̄ни, паропан̣н̣а̄са кусаладхамма̄, саттасаттати н̃а̄н̣аваттхӯни, чатувӣсатикот̣исатасахассасама̄паттисан̃ча̄римаха̄ваджиран̃а̄н̣ам̣, анантанайасамантапат̣т̣ха̄напавичайапаччавеккхан̣адесана̄н̃а̄н̣а̄ни, татха̄ ананта̄су локадха̄тӯсу ананта̄нам̣ сатта̄нам̣ а̄сайа̄дивибха̄ванан̃а̄н̣а̄ни ча̄ти, евама̄дайо ананта̄ апарима̄н̣абхеда̄ анан̃н̃аса̄дха̄ран̣а̄ ниратисайа̄ гун̣абха̄га̄ гун̣акот̣т̣ха̄са̄ виджджанти упалаббханти. тасма̄ йатха̄вуттавибха̄га̄ гун̣абха̄га̄ асса аттхӣти бха̄гава̄ти ваттаббе. а̄ка̄расса рассаттам̣ катва̄ ‘‘бхагава̄’’ти вутто. евам̣ та̄ва бха̄гава̄ти бхагава̄.

‘‘йасма̄ сӣла̄дайо саббе, гун̣абха̄га̄ асесато;

виджджанти сугате тасма̄, бхагава̄ти павуччати’’.

катхам̣ бхатава̄ти бхагава̄? йе те саббалокахита̄йа уссуккама̄паннехи мануссатта̄дике ат̣т̣ха дхамме самодха̄нетва̄ самма̄самбодхийа̄ катамаха̄бхинӣха̄рехи маха̄бодхисаттехи парипӯретабба̄ да̄напа̄рамӣ, сӣланеккхаммапан̃н̃а̄вӣрийакхантисаччаадхит̣т̣ха̄наметта̄упеккха̄па̄рамӣти даса па̄рамийо, даса упапа̄рамийо, даса параматтхапа̄рамийоти саматим̣са па̄рамийо, да̄на̄дӣни чатта̄ри сан̇гахаваттхӯни, чатта̄ри адхит̣т̣ха̄на̄ни, аттапаричча̄го, найанадханараджджапуттада̄рапаричча̄готи пан̃ча маха̄паричча̄га̄, пуббайого, пуббачарийа̄, дхаммаккха̄нам̣, локаттхачарийа̄, н̃а̄таттхачарийа̄, буддхаттхачарийа̄ти евама̄дайо сан̇кхепато ва̄ пун̃н̃асамбха̄ран̃а̄н̣асамбха̄ра̄ буддхакарадхамма̄, те маха̄бхинӣха̄рато пат̣т̣ха̄йа каппа̄нам̣ сатасахасса̄дхика̄ни чатта̄ри асан̇кхйеййа̄ни йатха̄ ха̄набха̄гийа̄, сам̣килесабха̄гийа̄, т̣хитибха̄гийа̄, ва̄ на хонти; атха кхо уттаруттари висесабха̄гийа̄ва хонти; евам̣ саккаччам̣ нирантарам̣ анавасесато бхата̄ самбхата̄ асса аттхӣти бхатава̄ти бхагава̄; нируттинайена така̄расса гака̄рам̣ катва̄. атха ва̄ бхатава̄ти тейева йатха̄вутте буддхакарадхамме вуттанайена бхари самбхари парипӯресӣти аттхо. евампи бхатава̄ти бхагава̄.

‘‘йасма̄ самбодхийа̄ саббе, да̄напа̄рамиа̄дике;

самбха̄ре бхатава̄ на̄тхо, тасма̄пи бхагава̄ мато’’.

катхам̣ бха̄ге ванӣти бхагава̄? йе те чатувӣсатикот̣исатасахассасан̇кха̄ девасикам̣ вал̣ан̃джанакасама̄паттибха̄га̄, те анавасесато локахитаттхам̣ аттано дит̣т̣хадхаммасукхавиха̄раттхан̃ча ниччакаппам̣ вани бхаджи севи бахуламака̄сӣти бха̄ге ванӣти бхагава̄. атха ва̄ абхин̃н̃еййесу дхаммесу кусала̄дӣсу кхандха̄дӣсу ча йе те парин̃н̃еййа̄дивасена сан̇кхепато ва̄ чатуббидха̄ абхисамайабха̄га̄, виттха̄рато пана ‘‘чаккху парин̃н̃еййам̣ …пе… джара̄маран̣ам̣ парин̃н̃еййа’’нтиа̄дина̄ (пат̣и. ма. 1.21) анеке парин̃н̃еййабха̄га̄, ‘‘чаккхусса самудайо паха̄таббо…пе… джара̄маран̣асса самудайо паха̄таббо’’тиа̄дина̄ паха̄таббабха̄га̄, ‘‘чаккхусса ниродхо саччхика̄таббо…пе… джара̄маран̣асса ниродхо саччхика̄таббо’’тиа̄дина̄ саччхика̄таббабха̄га̄, ‘‘чаккхуниродхага̄минӣпат̣ипада̄ бха̄ветабба̄…пе… чатта̄ро сатипат̣т̣ха̄на̄ бха̄ветабба̄’’тиа̄дина̄ ча анекабхеда̄ бха̄ветаббабха̄га̄ ча дхамма̄, те саббе вани бхаджи йатха̄рахам̣ гочарабха̄вана̄севана̄нам̣ васена севи. евампи бха̄ге ванӣти бхагава̄. атха ва̄ йе име сӣла̄дайо дхаммаккхандха̄ са̄вакехи са̄дха̄ран̣а̄ гун̣акот̣т̣ха̄са̄ гун̣абха̄га̄, кинти ну кхо те венеййасанта̄несу патит̣т̣хапеййанти маха̄карун̣а̄йа вани абхипаттхайи. са̄ часса абхипаттхана̄ йатха̄дхиппетапхала̄ваха̄ ахоси. евампи бха̄ге ванӣти бхагава̄.

‘‘йасма̄ н̃еййасама̄патти-гун̣абха̄ге татха̄гато;

бхаджи паттхайи сатта̄нам̣, хита̄йа бхагава̄ тато’’.

катхам̣ бхаге ванӣти бхагава̄? сама̄сато та̄ва катапун̃н̃ехи пайогасампаннехи йатха̄вибхавам̣ бхаджӣйантӣти бхага̄, локийалокуттара̄ сампаттийо. таттха локийе та̄ва татха̄гато самбодхито пуббе бодхисаттабхӯто парамуккам̣сагате вани бхаджи севи, йаттха патит̣т̣ха̄йа ниравасесато буддхакарадхамме саманна̄ненто буддхадхамме парипа̄чеси. буддхабхӯто пана те нираваджджасукхӯпасам̣хите анан̃н̃аса̄дха̄ран̣е локуттарепи вани бхаджи севи. виттха̄рато пана падесараджджаиссарийачаккаваттисампаттидевараджджасампаттиа̄дивасена джха̄навимоккхасама̄дхисама̄паттин̃а̄н̣адассанамаггабха̄вана̄пхала- саччхикирийа̄диуттаримануссадхаммавасена ча анекавихите анан̃н̃аса̄дха̄ран̣е бхаге вани бхаджи севи. евам̣ бхаге ванӣти бхагава̄.

‘‘йа̄ та̄ сампаттийо локе, йа̄ ча локуттара̄ путхӯ;

сабба̄ та̄ бхаджи самбуддхо, тасма̄пи бхагава̄ мато’’.

катхам̣ бхаттава̄ти бхагава̄? бхатта̄ дал̣хабхаттика̄ асса бахӯ аттхӣти бхагава̄. татха̄гато хи маха̄карун̣а̄саббан̃н̃утан̃н̃а̄н̣а̄диапаримитанирупамаппабха̄вагун̣ависесасаман̇гибха̄вато саббасаттуттамо, сабба̄наттхапариха̄рапуббан̇гама̄йа ниравасесахитасукхавидха̄натаппара̄йа ниратисайа̄йа пайогасампаттийа̄ садеваманусса̄йа паджа̄йа аччантӯпака̄рита̄йа дваттим̣самаха̄пурисалаккхан̣аасӣтианубйан̃джанабйа̄маппабха̄ди- анан̃н̃аса̄дха̄ран̣агун̣ависесапат̣иман̣д̣итарӯпака̄йата̄йа, йатха̄бхуччагун̣а̄дхигатена ‘‘итипи со бхагава̄’’тиа̄динайаппаваттена локаттайабйа̄пина̄ сувипулена сувисуддхена ча тхутигхосена саманна̄гататта̄ уккам̣сапа̄рамиппатта̄су аппиччхата̄сантут̣т̣хита̄дӣсу суппатит̣т̣хитабха̄вато дасабалачатувеса̄раджджа̄диниратисайагун̣ависесасаман̇гибха̄вато ча рӯпаппама̄н̣о рӯпаппасанно, гхосаппама̄н̣о гхосаппасанно, лӯкхаппама̄н̣о лӯкхаппасанно, дхаммаппама̄н̣о дхаммаппасанноти евам̣ чатуппама̄н̣ике локасаннива̄се саббатха̄пи паса̄да̄вахабха̄вена самантапа̄са̄дикатта̄ апарима̄н̣а̄нам̣ сатта̄нам̣ садеваманусса̄нам̣ а̄дарабахума̄нага̄рава̄йатаната̄йа парамапемасамбхаттит̣т̣ха̄нам̣. йе ча тасса ова̄де патит̣т̣хита̄ авеччаппаса̄дена саманна̄гата̄ хонти, кеначи асам̣ха̄рийа̄ тесам̣ самбхатти саман̣ена ва̄ бра̄хман̣ена ва̄ девена ва̄ ма̄рена ва̄ брахмуна̄ ва̄. татха̄ хи те аттано джӣвитапаричча̄гепи таттха паса̄дам̣ на париччаджанти, тасса ва̄ а̄н̣ам̣ дал̣хабхаттибха̄вато. тенева̄ха –

‘‘йо ве катан̃н̃ӯ катаведи дхӣро;

калйа̄н̣амитто дал̣хабхатти ча хотӣ’’ти. (джа̄. 2.17.78);

‘‘сеййатха̄пи, бхиккхаве, маха̄самуддо т̣хитадхаммо велам̣ на̄тиваттати; евамева кхо, бхиккхаве, йам̣ майа̄ са̄вака̄нам̣ сиккха̄падам̣ пан̃н̃аттам̣, там̣ мама са̄вака̄ джӣвитахетупи на̄тиккамантӣ’’ти (а. ни. 8.20; уда̄. 45; чӯл̣ава. 385) ча.

