3. тиканипа̄то

1. пат̣хамавагго

1. мӯласуттаван̣н̣ана̄

50. тиканипа̄тасса пат̣хаме тӣн̣ӣти ган̣анапариччхедо. има̄нӣти абхимукхӣкаран̣ам̣. акусаламӯла̄нӣти париччхиннадхамманидассанам̣. таттха акусала̄ни ча та̄ни мӯла̄ни ча̄ти акусаламӯла̄ни. атха ва̄ акусала̄нам̣ хетупаччайапабхаваджанакасамут̣т̣ха̄паканиббаттакат̣т̣хена мӯла̄ни ча̄ти акусаламӯла̄ни, акусаладхамма̄нам̣ ка̄ран̣а̄нӣти аттхо. ка̄ран̣ан̃хи йатха̄ хиноти етасма̄ пхалам̣ паваттатӣти хету, пат̣ичча етасма̄ етӣти паччайо, пабхавати етасма̄ти пабхаво, аттано пхалам̣ джанетӣти джанакам̣, самут̣т̣ха̄петӣти самут̣т̣ха̄пакам̣, ниббаттетӣти ниббаттаканти ча вуччати. евам̣ патит̣т̣хат̣т̣хена мӯланти, тасма̄ акусаламӯла̄нӣти акусала̄нам̣ суппатит̣т̣хитабха̄васа̄дхана̄ни, ка̄ран̣а̄нӣти вуттам̣ хоти.

кечи пана ‘‘са̄лиа̄дӣнам̣ са̄либӣджа̄дӣни вийа ман̣иппабха̄дӣнам̣ ман̣иван̣н̣а̄дайо вийа ча акусала̄нам̣ акусалабха̄васа̄дхако лобха̄дӣнам̣ мӯлат̣т̣хо’’ти ваданти. евам̣ санте акусалачиттасамут̣т̣ха̄нарӯпесу тесам̣ хетупаччайабха̄во на сийа̄. на хи та̄ни тесам̣ акусалабха̄вам̣ са̄дхенти, на ча паччайа̄ на хонти. вуттан̃хетам̣ –

‘‘хетӯ хетусампайуттака̄нам̣ дхамма̄нам̣ там̣самут̣т̣ха̄на̄нан̃ча рӯпа̄нам̣ хетупаччайена паччайо’’ти (пат̣т̣ха̄. 1.паччайаниддеса.1).

ахетукасса ча мохасса акусалабха̄во на сийа̄ акусалабха̄васа̄дхакасса мӯлантарасса абха̄вато. атха̄пи сийа̄ лобха̄дӣнам̣ сабха̄васиддхо акусала̄дибха̄во, там̣сампайутта̄нам̣ пана лобха̄дипат̣ибаддхоти. евампи йатха̄ лобха̄дӣнам̣, евам̣ алобха̄дӣнампи сабха̄васиддхо кусала̄дибха̄воти алобха̄дайо кусала̄ ева сийум̣, на абйа̄ката̄, на ча хонти. тасма̄ йатха̄ сампайуттесу, евам̣ мӯлесупи кусала̄дибха̄во парийеситаббо. йонисоманасика̄ра̄дико вийа хи кусалабха̄васса, айонисоманасика̄ра̄дико акусалабха̄васса ка̄ран̣анти гахетаббам̣. евам̣ акусалабха̄васа̄дханавасена лобха̄дӣнам̣ мӯлат̣т̣хам̣ аггахетва̄ суппатит̣т̣хитабха̄васа̄дханавасена гайхама̄не на кочи досо. ладдхахетупаччайа̄ хи дхамма̄ вирӯл̣хамӯла̄ вийа па̄дапа̄ тхира̄ хонти суппатит̣т̣хита̄, хетурахита̄ пана тилабӣджака̄дисева̄ла̄ вийа на суппатит̣т̣хита̄ти хетуа̄диаттхена акусала̄нам̣ упака̄ракатта̄ мӯла̄нӣти акусаламӯла̄ни. йасма̄ пана мӯлена мутто акусалачиттуппа̄до наттхи, тасма̄ тӣхи мӯлехи саббо акусалара̄си парийа̄дийитва̄ дасситоти дат̣т̣хаббам̣.

та̄ни акусаламӯла̄ни сарӯпато дассетум̣ ‘‘лобхо акусаламӯла’’нтиа̄ди вуттам̣. таттха лобха̄дӣсу йам̣ ваттаббам̣, там̣ хет̣т̣ха̄ вуттамева. таттха пана татийамаггаваджджха̄ лобха̄дайо а̄гата̄, идха пана анавасеса̄ти айамева висесо.

га̄тха̄йам̣ па̄пачетасанти акусаладхаммасама̄йогато ла̄макачиттам̣. хим̣сантӣти аттано паваттиккхан̣е а̄йатим̣ випа̄каккхан̣е ча виба̄дхенти. аттасамбхӯта̄ти аттани джа̄та̄. тачаса̄ранти ган̣т̣хитам̣, вел̣унти аттхо. сампхаланти аттано пхалам̣. идам̣ вуттам̣ хоти – кхадирасӣсапа̄дайо вийа антоса̄ро ахутва̄ бахиса̄рата̄йа тачаса̄ранти ладдхана̄мам̣ вел̣уа̄дим̣ йатха̄ аттасамбхӯтамева пхалам̣ хим̣сати вина̄сети, евамева анто сӣла̄диса̄рарахитам̣ ла̄макачиттам̣ пуггалам̣ аттасамбхӯта̄йева лобха̄дайо вина̄сентӣти.

пат̣хамасуттаван̣н̣ана̄ нит̣т̣хита̄.

2. дха̄тусуттаван̣н̣ана̄

51. дутийе дха̄туйоти аттано пхаласса сабха̄васса ча дха̄ран̣ат̣т̣хена дха̄туйо. йан̃четтха пхаланиббаттакам̣, там̣ аттано пхаласса сабха̄васса ча, итарам̣ сабха̄вассева дха̄ран̣ат̣т̣хена дха̄ту. рӯпадха̄тӯти рӯпабхаво. дха̄туйа̄ а̄гатат̣т̣ха̄не бхавена париччхиндитаббам̣, бхавасса а̄гатат̣т̣ха̄не дха̄туйа̄ париччхиндитаббанти идха бхавена париччхедо катхито. тасма̄ –

‘‘катаме дхамма̄ рӯпа̄вачара̄? хет̣т̣хато брахмалокам̣ парийантам̣ каритва̄ упарито аканит̣т̣хе деве анто каритва̄ еттха̄вачара̄ еттха парийа̄панна̄ кхандхадха̄туа̄йатана̄, име дхамма̄ рӯпа̄вачара̄’’ти (дха. са. 1289) –

евам̣ вутта̄ рӯпа̄вачарадхамма̄ рӯпадха̄ту. арӯпадха̄тӯти арӯпабхаво. идха̄пи бхавена париччхедо катхитоти –

‘‘катаме дхамма̄ арӯпа̄вачара̄? хет̣т̣хато а̄ка̄са̄нан̃ча̄йатанӯпаге деве анто каритва̄, упарито невасан̃н̃а̄на̄сан̃н̃а̄йатанӯпаге деве анто каритва̄, еттха̄вачара̄ еттха парийа̄панна̄ кхандхадха̄туа̄йатана̄, име дхамма̄ арӯпа̄вачара̄’’ти (дха. са. 1291) –

евам̣ вутта̄ арӯпа̄вачарадхамма̄ арӯпадха̄ту. ниродхадха̄тӯти нибба̄нам̣ ведитаббам̣.

апаро найо – рӯпасахита̄, рӯпапат̣ибаддха̄, дхаммаппаватти рӯпадха̄ту, пан̃чавока̄рабхаво, екавока̄рабхаво ча, тена сакало ка̄мабхаво рӯпабхаво ча сан̇гахито. рӯпарахита̄ дхаммаппаватти арӯпадха̄ту, чатувока̄рабхаво, тена арӯпабхаво сан̇гахито. ити двӣхи падехи тайо бхава̄ сабба̄ сам̣са̄раппаватти дассита̄. татийападена пана асан̇кхатадха̄туйева сан̇гахита̄ти маггапхала̄ни идха тикавинимуттадхамма̄ на̄ма джа̄та̄. кечи пана ‘‘рӯпадха̄тӯти рӯпасабха̄ва̄ дхамма̄, арӯпадха̄тӯти арӯпасабха̄ва̄ дхамма̄ти пададвайена анавасесато пан̃чаккхандха̄ гахита̄’’ти. ‘‘рӯпатан̣ха̄йа висайабхӯта̄ дхамма̄ рӯпадха̄ту, арӯпатан̣ха̄йа висайабхӯта̄ арӯпадха̄тӯ’’ти ча ваданти, там̣ саббам̣ идха на̄дхиппетам̣. тасма̄ вуттанайенева аттхо ведитаббо.

га̄тха̄су рӯпадха̄тум̣ парин̃н̃а̄йа̄ти рӯпапат̣ибаддхадхаммапаваттим̣ н̃а̄тапарин̃н̃а̄дӣхи тӣхи парин̃н̃а̄хи париджа̄нитва̄. а̄руппесу асан̣т̣хита̄ти арӯпа̄вачарадхаммесу бхавара̄гавасена бхавадит̣т̣хивасена ча на патит̣т̣хита̄ аналлӣна̄. ‘‘арӯпесу асан̣т̣хита̄’’ти ча пат̣ханти, со ева аттхо. етта̄вата̄ тебхӯмакадхамма̄нам̣ парин̃н̃а̄ вутта̄. ниродхе йе вимуччантӣти йе нибба̄не а̄рамман̣абхӯте аггамаггапхалавасена самуччхедапат̣иппассаддхӣхи анавасесакилесато вимуччанти. те джана̄ маччуха̄йиноти те кхӣн̣а̄саваджана̄ маран̣ам̣ саматӣта̄.

евам̣ дха̄туттайасаматиккамена амата̄дхигамам̣ дассетва̄ ‘‘айан̃ча пат̣ипада̄ майа̄ гатамагго ча тумха̄кам̣ дассито’’ти таттха несам̣ усса̄хам̣ джаненто дутийам̣ га̄тхама̄ха. таттха ка̄йена̄ти на̄мака̄йена маггапхалехи. пхусайитва̄ти патва̄. нирӯпадхинти кхандха̄дисаббӯпадхирахитам̣. упадхиппат̣иниссагганти тесам̣йева ча упадхӣнам̣ пат̣иниссаджджанака̄ран̣ам̣. нибба̄насса хи магган̃а̄н̣ена саччхикирийа̄йа саббе упадхайо пат̣иниссат̣т̣ха̄ хонтӣти там̣ тесам̣ пат̣иниссаджджанака̄ран̣ам̣. саччхикатва̄ти ка̄лена ка̄лам̣ пхаласама̄паттисама̄паджджанена аттапаччаккхам̣ катва̄ ана̄саво самма̄самбуддхо тамева асокам̣ вираджам̣ нибба̄нападам̣ десети. тасма̄ тададхигама̄йа уссуккам̣ ка̄таббанти.

дутийасуттаван̣н̣ана̄ нит̣т̣хита̄.

3. пат̣хамаведана̄суттаван̣н̣ана̄

52. татийе ведана̄ти а̄рамман̣арасам̣ ведийанти анубхавантӣти ведана̄. та̄ вибха̄гато дассетум̣ ‘‘сукха̄ ведана̄’’тиа̄ди вуттам̣. таттха сукха-саддо аттхуддха̄равасена хет̣т̣ха̄ вуттойева. дуккха-саддо пана ‘‘джа̄типи дуккха̄’’тиа̄дӣсу (дӣ. ни. 2.387; вибха. 190) дуккхаваттхусмим̣ а̄гато. ‘‘йасма̄ ча кхо, маха̄ли, рӯпам̣ дуккхам̣ дуккха̄нупатитам̣ дуккха̄вакканта’’нтиа̄дӣсу (сам̣. ни. 3.60) дуккха̄рамман̣е. ‘‘дуккхо па̄пасса уччайо’’тиа̄дӣсу (дха. па. 117) дуккхапаччайе. ‘‘йа̄ван̃чидам̣, бхиккхаве, на сукара̄ аккха̄нена па̄пун̣итум̣, йа̄ва дуккха̄ нирайа̄’’тиа̄дӣсу (ма. ни. 3.250) дуккхапаччайат̣т̣ха̄не. ‘‘сукхасса ча паха̄на̄ дуккхасса ча паха̄на̄’’тиа̄дӣсу (дӣ. ни. 1.232; дха. са. 165) дуккхаведана̄йам̣. идха̄пи дуккхаведана̄йамева.

вачанаттхато пана сукхайатӣти сукха̄. дуккхайатӣти дуккха̄. на дуккха̄ на сукха̄ти адуккхамасукха̄, мака̄ро падасандхивасена вутто. та̄су ит̣т̣ха̄нубхаваналаккхан̣а̄ сукха̄, анит̣т̣ха̄нубхаваналаккхан̣а̄ дуккха̄, убхайавипарӣта̄нубхаваналаккхан̣а̄ адуккхамасукха̄. тасма̄ сукхадуккхаведана̄нам̣ уппатти па̄кат̣а̄, на адуккхамасукха̄йа. йада̄ хи сукхам̣ уппаджджати, сакаласарӣрам̣ бхентам̣ маддантам̣ пхарама̄нам̣ сатадхотасаппим̣ кха̄да̄пентам̣ вийа, сатапа̄кателам̣ маккхентам̣ вийа, гхат̣асахассена парил̣а̄хам̣ нибба̄пайама̄нам̣ вийа ча ‘‘ахо сукхам̣, ахо сукха’’нти ва̄чам̣ ниччха̄райама̄намева уппаджджати. йада̄ дуккхам̣ уппаджджати, сакаласарӣрам̣ кхобхентам̣ маддантам̣ пхарама̄нам̣ таттапха̄лам̣ павесентам̣ вийа вилӣнатамбалохам̣ а̄син̃чантам̣ вийа ча ‘‘ахо дуккхам̣, ахо дуккха’’нти виппала̄пентамева уппаджджати. ити сукхадуккхаведана̄нам̣ уппатти па̄кат̣а̄.

