3. татийавагго

1. миччха̄дит̣т̣хикасуттаван̣н̣ана̄

70. татийаваггасса пат̣хаме дит̣т̣ха̄ майа̄ти майа̄ дит̣т̣ха̄, мама самантачаккхуна̄ диббачаккхуна̄ ча̄ти двӣхипи чаккхӯхи дит̣т̣ха̄ паччаккхато видита̄. тена ануссава̄дим̣ пат̣иккхипати, айан̃ча аттхо ида̄нева па̄л̣ийам̣ а̄гамиссати. ка̄йадуччаритена саманна̄гата̄ти ка̄йадуччаритена саман̇гӣбхӯта̄. арийа̄нам̣ упава̄дака̄ти буддха̄дӣнам̣ арийа̄нам̣ антамасо гихисота̄панна̄нампи гун̣апаридхам̣санена абхӯтаббхаккха̄нена упава̄дака̄ аккосака̄ гарахака̄. миччха̄дит̣т̣хика̄ти випарӣтадассана̄. миччха̄дит̣т̣хикаммасама̄да̄на̄ти миччха̄дассанахету сама̄диннана̄на̄видхакамма̄ йе ча, миччха̄дит̣т̣химӯлакесу ка̄йакамма̄дӣсу ан̃н̃епи сама̄дапенти. еттха ча вачӣманодуччаритаггахан̣енева арийӯпава̄дамиччха̄дит̣т̣хӣсу гахита̄су пунавачанам̣ маха̄са̄ваджджабха̄вадассанаттхам̣ несам̣. маха̄са̄ваджджо хи арийӯпава̄до а̄нантарийасадисо. йатха̄ха –

‘‘сеййатха̄пи, са̄рипутта, бхиккху сӣласампанно, сама̄дхисампанно, пан̃н̃а̄сампанно, дит̣т̣хева дхамме ан̃н̃ам̣ а̄ра̄дхеййа; евам̣сампадамидам̣, са̄рипутта, вада̄ми там̣ ва̄чам̣ аппаха̄йа, там̣ читтам̣ аппаха̄йа, там̣ дит̣т̣хим̣ аппат̣иниссаджджитва̄ йатха̄бхатам̣ никкхитто евам̣ нирайе’’ти (ма. ни. 1.149).

миччха̄дит̣т̣хито ча маха̄са̄ваджджатарам̣ на̄ма ан̃н̃ам̣ наттхи. йатха̄ха –

‘‘на̄хам̣, бхиккхаве, ан̃н̃ам̣ екадхаммампи саманупасса̄ми, йам̣ евам̣ маха̄са̄ваджджатарам̣ йатхайидам̣, бхиккхаве, миччха̄дит̣т̣хи. миччха̄дит̣т̣хипарама̄ни, бхиккхаве, ваджджа̄нӣ’’ти (а. ни. 1.310).

там̣ кхо пана̄тиа̄ди йатха̄вуттасса аттхасса аттапаччаккхабха̄вам̣ дал̣хатарам̣ катва̄ дассетум̣ а̄раддхам̣. тампи сувин̃н̃еййамева.