евам̣ бхаттава̄ти бхагава̄ нируттинайена екасса така̄расса лопам̣ катва̄ итарасса гака̄рам̣ катва̄.

‘‘гун̣а̄тисайайуттасса, йасма̄ локахитесино;

самбхатта̄ бахаво саттху, бхагава̄ тена вуччатӣ’’ти.

катхам̣ бхаге вамӣти бхагава̄? йасма̄ татха̄гато бодхисаттабхӯтопи пурима̄су джа̄тӣсу па̄рамийо пӯренто бхагасан̇кха̄там̣ сирим̣ иссарийам̣ йасан̃ча вами уггири кхел̣апин̣д̣ам̣ вийа анапеккхо чхад̣д̣айи. татха̄ хисса соманассакума̄рака̄ле, хаттхипа̄лакума̄рака̄ле, айогхарапан̣д̣итака̄ле, мӯгапаккхапан̣д̣итака̄ле, чӯл̣асутасомака̄лети евама̄дӣсу неккхаммапа̄рамипӯран̣авасена девараджджасадиса̄йа раджджасирийа̄ париччаттаттабха̄ва̄нам̣ парима̄н̣ам̣ наттхи. чариматтабха̄вепи хаттхагатам̣ чаккаваттисирим̣ девалока̄дхипаччасадисам̣ чатуддӣписсарийам̣ чаккаваттисампаттисанниссайам̣ саттаратанасамуджджалам̣ йасан̃ча тин̣а̄йапи аман̃н̃ама̄но нирапеккхо паха̄йа абхиниккхамитва̄ самма̄самбодхим̣ абхисамбуддхо. тасма̄ име сириа̄дике бхаге вамӣти бхагава̄. атха ва̄ бха̄ни на̄ма наккхатта̄ни, техи самам̣ гаччханти паваттантӣти бхага̄, синеруйугандхарауттаракурухимаванта̄дибха̄джаналокависесасанниссайа̄ собха̄ каппат̣т̣хитийабха̄вато. тепи бхагава̄ вами там̣нива̄сисатта̄ва̄сасаматиккаманатотаппат̣ибаддхачхандара̄гаппаха̄нена паджахӣти. евампи бхаге вамӣти бхагава̄.

‘‘чаккаваттисирим̣ йасма̄, йасам̣ иссарийам̣ сукхам̣;

паха̄си локачиттан̃ча, сугато бхагава̄ тато’’.

катхам̣ бха̄ге вамӣти бхагава̄? бха̄га̄ на̄ма кот̣т̣ха̄са̄. те кхандха̄йатанадха̄та̄дивасена, таттха̄пи рӯпаведана̄дивасена, атӣта̄дивасена ча анекавидха̄. те ча бхагава̄ саббам̣ папан̃чам̣, саббам̣ йогам̣, саббам̣ гантхам̣, саббам̣ сам̣йоджанам̣, самуччхиндитва̄ аматадха̄тум̣ самадхигаччханто вами уггири анапеккхо чхад̣д̣айи, на пачча̄гами. татха̄ хеса саббаттхакамева патхавим̣, а̄пам̣, теджам̣, ва̄йам̣, чаккхум̣, сотам̣, гха̄нам̣, джӣвхам̣, ка̄йам̣, манам̣, рӯпе, садде, гандхе, расе, пхот̣т̣хаббе, дхамме, чаккхувин̃н̃а̄н̣ам̣…пе… мановин̃н̃а̄н̣ам̣, чаккхусампхассам̣ …пе… маносампхассам̣, чаккхусампхассаджам̣ веданам̣…пе… маносампхассаджам̣ веданам̣, чаккхусампхассаджам̣ сан̃н̃ам̣…пе… маносампхассаджам̣ сан̃н̃ам̣; чаккхусампхассаджам̣ четанам̣…пе… маносампхассаджам̣ четанам̣; рӯпатан̣хам̣ …пе… дхамматан̣хам̣; рӯпавитаккам̣…пе… дхаммавитаккам̣; рӯпавича̄рам̣…пе… дхаммавича̄рантиа̄дина̄ анупададхаммавибха̄гавасенапи саббева дхаммакот̣т̣ха̄се анавасесато вами уггири анапеккхапаричча̄гена чхад̣д̣айи. вуттан̃хетам̣ –

‘‘йам̣ там̣, а̄нанда, чаттам̣ вантам̣ муттам̣ пахӣнам̣ пат̣иниссат̣т̣хам̣, там̣ татха̄гато пуна пачча̄гамиссатӣти нетам̣ т̣ха̄нам̣ виджджатӣ’’ти. (дӣ. ни. 2.183) –

евампи бха̄ге вамӣти бхагава̄. атха ва̄ бха̄ге вамӣти саббепи кусала̄кусале са̄ваджджа̄навадждже хӣнаппан̣ӣте кан̣хасуккасаппат̣ибха̄ге дхамме арийамагган̃а̄н̣амукхена вами уггири анапеккхо париччаджи паджахи, паресан̃ча татхатта̄йа дхаммам̣ десеси. вуттампи четам̣ –

‘‘дхамма̄пи во, бхиккхаве, паха̄табба̄ пагева адхамма̄, куллӯпамам̣, во бхиккхаве, дхаммам̣ десесса̄ми, ниттхаран̣аттха̄йа но гахан̣аттха̄йа̄’’тиа̄ди. (ма. ни. 1.240) –

евампи бха̄ге вамӣти бхагава̄.

‘‘кхандха̄йатанадха̄та̄ди-дхаммабхеда̄ махесина̄;

кан̣хасукка̄ йато ванта̄, татопи бхагава̄ мато’’.

тена вуттам̣ –

‘‘бха̄гава̄ бхатава̄ бха̄ге, бхаге ча вани бхаттава̄;

бхаге вами татха̄ бха̄ге, вамӣти бхагава̄ джино’’ти.

тена бхагавата̄. арахата̄ти килесехи а̄ракатта̄, анавасеса̄нам̣ ва̄ килеса̄рӣнам̣ хататта̄, сам̣са̄рачаккасса ва̄ ара̄нам̣ хататта̄, паччайа̄дӣнам̣ арахатта̄, па̄пакаран̣е раха̄бха̄ва̄ти имехи ка̄ран̣ехи арахата̄. айаметтха сан̇кхепо. виттха̄ро пана висуддхимагге вуттанайена ведитаббо.

еттха ча бхагавата̄ти имина̄сса бха̄гйавантата̄дӣпанена каппа̄нам̣ анекесу асан̇кхйеййесу упачитапун̃н̃асамбха̄рабха̄вато сатапун̃н̃алаккхан̣адхарасса дваттим̣самаха̄пурисалаккхан̣аасӣтианубйан̃джана- бйа̄маппабха̄кетума̄ла̄дипат̣иман̣д̣ита̄ анан̃н̃аса̄дха̄ран̣а̄ рӯпака̄йасампаттидӣпита̄ хоти. арахата̄ти имина̄сса анавасесакилесаппаха̄надӣпанена а̄саваккхайападат̣т̣ха̄насаббан̃н̃утан̃н̃а̄н̣а̄дхигамапаридӣпанато дасабалачатувеса̄раджджачхааса̄дха̄ран̣ан̃а̄н̣аат̣т̣ха̄раса̄вен̣икабуддхадхамма̄ди- ачинтеййа̄паримеййадхаммака̄йасампатти дӣпита̄ хоти. тадубхайенапи локийасариккхака̄нам̣ бахуматабха̄во, гахат̣т̣хапаббаджитехи абхигаманӣйата̄, татха̄ абхигата̄нан̃ча тесам̣ ка̄йикачетасикадуккха̄панайане пат̣ибалабха̄во, а̄мисада̄надхаммада̄нехи упака̄рита̄, локийалокуттарехи гун̣ехи сам̣йоджанасаматтхата̄ ча пака̄сита̄ хоти.

татха̄ бхагавата̄ти имина̄ чаран̣адхаммесу муддхабхӯтадиббавиха̄ра̄дивиха̄рависесасама̄йогапаридӣпанена чаран̣асампада̄ дӣпита̄ хоти. арахата̄ти имина̄ саббавиджджа̄су сикха̄ппаттаа̄саваккхайан̃а̄н̣а̄дхигамапаридӣпанена виджджа̄сампада̄ дӣпита̄ хоти. пуримена ва̄ антара̄йиканиййа̄никадхамма̄нам̣ авипарӣтавибхаттабха̄вадӣпанена паччхимавеса̄раджджадвайасама̄його, паччхимена сава̄сананиравасесакилесаппаха̄надӣпанена пуримавеса̄раджджадвайасама̄його вибха̄вито хоти.

татха̄ пуримена татха̄гатасса пат̣ин̃н̃а̄саччавачӣсаччан̃а̄н̣асаччапаридӣпанена, ка̄магун̣алокийа̄дхипаччайасала̄бхасакка̄ра̄дипаричча̄гапаридӣпанена, анавасесакилеса̄бхисан̇кха̄рапаричча̄гапаридӣпанена, ча сачча̄дхит̣т̣ха̄нача̄га̄дхит̣т̣ха̄напа̄рипӯри пака̄сита̄ хоти; дутийена саббасан̇кха̄рӯпасамасамадхигамапаридӣпанена, самма̄самбодхипаридӣпанена ча, упасама̄дхит̣т̣ха̄напан̃н̃а̄дхит̣т̣ха̄напа̄рипӯри пака̄сита̄ хоти. татха̄ хи бхагавато бодхисаттабхӯтасса локуттарагун̣е ката̄бхинӣха̄расса маха̄карун̣а̄йогена йатха̄пат̣ин̃н̃ам̣ саббапа̄рамита̄нут̣т̣ха̄нена сачча̄дхит̣т̣ха̄нам̣, па̄рамита̄пат̣ипаккхапаричча̄гена ча̄га̄дхит̣т̣ха̄нам̣, па̄рамита̄гун̣ехи читтавӯпасамена упасама̄дхит̣т̣ха̄нам̣, па̄рамита̄хи ева парахитӯпа̄йакосаллато пан̃н̃а̄дхит̣т̣ха̄нам̣ па̄рипӯригатам̣.