адуккхамасукха̄ пана дуббиджа̄на̄ дуддӣпана̄ андхака̄ра̄ авибхӯта̄. са̄ сукхадуккха̄нам̣ апагаме са̄та̄са̄тапат̣ипаккхавасена маджджхатта̄ка̄рабхӯта̄ найато ган̣хантассева па̄кат̣а̄ хоти. йатха̄ ким̣? йатха̄ пубба̄парам̣ сапам̣суке падесе упачаритамаггавасена пит̣т̣хипа̄са̄н̣е мигена гатамагго, евам̣ ит̣т̣ха̄нит̣т̣ха̄рамман̣есу сукхадуккха̄нубхаваненапи маджджхатта̄рамман̣а̄нубхаванабха̄вена вин̃н̃а̄йати. маджджхатта̄рамман̣аггахан̣ам̣ пит̣т̣хипа̄са̄н̣агаманам̣ вийа ит̣т̣ха̄нит̣т̣ха̄рамман̣аггахан̣а̄бха̄вато. йан̃ча татра̄нубхаванам̣, са̄ адуккхамасукха̄ти.

еваметтха сукхадуккхаадуккхамасукхабха̄вена тидха̄ вутта̄пи каттхачи сукхадуккхабха̄вена двидха̄ вутта̄. йатха̄ха – ‘‘двепи майа̄, а̄нанда, ведана̄ вутта̄, парийа̄йена сукха̄ ведана̄, дуккха̄ ведана̄’’ти (ма. ни. 2.89). каттхачи тиссопи висум̣ висум̣ сукхадуккхаадуккхамасукхабха̄вена ‘‘сукха̄ ведана̄ т̣хитисукха̄ випарин̣а̄мадуккха̄, дуккха̄ ведана̄ т̣хитидуккха̄ випарин̣а̄масукха̄, адуккхамасукха̄ ведана̄ н̃а̄н̣асукха̄ ан̃н̃а̄н̣адуккха̄’’ти (ма. ни. 1.465). каттхачи сабба̄пи дуккхабха̄вена. вуттан̃хетам̣ ‘‘йам̣ кин̃чи ведайитам̣, саббам̣ там̣ дуккхасминти вада̄мӣ’’ти (сам̣. ни. 4.259).

таттха сийа̄ – йади тиссо ведана̄ йатха̄ идха вутта̄, ан̃н̃есу ча едисесу суттесу абхидхамме ча евам̣ аватва̄ касма̄ евам̣ вуттам̣ ‘‘йам̣ кин̃чи ведайитам̣, саббам̣ там̣ дуккхасминти вада̄мӣ’’ти, ‘‘двепи майа̄, а̄нанда, ведана̄ вутта̄’’ти ча? сандха̄йабха̄ситаметам̣, тасма̄ са̄ парийа̄йадесана̄. вуттан̃хетам̣ бхагавата̄ –

‘‘сан̇кха̄ра̄ниччатам̣, а̄нанда, майа̄ сандха̄йа бха̄ситам̣ сан̇кха̄равипарин̣а̄матам̣, ‘йам̣ кин̃чи ведайитам̣, саббам̣ там̣ дуккхасми’’’нти (сам̣. ни. 4.259).

‘‘двепи майа̄, а̄нанда, ведана̄ вутта̄ парийа̄йена̄’’ти ча (сам̣. ни. 4.259).

еттха хи сукха̄ адуккхамасукха̄ти има̄сам̣ двиннам̣ ведана̄нам̣ ниппарийа̄йена дуккхабха̄во наттхи, венеййаджджха̄сайена пана таттха ниччхандадассанаттхам̣ парийа̄йена дуккхабха̄во вуттоти са̄ та̄дисӣ парийа̄йадесана̄. айам̣ пана веданаттайадесана̄ сабха̄вакатха̄ти катва̄ ниппарийа̄йадесана̄ти айаметтха а̄чарийа̄нам̣ сама̄накатха̄.

витан̣д̣ава̄дӣ пана̄ха ‘‘дуккхата̄двайавачанато парийа̄йадесана̄ва веданаттайадесана̄’’ти. со ‘‘ма̄ хева’’нтисса вачанӣйо, йасма̄ бхагавата̄ сабба̄сам̣ ведана̄нам̣ дуккхабха̄во адхиппа̄йавасена вутто ‘‘сан̇кха̄ра̄ниччатам̣, а̄нанда, майа̄ сандха̄йа бха̄ситам̣ сан̇кха̄равипарин̣а̄матам̣ ‘йам̣ кин̃чи ведайитам̣, саббам̣ там̣ дуккхасми’’’нти. йади панеттха веданаттайадесана̄ парийа̄йадесана̄ сийа̄, ‘‘идам̣ майа̄ сандха̄йа бха̄ситам̣ тиссо ведана̄’’ти ваттаббам̣ сийа̄, на панетам̣ вуттам̣.

апича̄йамева ваттаббо ‘‘ко, пана̄вусо, веданаттайадесана̄йа адхиппа̄йо’’ти? саче вадеййа ‘‘мудука̄ дуккха̄ ведана̄ сукха̄, адхиматта̄ дуккха̄, маджджхима̄ адуккхамасукха̄ти венеййаджджха̄сайена вутта̄. та̄су хи на сатта̄нам̣ сукха̄дивад̣д̣хӣ’’ти. со ваттаббо – ко пана̄вусо дуккхаведана̄йа сабха̄во, йена ‘‘сабба̄ ведана̄ дуккха̄’’ти вуччеййум̣? йади йа̄йа уппанна̄йа сатта̄ вийогамева иччханти, со дуккхаведана̄йа сабха̄во. йа̄йа ча пана уппанна̄йа сатта̄ авийогамева иччханти, йа̄йа на убхайам̣ иччханти, са̄ катхам̣ дуккхаведана̄ сийа̄? атха йа̄ аттано ниссайасса упагха̄така̄рӣ, са̄ дуккха̄. йа̄ ануггахака̄рӣ, са̄ катхам̣ дуккха̄ сийа̄. атха пана йадарийа̄ дуккхато пассанти, со дуккхаведана̄йа сабха̄во, сан̇кха̄радуккхата̄йа веданам̣ арийа̄ дуккхато пассанти, са̄ ча абхин̣хасабха̄ва̄ти катхам̣ та̄сам̣ ведана̄нам̣ мудумаджджхима̄дхиматтадуккхабха̄во сийа̄? йади ча сан̇кха̄радуккхата̄йа ева ведана̄нам̣ дуккхабха̄во сийа̄, ‘‘тиссо има̄, бхиккхаве, дуккхата̄йо дуккхадуккхата̄, випарин̣а̄мадуккхата̄, сан̇кха̄радуккхата̄’’ти (дӣ. ни. 3.305) айам̣ дуккхата̄нам̣ вибха̄гадесана̄ ниппайоджана̄ сийа̄. татха̄ ча сати суттамева пат̣иба̄хитам̣ сийа̄, пуримесу ча тӣсу рӯпа̄вачараджджха̄несу мудука̄ дуккха̄ ведана̄ти а̄паджджати сукхаведана̄вачанато. чатуттхаджджха̄не арӯпаджджха̄несу ча маджджхима̄, адуккхамасукхаведана̄вачанато. евам̣ санте пурима̄ тиссо рӯпа̄вачарасама̄паттийо чатуттхаджджха̄насама̄паттийа̄ арӯпасама̄паттӣхи ча сантатара̄ти а̄паджджати. катхам̣ ва̄ сантатараппан̣ӣтатара̄су сама̄паттӣсу дуккхаведана̄йа адхикабха̄во йуджджати? тасма̄ веданаттайадесана̄йа парийа̄йадесана̄бха̄во на йуттоти.

йам̣ пана вуттам̣ ‘‘дуккхе сукханти сан̃н̃а̄випалла̄со’’ти (а. ни. 4.49; пат̣и. ма. 1.236), там̣ катханти? випарин̣а̄мадуккхата̄йа сан̇кха̄радуккхата̄йа ча йатха̄бхӯта̄навабодхена йа̄ екантато сукхасан̃н̃а̄, йа̄ ча дуккханимитте сукханимиттасан̃н̃а̄, там̣ сандха̄йа вуттам̣. евампи ‘‘сукха̄, бхиккхаве, ведана̄ дуккхато дат̣т̣хабба̄’’ти (итиву. 53) идам̣ пана катханти? идам̣ пана випарин̣а̄мадассане саннийоджанаттхам̣ вуттам̣ тасса таттха вира̄гуппаттийа̄ упа̄йабха̄вато сукхаведана̄йа бахудуккха̄нугатабха̄вато ча. татха̄ хи дуккхасса хетубха̄вато анекехи дуккхадхаммехи анубаддхатта̄ ча пан̣д̣ита̄ сукхампи дуккхамиччева пат̣ипанна̄.

евампи наттхева сукха̄ ведана̄, сукхахетӯнам̣ нийама̄бха̄вато. йе хи сукхаведана̄йа хетусаммата̄ гха̄саччха̄дана̄дайо, те ева адхиматтам̣ ака̄ле ча пат̣исевийама̄на̄ дуккхаведана̄йа хетубха̄вама̄паджджанти. на ча йенева хетуна̄ сукхам̣, тенева дуккханти йуттам̣ ваттум̣. тасма̄ на те сукхахетӯ, дуккхантара̄пагаме пана авин̃н̃ӯнам̣ сукхасан̃н̃а̄ йатха̄ чиратарам̣ т̣ха̄на̄диирийа̄патхасаман̇гӣ хутва̄ тадан̃н̃аирийа̄патхасама̄йоге махантан̃ча бха̄рам̣ вахато бха̄раниккхепе чева вӯпасаме ча, тасма̄ наттхева сукханти? тайидам̣ саммадева сукхахетум̣ апарин̃н̃а̄йа тасса нийама̄бха̄вапарикаппанам̣. а̄рамман̣аматтамева хи кевалам̣ сукхахетум̣ манасикатва̄ евам̣ вуттам̣, аджджхаттикасарӣрасса аваттха̄висесам̣ самудитам̣ пана екаджджхам̣ тадубхайам̣ сукха̄дихетӯти ведитаббам̣. йа̄дисан̃ча тадубхайам̣ сукхаведана̄йа хету, та̄дисам̣ на када̄чипи дуккхаведана̄йа хету хотӣти ваваттхита̄ ева сукха̄дихету. йатха̄ на̄ма теджодха̄ту са̄лийавад̣а̄касасса̄дӣнам̣ йа̄дисамаваттхантарам̣ патва̄ са̄тамадхурабха̄вахету хоти, на та̄дисамева патва̄ када̄чипи аса̄таамадхурабха̄вахету хоти, евам̣сампадамидам̣ дат̣т̣хаббам̣.

дуккха̄пагамева када̄чи сукхаведанантарам̣ упалаббхати. таттха сукхейева сукхасан̃н̃а̄, на дуккха̄пагамаматте йатха̄ аддха̄нагаманапариссамакилантасса самба̄хане ирийа̄патхапариваттане ча, ан̃н̃атха̄ ка̄лантарепи париссама̄пагаме та̄дисӣ сукхасан̃н̃а̄ сийа̄. дуккха̄пагамаматте пана сукханти парикаппана̄ ведана̄висесасса анупалаббхама̄натта̄. екантенева четам̣ евам̣ сампат̣иччхитаббам̣, йато пан̣ӣтаппан̣ӣта̄нийева а̄рамман̣а̄ни махата̄ а̄йа̄сена сатта̄ абхипаттхайанти, на ча несам̣ йена кеначи йатха̄ладдхаматтена паччайена патика̄рам̣ ка̄тум̣ сакка̄ тан̣хуппа̄дена̄ти. ведана̄паччайа̄ хи тан̣ха̄упа̄ди, татха̄бха̄ве ча сугандхамадхурасукхасампхасса̄диваттхӯнам̣ итарӣтарабха̄вена сукхависесасан̃н̃а̄ джа̄йама̄на̄ катамасса дуккхависесасса апагамане гха̄надживха̄ка̄йадва̄ресу, сотадва̄ре ча диббасан̇гӣтасадисапан̃чан̇гикатӯрийасадда̄вадха̄ран̣е. тасма̄ на дуккхаведана̄йамева дуккхантара̄пагаме сукхасан̃н̃а̄, на̄пи кевале дуккха̄пагамаматтети а̄гамато йуттитопи ваваттхита̄ тиссо ведана̄ти бхагавато веданаттайадесана̄ нӣтаттха̄йева, на неййаттха̄ти сан̃н̃а̄петаббам̣. еван̃четам̣ упети, иччетам̣ кусалам̣, но че, каммам̣ катва̄ уййоджетаббо ‘‘гаччха йатха̄сукха’’нти.

евамета̄ ан̃н̃аман̃н̃апат̣ипаккхасабха̄вававаттхиталаккхан̣а̄ ева тиссо ведана̄ бхагавата̄ десита̄. тан̃ча кхо випассана̄каммика̄нам̣ йога̄вачара̄нам̣ ведана̄мукхена арӯпакаммат̣т̣ха̄надассанаттхам̣. дувидхан̃хи каммат̣т̣ха̄нам̣ рӯпакаммат̣т̣ха̄нам̣, арӯпакаммат̣т̣ха̄нанти. таттха бхагава̄ рӯпакаммат̣т̣ха̄нам̣ катхенто сан̇кхепаманасика̄равасена ва̄ виттха̄раманасика̄равасена ва̄ чатудха̄туваваттха̄на̄дивасена ва̄ катхети. арӯпакаммат̣т̣ха̄нам̣ пана катхенто пхассавасена ва̄ ведана̄васена ва̄ читтавасена ва̄ катхети. екаччасса хи а̄па̄тхагате а̄рамман̣е а̄ваджджато таттха читтачетасика̄нам̣ пат̣хама̄бхинипа̄то пхассо там̣ а̄рамман̣ам̣ пхусанто уппаджджама̄но па̄кат̣о хоти, екаччасса там̣ а̄рамман̣ам̣ анубхавантӣ уппаджджама̄на̄ ведана̄ па̄кат̣а̄ хоти, екаччасса там̣ а̄рамман̣ам̣ виджа̄нантам̣ уппаджджама̄нам̣ вин̃н̃а̄н̣ам̣ па̄кат̣ам̣ хоти. ити тесам̣ тесам̣ пуггала̄нам̣ аджджха̄сайена йатха̄па̄кат̣ам̣ пхасса̄димукхена тидха̄ арӯпакаммат̣т̣ха̄нам̣ катхети.

таттха йасса пхассо па̄кат̣о хоти, сопи ‘‘на кевалам̣ пхассова уппаджджати, тена саддхим̣ тадева а̄рамман̣ам̣ анубхавама̄на̄ ведана̄пи уппаджджати, сан̃джа̄нама̄на̄ сан̃н̃а̄пи, четайама̄на̄ четана̄пи, виджа̄нама̄нам̣ вин̃н̃а̄н̣ампи уппаджджатӣ’’ти пхассапан̃чамакейева паригган̣ха̄ти. йасса ведана̄ па̄кат̣а̄ хоти, сопи ‘‘на кевалам̣ ведана̄ва уппаджджати, та̄йа саддхим̣ пхусама̄но пхассопи уппаджджати, сан̃джа̄нама̄на̄ сан̃н̃а̄пи, четайама̄на̄ четана̄пи, виджа̄нама̄нам̣ вин̃н̃а̄н̣ампи уппаджджатӣ’’ти пхассапан̃чамакейева паригган̣ха̄ти. йасса вин̃н̃а̄н̣ам̣ па̄кат̣ам̣ хоти, сопи ‘‘на кевалам̣ вин̃н̃а̄н̣амева уппаджджати, тена саддхим̣ тадева̄рамман̣ам̣ пхусама̄но пхассопи уппаджджати, анубхавама̄на̄ ведана̄пи, сан̃джа̄нама̄на̄ сан̃н̃а̄пи, четайама̄на̄ четана̄пи уппаджджатӣ’’ти пхассапан̃чамакейева паригган̣ха̄ти.

со ‘‘име пхассапан̃чамака̄ дхамма̄ ким̣ниссита̄’’ти упадха̄ренто ‘‘ваттхуниссита̄’’ти паджа̄на̄ти. ваттху на̄ма караджака̄йо. йам̣ сандха̄йа вуттам̣ ‘‘идан̃ча пана ме вин̃н̃а̄н̣ам̣ еттхаситам̣ еттхапат̣ибаддха’’нти (дӣ. ни. 1.235; ма. ни. 2.252). со аттхато бхӯта̄ чева упа̄да̄рӯпа̄ни ча, еваметтха ваттху рӯпам̣, пхассапан̃чамака̄ на̄манти на̄марӯпаматтамева пассати. рӯпан̃четтха рӯпаккхандхо, на̄мам̣ чатта̄ро арӯпино кхандха̄ти пан̃чаккхандхаматтам̣ хоти. на̄марӯпавинимутта̄ хи пан̃чаккхандха̄, пан̃чаккхандхавинимуттам̣ ва̄ на̄марӯпам̣ наттхи. со ‘‘име пан̃чаккхандха̄ ким̣хетука̄’’ти упапариккханто ‘‘авиджджа̄дихетука̄’’ти, тато ‘‘паччайо чева паччайуппаннан̃ча идам̣, ан̃н̃о сатто ва̄ пуггало ва̄ наттхи, суддхасан̇кха̄рапун̃джаматтамева̄’’ти саппаччайана̄марӯпавасена тилаккхан̣ам̣ а̄ропетва̄ випассана̄пат̣ипа̄т̣ийа̄ ‘‘аниччам̣ дуккхаманатта̄’’ти саммасанто вичарати. со ‘‘аджджа аджджа̄’’ти пат̣иведхам̣ а̄кан̇кхама̄но татха̄рӯпе самайе утусаппа̄йам̣, пуггаласаппа̄йам̣, бходжанасаппа̄йам̣, дхаммассаванасаппа̄йам̣ ва̄ лабхитва̄ екапаллан̇кена нисиннова випассанам̣ маттхакам̣ па̄петва̄ арахатте патит̣т̣ха̄ти. евам̣ имесам̣ тин̣н̣ам̣ джана̄нам̣ йа̄ва арахатта̄ каммат̣т̣ха̄нам̣ ведитаббам̣. идха пана бхагава̄ ведана̄васена буджджханака̄нам̣ аджджха̄сайена арӯпакаммат̣т̣ха̄нам̣ катхенто ведана̄васена катхеси. таттха –

‘‘лаккхан̣ан̃ча адхит̣т̣ха̄нам̣, уппатти анусайо татха̄;

т̣ха̄нам̣ паваттика̄ло ча, индрийан̃ча двидха̄дита̄’’ти. –

идам̣ пакин̣н̣акам̣ ведитаббам̣ – таттха лаккхан̣ам̣ хет̣т̣ха̄ вуттамева. адхит̣т̣ха̄нанти пхассо. ‘‘пхассапаччайа̄ ведана̄’’ти хи вачанато пхассо ведана̄йа адхит̣т̣ха̄нам̣. татха̄ хи со ведана̄дхит̣т̣ха̄набха̄вато ниччаммага̄вӣупама̄йа упамито. таттха сукхаведанӣйо пхассо сукха̄йа ведана̄йа адхит̣т̣ха̄нам̣, дуккхаведанӣйо пхассо дуккха̄йа ведана̄йа, адуккхамасукхаведанӣйо пхассо адуккхамасукха̄йа ведана̄йа адхит̣т̣ха̄нам̣, а̄саннака̄ран̣анти аттхо. ведана̄ касса падат̣т̣ха̄нам̣? ‘‘ведана̄паччайа̄ тан̣ха̄’’ти вачанато тан̣ха̄йа падат̣т̣ха̄нам̣ абхипаттханӣйабха̄вато. сукха̄ ведана̄ та̄ва тан̣ха̄йа падат̣т̣ха̄нам̣ хоту, итара̄ пана катханти? вуччате сукхасаман̇гӣпи та̄ва там̣садисам̣ тато ва̄ уттаритарам̣ сукхам̣ абхипаттхети, киман̇га пана дуккхасаман̇гӣбхӯто. адуккхамасукха̄ ча сантабха̄вена сукхамиччева вуччатӣти тиссопи ведана̄ тан̣ха̄йа падат̣т̣ха̄нам̣.

уппаттӣти уппаттика̄ран̣ам̣. ит̣т̣ха̄рамман̣абхӯта̄ хи саттасан̇кха̄ра̄ сукхаведана̄йа уппаттика̄ран̣ам̣, те ева анит̣т̣ха̄рамман̣абхӯта̄ дуккхаведана̄йа, маджджхатта̄рамман̣абхӯта̄ адуккхамасукха̄йа. випа̄като тада̄ка̄раггахан̣ато четтха ит̣т̣ха̄нит̣т̣хата̄ ведитабба̄.

анусайоти има̄су тӣсу ведана̄су сукха̄йа ведана̄йа ра̄га̄нусайо анусети, дуккха̄йа ведана̄йа пат̣игха̄нусайо, адуккхамасукха̄йа ведана̄йа авиджджа̄нусайо анусети. вуттан̃хетам̣ –

‘‘сукха̄йа кхо, а̄вусо виса̄кха, ведана̄йа ра̄га̄нусайо анусетӣ’’тиа̄ди (ма. ни. 1.465).

дит̣т̣хима̄на̄нусайа̄ четтха ра̄гапаккхийа̄ ка̄табба̄. сукха̄бхинанданена хи дит̣т̣хигатика̄ ‘‘сассата’’нтиа̄дина̄ сакка̄йе абхинивисанти, ма̄наджа̄тика̄ ча ма̄нам̣ джаппенти ‘‘сеййохамасмӣ’’тиа̄дина̄. вичикиччха̄нусайо пана авиджджа̄паккхико ка̄таббо. татха̄ хи вуттам̣ пат̣иччасамуппа̄давибхан̇ге (вибха. 288-289) ‘‘ведана̄паччайа̄ вичикиччха̄’’ти. анусайа̄нан̃ча таттха таттха санта̄не аппахӣнабха̄вена тха̄магаманам̣. тасма̄ ‘‘сукха̄йа ведана̄йа ра̄га̄нусайо анусетӣ’’ти маггена аппахӣнатта̄ анурӯпака̄ран̣ала̄бхе уппаджджана̄рахо ра̄го, таттха сайито вийа хотӣти аттхо. еса найо сесесупи.

т̣ха̄нанти ка̄йо читтан̃ча ведана̄йа т̣ха̄нам̣. вуттан̃хетам̣ – ‘‘йам̣ тасмим̣ самайе ка̄йикам̣ сукхам̣ ка̄йасампхассаджам̣ са̄там̣ сукхам̣ ведайитам̣ (дха. са. 449). йам̣ тасмим̣ самайе четасикам̣ сукхам̣ четосампхассаджам̣ са̄там̣ сукхам̣ ведайита’’нти (дха. са. 471) ча.

паваттика̄лоти паваттиккхан̣о, паваттана̄каланан̃ча. паваттиккхан̣ена хи сукхадуккхаведана̄нам̣ сукхадуккхабха̄во ваваттхито. йатха̄ха –

‘‘сукха̄ кхо, а̄вусо виса̄кха, ведана̄ т̣хитисукха̄ випарин̣а̄мадуккха̄, дуккха̄ кхо, а̄вусо виса̄кха, ведана̄ т̣хитидуккха̄ випарин̣а̄масукха̄’’ти (ма. ни. 1.465).

сукха̄йа ведана̄йа аттхибха̄во сукхам̣, наттхибха̄во дуккхам̣. дуккха̄йа ведана̄йа аттхибха̄во дуккхам̣, наттхибха̄во сукханти аттхо. адуккхамасукха̄йа ведана̄йа паваттана̄каланам̣ паваттийа̄ а̄каланам̣ ана̄каланан̃ча джа̄нанам̣ аджа̄нанан̃ча сукхадуккхабха̄вававаттха̄нам̣. вуттампи четам̣ –

‘‘адуккхамасукха̄ кхо, а̄вусо виса̄кха, ведана̄ н̃а̄н̣асукха̄ ан̃н̃а̄н̣адуккха̄’’ти.

индрийанти ета̄ хи сукха̄дайо тиссо ведана̄ сукхиндрийам̣, дуккхиндрийам̣, соманассиндрийам̣, доманассиндрийам̣, упеккхиндрийанти адхипатеййат̣т̣хена индрийато пан̃чадха̄ вибхатта̄. ка̄йикан̃хи са̄там̣ сукхиндрийанти вуттам̣, аса̄там̣ дуккхиндрийанти. ма̄насам̣ пана са̄там̣ соманассиндрийанти вуттам̣, аса̄там̣ доманассиндрийанти. дувидхампи нева са̄там̣ на̄са̄там̣ упеккхиндрийанти. ким̣ панеттха ка̄ран̣ам̣ – йатха̄ ка̄йикачетасика̄ сукхадуккхаведана̄ ‘‘сукхиндрийам̣ соманассиндрийам̣, дуккхиндрийам̣ доманассиндрийа’’нти вибхаджитва̄ вутта̄, на евам̣ адуккхамасукха̄ти? бхеда̄бха̄вато. йатхева хи ануггахасабха̄ва̄ ба̄дхакасабха̄ва̄ ча сукхадуккхаведана̄ ан̃н̃атха̄ ка̄йасса ануггахам̣ ба̄дхакан̃ча каронти, читтасса ча ан̃н̃атха̄, на евам̣ адуккхамасукха̄, тасма̄ бхеда̄бха̄вато вибхаджитва̄ на вутта̄.

двидха̄дита̄ти сабба̄пи хи ведана̄ ведайитат̣т̣хена екавидха̄пи ниссайабхедена дувидха̄ – ка̄йика̄ четасика̄ти, сукха̄, дуккха̄, адуккхамасукха̄ти тивидха̄, чатуйонивасена чатуббидха̄, индрийавасена, гативасена ча пан̃чавидха̄, два̄равасена ча а̄рамман̣авасена ча чхаббидха̄, саттавин̃н̃а̄н̣адха̄туйогена саттавидха̄, ат̣т̣халокадхаммапаччайата̄йа ат̣т̣хавидха̄, сукха̄дӣнам̣ паччекам̣ атӣта̄дивибха̄гена нававидха̄, та̄ ева аджджхаттабахиддха̄бхедена ат̣т̣ха̄расавидха̄, татха̄ рӯпа̄дӣсу чхасу а̄рамман̣есу екекасмим̣ сукха̄дивасена тиссо тиссо катва̄. рӯпа̄рамман̣асмин̃хи сукха̄пи уппаджджати, дуккха̄пи, адуккхамасукха̄пи, евам̣ итаресупи. атха ва̄ ат̣т̣ха̄расаманопавича̄равасена ат̣т̣ха̄раса. вуттан̃хи –

‘‘чаккхуна̄ рӯпам̣ дисва̄ соманассат̣т̣ха̄нийам̣ рӯпам̣ упавичарати, доманассат̣т̣ха̄нийам̣, упеккха̄т̣т̣ха̄нийам̣ рӯпам̣ упавичарати, сотена саддам̣…пе… манаса̄ дхаммам̣ вин̃н̃а̄йа соманассат̣т̣ха̄нийам̣ дхаммам̣ упавичарати, доманассат̣т̣ха̄нийам̣, упеккха̄т̣т̣ха̄нийам̣ дхаммам̣ упавичаратӣ’’ти (а. ни. 3.62).