татха̄ ‘йа̄чакаджанам̣ ависам̣ва̄детва̄ дасса̄мӣ’ти пат̣иджа̄нанена пат̣ин̃н̃ам̣ ависам̣ва̄детва̄ да̄нена ча сачча̄дхит̣т̣ха̄нам̣, деййапаричча̄гато ча̄га̄дхит̣т̣ха̄нам̣, деййапат̣игга̄хакада̄надеййапариккхайесу лобхадосамохабхайавӯпасамена упасама̄дхит̣т̣ха̄нам̣, йатха̄рахам̣ йатха̄ка̄лам̣ йатха̄видхи ча да̄нена пан̃н̃уттарата̄йа ча пан̃н̃а̄дхит̣т̣ха̄нам̣ па̄рипӯригатам̣. имина̄ найена сесапа̄рамӣсупи чатура̄дхит̣т̣ха̄напа̄рипӯри ведитабба̄. сабба̄ хи па̄рамийо саччаппабха̄вита̄ ча̄га̄бхибйан̃джита̄ упасама̄нубрӯхита̄ пан̃н̃а̄парисуддха̄ти евам̣ чатура̄дхит̣т̣ха̄насамуда̄гатасса татха̄гатасса сачча̄дхит̣т̣ха̄нам̣ сачча̄дхит̣т̣ха̄насамуда̄гамена сӣлависуддхи, ча̄га̄дхит̣т̣ха̄насамуда̄гамена а̄джӣвависуддхи, упасама̄дхит̣т̣ха̄насамуда̄гамена читтависуддхи, пан̃н̃а̄дхит̣т̣ха̄насамуда̄гамена дит̣т̣хивисуддхи. татха̄ сачча̄дхит̣т̣ха̄насамуда̄гаменасса сам̣ва̄сена сӣлам̣ ведитаббам̣, ча̄га̄дхит̣т̣ха̄насамуда̄гамена сам̣воха̄рена сочеййам̣ ведитаббам̣, упасама̄дхит̣т̣ха̄насамуда̄гамена а̄пада̄су тха̄мо ведитаббо, пан̃н̃а̄дхит̣т̣ха̄насамуда̄гамена са̄каччха̄йа пан̃н̃а̄ ведитабба̄.

татха̄ сачча̄дхит̣т̣ха̄насамуда̄гамена адут̣т̣хо адхива̄сети, ча̄га̄дхит̣т̣ха̄насамуда̄гамена алуддхо пат̣исевати, упасама̄дхит̣т̣ха̄насамуда̄гамена абхӣто париваджджети, пан̃н̃а̄дхит̣т̣ха̄насамуда̄гамена амӯл̣хо винодети. татха̄ сачча̄дхит̣т̣ха̄насамуда̄гамена часса неккхаммасукхаппатти, ча̄га̄дхит̣т̣ха̄насамуда̄гамена павивекасукхаппатти, упасама̄дхит̣т̣ха̄насамуда̄гамена упасамасукхаппатти, пан̃н̃а̄дхит̣т̣ха̄насамуда̄гамена самбодхисукхаппатти дӣпита̄ хоти. сачча̄дхит̣т̣ха̄насамуда̄гамена ва̄ вивекаджапӣтисукхаппатти, ча̄га̄дхит̣т̣ха̄насамуда̄гамена сама̄дхиджапӣтисукхаппатти, упасама̄дхит̣т̣ха̄насамуда̄гамена апӣтиджака̄йасукхаппатти, пан̃н̃а̄дхит̣т̣ха̄насамуда̄гамена сатипа̄рисуддхиджаупеккха̄сукхаппатти. татха̄ сачча̄дхит̣т̣ха̄насамуда̄гамена парива̄расампаттилаккхан̣апаччайасукхасама̄його паридӣпито хоти ависам̣ва̄данато, ча̄га̄дхит̣т̣ха̄насамуда̄гамена сантут̣т̣хилаккхан̣асабха̄васукхасама̄його алобхабха̄вато, упасама̄дхит̣т̣ха̄насамуда̄гамена катапун̃н̃ата̄лаккхан̣ахетусукхасама̄його килесехи анабхибхӯтабха̄вато, пан̃н̃а̄дхит̣т̣ха̄насамуда̄гамена вимуттисампаттилаккхан̣адуккхӯпасамасукхасама̄його паридӣпито хоти, н̃а̄н̣асампаттийа̄ нибба̄на̄дхигаманато.

татха̄ сачча̄дхит̣т̣ха̄насамуда̄гамена арийасса сӣлаккхандхасса анубодхаппат̣иведхасиддхи, ча̄га̄дхит̣т̣ха̄насамуда̄гамена арийасса сама̄дхиккхандхасса, пан̃н̃а̄дхит̣т̣ха̄насамуда̄гамена арийасса пан̃н̃а̄ккхандхасса, упасама̄дхит̣т̣ха̄насамуда̄гамена арийасса вимуттиккхандхасса анубодхаппат̣иведхасиддхи дӣпита̄ хоти. сачча̄дхит̣т̣ха̄напарипӯран̣ена ча тапасиддхи, ча̄га̄дхит̣т̣ха̄напарипӯран̣ена саббаниссаггасиддхи, упасама̄дхит̣т̣ха̄напарипӯран̣ена индрийасам̣варасиддхи, пан̃н̃а̄дхит̣т̣ха̄напарипӯран̣ена буддхисиддхи, тена ча нибба̄насиддхи. татха̄ сачча̄дхит̣т̣ха̄напарипӯран̣ена чатуарийасачча̄бхисамайаппат̣ила̄бхо, ча̄га̄дхит̣т̣ха̄напарипӯран̣ена чатуарийавам̣саппат̣ила̄бхо, 0.упасама̄дхит̣т̣ха̄напарипӯран̣ена чатуарийавиха̄раппат̣ила̄бхо, пан̃н̃а̄дхит̣т̣ха̄напарипӯран̣ена чатуарийавоха̄раппат̣ила̄бхо дӣпито хоти.

апаро найо – бхагавата̄ти етена сатта̄нам̣ локийалокуттарасампаттиабхикан̇кха̄дӣпанена татха̄гатасса маха̄карун̣а̄ пака̄сита̄ хоти. арахата̄ти етена паха̄насампаттидӣпанена паха̄напан̃н̃а̄ пака̄сита̄ хоти. таттха пан̃н̃а̄йасса дхаммараджджапатти, карун̣а̄йа дхаммасам̣вибха̄го; пан̃н̃а̄йа сам̣са̄радуккханиббида̄, карун̣а̄йа сам̣са̄радуккхасаханам̣; пан̃н̃а̄йа парадуккхапариджа̄нанам̣, карун̣а̄йа парадуккхаппат̣ика̄ра̄рамбхо. пан̃н̃а̄йа паринибба̄на̄бхимукхабха̄во, карун̣а̄йа тададхигамо; пан̃н̃а̄йа сайам̣ таран̣ам̣, карун̣а̄йа паресам̣ та̄ран̣ам̣; пан̃н̃а̄йа буддхабха̄васиддхи, карун̣а̄йа буддхакиччасиддхи. карун̣а̄йа ва̄ бодхисаттабхӯмийам̣ сам̣са̄ра̄бхимукхабха̄во, пан̃н̃а̄йа таттха анабхирати. татха̄ карун̣а̄йа паресам̣ авихим̣санам̣, пан̃н̃а̄йа сайам̣ парехи абха̄йанам̣; карун̣а̄йа парам̣ раккханто атта̄нам̣ раккхати, пан̃н̃а̄йа атта̄нам̣ раккханто парам̣ раккхати. татха̄ карун̣а̄йа апарантапо, пан̃н̃а̄йа анаттантапо. тена аттахита̄йа пат̣ипанна̄дӣсу чатуттхапуггалабха̄во сиддхо хоти.

татха̄ карун̣а̄йа локана̄тхата̄, пан̃н̃а̄йа аттана̄тхата̄; карун̣а̄йа часса нинната̄бха̄во, пан̃н̃а̄йа унната̄бха̄во. татха̄ карун̣а̄йа саббасаттесу джанита̄нуггахо, пан̃н̃а̄нугататта̄ на ча на саббаттха вираттачитто; пан̃н̃а̄йа саббадхаммесу вираттачитто, карун̣а̄нугататта̄ на ча на саббасатта̄нуггаха̄йа паватто. йатха̄ хи карун̣а̄ татха̄гатасса синехасокавирахита̄, евам̣ пан̃н̃а̄ ахам̣ка̄рамамам̣ка̄равинимутта̄ти ан̃н̃аман̃н̃ам̣ висодхита̄ парамависуддха̄ти дат̣т̣хабба̄. таттха пан̃н̃а̄кхеттам̣ бала̄ни, карун̣а̄кхеттам̣ веса̄раджджа̄ни. тесу баласама̄йогена парехи на абхибхуййати, веса̄раджджасама̄йогена паре абхибхавати. балехи саттхусампада̄сиддхи, веса̄раджджехи са̄санасампада̄сиддхи. татха̄ балехи буддхаратанасиддхи, веса̄раджджехи дхаммаратанасиддхӣти айаметтха ‘‘бхагавата̄ арахата̄’’ти пададвайасса аттхайоджана̄йа мукхаматтадассанам̣.

касма̄ панеттха ‘‘вуттан̃хетам̣ бхагавата̄’’ти ватва̄ пуна ‘‘вутта’’нти вуттам̣? ануссавапат̣иккхепена нийамадассанаттхам̣. йатха̄ хи кеначи парато сутва̄ вуттам̣ йадипи ча джа̄нантена вуттам̣, на тенева вуттам̣ паренапи вуттатта̄. на ча там̣ тена вуттамева, апича кхо сутампи, на евамидха. бхагавата̄ хи парато асутва̄ сайамбхун̃а̄н̣ена аттана̄ адхигатамева вуттанти имасса висесасса дассанаттхам̣ двиккхаттум̣ ‘‘вутта’’нти вуттам̣. идам̣ вуттам̣ хоти – ‘‘вуттан̃хетам̣ бхагавата̄’’ тан̃ча кхо бхагавата̄ва вуттам̣, на ан̃н̃ена, вуттамева ча, на сутанти. адхикавачанан̃хи ан̃н̃аматтхам̣ бодхетӣти на пунаруттидосо. еса найо ито паресупи.

татха̄ пуббарачана̄бха̄вадассанаттхам̣ двиккхаттум̣ ‘‘вутта’’нти вуттам̣. бхагава̄ хи самма̄самбуддхата̄йа т̣ха̄нуппаттикаппат̣ибха̄нена сампаттапариса̄йа аджджха̄сайа̄нурӯпам̣ дхаммам̣ десети, на тасса ка̄ран̣а̄ да̄на̄дӣнам̣ вийа пуббарачана̄киччам̣ аттхи. тенетам̣ дассети – ‘‘вуттан̃хетам̣ бхагавата̄, тан̃ча кхо на пуббарачана̄васена таккапарийа̄хатам̣ вӣмам̣са̄нучаритам̣, апича кхо венеййаджджха̄сайа̄нурӯпам̣ т̣ха̄насо вуттамева̄’’ти.

аппат̣иваттийавачанабха̄вадассанаттхам̣ ва̄ двиккхаттум̣ ‘‘вутта’’нти вуттам̣. йан̃хи бхагавата̄ вуттам̣, вуттамева там̣, на кеначи пат̣иккхипитум̣ сакка̄ аккхарасампаттийа̄ аттхасампаттийа̄ ча. вуттам̣ хетам̣ –

‘‘етам̣ бхагавата̄ ба̄ра̄н̣асийам̣ исипатане мигада̄йе ануттарам̣ дхаммачаккам̣ паваттитам̣ аппат̣иваттийам̣ кеначи саман̣ена ва̄ бра̄хман̣ена ва̄’’тиа̄ди (сам̣. ни. 5.1081; маха̄ва. 17).

апарампи вуттам̣ –

‘‘идха, бхиккхаве, а̄гаччхеййа саман̣о ва̄ бра̄хман̣о ва̄ ‘на йидам̣ дуккхам̣ арийасаччам̣, йам̣ саман̣ена готамена пан̃н̃аттам̣, ахамидам̣ дуккхам̣ арийасаччам̣ т̣хапетва̄ ан̃н̃ам̣ дуккхам̣ арийасаччам̣ пан̃н̃а̄песса̄мӣ’ти, нетам̣ т̣ха̄нам̣ виджджатӣ’’тиа̄ди. –

тасма̄ аппат̣иваттийавачанабха̄вадассанаттхампи двиккхаттум̣ ‘‘вутта’’нти вуттам̣.

атха ва̄ сотӯнам̣ аттханиппха̄дакабха̄вадассанаттхам̣ двиккхаттум̣ ‘‘вутта’’нти вуттам̣. йан̃хи паресам̣ а̄сайа̄дим̣ аджа̄нантена асаббан̃н̃уна̄ адесе ака̄ле ва̄ вуттам̣, там̣ саччампи сама̄нам̣ сотӯнам̣ аттханиппха̄дане асаматтхата̄йа авуттам̣ на̄ма сийа̄, пагева асаччам̣. бхагавата̄ пана самма̄самбуддхабха̄вато саммадева паресам̣ а̄сайа̄дим̣ десака̄лам̣ аттхасиддхин̃ча джа̄нантена вуттам̣ екантена сотӯнам̣ йатха̄дхиппетаттханиппха̄данато вуттамева, наттхи тасса авуттата̄парийа̄йо. тасма̄ сотӯнам̣ аттханиппха̄дакабха̄вадассанаттхампи двиккхаттум̣ ‘‘вутта’’нти вуттам̣. апича йатха̄ на там̣ сутам̣ на̄ма, йам̣ на вин̃н̃а̄таттхам̣ йан̃ча на татхатта̄йа пат̣ипаннам̣, евам̣ на там̣ вуттам̣ на̄ма, йам̣ на самма̄ пат̣иггахитам̣. бхагавато пана вачанам̣ чатассопи париса̄ саммадева пат̣иггахетва̄ татхатта̄йа пат̣ипаджджанти. тасма̄ саммадева пат̣иггахитабха̄вадассанаттхампи двиккхаттум̣ ‘‘вутта’’нти вуттам̣.

атха ва̄ арийехи авируддхавачанабха̄вадассанаттхам̣ двиккхаттум̣ ‘‘вутта’’нти вуттам̣. йатха̄ хи бхагава̄ кусала̄кусаласа̄ваджджа̄наваджджабхеде дхамме паваттиниваттийо саммутипараматтхе ча ависам̣ва̄денто вадати, евам̣ дхаммасена̄патиппабхутайо арийа̄пи бхагавати дхарама̄не париниббуте ча тассева десанам̣ анугантва̄ ваданти, на таттха на̄на̄ва̄дата̄. тасма̄ вуттамарахата̄ тато парабха̄ге арахата̄ арийасан̇гхена̄пӣти евам̣ арийехи авируддхавачанабха̄вадассанаттхампи евам̣ вуттам̣.

атха ва̄ пуримехи самма̄самбуддхехи вуттанайабха̄вадассанаттхам̣ двиккхаттум̣ ‘‘вутта’’нти вуттам̣. сатипи хи джа̄тиготта̄йуппама̄н̣а̄дивисесе дасабала̄дигун̣ехи вийа дхаммадесана̄йа буддха̄нам̣ висесо наттхи, ан̃н̃аман̃н̃ам̣ аттана̄ ча те пуббена̄парам̣ авируддхамева ваданти. тасма̄ вуттан̃хетам̣ йатха̄ буддхехи аттана̄ ча пуббе, ида̄нипи амха̄кам̣ бхагавата̄ татхева вуттам̣ арахата̄ти евам̣ пуримабуддхехи аттана̄ ча суттантаресу вуттанайабха̄вадассанаттхампи двиккхаттум̣ ‘‘вутта’’нти вуттам̣. тена буддха̄нам̣ десана̄йа саббаттха авиродхо дӣпито хоти.

атха ва̄ ‘‘вутта’’нти йадетам̣ дутийам̣ падам̣, там̣ арахантавуттабха̄вавачанам̣ дат̣т̣хаббам̣. идам̣ вуттам̣ хоти – вуттан̃хетам̣ бхагавата̄ арахата̄пи вуттам̣ – ‘‘екадхаммам̣, бхиккхаве’’тиа̄дикам̣ ида̄ни вуччама̄нам̣ вачананти. атха ва̄ ‘‘вутта’’нти йадетам̣ дутийам̣ падам̣, там̣ на вачанаттхам̣, атха кхо вапанаттхам̣ дат̣т̣хаббам̣. тенетам̣ дассети – ‘‘вуттан̃хетам̣ бхагавата̄, тан̃ча кхо на вуттаматтам̣, на катхитаматтам̣; атха кхо венеййа̄нам̣ кусаламӯлам̣ вапита’’нти аттхо. атха ва̄ йадетам̣ вуттанти дутийам̣ падам̣, там̣ ваттанаттхам̣. айам̣ хисса аттхо – вуттан̃хетам̣ бхагавата̄ арахата̄, тан̃ча кхо на вуттаматтам̣, апича тадаттхаджа̄там̣ вуттам̣ чаританти. тена ‘‘йатха̄ ва̄дӣ бхагава̄ татха̄ ка̄рӣ’’ти дассети. атха ва̄ вуттам̣ бхагавата̄, вуттавачанам̣ арахата̄ ваттум̣ йуттена̄ти аттхо.

атха ва̄ ‘‘вутта’’нти сан̇кхепакатха̄уддисанам̣ сандха̄йа̄ха, пуна ‘‘вутта’’нти виттха̄ракатха̄нидассанам̣. бхагава̄ хи сан̇кхепато виттха̄рато ча дхаммам̣ десети. атха ва̄ бхагавато дуруттавачана̄бха̄вадассанаттхам̣ ‘‘вуттан̃хетам̣ бхагавата̄’’ти ватва̄ пуна ‘‘вутта’’нти вуттам̣. саббада̄ н̃а̄н̣а̄нугатавачӣкаммата̄йа хи бхагавато сава̄санапахӣнасаббадосасса аккхалитабйаппатхасса када̄чипи дуруттам̣ на̄ма наттхи. йатха̄ кечи локе сатисаммосена ва̄ дава̄ ва̄ рава̄ ва̄ кин̃чи ватва̄ атха пат̣иладдхасан̃н̃а̄ пуббе вуттам̣ авуттам̣ ва̄ каронти пат̣исан̇кхаронти ва̄, на евам̣ бхагава̄. бхагава̄ пана ниччака̄лам̣ сама̄хито. асаммосадхаммо асаммохадхаммо ча саббан̃н̃утан̃н̃а̄н̣асамупабйӯл̣ха̄йа пат̣ибха̄напат̣исамбхида̄йа упанӣтаматтхам̣ апаримитака̄лам̣ самбхатапун̃н̃асамбха̄расамуда̄гатехи анан̃н̃аса̄дха̄ран̣ехи висадависуддхехи каран̣ависесехи сота̄йатанараса̄йанабхӯтам̣ сун̣анта̄нам̣ аматавассам̣ вассанто вийа сотаббаса̄рам̣ савана̄нуттарийам̣ чатусаччам̣ пака̄сенто каравӣкарутаман̃джуна̄ сарена сабха̄ванируттийа̄ венеййаджджха̄сайа̄нурӯпам̣ вачанам̣ вадати, наттхи таттха ва̄лаггаматтампи аваккхалитам̣, куто пана дурутта̄вака̄со. тасма̄ ‘‘йам̣ бхагавата̄ вуттам̣, там̣ вуттамева, на авуттам̣ дуруттам̣ ва̄ када̄чи хотӣ’’ти дассанаттхам̣ – ‘‘вуттан̃хетам̣ бхагавата̄’’ти ватва̄ пуна – ‘‘вуттамарахата̄’’ти вуттанти на еттха пунаруттидосоти. еваметтха пунаруттасаддасса са̄ттхаката̄ ведитабба̄.