евам̣ ат̣т̣ха̄расавидха̄ хонти. татха̄ чха гехассита̄ни соманасса̄ни, чха гехассита̄ни доманасса̄ни, чха гехассита̄ упеккха̄, татха̄ неккхаммассита̄ соманасса̄дайоти евам̣ чхаттим̣савидха̄. атӣте чхаттим̣са, ана̄гате чхаттим̣са, паччуппанне чхаттим̣са̄ти ат̣т̣хуттарасатампи бхаванти. еваметтха двидха̄дита̄ ведитабба̄ти.

пакин̣н̣акакатха̄ нит̣т̣хита̄.

га̄тха̄су сама̄хитоти упача̄раппана̄бхедена сама̄дхина̄ сама̄хито. тена саматхабха̄вана̄нуйогам̣ дассети. сампаджа̄ноти са̄ттхакасампаджан̃н̃а̄дина̄ чатуббидхена сампаджан̃н̃ена сампаджа̄но. тена випассана̄нуйогам̣ дассети. сатоти сатока̄рӣ. тена саматхавипассана̄найена дхамма̄ бха̄вана̄па̄рипӯрим̣ гаччханти. тена саманна̄гататтам̣ дассети. ведана̄ ча паджа̄на̄тӣти ‘‘има̄ ведана̄, еттака̄ ведана̄’’ти сабха̄вато вибха̄гато ‘‘аничча̄ дуккха̄ випарин̣а̄мадхамма̄’’ти аничча̄дилаккхан̣ато ча пуббабха̄ге тӣхи парин̃н̃а̄хи париджа̄нанто випассанам̣ вад̣д̣хетва̄ арийамаггена парин̃н̃а̄пат̣иведхена паджа̄на̄ти. ведана̄нан̃ча самбхаванти самудайасаччам̣. йаттха чета̄ нируджджхантӣти етта̄вата̄ ведана̄ йаттха нируджджханти, там̣ ниродхасаччам̣. кхайага̄минанти ведана̄нам̣ кхайага̄минам̣ арийамагган̃ча паджа̄на̄тӣти самбандхо. ведана̄нам̣ кхайа̄ти евам̣ чатта̄ри сачча̄ни пат̣ивиджджхантена арийамаггена ведана̄нам̣ ануппа̄даниродха̄. ниччха̄то париниббутоти ниттан̣хо, пахӣнатан̣хо, килесапаринибба̄нена, кхандхапаринибба̄нена ча париниббуто хоти.

татийасуттаван̣н̣ана̄ нит̣т̣хита̄.

4. дутийаведана̄суттаван̣н̣ана̄

53. чатуттхе дуккхато дат̣т̣хабба̄ти сукхаведана̄ випарин̣а̄мадуккхавасена дуккха̄ти н̃а̄н̣ачаккхуна̄ пасситабба̄. саллато дат̣т̣хабба̄ти дуннӣхаран̣ат̣т̣хена антотуданат̣т̣хена пӣл̣анат̣т̣хена дуккхадуккхабха̄вена дуккхаведана̄ салланти пасситабба̄. аниччатоти хутва̄ абха̄вато удайаббайавантато та̄вака̄ликато ниччапат̣ипаккхато ча адуккхамасукха̄ ведана̄ аничча̄ти пасситабба̄. ка̄ман̃четтха сабба̄пи ведана̄ аниччато пасситабба̄, аниччадассанато пана са̄тисайам̣ вира̄ганимиттам̣ дуккхадассананти имаматтхам̣ дассенто саттха̄ ‘‘сукха̄, бхиккхаве, ведана̄ дуккхато дат̣т̣хабба̄, дуккха̄ ведана̄ саллато дат̣т̣хабба̄’’ти а̄ха. атха ва̄ йаттха путхуджджана̄ сукха̄бхинивесино, таттха ниббедаджананаттхам̣ татха̄ вуттам̣. тенасса̄ сан̇кха̄радуккхата̄йа дуккхабха̄во дассито. йаданиччам̣, там̣ дуккханти випарин̣а̄мадуккхата̄йа ‘‘сукха̄, бхиккхаве, ведана̄ дуккхато дат̣т̣хабба̄’’ти ватва̄ ‘‘сукха̄пи та̄ва едисӣ, дуккха̄ ну кхо кӣдисӣ’’ти чинтента̄нам̣ дуккхадуккхата̄йа ‘‘дуккха̄ ведана̄ саллато дат̣т̣хабба̄’’ти а̄ха, итара̄ пана сан̇кха̄радуккхата̄йа ева дуккха̄ти дассенто ‘‘адуккхамасукха̄ ведана̄ аниччато дат̣т̣хабба̄’’ти авоча.

еттха ча ‘‘сукха̄ ведана̄ дуккхато дат̣т̣хабба̄’’ти етена ра̄гасса самуггха̄танӯпа̄йо дассито. сукхаведана̄йа хи ра̄га̄нусайо анусети. ‘‘дуккха̄ ведана̄ саллато дат̣т̣хабба̄’’ти етена досасса самуггха̄танӯпа̄йо дассито. дуккхаведана̄йа хи пат̣игха̄нусайо анусети. ‘‘адуккхамасукха̄ ведана̄ аниччато дат̣т̣хабба̄’’ти етена мохасса самуггха̄танӯпа̄йо дассито. адуккхамасукхаведана̄йа хи авиджджа̄нусайо анусети.

татха̄ пат̣хамена тан̣ха̄сам̣килесасса паха̄нам̣ дасситам̣ тасса сукхасса̄дахетукатта̄, дутийена дуччаритасам̣килесасса паха̄нам̣. йатха̄бхӯтан̃хи дуккхам̣ апариджа̄нанта̄ тасса парихаран̣аттхам̣ дуччаритам̣ чаранти. татийена дит̣т̣хисам̣килесасса паха̄нам̣ аниччато пассантасса дит̣т̣хисам̣килеса̄бха̄вато авиджджа̄нимиттатта̄ дит̣т̣хисам̣килесасса, авиджджа̄нимиттан̃ча адуккхамасукха̄ ведана̄. пат̣хамена ва̄ випарин̣а̄мадуккхапарин̃н̃а̄, дутийена дуккхадуккхапарин̃н̃а̄, татийена сан̇кха̄радуккхапарин̃н̃а̄. пат̣хамена ва̄ ит̣т̣ха̄рамман̣апарин̃н̃а̄, дутийена анит̣т̣ха̄рамман̣апарин̃н̃а̄, татийена маджджхатта̄рамман̣апарин̃н̃а̄. вираттесу хи тада̄рамман̣адхаммесу а̄рамман̣а̄нипи виратта̄нева хонтӣти. пат̣хамена ва̄ ра̄гаппаха̄напарикиттанена дуккха̄нупассана̄йа аппан̣ихитавимоккхо дӣпито хоти, дутийена досаппаха̄напарикиттанена аничча̄нупассана̄йа анимиттавимоккхо, татийена мохаппаха̄напарикиттанена анатта̄нупассана̄йа сун̃н̃атавимоккхо дӣпито хотӣти ведитаббам̣.

йатоти йада̄, йасма̄ ва̄. арийоти килесехи а̄рака̄ т̣хито парисуддхо. саммаддасоти сабба̄сам̣ ведана̄нам̣ чатуннампи ва̄ сачча̄нам̣ авипарӣтадасса̄вӣ. аччхеччхи тан̣ханти ведана̄мӯлакам̣ тан̣хам̣ аггамаггена чхинди, анавасесато самуччхинди. виваттайи сам̣йоджананти дасавидхам̣ сам̣йоджанам̣ париваттайи, ниммӯламака̄си. самма̄ти хетуна̄ ка̄ран̣ена. ма̄на̄бхисамайа̄ти ма̄насса дассана̄бхисамайа̄, паха̄на̄бхисамайа̄ ва̄. арахаттамагго хи киччавасена ма̄нам̣ пассати, айамасса дассана̄бхисамайо. тена дит̣т̣хо пана со та̄вадева пахӣйати дит̣т̣хависена дит̣т̣хасатта̄нам̣ джӣвитам̣ вийа, айамасса паха̄на̄бхисамайо. антамака̄си дуккхасса̄ти евам̣ арахаттамаггена ма̄насса дит̣т̣хатта̄ пахӣнатта̄ ча саббассева ват̣т̣адуккхасса кот̣исан̇кха̄там̣ антам̣ париччхедам̣ париват̣умам̣ ака̄си, антимасамуссайаматта̄васесам̣ дуккхамака̄сӣти вуттам̣ хоти.

га̄тха̄су йоти йо арийаса̄вако. адда̄ти аддаса, сукхаведанам̣ дуккхато пассӣти аттхо. сукхаведана̄ хи висамиссам̣ вийа бходжанам̣ парибхогака̄ле асса̄дам̣ дадама̄на̄ випарин̣а̄мака̄ле дуккха̄йева̄ти. дуккхамаддаккхи саллатоти йатха̄ саллам̣ сарӣрам̣ анупависантампи павит̣т̣хампи уддхарийама̄нампи пӣл̣амева джанети, евам̣ дуккхаведана̄ уппаджджама̄на̄пи т̣хитиппатта̄пи бхиджджама̄на̄пи виба̄дхатийева̄ти там̣ саллато випассӣти вуттам̣. аддаккхи нам̣ аниччатоти сукхадуккхато сантасабха̄вата̄йа сантатараджа̄тикампи нам̣ адуккхамасукхам̣ аниччантиката̄йа аниччато пасси.

са ве саммаддасоти со евам̣ тиссаннам̣ ведана̄нам̣ саммадева дуккха̄дито дасса̄вӣ. йатоти йасма̄. таттха̄ти ведана̄йам̣. вимуччатӣти самуччхедавимуттивасена вимуччати. идам̣ вуттам̣ хоти – йасма̄ сукха̄дӣни дуккха̄дито аддаса, тасма̄ таттха ведана̄йа таппат̣ибаддхачхандара̄гаппаха̄нена самуччхедавасена вимуччати. йам̣садде хи вутте там̣саддо а̄харитва̄ ваттаббо. атха ва̄ йатоти ка̄йава̄ча̄читтехи сам̣йато йататто, йатати падахатӣти ва̄ йато, а̄йататӣти аттхо. абхин̃н̃а̄воситоти ведана̄мукхена чатусаччакаммат̣т̣ха̄нам̣ бха̄ветва̄ чхат̣т̣ха̄бхин̃н̃а̄йа парийосито катакиччо. сантоти ра̄га̄дикилесавӯпасамена санто. йога̄тиготи ка̄майога̄дим̣ чатуббидхампи йогам̣ атикканто. убхайахитамунанато мунӣти.

чатуттхасуттаван̣н̣ана̄ нит̣т̣хита̄.

5. пат̣хамаесана̄суттаван̣н̣ана̄

54. пан̃чаме есана̄ти гавесана̄ парийесана̄ маггана̄. та̄ вибха̄гато дассетум̣ ‘‘ка̄месана̄’’тиа̄ди вуттам̣. таттха ка̄месана̄ти ка̄ма̄нам̣ есана̄, ка̄масан̇кха̄та̄ ва̄ есана̄ ка̄месана̄. вуттан̃хетам̣ –

‘‘таттха катама̄ ка̄месана̄? йо ка̄месу ка̄маччхандо, ка̄мара̄го, ка̄манандӣ, ка̄маснехо, ка̄мапипа̄са̄, ка̄мамуччха̄, ка̄маджджхоса̄нам̣, айам̣ вуччати ка̄месана̄’’ти (вибха. 919).

тасма̄ ка̄мара̄го ка̄месана̄ти ведитаббо. бхавесана̄йапи есева найо. вуттампи четам̣ –

‘‘таттха катама̄ бхавесана̄? йо бхавесу бхаваччхандо…пе… бхаваджджхоса̄нам̣, айам̣ вуччати бхавесана̄’’ти (вибха. 919).

тасма̄ бхавесанара̄го рӯпа̄рӯпабхавапаттхана̄ бхавесана̄ти ведитабба̄. брахмачарийасса есана̄ брахмачарийесана̄. йатха̄ха –

‘‘таттха катама̄ брахмачарийесана̄? сассато локоти ва̄, асассато локоти ва̄, антава̄ локоти ва̄, анантава̄ локоти ва̄, там̣ джӣвам̣ там̣ сарӣранти ва̄, ан̃н̃ам̣ джӣвам̣ ан̃н̃ам̣ сарӣранти ва̄, хоти татха̄гато парам̣ маран̣а̄ти ва̄, на хоти татха̄гато парам̣ маран̣а̄ти ва̄, хоти ча на ча хоти татха̄гато парам̣ маран̣а̄ти ва̄, нева хоти на на хоти татха̄гато парам̣ маран̣а̄ти ва̄, йа̄ еварӯпа̄ дит̣т̣хи дит̣т̣хигатам̣ дит̣т̣хигаханам̣ дит̣т̣хиканта̄ро дит̣т̣хивисӯка̄йикам̣ дит̣т̣хивиппхандитам̣ дит̣т̣хисан̃н̃оджанам̣ га̄хо патит̣т̣ха̄хо абхинивесо пара̄ма̄со куммагго миччха̄патхо миччхаттам̣ титтха̄йатанам̣ випарийесагга̄хо, айам̣ вуччати брахмачарийесана̄’’ти (вибха. 919).

тасма̄ дит̣т̣хигатасамматасса брахмачарийасса есана̄ дит̣т̣хибрахмачарийесана̄ти ведитабба̄ти. етта̄вата̄ ра̄гадит̣т̣хийо есана̄ти дассита̄ хонти. на кевалан̃ча ра̄гадит̣т̣хийова есана̄, тадекат̣т̣хам̣ каммампи. вуттампи четам̣ –

‘‘таттха катама̄ ка̄месана̄? ка̄мара̄го тадекат̣т̣хам̣ акусалам̣ ка̄йакаммам̣ вачӣкаммам̣ манокаммам̣, айам̣ вуччати ка̄месана̄. таттха катама̄ бхавесана̄? бхавара̄го тадекат̣т̣хам̣ акусалам̣ ка̄йакаммам̣ вачӣкаммам̣ манокаммам̣, айам̣ вуччати бхавесана̄. таттха катама̄ брахмачарийесана̄? антагга̄хика̄ дит̣т̣хи тадекат̣т̣хам̣ акусалам̣ ка̄йакаммам̣, вачӣкаммам̣, манокаммам̣, айам̣ вуччати брахмачарийесана̄’’ти (вибха. 919) –

евамета̄ тиссо есана̄ ведитабба̄.

га̄тха̄су самбхаванти еттха есана̄нам̣ уппаттихетубхӯта̄ авиджджа̄дайо тан̣ха̄ ча̄ти самбхаво, самудайоти аттхо. йаттха чета̄ нируджджхантӣти брахмачарийесана̄ пат̣хамамаггена нируджджхати, ка̄месана̄ ана̄га̄мимаггена, бхавесана̄ арахаттамаггена нируджджхатӣти ведитаббам̣. сесам̣ вуттанайамева.

пан̃чамасуттаван̣н̣ана̄ нит̣т̣хита̄.

6. дутийаесана̄суттаван̣н̣ана̄

55. чхат̣т̣хе брахмачарийесана̄ саха̄ти брахмачарийесана̄йа саддхим̣. вибхаттилопена хи айам̣ ниддесо, каран̣аттхе ва̄ етам̣ паччаттавачанам̣. идам̣ вуттам̣ хоти ‘‘брахмачарийесана̄йа саддхим̣ ка̄месана̄, бхавесана̄ти тиссо есана̄’’ти. та̄су брахмачарийесанам̣ сарӯпато дассетум̣ ‘‘итисаччапара̄ма̄со, дит̣т̣хит̣т̣ха̄на̄ самуссайа̄’’ти вуттам̣. тассаттхо – ити евам̣ саччанти пара̄ма̄со итисаччапара̄ма̄со. идамева саччам̣, могхаман̃н̃анти дит̣т̣хийа̄ паваттиа̄ка̄рам̣ дассети. дит̣т̣хийо ева сабба̄наттхахетубха̄вато дит̣т̣хит̣т̣ха̄на̄. вуттан̃хетам̣ – ‘‘миччха̄дит̣т̣хипарама̄хам̣, бхиккхаве, ваджджам̣ вада̄мӣ’’ти (а. ни. 1.310). та̄ ева ча упарӯпари вад̣д̣хама̄на̄ лобха̄дикилесасамуссайена ча самуссайа̄, ‘‘идамева саччам̣, могхаман̃н̃а’’нти миччха̄бхинивисама̄на̄ сабба̄наттхахетубхӯта̄ килесадуккхӯпачайахетубхӯта̄ ча дит̣т̣хийо брахмачарийесана̄ти вуттам̣ хоти. етена паваттиа̄ка̄рато ниббаттито ча брахмачарийесана̄ дассита̄ти ведитабба̄.

саббара̄гавираттасса̄ти саббехи ка̄мара̄габхавара̄гехи вираттасса. тато ева тан̣хаккхайасан̇кха̄те нибба̄не вимуттатта̄ тан̣хаккхайавимуттино арахато. есана̄ пат̣иниссат̣т̣ха̄ти ка̄месана̄, бхавесана̄ ча саббасо ниссат̣т̣ха̄ пахӣна̄. дит̣т̣хит̣т̣ха̄на̄ самӯхата̄ти брахмачарийесана̄сан̇кха̄та̄ дит̣т̣хит̣т̣ха̄на̄ ча пат̣хамамаггенева самуггха̄тита̄. есана̄нам̣ кхайа̄ти евамета̄сам̣ тиссаннам̣ есана̄нам̣ кхайа̄ ануппа̄даниродха̄ бхиннакилесатта̄. бхиккхӯти ча саббасо а̄са̄бха̄ ва̄. нира̄соти ча дит̣т̣хекат̣т̣хасса вичикиччха̄катхам̣катха̄салласса пахӣнатта̄ акатхам̣катхӣти ча вуччатӣти.

чхат̣т̣хасуттаван̣н̣ана̄ нит̣т̣хита̄.

7-8. а̄савасуттадвайаван̣н̣ана̄

56-57. саттаме ка̄ма̄савоти ка̄месу а̄саво, ка̄масан̇кха̄то ва̄ а̄саво ка̄ма̄саво, аттхато пана ка̄мара̄го рӯпа̄диабхирати ча ка̄ма̄саво. рӯпа̄рӯпабхавесу чхандара̄го джха̄наниканти сассатадит̣т̣хисахагато ра̄го бхавапаттхана̄ ча бхава̄саво. авиджджа̄ва авиджджа̄саво.

а̄сава̄нан̃ча самбхаванти еттха айонисоманасика̄ро авиджджа̄дайо ча килеса̄ а̄сава̄нам̣ самбхаво. вуттан̃хетам̣ –

‘‘айонисо, бхиккхаве, манасикарото ануппанна̄ чева а̄сава̄ уппаджджанти, уппанна̄ ча а̄сава̄ павад̣д̣хантӣ’’ти (ма. ни. 1.15).

‘‘авиджджа̄, бхиккхаве, пуббан̇гама̄ акусала̄нам̣ дхамма̄нам̣ сама̄паттийа̄ анвадева ахирикам̣ аноттаппа’’нти (итиву. 40) ча.

магган̃ча кхайага̄минанти а̄сава̄нам̣ кхайага̄минам̣ арийамагган̃ча. таттха ка̄ма̄саво ана̄га̄мимаггена пахӣйати, бхава̄саво авиджджа̄саво ча арахаттамаггена. ка̄мупа̄да̄нам̣ вийа ка̄ма̄савопи аггамаггаваджджхоти ча ваданти. сесам̣ вуттанайамева. ат̣т̣хаме апуббам̣ наттхи.

саттамаат̣т̣хамасуттаван̣н̣ана̄ нит̣т̣хита̄.

9. тан̣ха̄суттаван̣н̣ана̄

58. наваме тан̣ха̄йанат̣т̣хена тан̣ха̄, рӯпа̄дивисайам̣ тасатӣти ва̄ тан̣ха̄. ида̄ни там̣ вибхаджитва̄ дассетум̣ ‘‘ка̄матан̣ха̄’’тиа̄ди вуттам̣. таттха пан̃чака̄магун̣ико ра̄го ка̄матан̣ха̄. рӯпа̄рӯпабхавесу чхандара̄го джха̄наниканти сассатадит̣т̣хисахагато ра̄го бхававасена паттхана̄ ча бхаватан̣ха̄. уччхедадит̣т̣хисахагато ра̄го вибхаватан̣ха̄. апича паччхиматан̣ха̄двайам̣ т̣хапетва̄ сеса̄ сабба̄пи тан̣ха̄ ка̄матан̣ха̄ ева. йатха̄ха –

‘‘таттха катама̄ бхаватан̣ха̄? сассатадит̣т̣хисахагато ра̄го са̄ра̄го читтасса са̄ра̄го – айам̣ вуччати бхаватан̣ха̄. таттха катама̄ вибхаватан̣ха̄? уччхедадит̣т̣хисахагато ра̄го са̄ра̄го читтасса са̄ра̄го, айам̣ вуччати вибхаватан̣ха̄. авасеса̄ тан̣ха̄ ка̄матан̣ха̄’’ти (вибха. 916).

има̄ ча тиссо тан̣ха̄ рӯпатан̣ха̄…пе… дхамматан̣ха̄ти висайабхедато паччекам̣ чхаббидха̄ти катва̄ ат̣т̣ха̄раса хонти. та̄ аджджхаттарӯпа̄дӣсу ат̣т̣ха̄раса, бахиддха̄рӯпа̄дӣсу ат̣т̣ха̄раса̄ти чхаттим̣са, ити атӣта̄ чхаттим̣са, ана̄гата̄ чхаттим̣са, паччуппанна̄ чхаттим̣са̄ти вибха̄гато ат̣т̣хасатам̣ хонти. пуна сан̇гахе карийама̄не ка̄лабхедам̣ ана̄маситва̄ гайхама̄на̄ чхаттим̣сева хонти, рӯпа̄дӣнам̣ аджджхаттикаба̄хиравибха̄ге акарийама̄не ат̣т̣ха̄расева, рӯпа̄диа̄рамман̣авибха̄гаматте гайхама̄не чхал̣ева, а̄рамман̣авибха̄гампи акатва̄ гайхама̄на̄ тиссойева хонтӣти.

га̄тха̄су тан̣ха̄йогена̄ти тан̣ха̄сан̇кха̄тена йогена, ка̄майогена, бхавайогена ча. сам̣йутта̄ти самбандха̄, бхава̄дӣсу сам̣йоджита̄ ва̄. тенева̄ха ‘‘раттачитта̄ бхава̄бхаве’’ти. кхуддаке чева маханте ча бхаве лаггачитта̄ти аттхо. атха ва̄ бхавоти сассатадит̣т̣хи, абхавоти уччхедадит̣т̣хи. тасма̄ бхава̄бхаве сассатуччхедадит̣т̣хӣсу саттависаттачитта̄ти. етена бхаватан̣ха̄, вибхаватан̣ха̄ ча дассита̄. имасмим̣ паккхе ‘‘тан̣ха̄йогена̄’’ти имина̄ ка̄матан̣ха̄ва дассита̄ти ведитабба̄. те йогайутта̄ ма̄расса̄ти те евам̣бхӯта̄ пуггала̄ ма̄расса па̄сасан̇кха̄тена йогена йутта̄ баддха̄. ра̄го хи ма̄райого ма̄рапа̄соти вуччати. йатха̄ха –

‘‘анталиккхачаро па̄со, йва̄йам̣ чарати ма̄насо;

тена там̣ ба̄дхайисса̄ми, на ме саман̣а моккхасӣ’’ти. (сам̣. ни. 1.151; маха̄ва. 33);

чатӯхи йогехи анупаддутатта̄ йогаккхемам̣, нибба̄нам̣ арахаттан̃ча, тасса анадхигамена айогаккхемино. упарӯпари килеса̄бхисан̇кха̄ра̄нам̣ джананато джана̄, па̄н̣ино. рӯпа̄дӣсу сатта̄ висатта̄ти сатта̄.

‘‘кхандха̄нан̃ча пат̣ипа̄т̣и, дха̄туа̄йатана̄на ча;

аббоччхиннам̣ ваттама̄на̄, сам̣са̄роти павуччатӣ’’ти. –

евам̣ вуттам̣ кхандха̄дӣнам̣ апара̄паруппаттисан̇кха̄там̣ сам̣са̄рам̣ гаччханти, тато на муччанти. касма̄? тан̣ха̄йогайуттатта̄. джа̄тимаран̣ага̄мино пунаппунам̣ джананамаран̣ассева упагаманасӣла̄ти. етта̄вата̄ ват̣т̣ам̣ дассетва̄ ида̄ни виват̣т̣ам̣ дассетум̣ ‘‘йе ча тан̣хам̣ пахантва̄на̄’’ти га̄тхама̄ха. са̄ хет̣т̣ха̄ вуттанайатта̄ сувин̃н̃еййа̄ва.

навамасуттаван̣н̣ана̄ нит̣т̣хита̄.

10. ма̄радхеййасуттаван̣н̣ана̄

59. дасамасса ка̄ уппатти? екадивасам̣ кира саттха̄ секкхабахула̄йа париса̄йа паривуто нисинно тесам̣ аджджха̄сайам̣ олокетва̄ упари висеса̄дхигама̄йа усса̄хам̣ джанетум̣ асеккхабхӯмим̣ тхоменто идам̣ суттам̣ абха̄си. таттха атиккамма̄тиа̄дӣсу айам̣ сан̇кхепаттхо – атиккамма атиккамитва̄ абхибхавитва̄. ма̄радхеййам̣ ма̄расса висайам̣ иссарийат̣т̣ха̄нам̣. а̄диччова йатха̄ а̄диччо аббха̄диупаккилесавимутто аттано иддхийа̄ а̄нубха̄вена теджаса̄ти тӣхи гун̣ехи саманна̄гато набхам̣ аббхуссаккама̄но саббам̣ а̄ка̄сагатам̣ тамам̣ атиккамма атиккамитва̄ абхибхавитва̄ видхамитва̄ вирочати, обха̄сати, тапати; евамева кхӣн̣а̄саво бхиккху тӣхи дхаммехи саманна̄гато саббупаккилесавимутто ма̄радхеййасан̇кха̄там̣ тебхӯмакадхаммаппаваттам̣ абхибхавитва̄ вирочатӣти.