ити ме сутанти еттха итӣти айам̣ итисаддо хетупарисама̄пана̄дипадаттхавипарийа̄йапака̄ранидассана̄вадха̄ран̣а̄дианекаттхаппабхедо. татха̄ хеса – ‘‘руппатӣти кхо, бхиккхаве, тасма̄ рӯпанти вуччатӣ’’тиа̄дӣсу (сам̣. ни. 3.79) хетуаттхе диссати. ‘‘тасма̄тиха ме, бхиккхаве, дхаммада̄йа̄да̄ бхаватха, ма̄ а̄мисада̄йа̄да̄. аттхи ме тумхесу анукампа̄ – кинти ме са̄вака̄ дхаммада̄йа̄да̄ бхавеййум̣, но а̄мисада̄йа̄да̄’’тиа̄дӣсу (ма. ни. 1.30) парисама̄пане. ‘‘ити ва̄ ити еварӯпа̄ висӯкадассана̄ пат̣ивирато’’тиа̄дӣсу (дӣ. ни. 1.10) а̄диаттхе. ‘‘ма̄ган̣д̣ийоти ва̄ тасса бра̄хман̣асса сан̇кха̄ саман̃н̃а̄ пан̃н̃атти воха̄ро на̄мам̣ на̄макаммам̣ на̄мадхеййам̣ нирутти бйан̃джанам̣ абхила̄по’’тиа̄дӣсу (маха̄ни. 75) падаттхавипарийа̄йе. ‘‘ити кхо, бхиккхаве, саппат̣ибхайо ба̄ло, аппат̣ибхайо пан̣д̣ито; саупаддаво ба̄ло, анупаддаво пан̣д̣ито; саупасагго ба̄ло, анупасагго пан̣д̣ито’’тиа̄дӣсу (а. ни. 3.1) пака̄ре. ‘‘саббаматтхӣти кхо, качча̄на, айамеко анто, саббам̣ наттхӣти кхо, качча̄на, айам̣ дутийо анто’’тиа̄дӣсу (сам̣. ни. 2.15) нидассане. ‘‘аттхи идаппаччайа̄ джара̄маран̣анти ити пут̣т̣хена сата̄, а̄нанда, аттхӣтисса вачанӣйам̣. ким̣паччайа̄ джара̄маран̣анти ити че вадеййа, джа̄типаччайа̄ джара̄маран̣анти иччасса вачанӣйа’’нтиа̄дӣсу (дӣ. ни. 2.96) авадха̄ран̣е, саннит̣т̣ха̄нети аттхо. сва̄йамидха пака̄ранидассана̄вадха̄ран̣есу дат̣т̣хаббо.

таттха пака̄раттхена итисаддена етаматтхам̣ дӣпети – на̄на̄найанипун̣аманекаджджха̄сайасамут̣т̣ха̄нам̣ аттхабйан̃джанасампаннам̣ вивидхапа̄т̣иха̄рийам̣ дхамматтхадесана̄пат̣иведхагамбхӣрам̣ саббасатта̄нам̣ сакасакабха̄са̄нурӯпато сотапатхама̄гаччхантам̣ тасса бхагавато вачанам̣ саббаппака̄рена ко саматтхо вин̃н̃а̄тум̣, саббатха̄мена пана сотука̄матам̣ джанетва̄пи ити ме сутам̣, майа̄пи екена пака̄рена сутанти.

еттха ча екаттана̄наттаабйа̄па̄раевам̣дхаммата̄сан̇кха̄та̄ нандийа̄ваттатипуккхаласӣхавиккӣл̣итадиса̄лочанаан̇кусасан̇кха̄та̄ ча висайа̄дибхедена на̄на̄видха̄ найа̄ на̄на̄найа̄. найа̄ ва̄ па̄л̣игатийо, та̄ ча пан̃н̃аттианупан̃н̃аттиа̄дивасена сам̣килесабха̄гийа̄дилокийа̄дитадубхайавомиссата̄дивасена, кусала̄дивасена, кхандха̄дивасена, сан̇гаха̄дивасена, самайавимутта̄дивасена, т̣хапана̄дивасена, кусаламӯла̄дивасена, тикапат̣т̣ха̄на̄дивасена ча на̄наппака̄ра̄ти на̄на̄найа̄. техи нипун̣ам̣ сан̣хам̣ сукхуманти на̄на̄найанипун̣ам̣.

а̄сайова аджджха̄сайо, со ча сассата̄дибхедена аппараджаккхата̄дибхедена ча анекавидхо. аттаджджха̄сайа̄дико ева ва̄ анеко аджджха̄сайо анекаджджха̄сайо. со самут̣т̣ха̄нам̣ уппаттихету етасса̄ти анекаджджха̄сайасамут̣т̣ха̄нам̣.

кусала̄диаттхасампаттийа̄ таббибха̄ванабйан̃джанасампаттийа̄ сан̇ка̄санапака̄санавиваран̣авибхаджанаутта̄нӣкаран̣апан̃н̃аттивасена чхахи аттхападехи аккхарападабйан̃джана̄ка̄ранируттиниддесавасена чхахи бйан̃джанападехи ча саманна̄гататта̄ аттхабйан̃джанасампаннам̣.

иддхиа̄десана̄нуса̄санӣбхедена тесу ча екекасса висайа̄дибхедена вивидхам̣ бахувидхам̣ ва̄ па̄т̣иха̄рийам̣ етасса̄ти вивидхапа̄т̣иха̄рийам̣. таттха пат̣ипаккхахаран̣ато ра̄га̄дикилеса̄панайанато пат̣иха̄рийанти аттхе сати бхагавато пат̣ипаккха̄ ра̄га̄дайо на санти йе харитабба̄, путхуджджана̄нампи вигатӯпаккилесе ат̣т̣хагун̣асаманна̄гате читте хатапат̣ипаккхе иддхивидхам̣ паваттати. тасма̄ таттха паваттавоха̄рена ча на сакка̄ идха па̄т̣иха̄рийанти ваттум̣. йасма̄ пана маха̄ка̄рун̣икасса бхагавато венеййагата̄ ча килеса̄ пат̣ипаккха̄, тасма̄ тесам̣ харан̣ато па̄т̣иха̄рийам̣. атха ва̄ бхагавато са̄санасса ча пат̣ипаккха̄ титтхийа̄, тесам̣ харан̣ато па̄т̣иха̄рийам̣. те хи дит̣т̣хихаран̣авасена дит̣т̣хиппака̄сане асаматтхабха̄вена ча иддхиа̄десана̄нуса̄санӣхи харита̄ апанӣта̄ хонти. пат̣ӣти ва̄ паччха̄ти аттхо. тасма̄ сама̄хите читте вигатӯпаккилесе катакиччена паччха̄ харитаббам̣ паваттетаббанти пат̣иха̄рийам̣. аттано ва̄ упаккилесесу чатуттхаджджха̄намаггехи харитесу паччха̄ харан̣ам̣ пат̣иха̄рийам̣. иддхиа̄десана̄нуса̄санийо ча вигатӯпаккилесена катакиччена саттахитаттхам̣ пуна паваттетабба̄, харитесу ча аттано упаккилесесу парасанта̄не упаккилесахаран̣а̄ни хонтӣти пат̣иха̄рийа̄ни бхаванти. пат̣иха̄рийамева па̄т̣иха̄рийам̣, пат̣иха̄рийе ва̄ иддхиа̄десана̄нуса̄санисамуда̄йе бхавам̣ екекам̣ па̄т̣иха̄рийанти вуччати. пат̣иха̄рийам̣ ва̄ чатуттхаджджха̄нам̣ магго ча пат̣ипаккхахаран̣ато, таттха джа̄там̣, тасмим̣ ва̄ нимиттабхӯте, тато ва̄ а̄гатанти па̄т̣иха̄рийам̣.

йасма̄ пана тантиаттхадесана̄таббоха̄ра̄бхисамайасан̇кха̄та̄ хетухетупхалатадубхайапан̃н̃аттипат̣иведхасан̇кха̄та̄ ва̄ дхамматтхадесана̄пат̣иведха̄ гамбхӣра̄, анупачитасамбха̄рехи саса̄дӣхи вийа маха̄самуддо дуккхога̄л̣ха̄ алаббханеййаппатит̣т̣ха̄ ча. тасма̄ техи чатӯхи гамбхӣрабха̄вехи йуттанти дхамматтхадесана̄пат̣иведхагамбхӣрам̣.

еко ева бхагавато дхаммадесана̄гхосо екасмим̣ кхан̣е паваттама̄но на̄на̄бха̄са̄нам̣ сатта̄нам̣ аттано аттано бха̄са̄васена апуббам̣ ачаримам̣ гахан̣ӯпаго хутва̄ аттха̄дхигама̄йа хоти. ачинтеййо хи буддха̄нам̣ буддха̄нубха̄воти саббасатта̄нам̣ сакасакабха̄са̄нурӯпато сотапатхама̄гаччхатӣти ведитаббам̣.

нидассанаттхена – ‘‘на̄хам̣ сайамбхӯ, на майа̄ идам̣ саччхиката’’нти атта̄нам̣ паримоченто – ‘‘ити ме сутам̣, майа̄пи евам̣ сута’’нти ида̄ни ваттаббам̣ сакалам̣ суттам̣ нидассети.

авадха̄ран̣аттхена – ‘‘етадаггам̣, бхиккхаве, мама са̄вака̄нам̣ бхиккхӯнам̣ бахуссута̄нам̣ йадидам̣ а̄нандо, гатиманта̄нам̣, сатиманта̄нам̣, дхитиманта̄нам̣, упат̣т̣ха̄ка̄нам̣ йадидам̣ а̄нандо’’ти (а. ни. 1.219-223) евам̣ бхагавата̄, ‘‘а̄йасма̄ а̄нандо аттхакусало дхаммакусало бйан̃джанакусало нируттикусало пубба̄паракусало’’ти (а. ни. 5.169) евам̣ дхаммасена̄патина̄ ча пасаттхабха̄ва̄нурӯпам̣ аттано дха̄ран̣абалам̣ дассенто сатта̄нам̣ сотукамйатам̣ джанети – ‘‘ити ме сутам̣, тан̃ча кхо аттхато ва̄ бйан̃джанато ва̄ анӯнаманадхикам̣, евамева, на ан̃н̃атха̄, дат̣т̣хабба’’нти. ан̃н̃атха̄ти бхагавато саммукха̄ сута̄ка̄рато ан̃н̃атха̄, на пана бхагавата̄ десита̄ка̄рато. ачинтеййа̄нубха̄ва̄ хи бхагавато десана̄, са̄ на сабба̄ка̄рена сакка̄ вин̃н̃а̄тунти вуттова̄йаматтхо. сута̄ка̄ра̄вируджджханамева хи дха̄ран̣абалам̣. на хеттха аттхантарата̄париха̄ро двиннампи аттха̄нам̣ екависайатта̄. итаратха̄ хи тхеро бхагавато десана̄йа саббатха̄ пат̣иггахан̣е саматтхо асаматтхоти ва̄ а̄паджджеййа̄ти.

ме-саддо тӣсу аттхесу диссати. татха̄ хисса – ‘‘га̄тха̄бхигӣтам̣ ме абходжанеййа’’нтиа̄дӣсу (сам̣. ни. 1.194; су. ни. 81) майа̄ти аттхо. ‘‘са̄дху ме, бханте, бхагава̄ сам̣кхиттена дхаммам̣ десетӯ’’тиа̄дӣсу (сам̣. ни. 4.88; 5.381; а. ни. 4.257) майханти аттхо. ‘‘дхаммада̄йа̄да̄ ме, бхиккхаве, бхаватха̄’’тиа̄дӣсу (ма. ни. 1.29) мама̄ти аттхо. идха пана ‘‘майа̄ сута’’нти ча ‘‘мама сута’’нти ча аттхадвайе йуджджати.

еттха ча йо паро на хоти, со атта̄ти евам̣ ваттаббе нийакаджджхаттасан̇кха̄те сакасанта̄не ваттанато тивидхопи ме-саддо йадипи екасмим̣йева аттхе диссати, каран̣асампада̄на̄дивисесасан̇кха̄то панасса виджджатева̄йам̣ аттхабхедоти а̄ха – ‘‘ме-саддо тӣсу аттхесу диссатӣ’’ти.

сутанти айам̣ сута-саддо саупасагго анупасагго ча гаманависсутакилиннӯпачита̄нуйогасотавин̃н̃еййасотадва̄ра̄нуса̄равин̃н̃а̄та̄дианекаттхаппабхедо. кин̃ча̄пи хи кирийа̄висесако упасагго, джотакабха̄вато пана сатипи тасмим̣ сута-саддо ева там̣ там̣ аттхам̣ вадатӣти анупасаггасса сутасаддасса аттхуддха̄ре саупасаггопи уда̄харӣйати.

таттха ‘‘сена̄йа пасуто’’тиа̄дӣсу гаччхантоти аттхо. ‘‘сутадхаммасса пассато’’тиа̄дӣсу (уда̄. 11) виссутадхаммасса̄ти аттхо. ‘‘авассута̄ авассутасса̄’’тиа̄дӣсу (па̄чи. 657) килинна̄ килиннасса̄ти аттхо. ‘‘тумхехи пун̃н̃ам̣ пасутам̣ анаппака’’нтиа̄дӣсу (кху. па̄. 7.12) упачитанти аттхо. ‘‘йе джха̄наппасута̄ дхӣра̄’’тиа̄дӣсу (дха. па. 181) джха̄на̄нуйутта̄ти аттхо. ‘‘дит̣т̣хам̣ сутам̣ мута’’нтиа̄дӣсу (ма. ни. 1.241) сотавин̃н̃еййанти аттхо. ‘‘сутадхаро сутасанничайо’’тиа̄дӣсу (ма. ни. 1.339) сотадва̄ра̄нуса̄равин̃н̃а̄тадхароти аттхо. идха панасса ‘‘сотадва̄ра̄нуса̄рена упадха̄рита’’нти ва̄ ‘‘упадха̄ран̣а’’нти ва̄ аттхо. ме-саддасса хи майа̄ти аттхе сати ‘‘ити ме сутам̣, майа̄ сотадва̄ра̄нуса̄рена упадха̄рита’’нти аттхо. мама̄ти аттхе сати ‘‘ити мама сутам̣ сотадва̄ра̄нуса̄рена упадха̄ран̣а’’нти аттхо.

еваметесу тӣсу падесу йасма̄ сутасаддасаннидха̄не пайуттена итисаддена саванакирийа̄джотакена бхавитаббам̣. тасма̄ итӣти сотавин̃н̃а̄н̣а̄дивин̃н̃а̄н̣акиччанидассанам̣. мети вуттавин̃н̃а̄н̣асаман̇гипуггаланидассанам̣. сабба̄нипи ва̄кйа̄ни евака̄раттхасахита̄нийева авадха̄ран̣апхалатта̄. тена сутанти ассаванабха̄ваппат̣иккхепато анӯна̄випарӣтаггахан̣анидассанам̣. йатха̄ хи сутам̣ сутамева̄ти ваттаббатам̣ арахати, там̣ самма̄ сутам̣ анӯнаггахан̣ам̣ авипарӣтаггахан̣ан̃ча хотӣти. атха ва̄ саддантараттха̄поханавасена саддо аттхам̣ вадатӣти, йасма̄ сутанти етасса асутам̣ на хотӣти айаматтхо, тасма̄ сутанти ассаванабха̄ваппат̣иккхепато анӯна̄випарӣтаггахан̣анидассанам̣. идам̣ вуттам̣ хоти – ити ме сутам̣, на дит̣т̣хам̣, на сайамбхун̃а̄н̣ена саччхикатам̣, на ан̃н̃атха̄ ва̄ упаладдхам̣, апича сутам̣ва, тан̃ча кхо саммадева̄ти. авадха̄ран̣аттхе ва̄ итисадде айаматтхайоджана̄ти тадапеккхасса сута-саддасса нийаматтхо самбхаватӣти ассаванабха̄ваппат̣иккхепо, анӯна̄випарӣтаггахан̣анидассаната̄ ча ведитабба̄. евам̣ саванахетусаванависесавасена падаттайасса аттхайоджана̄ ката̄ти дат̣т̣хаббам̣.

татха̄ итӣти сотадва̄ра̄нуса̄рена паватта̄йа вин̃н̃а̄н̣авӣтхийа̄ на̄наттхабйан̃джанаггахан̣ато на̄наппака̄рена а̄рамман̣е паваттибха̄ваппака̄санам̣ а̄ка̄раттхо итисаддоти катва̄. мети аттаппака̄санам̣. сутанти дхаммаппака̄санам̣ йатха̄вутта̄йа вин̃н̃а̄н̣авӣтхийа̄ парийаттидхамма̄рамман̣атта̄. айан̃хеттха сан̇кхепо – на̄наппака̄рена а̄рамман̣е паватта̄йа вин̃н̃а̄н̣авӣтхийа̄ ка̄ран̣абхӯта̄йа майа̄ на ан̃н̃ам̣ катам̣, идам̣ пана катам̣, айам̣ дхаммо сутоти.

татха̄ итӣти нидасситаббаппака̄санам̣ нидассанаттхо ити-саддоти катва̄ нидассетаббасса нидасситаббатта̄бха̄ва̄бха̄вато. тасма̄ итисаддена сакалампи сутам̣ пачча̄мат̣т̣ханти ведитаббам̣. мети пуггалаппака̄санам̣. сутанти пуггалакиччаппака̄санам̣. сута-саддена хи лаббхама̄на̄ саванакирийа̄ саванавин̃н̃а̄н̣аппабандхаппат̣ибаддха̄, таттха ча пуггалавоха̄ро. на хи пуггалавоха̄рарахите дхаммаппабандхе саванакирийа̄ лаббхати. тасса̄йам̣ сан̇кхепаттхо – йам̣ суттам̣ ниддисисса̄ми, там̣ майа̄ ити сутанти.

татха̄ итӣти йасса читтасанта̄насса на̄на̄рамман̣аппаваттийа̄ на̄наттхабйан̃джанаггахан̣ам̣ хоти, тасса на̄на̄ка̄раниддесо а̄ка̄раттхо итисаддоти катва̄. итӣти хи айам̣ а̄ка̄рапан̃н̃атти дхамма̄нам̣ там̣ там̣ паваттиа̄ка̄рам̣ упа̄да̄йа пан̃н̃а̄петаббасабха̄ватта̄. мети каттуниддесо. сутанти висайаниддесо. сотаббо хи дхаммо саванакирийа̄каттупуггаласса саванакирийа̄васена паваттит̣т̣ха̄нам̣ хоти. етта̄вата̄ на̄наппака̄раппаваттена читтасанта̄нена там̣саман̇гино катту висайе гахан̣асаннит̣т̣ха̄нам̣ дасситам̣ хоти.

атха ва̄ итӣти пуггалакиччаниддесо. сута̄нан̃хи дхамма̄нам̣ гахита̄ка̄расса нидассанасса авадха̄ран̣асса ва̄ пака̄санабха̄вена итисаддена тада̄ка̄ра̄дидха̄ран̣асса пуггалавоха̄рӯпа̄да̄надхаммабйа̄па̄рабха̄вато пуггалакиччам̣ на̄ма ниддит̣т̣хам̣ хотӣти. сутанти вин̃н̃а̄н̣акиччаниддесо. пуггалава̄динопи хи саванакирийа̄ вин̃н̃а̄н̣анирапеккха̄ на хотӣти. мети убхайакиччайуттапуггаланиддесо. мети хи саддаппаватти екантенева саттависесависайа̄, вин̃н̃а̄н̣акиччан̃ча таттхева самодахитаббанти. айам̣ панеттха сан̇кхепо – майа̄ саванакиччавин̃н̃а̄н̣асаман̇гина̄ пуггалена вин̃н̃а̄н̣авасена ладдхассаванакиччавоха̄рена сутанти.

татха̄ итӣти ча мети ча саччикат̣т̣хапараматтхавасена авиджджама̄напан̃н̃атти. саббасса хи садда̄дхигаманӣйасса аттхасса пан̃н̃аттимукхенева пат̣ипаджджитаббатта̄ саббапан̃н̃аттӣнан̃ча виджджама̄на̄дӣсу чхасвева пан̃н̃аттӣсу авародхо, тасма̄ йо ма̄йа̄марӣчиа̄дайо вийа абхӯтаттхо, ануссава̄дӣхи гахетаббо вийа ануттаматтхо ча на хоти. со рӯпасадда̄дико руппана̄нубхавана̄дико ча параматтхасабха̄во саччикат̣т̣хапараматтхавасена виджджати. йо пана итӣти ча мети ча вуччама̄но а̄ка̄ра̄диапараматтхасабха̄во саччикат̣т̣хапараматтхавасена анупалаббхама̄но авиджджама̄напан̃н̃атти на̄ма, киметтха там̣ параматтхато аттхи, йам̣ итӣти ва̄ мети ва̄ ниддесам̣ лабхетха. сутанти виджджама̄напан̃н̃атти. йан̃хи там̣ сотена упаладдхам̣, там̣ параматтхато виджджама̄нанти.