асеккхена̄ти еттха сиккха̄су джа̄та̄ти секкха̄, саттаннам̣ секкха̄нам̣ етети ва̄ секкха̄, апарийоситасиккхатта̄ сайамева сиккхантӣти ва̄ секкха̄ маггадхамма̄ хет̣т̣химапхалаттайадхамма̄ ча. аггапхаладхамма̄ пана упари сиккхитабба̄бха̄вена на секкха̄ти асеккха̄. йаттха хи секкхабха̄ва̄сан̇ка̄ аттхи, таттха̄йам̣ пат̣иседхоти локийадхаммесу нибба̄не ча асеккхабха̄ва̄на̄патти дат̣т̣хабба̄. сӣласама̄дхипан̃н̃а̄сан̇кха̄та̄ хи сиккха̄ аттано пат̣ипаккхакилесехи виппайутта̄ парисуддха̄ упаккилеса̄нам̣ а̄рамман̣абха̄вампи анупагаманато са̄тисайам̣ сиккха̄ти ваттум̣ йутта̄, ат̣т̣хасупи маггапхалесу виджджанти; тасма̄ чатумаггахет̣т̣химапхалаттайадхамма̄ вийа арахаттапхаладхамма̄пи ‘‘та̄су сиккха̄су джа̄та̄’’ти ча, там̣сиккха̄саман̇гино арахато итаресам̣ вийа секкхатте сати ‘‘секкхасса ете’’ти ча ‘‘сиккха̄ сӣлам̣ етеса’’нти ча секкха̄ти а̄сан̇ка̄ сийунти тада̄сан̇ка̄ниваттанаттхам̣ асеккха̄ти йатха̄вуттасеккхабха̄ваппат̣иседхам̣ катва̄ вуттам̣. арахаттапхале паваттама̄на̄ хи сиккха̄ паринит̣т̣хитакиччатта̄ на сиккха̄киччам̣ каронти, кевалам̣ сиккха̄пхалабха̄вена паваттанти. тасма̄ та̄ на сиккха̄вачанам̣ араханти, на̄пи там̣саман̇гино секкхавачанам̣, на ча там̣сампайуттадхамма̄ сиккханасӣла̄. ‘‘сиккха̄су джа̄та̄’’ти евама̄диаттхехи аггапхаладхамма̄ секкха̄ на хонти. хет̣т̣химапхалесу пана сиккха̄ сакада̄га̄мимаггавипассана̄дӣнам̣ упаниссайабха̄вато сиккха̄киччам̣ каронтӣти сиккха̄вачанам̣ араханти, там̣саман̇гино ча секкхавачанам̣, там̣сампайутта̄ дхамма̄ ча сиккханасӣла̄. секкхадхамма̄ йатха̄вуттехи аттхехи секкха̄ хонтийева.

атха ва̄ секкха̄ти апарийоситасиккха̄нам̣ вачананти, асеккха̄ти падам̣ парийоситасиккха̄нам̣ дассананти на локийадхамманибба̄на̄нам̣ асеккхабха̄ва̄патти. вуд̣д̣хиппатта̄ секкха̄ асеккха̄ ча секкхадхаммесу ева кесан̃чи вуд̣д̣хиппатта̄нам̣ асеккхата̄ а̄паджджатӣти арахаттамаггадхамма̄ вуд̣д̣хиппатта̄. йатха̄вуттехи ча аттхехи секкха̄ти катва̄ асеккха̄ а̄панна̄ти че? там̣ на, садисесу таббоха̄рато. арахаттамаггато хи нинна̄на̄каран̣ам̣ арахаттапхалам̣ т̣хапетва̄ парин̃н̃а̄дикиччакаран̣ам̣ випа̄кабха̄ван̃ча, тасма̄ те ева секкха̄ дхамма̄ арахаттапхалабха̄вам̣ а̄панна̄ти сакка̄ ваттум̣. кусаласукхато ча випа̄касукхам̣ сантатарата̄йа пан̣ӣтатаранти вуд̣д̣хиппатта̄ва те дхамма̄ хонтӣти ‘‘асеккха̄’’ти вуччанти.

те пана асеккхадхамме кхандхавасена идха тидха̄ вибхаджитва̄ техи саманна̄гамена кхӣн̣а̄савасса а̄нубха̄вам̣ вибха̄венто бхагава̄ ‘‘асеккхена сӣлаккхандхена̄’’тиа̄дима̄ха. таттха сӣласаддасса аттхо хет̣т̣ха̄ вутто. кхандхасаддо пана ра̄симхи пан̃н̃аттийам̣ рул̣хийам̣ гун̣ети бахӯсу аттхесу дит̣т̣хаппайого. татха̄ хи ‘‘асан̇кхеййо аппамеййо маха̄удакаккхандхотвева сан̇кхйам̣ гаччхатӣ’’тиа̄дӣсу (а. ни. 4.51; 6.37) ра̄симхи а̄гато. ‘‘аддаса̄ кхо бхагава̄ махантам̣ да̄руккхандхам̣ ган̇га̄йа надийа̄ сотена вуйхама̄на’’нтиа̄дӣсу (сам̣. ни. 4.241) пан̃н̃аттийам̣. ‘‘читтам̣ мано ма̄насам̣ хадайам̣ пан̣д̣арам̣ мано мана̄йатанам̣ вин̃н̃а̄н̣ам̣ вин̃н̃а̄н̣аккхандхо’’тиа̄дӣсу (дха. са. 63, 65) рул̣хийам̣. ‘‘на кхо, а̄вусо виса̄кха, арийена ат̣т̣хан̇гикена маггена тайо кхандха̄ сан̇гахита̄, тӣхи ча кхо, а̄вусо виса̄кха, кхандхехи арийо ат̣т̣хан̇гико магго сан̇гахито’’тиа̄дӣсу (ма. ни. 1.462) гун̣е. идха̄пи гун̣ейева дат̣т̣хаббо. тасма̄ асеккхена сӣласан̇кха̄тена гун̣ена̄ти аттхо. саманна̄гатоти сампайутто саман̇гӣбхӯто. сама̄дахати етена, сайам̣ ва̄ сама̄дахати, сама̄дха̄намева ва̄ти сама̄дхи. пака̄рехи джа̄на̄ти йатха̄сабха̄вам̣ пат̣ивиджджхатӣти пан̃н̃а̄. сӣламева кхандхо сӣлаккхандхо. сесесупи есева найо.

таттха аггапхалабхӯта̄ самма̄ва̄ча̄, самма̄камманто, самма̄а̄джӣво ча сабха̄венева асеккхо сӣлаккхандхо на̄ма, татха̄ самма̄сама̄дхи асеккхо сама̄дхиккхандхо. тадупака̄ракато пана самма̄ва̄йа̄масамма̄сатийо сама̄дхиккхандхе сан̇гахам̣ гаччханти. татха̄ самма̄дит̣т̣хи асеккхо пан̃н̃а̄ккхандхо. тадупака̄ракато самма̄сан̇каппо пан̃н̃а̄ккхандхе сан̇гахам̣ гаччхатӣти еваметтха ат̣т̣хапи арахаттапхаладхамма̄ тӣхи кхандхехи сан̇гахетва̄ дассита̄ти ведитаббам̣.

йасса ете субха̄вита̄ти йена арахата̄ ете сӣла̄дайо асеккхадхаммаккхандха̄ субха̄вита̄ сут̣т̣ху вад̣д̣хита̄, со а̄диччова вирочатӣти самбандхо. ‘‘йасса чете’’типи пат̣ханти. тесан̃ча саддо нипа̄таматтам̣. еваметасмим̣ вагге пат̣хамасутте ват̣т̣ам̣, парийоса̄насутте виват̣т̣ам̣, итаресу ват̣т̣авиват̣т̣ам̣ катхитам̣.

дасамасуттаван̣н̣ана̄ нит̣т̣хита̄.

пат̣хамаваггаван̣н̣ана̄ нит̣т̣хита̄.

2. дутийавагго

1. пун̃н̃акирийаваттхусуттаван̣н̣ана̄

60. дутийаваггасса пат̣хаме пун̃н̃акирийаваттхӯнӣти пуджджабхавапхалам̣ ниббаттенти, аттано санта̄нам̣ пунантӣти ва̄ пун̃н̃а̄ни, пун̃н̃а̄ни ча та̄ни хетупаччайехи каттаббато кирийа̄ ча̄ти пун̃н̃акирийа̄. та̄ ева ча тесам̣ тесам̣ а̄нисам̣са̄нам̣ ваттхубха̄вато пун̃н̃акирийаваттхӯни. да̄намайанти анупаччхиннабхавамӯласса ануггахавасена пӯджа̄васена ва̄ аттано деййадхаммасса паресам̣ паричча̄гачетана̄ дӣйати ета̄йа̄ти да̄нам̣, да̄намева да̄намайам̣. чӣвара̄дӣсу хи чатӯсу паччайесу анна̄дӣсу ва̄ дасасу да̄наваттхӯсу рӯпа̄дӣсу ва̄ чхасу а̄рамман̣есу там̣ там̣ дентасса тесам̣ уппа̄данато пат̣т̣ха̄йа пуббабха̄ге паричча̄гака̄ле паччха̄ соманассачиттена ануссаран̣е ча̄ти тӣсу ка̄лесу вуттанайена паваттачетана̄ да̄намайам̣ пун̃н̃акирийаваттху на̄ма.

сӣламайанти ниччасӣлаупосатханийама̄дивасена пан̃ча, ат̣т̣ха, даса ва̄ сӣла̄ни сама̄дийантасса сӣлапӯран̣аттхам̣ паббаджисса̄мӣти виха̄рам̣ гаччхантасса паббаджантасса маноратхам̣ маттхакам̣ па̄петва̄ ‘‘паббаджито ватамхи са̄дху сут̣т̣хӯ’’ти а̄ваджджентасса саддха̄йа па̄тимоккхам̣ парипӯрентасса пан̃н̃а̄йа чӣвара̄дике паччавеккхантасса сатийа̄ а̄па̄тхагатесу рӯпа̄дӣсу чаккхудва̄ра̄дӣни сам̣варантасса вӣрийена а̄джӣвам̣ содхентасса ча паватта̄ четана̄ сӣлатӣти сӣламайам̣ пун̃н̃акирийаваттху на̄ма.

татха̄ пат̣исамбхида̄йам̣ (пат̣и. ма. 1.48) вуттена випассана̄маггена чаккхум̣ аниччато дуккхато анаттато випассантасса сотам̣, гха̄нам̣, дживхам̣, ка̄йам̣, манам̣. рӯпе…пе… дхамме, чаккхувин̃н̃а̄н̣ам̣…пе… мановин̃н̃а̄н̣ам̣. чаккхусампхассам̣…пе… маносампхассам̣, чаккхусампхассаджам̣ веданам̣…пе… маносампхассаджам̣ веданам̣. рӯпасан̃н̃ам̣…пе… дхаммасан̃н̃ам̣. джара̄маран̣ам̣ аниччато дуккхато анаттато випассантасса йа̄ четана̄, йа̄ ча патхавӣкасин̣а̄дӣсу ат̣т̣хатим̣са̄йа а̄рамман̣есу паватта̄ джха̄начетана̄, йа̄ ча анаваджджесу камма̄йатанасиппа̄йатанавиджджа̄т̣т̣ха̄несу паричайаманасика̄ра̄дивасена паватта̄ четана̄, сабба̄ бха̄вети ета̄йа̄ти бха̄вана̄майам̣ вуттанайена пун̃н̃акирийаваттху ча̄ти.

екамекан̃четтха йатха̄рахам̣ пуббабха̄гато пат̣т̣ха̄йа ка̄йена каронтасса ка̄йакаммам̣ хоти, тадаттхам̣ ва̄чам̣ ниччха̄рентасса вачӣкаммам̣, ка̄йан̇гам̣ ва̄чан̇ган̃ча ачопетва̄ манаса̄ чинтентасса манокаммам̣. анна̄дӣни дентасса ча̄пи ‘‘аннада̄на̄дӣни демӣ’’ти ва̄ да̄напа̄рамим̣ а̄ваджджетва̄ ва̄ да̄нака̄ле да̄намайам̣ пун̃н̃акирийаваттху хоти. ваттасӣсе т̣хатва̄ дадато сӣламайам̣, кхайато вайато каммато саммасанам̣ пат̣т̣хапетва̄ дадато бха̄вана̄майам̣ пун̃н̃акирийаваттху хоти.

апара̄нипи сатта пун̃н̃акирийаваттхӯни – апачитисахагатам̣ пун̃н̃акирийаваттху веййа̄ваччасахагатам̣ паттиануппада̄нам̣ аббханумоданам̣ десана̄майам̣ саванамайам̣ дит̣т̣хиджугатам̣ пун̃н̃акирийаваттхӯти. саран̣агаманампи хи дит̣т̣хиджугатенева сан̇гайхати. йам̣ панеттха ваттаббам̣, там̣ парато а̄ви бхависсати.