татха̄ итӣти сотапатхама̄гате дхамме упа̄да̄йа тесам̣ упадха̄рита̄ка̄ра̄дӣнам̣ пачча̄масанавасена. мети сасантатипарийа̄панне кхандхе каран̣а̄дивисесависит̣т̣хе упа̄да̄йа ваттаббато упа̄да̄пан̃н̃атти. сутанти дит̣т̣ха̄дӣни упанидха̄йа ваттаббато упанидха̄пан̃н̃атти. дит̣т̣ха̄дисабха̄варахите садда̄йатане паваттама̄нопи сутавоха̄ро дутийам̣, татийанти а̄дико вийа пат̣хама̄дим̣ нисса̄йа ‘‘йам̣ на дит̣т̣хамутавин̃н̃а̄танирапеккхам̣, там̣ сута’’нти вин̃н̃еййатта̄ дит̣т̣ха̄дӣни упанидха̄йа ваттаббо хоти. асутам̣ на хотӣти хи сутанти пака̄ситойаматтхоти.

еттха ча итӣти вачанена асаммохам̣ дӣпети. пат̣ивиддха̄ хи аттхасса пака̄рависеса̄ итӣти идха а̄йасмата̄ а̄нандена пачча̄мат̣т̣ха̄, тенасса асаммохо дӣпито. на хи саммӯл̣хо на̄наппака̄раппат̣иведхасаматтхо хоти, лобхаппаха̄на̄дивасена на̄наппака̄ра̄ дуппат̣ивиддха̄ ча суттаттха̄ ниддисӣйанти. сутанти вачанена асаммосам̣ дӣпети сута̄ка̄расса йа̄тха̄вато дассийама̄натта̄ йасса хи сутам̣ саммут̣т̣хам̣ хоти, на со ка̄лантаре майа̄ сутанти пат̣иджа̄на̄ти. иччасса асаммохена саммоха̄бха̄вена пан̃н̃а̄йа ева ва̄ саванака̄ласамбхӯта̄йа тадуттарика̄лапан̃н̃а̄сиддхи, татха̄ асаммосена сатисиддхи. таттха пан̃н̃а̄пуббан̇гама̄йа сатийа̄ бйан̃джана̄вадха̄ран̣асаматтхата̄. бйан̃джана̄нан̃хи пат̣ивиджджхитаббо а̄ка̄ро на̄тигамбхӣро, йатха̄сутадха̄ран̣амева таттха каран̣ӣйанти сатийа̄ бйа̄па̄ро адхико, пан̃н̃а̄ таттха гун̣ӣбхӯта̄ хоти пан̃н̃а̄йа пуббан̇гама̄ти катва̄. сатипуббан̇гама̄йа пан̃н̃а̄йа аттхаппат̣иведхасаматтхата̄. аттхасса хи пат̣ивиджджхитаббо а̄ка̄ро гамбхӣроти пан̃н̃а̄йа бйа̄па̄ро адхико, сати таттха гун̣ӣбхӯта̄ хоти сатийа̄ пуббан̇гама̄ти катва̄. тадубхайасаматтхата̄йогена аттхабйан̃джанасампаннасса дхаммакосасса анупа̄ланасаматтхата̄йа дхаммабхан̣д̣а̄га̄рикаттасиддхи.

апаро найо – итӣти вачанена йонисоманасика̄рам̣ дӣпети. тена вуччама̄на̄нам̣ а̄ка̄ранидассана̄вадха̄ран̣аттха̄нам̣ упари ваккхама̄на̄нам̣ на̄наппака̄раппат̣иведхаджотака̄нам̣ авипарӣтасаддхаммависайатта̄. на хи айонисо манасикарото на̄наппака̄раппат̣иведхо самбхавати. сутанти вачанена авиккхепам̣ дӣпети, нида̄напуччха̄васена пакаран̣аппаттасса ваккхама̄насса суттасса саванам̣ на сама̄дха̄намантарена самбхавати виккхиттачиттасса савана̄бха̄вато. татха̄ хи виккхиттачитто пуггало саббасампаттийа̄ вуччама̄нопи ‘‘на майа̄ сутам̣, пуна бхан̣атха̄’’ти вадати. йонисоманасика̄рена четтха аттасамма̄пан̣идхим̣ пуббекатапун̃н̃атан̃ча са̄дхети, самма̄ аппан̣ихитаттасса пуббе акатапун̃н̃асса ва̄ тадабха̄вато. авиккхепена саддхаммассаванам̣ саппурисӯпаниссайан̃ча са̄дхети, ассутавато саппурисӯпаниссайарахитасса ча тадабха̄вато. на хи виккхиттачитто саддхаммам̣ сотум̣ саккоти, на ча саппурисе анупассайама̄насса саванам̣ аттхи.

апаро найо – ‘‘йасса читтасанта̄насса на̄на̄ка̄раппаваттийа̄ на̄наттхабйан̃джанаггахан̣ам̣ хоти, тасса на̄на̄ка̄раниддесо’’ти вуттам̣. йасма̄ ча со бхагавато вачанасса аттхабйан̃джанаппабхедапариччхедавасена сакаласа̄санасампатиога̄ханена ниравасесапарахитапа̄рипӯрика̄ран̣абхӯто евам̣бхаддако а̄ка̄ро на самма̄ аппан̣ихитаттано пуббе акатапун̃н̃асса ва̄ хоти, тасма̄ итӣти имина̄ бхаддакена а̄ка̄рена паччхимачаккадвайасампаттиматтано дӣпети, сутанти саванайогена пуримачаккадвайасампаттим̣. на хи аппатирӯпе десе васато саппурисӯпаниссайарахитасса ва̄ саванам̣ аттхи. иччасса паччхимачаккадвайасиддхийа̄ а̄сайасуддхи сиддха̄ хоти, самма̄ пан̣ихитатто пуббе ча катапун̃н̃о висуддха̄сайо хоти, тадависуддхихетӯнам̣ килеса̄нам̣ дӯрӣбха̄вато. татха̄ хи вуттам̣ – ‘‘самма̄ пан̣ихитам̣ читтам̣, сеййасо нам̣ тато каре’’ти (дха. па. 43) ‘‘катапун̃н̃оси твам̣, а̄нанда, падха̄намануйун̃джа, кхиппам̣ хохиси ана̄саво’’ти (дӣ. ни. 2.207) ча. пуримачаккадвайасиддхийа̄ пайогасуддхи. патирӯпадесава̄сена хи саппурисӯпаниссайена ча са̄дхӯнам̣ дит̣т̣ха̄нугатиа̄паджджаненапи висуддхаппайого хоти. та̄йа ча а̄сайасуддхийа̄ адхигамабйаттисиддхи, пуббе ева тан̣ха̄дит̣т̣хисам̣килеса̄нам̣ висодхитатта̄ пайогасуддхийа̄ а̄гамабйаттисиддхи. супарисуддхака̄йавачӣпайого хи виппат̣иса̄ра̄бха̄вато авиккхиттачитто парийаттийам̣ виса̄радо хоти. ити пайога̄сайасуддхасса а̄гама̄дхигамасампаннасса вачанам̣ арун̣уггаманам̣ вийа сӯрийасса удайато, йонисоманасика̄ро вийа ча кусаладхаммасса, арахати бхагавато вачанасса пуббан̇гамам̣ бхавитунти т̣ха̄не нида̄нам̣ т̣хапенто ити ме сутантиа̄дима̄ха.

апаро найо – итӣти имина̄ пуббе вуттанайена на̄наппака̄раппат̣иведхадӣпакена аттано аттхапат̣ибха̄напат̣исамбхида̄сампаттисаббха̄вам̣ дӣпети. сутанти имина̄ итисаддасаннидха̄нато ваккхама̄на̄пеккха̄йа ва̄ сотаббабхедаппат̣иведхадӣпакена дхамманируттипат̣исамбхида̄сампаттисаббха̄вам̣ дӣпети. итӣти ча идам̣ вуттанайенева йонисоманасика̄радӣпакам̣ вачанам̣ бха̄сама̄но ‘‘ете майа̄ дхамма̄ манаса̄нупеккхита̄ дит̣т̣хийа̄ суппат̣ивиддха̄’’ти дӣпети. парийаттидхамма̄ хи ‘‘идха сӣлам̣ катхитам̣, идха сама̄дхи, идха пан̃н̃а̄, еттака̄ еттха анусандхийо’’тиа̄дина̄ найена манаса̄ анупеккхита̄ ануссава̄ка̄рапаривитаккасахита̄йа дхамманиджджха̄наккхантибхӯта̄йа н̃а̄тапарин̃н̃а̄сан̇кха̄та̄йа ва̄ дит̣т̣хийа̄ таттха таттха вуттарӯпа̄рӯпадхамме ‘‘ити рӯпам̣, еттакам̣ рӯпа’’нтиа̄дина̄ найена сут̣т̣ху ваваттхапетва̄ пат̣ивиддха̄ аттано паресан̃ча хитасукха̄ваха̄ хонтӣти. суттанти идам̣ саванайогапаридӣпакавачанам̣ бха̄сама̄но ‘‘бахӯ майа̄ дхамма̄ сута̄ дха̄та̄ вачаса̄ паричита̄’’ти дӣпети. сота̄вадха̄наппат̣ибаддха̄ хи парийаттидхаммасса саванадха̄ран̣апаричайа̄. тадубхайенапи дхаммасса сва̄ккха̄табха̄вена аттхабйан̃джанапа̄рипӯрим̣ дӣпенто саване а̄дарам̣ джанети. аттхабйан̃джанапарипун̣н̣ан̃хи дхаммам̣ а̄дарена ассун̣анто махата̄ хита̄ париба̄хиро хотӣти а̄дарам̣ джанетва̄ саккаччам̣ дхаммо сотаббо.

ити ме сутанти имина̄ пана сакалена вачанена а̄йасма̄ а̄нандо татха̄гатаппаведитам̣ дхаммавинайам̣ аттано адаханто асаппурисабхӯмим̣ атиккамати, са̄вакаттам̣ пат̣иджа̄нанто саппурисабхӯмим̣ оккамати. татха̄ асаддхамма̄ читтам̣ вут̣т̣ха̄пети, саддхамме читтам̣ патит̣т̣ха̄пети. ‘‘кевалам̣ сутамеветам̣ майа̄, тассева пана бхагавато вачана’’нти дӣпенто атта̄нам̣ паримочети, саттха̄рам̣ ападисати, джинавачанам̣ аппети, дхамманеттим̣ патит̣т̣ха̄пети.

апича ити ме сутанти аттана̄ уппа̄дитабха̄вам̣ аппат̣иджа̄нанто пуримассаванам̣ виваранто саммукха̄ пат̣иггахитамидам̣ майа̄ тасса бхагавато чатувеса̄раджджависа̄радасса дасабаладхарасса а̄сабхат̣т̣ха̄нат̣т̣ха̄йино сӣхана̄дана̄дино саббасаттуттамасса дхаммиссарасса дхаммара̄джасса дхамма̄дхипатино дхаммадӣпасса дхаммасаран̣асса саддхаммаварачаккаваттино самма̄самбуддхасса. на еттха аттхе ва̄ дхамме ва̄ паде ва̄ бйан̃джане ва̄ кан̇кха̄ ва̄ вимати ва̄ ка̄табба̄ти саббадеваманусса̄нам̣ имасмим̣ дхаммавинайе ассаддхийам̣ вина̄сети, саддха̄сампадам̣ уппа̄дети. тенетам̣ вуччати –

‘‘вина̄сайати ассаддхам̣, саддхам̣ вад̣д̣хети са̄сане;

ити ме сутамиччевам̣, вадам̣ готамаса̄вако’’ти.

еттха̄ха – ‘‘касма̄ панеттха йатха̄ ан̃н̃есу суттесу ‘евам̣ ме сутам̣, екам̣ самайам̣ бхагава̄’тиа̄дина̄ ка̄ладесе ападиситва̄ва нида̄нам̣ бха̄ситам̣, евам̣ на бха̄сита’’нти? апаре та̄ва а̄ху – на пана тхерена бха̄ситатта̄. идан̃хи нида̄нам̣ на а̄йасмата̄ а̄нандена пат̣хамам̣ бха̄ситам̣ кхуджджуттара̄йа пана бхагавата̄ упа̄сика̄су бахуссутабха̄вена етадагге т̣хапита̄йа секкхаппат̣исамбхида̄ппатта̄йа арийаса̄вика̄йа са̄ма̄ватиппамукха̄нам̣ пан̃чаннам̣ иттхисата̄нам̣ пат̣хамам̣ бха̄ситам̣.

татра̄йам̣ анупуббӣкатха̄ – ито кира каппасатасахассаматтхаке падумуттаро на̄ма самма̄самбуддхо локе уппаджджитва̄ паваттитаварадхаммачакко хам̣саватийам̣ вихарати. атхекадивасам̣ хам̣саватийам̣ ека̄ куладхӣта̄ саттху дхаммадесанам̣ сотум̣ гаччхантӣхи упа̄сика̄хи саддхим̣ а̄ра̄мам̣ гата̄. саттха̄рам̣ екам̣ упа̄сикам̣ бахуссута̄нам̣ етадагге т̣хапентам̣ дисва̄ адхика̄рам̣ катва̄ там̣ т̣ха̄нантарам̣ паттхеси. саттха̄пи нам̣ бйа̄ка̄си ‘‘ана̄гате готамасса на̄ма самма̄самбуддхасса са̄вика̄нам̣ упа̄сика̄нам̣ бахуссута̄нам̣ агга̄ бхависсатӣ’’ти. тасса̄ йа̄ваджӣвам̣ кусалам̣ катва̄ девалоке ниббаттитва̄ пуна мануссесӯти евам̣ девамануссесу сам̣сарантийа̄ каппасатасахассам̣ атиккантам̣. атха имасмим̣ бхаддакаппе амха̄кам̣ бхагавато ка̄ле са̄ девалокато чавитва̄ гхосакасет̣т̣хисса гехе да̄сийа̄ куччхисмим̣ пат̣исандхим̣ ган̣хи, уттара̄тисса̄ на̄мам̣ акам̣су. са̄ джа̄така̄ле кхуджджа̄ ахосӣти кхуджджуттара̄твева пан̃н̃а̄йиттха. са̄ апарабха̄ге гхосакасет̣т̣хина̄ ран̃н̃о утенасса са̄ма̄ватийа̄ диннака̄ле тасса̄ парича̄рикабха̄вена динна̄ ран̃н̃о утенасса антепуре васати.

тена ча самайена косамбийам̣ гхосакасет̣т̣хикуккут̣асет̣т̣хипа̄ва̄рикасет̣т̣хино бхагавантам̣ уддисса тайо виха̄ре ка̄ретва̄ джанападача̄рикам̣ чаранте татха̄гате косамбинагарам̣ сампатте буддхаппамукхасса бхиккхусан̇гхасса виха̄ре ниййа̄детва̄ маха̄да̄на̄ни паваттесум̣, ма̄саматтам̣ атикками. атха несам̣ етадахоси – ‘‘буддха̄ на̄ма саббалока̄нукампака̄, ан̃н̃есампи ока̄сам̣ дасса̄ма̄’’ти косамбинагарава̄синопи джанасса ока̄сам̣ акам̣су. тато пат̣т̣ха̄йа на̄гара̄ вӣтхисабха̄гена ган̣асабха̄гена маха̄да̄нам̣ денти. атхекадивасам̣ саттха̄ бхиккхусан̇гхапаривуто ма̄ла̄ка̄раджет̣т̣хакасса гехе нисӣди. тасмим̣ кхан̣е кхуджджуттара̄ са̄ма̄ватийа̄ пуппха̄ни гахетум̣ ат̣т̣ха каха̄пан̣е а̄да̄йа там̣ гехам̣ агама̄си. ма̄ла̄ка̄раджет̣т̣хако там̣ дисва̄ ‘‘амма уттаре, аджджа туйхам̣ пуппха̄ни да̄тум̣ кхан̣о наттхи, ахам̣ буддхаппамукхам̣ бхиккхусан̇гхам̣ паривиса̄ми, твампи паривесана̄йа саха̄йика̄ хохи, евам̣ ито паресам̣ веййа̄ваччакаран̣ато муччиссасӣ’’ти а̄ха. тато кхуджджуттара̄ буддха̄нам̣ бхаттагге веййа̄ваччам̣ ака̄си. са̄ саттха̄ра̄ упанисиннакатха̄васена катхитам̣ саббамева дхаммам̣ угган̣хи, анумоданам̣ пана сутва̄ сота̄паттипхале патит̣т̣ха̄си.

са̄ ан̃н̃есу дивасесу чатта̄рова каха̄пан̣е датва̄ пуппха̄ни гахетва̄ гаччхати, тасмим̣ пана дивасе дит̣т̣хасаччабха̄вена парасантаке читтам̣ ануппа̄детва̄ ат̣т̣хапи каха̄пан̣е датва̄ паччхим̣ пӯретва̄ пуппха̄ни гахетва̄ са̄ма̄ватийа̄ сантикам̣ агама̄си. атха нам̣ са̄ пуччхи ‘‘амма уттаре, твам̣ ан̃н̃есу дивасесу на бахӯни пуппха̄ни а̄хараси, аджджа пана бахука̄ни, ким̣ но ра̄джа̄ уттаритарам̣ пасанно’’ти? са̄ муса̄ ваттум̣ абхаббата̄йа атӣте аттана̄ катам̣ анигӯхитва̄ саббам̣ катхеси. атха ‘‘касма̄ аджджа бахӯни а̄харасӣ’’ти ча вутта̄ ‘‘аджджа̄хам̣ самма̄самбуддхасса дхаммам̣ сутва̄ аматам̣ саччха̄ка̄сим̣, тасма̄ тумхе на ван̃чемӣ’’ти а̄ха. там̣ сутва̄ ‘‘аре дут̣т̣хада̄си, еттакам̣ ка̄лам̣ тайа̄ гахите каха̄пан̣е дехӣ’’ти атаджджетва̄ пуббахетуна̄ чодийама̄на̄ ‘‘амма, тайа̄ пӣтам̣ аматам̣, амхепи па̄йехӣ’’ти ватва̄ ‘‘тена хи мам̣ нха̄пехӣ’’ти вутте сол̣асахи гандходакагхат̣ехи нха̄петва̄ две мат̣т̣хаса̄т̣аке да̄песи. са̄ екам̣ нива̄сетва̄ екам̣ па̄рупитва̄ а̄санам̣ пан̃н̃а̄петва̄ а̄сане нисӣдитва̄ вичитрабӣджаним̣ а̄да̄йа нӣча̄санесу нисинна̄ни пан̃ча ма̄туга̄масата̄ни а̄мантетва̄ секхаппат̣исамбхида̄су т̣хатва̄ саттха̄ра̄ деситанийа̄менева та̄сам̣ дхаммам̣ десеси. десана̄васа̄не та̄ сабба̄ сота̄паттипхале патит̣т̣хахим̣су. та̄ сабба̄пи кхуджджуттарам̣ вандитва̄ ‘‘амма, аджджа пат̣т̣ха̄йа твам̣ килит̣т̣хакаммам̣ ма̄ кари, амха̄кам̣ ма̄тут̣т̣ха̄не а̄чарийат̣т̣ха̄не ча патит̣т̣ха̄хӣ’’ти гарут̣т̣ха̄не т̣хапайим̣су.

касма̄ панеса̄ да̄сӣ хутва̄ ниббатта̄ти? са̄ кира кассапасамма̄самбуддхака̄ле ба̄ра̄н̣асийам̣ сет̣т̣хидхӣта̄ хутва̄ ниббатта̄. ека̄йа кхӣн̣а̄саваттхерийа̄ упат̣т̣ха̄какулам̣ гата̄йа ‘‘етам̣ ме аййе, паса̄дханапел̣икам̣ детха̄’’ти веййа̄ваччам̣ ка̄реси. тхерӣпи ‘‘адентийа̄ майи а̄гха̄там̣ уппа̄детва̄ нирайе ниббаттиссати, дентийа̄ паресам̣ да̄сӣ хутва̄ ниббаттиссати, нирайасанта̄пато да̄сибха̄во сеййо’’ти ануддайам̣ пат̣ичча тасса̄ вачанам̣ ака̄си. са̄ тена каммена пан̃ча джа̄тисата̄ни паресам̣ да̄сӣйева хутва̄ ниббатти.