таттха вуд̣д̣хатарам̣ дисва̄ паччуггаманапаттачӣварапат̣иггахан̣а̄бхива̄данамаггасампада̄на̄дивасена апача̄йанасахагатам̣ ведитаббам̣. вуд̣д̣хатара̄нам̣ ваттапат̣ипаттикаран̣авасена, га̄мам̣ пин̣д̣а̄йа павит̣т̣хам̣ бхиккхум̣ дисва̄ паттам̣ гахетва̄ га̄ме бхиккхам̣ сампа̄детва̄ упасам̣харан̣авасена ‘‘гаччха бхиккхӯнам̣ паттам̣ а̄хара̄’’ти сутва̄ вегена гантва̄ патта̄харан̣а̄дивасена ча веййа̄ваччасахагатам̣ ведитаббам̣. чатта̄ро паччайе датва̄ пуппхагандха̄дӣхи ратанаттайасса пӯджам̣ катва̄ ан̃н̃ам̣ ва̄ та̄дисам̣ пун̃н̃ам̣ катва̄ ‘‘саббасатта̄нам̣ патти хотӯ’’ти парин̣а̄мавасена паттиануппада̄нам̣ ведитаббам̣. татха̄ парехи динна̄йа паттийа̄ кевалам̣ ва̄ парехи катам̣ пун̃н̃ам̣ ‘‘са̄дху, сут̣т̣хӯ’’ти анумоданавасена аббханумоданам̣ ведитаббам̣. аттано пагун̣адхаммам̣ апачча̄сӣсанто хитаджджха̄сайена паресам̣ десети – идам̣ десана̄майам̣ пун̃н̃акирийаваттху на̄ма. йам̣ пана еко ‘‘евам̣ мам̣ дхаммакатхикоти джа̄ниссантӣ’’ти иччха̄йа т̣хатва̄ ла̄бхасакка̄расилокасанниссито дхаммам̣ десети, там̣ на махаппхалам̣ хоти. ‘‘аддха̄ айам̣ аттахитапарахита̄нам̣ пат̣ипаджджанӯпа̄йо’’ти йонисоманасика̄рапуреча̄рикахитапхаран̣ена мудучиттена дхаммам̣ сун̣а̄ти, идам̣ саванамайам̣ пун̃н̃акирийаваттху хоти. йам̣ панеко ‘‘ити мам̣ саддхоти джа̄ниссантӣ’’ти сун̣а̄ти, там̣ на махаппхалам̣ хоти. дит̣т̣хийа̄ уджугаманам̣ дит̣т̣хиджугатам̣, ‘‘аттхи динна’’нтиа̄динайаппаваттасса самма̄дассанасса етам̣ адхивачанам̣. идан̃хи пуббабха̄ге ва̄ паччха̄бха̄ге ва̄ н̃а̄н̣авиппайуттампи уджукаран̣ака̄ле н̃а̄н̣асампайуттамева хоти. апаре пана̄ху ‘‘виджа̄нанападжа̄нанавасена дассанам̣ дит̣т̣хи кусалан̃ча вин̃н̃а̄н̣ам̣ каммассаката̄н̃а̄н̣а̄ди ча самма̄дассана’’нти. таттха кусалена вин̃н̃а̄н̣ена н̃а̄н̣асса ануппа̄депи аттана̄ катапун̃н̃а̄нуссаран̣аван̣н̣а̄рахаван̣н̣ана̄дӣнам̣ сан̇гахо, каммассаката̄н̃а̄н̣ена каммапатхасамма̄дит̣т̣хийа̄. итарам̣ пана дит̣т̣хиджугатам̣ саббесам̣ нийамалаккхан̣ам̣. йан̃хи кин̃чи пун̃н̃ам̣ каронтасса дит̣т̣хийа̄ уджубха̄венева там̣ махаппхалам̣ хоти.

имесам̣ пана саттаннам̣ пун̃н̃акирийаваттхӯнам̣ пуримехи тӣхи да̄намайа̄дӣхи пун̃н̃акирийаваттхӯхи сан̇гахо. таттха хи апача̄йанавеййа̄вачча̄ни сӣламайе, паттиануппада̄нааббханумодана̄ни да̄намайе, дхаммадесана̄савана̄ни бха̄вана̄майе, дит̣т̣хиджугатам̣ тӣсупи. тена̄ха бхагава̄ –

‘‘тӣн̣има̄ни, бхиккхаве, пун̃н̃акирийаваттхӯни. катама̄ни тӣн̣и? да̄намайам̣…пе… бха̄вана̄майам̣ пун̃н̃акирийаваттхӯ’’ти (а. ни. 8.36).

еттха ча ат̣т̣ханнам̣ ка̄ма̄вачаракусалачетана̄нам̣ васена тин̣н̣ампи пун̃н̃акирийаваттхӯнам̣ паватти хоти. йатха̄ хи пагун̣ам̣ дхаммам̣ париваттентасса екачче анусандхим̣ асаллаккхентассева гаччханти, евам̣ пагун̣ам̣ саматхавипассана̄бха̄ванам̣ ануйун̃джантасса антарантара̄ н̃а̄н̣авиппайуттачиттена̄пи манасика̄ро паваттати. саббам̣ там̣ пана махаггатакусалачетана̄нам̣ васена бха̄вана̄майамева пун̃н̃акирийаваттху хоти, на итара̄ни. га̄тха̄йа аттхо хет̣т̣ха̄ вуттойева.

пат̣хамасуттаван̣н̣ана̄ нит̣т̣хита̄.

2. чаккхусуттаван̣н̣ана̄

61. дутийе чаккхӯнӣти чаккхантӣти чаккхӯни, самависамам̣ а̄чиккханта̄ни вийа паваттантӣти аттхо. атха ва̄ чаккханат̣т̣хена чаккхӯни. кимидам̣ чаккханам̣ на̄ма? асса̄данам̣, татха̄ хи ваданти ‘‘мадхум̣ чаккхати бйан̃джанам̣ чаккхатӣ’’ти има̄ни ча а̄рамман̣арасам̣ анубхаванта̄ни асса̄дента̄ни вийа хонтӣти чаккханат̣т̣хена чаккхӯни. та̄ни пана сан̇кхепато две чаккхӯни – н̃а̄н̣ачаккху, мам̣сачаккху ча̄ти. тесу мам̣сачаккху хет̣т̣ха̄ вуттамева. н̃а̄н̣ачаккху диббачаккху, пан̃н̃а̄чаккхӯти идха двидха̄ катва̄ вуттам̣.

таттха диббачаккхӯти диббасадисатта̄ диббам̣. девата̄нан̃хи сучаритакамманиббаттам̣ питтасемхарухира̄дӣхи апалибуддхам̣ упаккилесавимуттата̄йа дӯрепи а̄рамман̣аггахан̣асаматтхам̣ диббам̣ паса̄дачаккху хоти. идан̃ча̄пи вӣрийабха̄вана̄баланиббаттам̣ н̃а̄н̣ачаккху та̄дисамева̄ти диббасадисатта̄ диббам̣, диббавиха̄равасена пат̣иладдхатта̄ аттано ча диббавиха̄расаннисситатта̄ а̄локапариггахена маха̄джутикатта̄. тирокут̣т̣а̄дигатарӯпадассанена маха̄гатикатта̄пи диббам̣. там̣ саббам̣ саддасаттха̄нуса̄рена ведитаббам̣. дассанат̣т̣хена чаккхукиччакаран̣ена чаккхумива̄типи чаккху, диббан̃ча там̣ чаккху ча̄ти диббачаккху.

паджа̄на̄тӣти пан̃н̃а̄. ким̣ паджа̄на̄ти? чатта̄ри арийасачча̄ни ‘‘идам̣ дуккха’’нтиа̄дина̄. вуттан̃хетам̣ –

‘‘паджа̄на̄тӣти кхо, а̄вусо, тасма̄ пан̃н̃а̄ти вуччати. кин̃ча паджа̄на̄ти? идам̣ дуккха’’нтиа̄ди (ма. ни. 1.449).

ат̣т̣хакатха̄йам̣ пана ‘‘пан̃н̃а̄панавасена пан̃н̃а̄. кинти пан̃н̃а̄пети? аниччанти пан̃н̃а̄пети, дуккханти пан̃н̃а̄пети, анатта̄ти пан̃н̃а̄петӣ’’ти вуттам̣. са̄ пана̄йам̣ лаккхан̣а̄дито йатха̄сабха̄вапат̣иведхалаккхан̣а̄, аккхалитапат̣иведхалаккхан̣а̄ ва̄ кусалисса̄сакхиттаусупат̣иведхо вийа, висайобха̄санараса̄ падӣпо вийа, асаммохапаччупат̣т̣ха̄на̄ аран̃н̃агатасудесако вийа. висесато панеттха а̄саваккхайан̃а̄н̣асан̇кха̄та̄ пан̃н̃а̄ чатусаччадассанат̣т̣хена пан̃н̃а̄чаккхӯти адхиппета̄. йам̣ сандха̄йа вуттам̣ ‘‘чаккхум̣ удапа̄ди, н̃а̄н̣ам̣ удапа̄ди, пан̃н̃а̄ удапа̄ди, виджджа̄ удапа̄ди, а̄локо удапа̄дӣ’’ти (сам̣. ни. 5.1081; маха̄ва. 15).

етесу ча мам̣сачаккху париттам̣, диббачаккху махаггатам̣, итарам̣ аппама̄н̣ам̣. мам̣сачаккху рӯпам̣, итара̄ни арӯпа̄ни. мам̣сачаккху диббачаккху ча локийа̄ни са̄сава̄ни рӯпависайа̄ни, итарам̣ локуттарам̣ ана̄савам̣ чатусаччависайам̣. мам̣сачаккху абйа̄катам̣, диббачаккху сийа̄ кусалам̣ сийа̄ абйа̄катам̣, татха̄ пан̃н̃а̄чаккху. мам̣сачаккху ка̄ма̄вачарам̣, диббачаккху рӯпа̄вачарам̣, итарам̣ локуттаранти евама̄ди вибха̄га̄ ведитабба̄.

га̄тха̄су ануттаранти пан̃н̃а̄чаккхум̣ сандха̄йа вуттам̣. тан̃хи а̄саваккхайан̃а̄н̣абха̄вато ануттарам̣. аккха̄си пурисуттамоти пуриса̄нам̣ уттамо агго самма̄самбуддхо десеси. уппа̄доти мам̣сачаккхусса паватти. магготи упа̄йо, диббачаккхусса ка̄ран̣ам̣. пакатичаккхумато ева хи диббачаккху уппаджджати, йасма̄ касин̣а̄локам̣ вад̣д̣хетва̄ диббачаккхун̃а̄н̣асса уппа̄данам̣, со ча касин̣аман̣д̣але уггаханимиттена вина̄ наттхӣти. йатоти йада̄. н̃а̄н̣анти а̄саваккхайан̃а̄н̣ам̣. тенева̄ха ‘‘пан̃н̃а̄чаккху ануттара’’нти. йасса чаккхусса пат̣ила̄бха̄ти йасса арийасса пан̃н̃а̄чаккхусса уппаттийа̄ бха̄вана̄йа саббасма̄ ват̣т̣адуккхато памуччати паримуччатӣти.

дутийасуттаван̣н̣ана̄ нит̣т̣хита̄.

3. индрийасуттаван̣н̣ана̄

62. татийе индрийа̄нӣти адхипатеййат̣т̣хена индрийа̄ни. йа̄ни хи сахаджа̄тадхаммесу иссара̄ вийа хутва̄ техи ануваттитабба̄ни, та̄ни индрийа̄ни на̄ма. апича индо бхагава̄ дхаммиссаро парамена читтиссарийена саманна̄гато. тена индена саббапат̣хамам̣ дит̣т̣хатта̄ адхигататта̄ паресан̃ча дит̣т̣хатта̄ деситатта̄ вихитатта̄ гочарабха̄вана̄севана̄хи дит̣т̣хатта̄ ча индрийа̄ни. индам̣ ва̄ магга̄дхигамасса упаниссайабхӯтам̣ пун̃н̃акаммам̣, тасса лин̇га̄нӣтипи индрийа̄ни. анан̃н̃а̄тан̃н̃асса̄мӣтиндрийанти ‘‘анаматагге сам̣са̄ре анан̃н̃а̄там̣ анадхигатам̣ аматападам̣ чатусаччадхаммамева ва̄ джа̄нисса̄мӣ’’ти пат̣ипаннасса имина̄ пуббабха̄гена уппаннам̣ индрийам̣, сота̄паттимаггапан̃н̃а̄йетам̣ адхивачанам̣. ан̃н̃индрийанти а̄джа̄нанаиндрийам̣. татра̄йам̣ вачанаттхо – а̄джа̄на̄ти пат̣хамамагган̃а̄н̣ена дит̣т̣хамарийа̄дам̣ анатиккамитва̄ва джа̄на̄тӣти ан̃н̃а̄. йатхева хи пат̣хамамаггапан̃н̃а̄ дуккха̄дӣсу парин̃н̃а̄бхисамайа̄дивасена паваттати, татхева айампи паваттатӣти ан̃н̃а̄ ча са̄ йатха̄вуттенат̣т̣хена индрийам̣ ча̄ти ан̃н̃индрийам̣. а̄джа̄нанат̣т̣хенева ан̃н̃асса ва̄ арийапуггаласса индрийанти ан̃н̃индрийам̣, сота̄паттипхалато пат̣т̣ха̄йа чхасу т̣ха̄несу н̃а̄н̣ассетам̣ адхивачанам̣. ан̃н̃а̄та̄виндрийанти ан̃н̃а̄та̄вино чатӯсу саччесу нит̣т̣хитан̃а̄н̣акиччасса кхӣн̣а̄савасса уппаджджанато индрийат̣т̣хасамбхавато ча ан̃н̃а̄та̄виндрийам̣. еттха ча пат̣хамапаччхима̄ни пат̣хамамаггачатуттхапхалавасена екат̣т̣ха̄ника̄ни, итарам̣ итарамаггапхалавасена чхат̣т̣ха̄никанти ведитаббам̣.

га̄тха̄су сиккхама̄насса̄ти адхисӣласиккха̄дайо сиккхама̄насса бха̄вентасса. уджумагга̄нуса̄риноти уджумагго вуччати арийамагго, антадвайавиваджджитатта̄ тасса ануссаран̣ато уджумагга̄нуса̄рино, пат̣ипа̄т̣ийа̄ магге уппа̄дентасса̄ти аттхо. кхайасминти анавасесакилеса̄нам̣ кхепанато кхайасан̇кха̄те аггамагге н̃а̄н̣ам̣ пат̣хамам̣ пурейева уппаджджати. тато ан̃н̃а̄ анантара̄ти тато магган̃а̄н̣ато анантара̄ арахаттам̣ уппаджджати. атха ва̄ уджумагга̄нуса̄риноти лӣнуддхаччапатит̣т̣ха̄на̄йӯхана̄дике ваджджетва̄ саматхавипассанам̣ йуганаддхам̣ катва̄ бха̄вана̄васена паваттам̣ пуббабха̄гамаггам̣ ануссарантасса анугаччхантасса пат̣ипаджджантасса готрабхун̃а̄н̣а̄нантарам̣ дит̣т̣хекат̣т̣ха̄нам̣ килеса̄нам̣ кхепанато кхайасмим̣ сота̄паттимагге пат̣хамам̣ н̃а̄н̣ам̣ анан̃н̃а̄тан̃н̃асса̄мӣтиндрийам̣ уппаджджати. тато ан̃н̃а̄ анантара̄ти тато пат̣хаман̃а̄н̣ато анантара̄ анантарато пат̣т̣ха̄йа йа̄ва аггамагга̄ ан̃н̃а̄ ан̃н̃индрийам̣ уппаджджати.

тато ан̃н̃а̄ вимуттасса̄ти тато ан̃н̃а̄ ан̃н̃индрийато паччха̄ арахаттамагган̃а̄н̣а̄нантара̄ арахаттапхалена пан̃н̃а̄вимуттийа̄ ан̃н̃а̄та̄виндрийена вимуттасса. н̃а̄н̣ам̣ ве хоти та̄диноти арахаттапхалуппаттито уттарака̄ле ит̣т̣ха̄нит̣т̣ха̄дӣсу та̄дилаккхан̣аппаттасса кхӣн̣а̄савасса паччавеккхан̣ан̃а̄н̣ам̣ уппаджджати. катхам̣ уппаджджатӣти а̄ха ‘‘акуппа̄ ме вимуттӣ’’ти. тасса акуппабха̄васса ка̄ран̣ам̣ дассети ‘‘бхавасам̣йоджанаккхайа̄’’ти.

ида̄ни та̄дисам̣ кхӣн̣а̄савам̣ тхоменто ‘‘са ве индрийасампанно’’ти татийам̣ га̄тхама̄ха. таттха индрийасампанноти йатха̄вуттехи тӣхи локуттариндрийехи саманна̄гато, суддхехипи ва̄ пат̣иппассаддхиладдхехи саддха̄дӣхи индрийехи саманна̄гато парипун̣н̣о, тато ева чаккха̄дӣхи сут̣т̣ху вӯпасантехи ниббисеванехи индрийехи саманна̄гато. тена̄ха ‘‘санто’’ти, саббакилесапарил̣а̄хавӯпасамена упасантоти аттхо. сантипаде ратоти нибба̄не абхирато адхимутто. еттха ча ‘‘индрийасампанно’’ти етена бха̄витамаггата̄, парин̃н̃а̄таккхандхата̄ часса дассита̄. ‘‘санто’’ти етена пахӣнакилесата̄, ‘‘сантипаде рато’’ти етена саччхикатаниродхата̄ти. сесам̣ вуттанайамева.

татийасуттаван̣н̣ана̄ нит̣т̣хита̄.

4. аддха̄суттаван̣н̣ана̄

63. чатуттхе аддха̄ти ка̄ла̄. атӣто аддха̄тиа̄дӣсу две парийа̄йа̄ – суттантапарийа̄йо, абхидхаммапарийа̄йо ча. таттха суттантапарийа̄йена пат̣исандхито пуббе атӣто аддха̄ на̄ма, чутито паччха̄ ана̄гато аддха̄ на̄ма, саха чутипат̣исандхӣхи таданантарам̣ паччуппанно аддха̄ на̄ма. абхидхаммапарийа̄йена уппа̄до, т̣хити, бхан̇готи име тайо кхан̣е патва̄ нируддхадхамма̄ атӣто аддха̄ на̄ма, тайопи кхан̣е асампатта̄ ана̄гато аддха̄ на̄ма, кхан̣аттайасаман̇гино паччуппанно аддха̄ на̄ма.

апаро найо – айан̃хи атӣта̄дивибха̄го аддха̄сантатисамайакхан̣авасена чатудха̄ ведитаббо. тесу аддха̄вибха̄го вутто. сантативасена сабха̄га̄ екаутусамут̣т̣ха̄на̄, ека̄ха̄расамут̣т̣ха̄на̄ ча пубба̄парийавасена ваттама̄на̄пи паччуппанна̄. тато пуббе висабха̄гаутуа̄ха̄расамут̣т̣ха̄на̄ атӣта̄ паччха̄ ана̄гата̄. читтаджа̄ екавӣтхиекаджаванаекасама̄паттисамут̣т̣ха̄на̄ паччуппанна̄ на̄ма, тато пуббе атӣта̄, паччха̄ ана̄гата̄. каммасамут̣т̣ха̄на̄нам̣ па̄т̣ийеккам̣ сантативасена атӣта̄дибхедо наттхи, тесам̣йева пана утуа̄ха̄рачиттасамут̣т̣ха̄на̄нам̣ упаттхамбхакавасена тасса атӣта̄дибха̄во ведитаббо. самайавасена екамухуттапуббан̣хаса̄йанхараттидива̄дӣсу самайесу санта̄навасена паваттама̄на̄ там̣там̣самайе паччуппанна̄ на̄ма, тато пуббе атӣта̄, паччха̄ ана̄гата̄. айам̣ та̄ва рӯпадхаммесу найо. арӯпадхаммесу пана кхан̣авасена уппа̄да̄диккхан̣аттайапарийа̄панна̄ паччуппанна̄, тато пуббе атӣта̄, паччха̄ ана̄гата̄. апича атиккантахетупаччайакичча̄ атӣта̄, нит̣т̣хитахетукичча̄ анит̣т̣хитапаччайакичча̄ паччуппанна̄, убхайакиччам̣ асампатта̄ ана̄гата̄. аттано ва̄ киччаккхан̣е паччуппанна̄, тато пуббе атӣта̄, паччха̄ ана̄гата̄. еттха ча кхан̣а̄дикатха̄ва ниппарийа̄йа̄, сеса̄ парийа̄йа̄. айан̃хи атӣта̄дибхедо на̄ма дхамма̄нам̣ хоти, на ка̄ласса. атӣта̄дибхеде пана дхамме упа̄да̄йа параматтхато авиджджама̄нопи ка̄ло идха тенева воха̄рена атӣтотиа̄дина̄ вуттоти ведитаббо.

га̄тха̄су аккхеййасан̃н̃иноти еттха аккха̄йати, катхӣйати, пан̃н̃а̄пӣйатӣти аккхеййам̣, катха̄ваттху, аттхато рӯпа̄дайо пан̃чаккхандха̄. вуттан̃хетам̣ –

‘‘атӣтам̣ ва̄ аддха̄нам̣ а̄раббха катхам̣ катхеййа, ана̄гатам̣ ва̄…пе… паччуппаннам̣ ва̄ аддха̄нам̣ а̄раббха катхам̣ катхеййа̄’’ти (дӣ. ни. 3.305).

татха̄ –

‘‘йам̣, бхиккхаве, рӯпам̣ атӣтам̣ нируддхам̣ випарин̣атам̣, ‘ахосӣ’ти тасса сан̇кха̄, ‘ахосӣ’ти тасса саман̃н̃а̄, ‘ахосӣ’ти тасса пан̃н̃атти; на тасса сан̇кха̄ аттхӣти, на тасса сан̇кха̄ бхависсатӣ’’ти (сам̣. ни. 3.62) –

евам̣ вуттена нируттипатхасуттенапи еттха аттхо дӣпетаббо. евам̣ катха̄ваттхубха̄вена аккхеййасан̇кха̄те кхандхапан̃чаке аханти ча маманти ча девоти ча мануссоти ча иттхӣти ча пурисоти ча а̄дина̄ паваттасан̃н̃а̄васена аккхеййасан̃н̃ино, пан̃часу упа̄да̄наккхандхесу саттапуггала̄дисан̃н̃иноти аттхо. аккхеййасмим̣ тан̣ха̄дит̣т̣хигга̄хавасена патит̣т̣хита̄, ра̄га̄дивасена ва̄ ат̣т̣хаха̄ка̄рехи патит̣т̣хита̄. ратто хи ра̄гавасена патит̣т̣хито хоти, дут̣т̣хо досавасена, мӯл̣хо мохавасена, пара̄мат̣т̣хо дит̣т̣хивасена, тха̄магато анусайавасена, винибаддхо ма̄навасена, анит̣т̣хан̇гато вичикиччха̄васена, виккхепагато уддхаччавасена патит̣т̣хито хотӣти.

аккхеййам̣ апарин̃н̃а̄йа̄ти там̣ аккхеййам̣ тебхӯмакадхамме тӣхи парин̃н̃а̄хи апариджа̄нитва̄ тасса апариджа̄нанахету. йогама̄йанти маччуноти маран̣асса йогам̣ тена сам̣йогам̣ упагаччханти, на висам̣йоганти аттхо.

атха ва̄ йоганти упа̄йам̣, тена йоджитам̣ паса̄ритам̣ ма̄расенат̣т̣ха̄нийам̣ анаттхаджа̄лам̣ килесаджа̄лан̃ча упагаччхантӣти вуттам̣ хоти. татха̄ хи вуттам̣ –

‘‘на хи но сан̇гарам̣ тена, маха̄сенена маччуна̄’’ти. (ма. ни. 3.272; джа̄. 2.22.121; нетти. 103);

етта̄вата̄ ват̣т̣ам̣ дассетва̄ ида̄ни виват̣т̣ам̣ дассетум̣ ‘‘аккхеййан̃ча парин̃н̃а̄йа̄’’тиа̄ди вуттам̣. таттха ча-саддо бйатиреке, тена аккхеййапариджа̄нанена ладдхаббам̣ ваккхама̄намева висесам̣ джотети. парин̃н̃а̄йа̄ти випассана̄сахита̄йа маггапан̃н̃а̄йа дуккханти париччхиджджа джа̄нитва̄, таппат̣ибаддхакилесаппаха̄нена ва̄ там̣ саматиккамитва̄ тиссаннампи парин̃н̃а̄нам̣ киччам̣ маттхакам̣ па̄петва̄. аккха̄та̄рам̣ на ман̃н̃атӣти саббасо ман̃н̃ана̄нам̣ пахӣнатта̄ кхӣн̣а̄саво аккха̄та̄рам̣ на ман̃н̃ати, ка̄рака̄дисабха̄вам̣ кин̃чи атта̄нам̣ на паччетӣти аттхо. пхут̣т̣хо вимоккхо манаса̄, сантипадамануттаранти йасма̄ саббасан̇кхатавимуттатта̄ ‘‘вимоккхо’’ти саббакилесасанта̄павӯпасаманат̣т̣ха̄ната̄йа ‘‘сантипада’’нти ладдхана̄мо нибба̄надхаммо пхут̣т̣хо пхусито патто, тасма̄ аккха̄та̄рам̣ на ман̃н̃атӣти. атха ва̄ ‘‘парин̃н̃а̄йа̄’’ти падена дуккхасаччасса парин̃н̃а̄бхисамайам̣ самудайасаччасса паха̄на̄бхисамайан̃ча ватва̄ ида̄ни ‘‘пхут̣т̣хо вимоккхо манаса̄, сантипадамануттара’’нти имина̄ магганиродха̄нам̣ бха̄вана̄саччхикирийа̄бхисамайам̣ вадати. тассаттхо – самуччхедавасена саббакилесехи вимуччатӣти вимоккхо, арийамагго. со панасса маггачиттена пхут̣т̣хо пхусито бха̄вито, тенева ануттарам̣ сантипадам̣ нибба̄нам̣ пхут̣т̣хам̣ пхуситам̣ саччхикатанти.

аккхеййасампанноти аккхеййанимиттам̣ вивидха̄хи випаттӣхи упаддуте локе пахӣнавипалла̄сата̄йа тато супаримутто аккхеййапарин̃н̃а̄бхиниббатта̄хи сампаттӣхи сампанно саманна̄гато. сан̇кха̄йа севӣти пан̃н̃а̄вепуллаппаттийа̄ чӣвара̄дипаччайе сан̇кха̄йа паритулетва̄ва севанасӣло, сан̇кха̄тадхамматта̄ ча а̄па̄тхагатам̣ саббампи висайам̣ чхал̣ан̇гупеккха̄васена сан̇кха̄йа севанасӣло. дхаммат̣т̣хоти асеккхадхаммесу нибба̄надхамме ева ва̄ т̣хито. ведагӯти ведитаббасса чатусаччасса па̄ран̇гататта̄ ведагӯ. евам̣гун̣о араха̄ бхава̄дӣсу каттхачи а̄йатим̣ пунаббхава̄бха̄вато мануссадева̄ти сан̇кхйам̣ на упети, апан̃н̃аттикабха̄вамева гаччхатӣти анупа̄да̄паринибба̄нена десанам̣ нит̣т̣ха̄песи.

чатуттхасуттаван̣н̣ана̄ нит̣т̣хита̄.

5. дуччаритасуттаван̣н̣ана̄