га̄тха̄су миччха̄ манам̣ пан̣идха̄йа̄ти абхиджджха̄дӣнам̣ васена читтам̣ айонисо т̣хапетва̄. миччха̄ ва̄чан̃ча бха̄сийа̄ти миччха̄ муса̄ва̄да̄дивасена ва̄чам̣ бха̄ситва̄. миччха̄ камма̄ни катва̄на̄ти па̄н̣а̄типа̄та̄дивасена ка̄йакамма̄ни катва̄. атха ва̄ миччха̄ манам̣ пан̣идха̄йа̄ти миччха̄дит̣т̣хивасена читтам̣ випарӣтам̣ т̣хапетва̄. сесапададвайепи есева найо. ида̄нисса татха̄ дуччаритачаран̣е ка̄ран̣ам̣ дассети аппассутоти, аттано паресан̃ча хита̄вахена сутена вирахитоти аттхо. апун̃н̃акароти тато ева арийадхаммасса аковидата̄йа киббисака̄рӣ па̄падхаммо. аппасмим̣ идха джӣвитети идха мануссалоке джӣвите атипаритте. татха̄ ча̄ха ‘‘йо чирам̣ джӣвати, со вассасатам̣ аппам̣ ва̄ бхиййо’’ти (дӣ. ни. 2.93; сам̣. ни. 1.145), ‘‘аппама̄йу манусса̄на’’нти (сам̣. ни. 1.145; маха̄ни. 10) ча. тасма̄ бахуссуто саппан̃н̃о сӣгхам̣ пун̃н̃а̄ни катва̄ саггӯпаго нибба̄напатит̣т̣хо ва̄ хоти. йо пана аппассуто апун̃н̃акаро, ка̄йасса бхеда̄ дуппан̃н̃о нирайам̣ со упападжджатӣти.

пат̣хамасуттаван̣н̣ана̄ нит̣т̣хита̄.

2. самма̄дит̣т̣хикасуттаван̣н̣ана̄

71. дутийе пат̣хамасутте вуттавипарийа̄йена аттхо ведитаббо.

дутийасуттаван̣н̣ана̄ нит̣т̣хита̄.

3. ниссаран̣ийасуттаван̣н̣ана̄

72. татийе ниссаран̣ийа̄ти ниссаран̣апат̣исам̣йутта̄. дха̄туйоти саттасун̃н̃асабха̄ва̄. ка̄ма̄нанти килесака̄ма̄нан̃чева ваттхука̄ма̄нан̃ча. атха ва̄ ка̄ма̄нанти килесака̄ма̄нам̣. килесака̄мато хи ниссаран̣а̄ ваттхука̄мехипи ниссаран̣ам̣йева хоти, на ан̃н̃атха̄. вуттан̃хетам̣ –

‘‘на те ка̄ма̄ йа̄ни читра̄ни локе,

сан̇каппара̄го пурисасса ка̄мо;

тит̣т̣ханти читра̄ни татхева локе,

атхеттха дхӣра̄ винайанти чханда’’нти. (а. ни. 6.63);

ниссаран̣анти апагамо. неккхамманти пат̣хамаджджха̄нам̣, висесато там̣ асубха̄рамман̣ам̣ дат̣т̣хаббам̣. йо пана там̣ джха̄нам̣ па̄дакам̣ катва̄ сан̇кха̄ре саммаситва̄ татийамаггам̣ патва̄ ана̄га̄мимаггена нибба̄нам̣ саччхикароти, тасса читтам̣ аччантамева ка̄мехи ниссат̣анти идам̣ уккат̣т̣хато ка̄ма̄нам̣ ниссаран̣ам̣ ведитаббам̣. рӯпа̄нанти рӯпадхамма̄нам̣, висесена саддхим̣ а̄рамман̣ехи кусалавипа̄какирийа̄бхедато саббесам̣ рӯпа̄вачарадхамма̄нам̣. а̄руппанти арӯпа̄вачараджджха̄нам̣. кечи пана ‘‘ка̄ма̄на’’нти падасса ‘‘саббесам̣ ка̄ма̄вачарадхамма̄на’’нти аттхам̣ ваданти. ‘‘неккхамма’’нти ча ‘‘пан̃ча рӯпа̄вачараджджха̄на̄нӣ’’ти. там̣ ат̣т̣хакатха̄су наттхи, на йуджджати ча. бхӯтанти джа̄там̣. сан̇кхатанти самечча самбхуййа паччайехи катам̣. пат̣иччасамуппаннанти ка̄ран̣ато ниббаттам̣. тӣхипи падехи тебхӯмаке дхамме анавасесато парийа̄дийати. ниродхоти нибба̄нам̣. еттха ча пат̣хама̄йа дха̄туйа̄ ка̄мапарин̃н̃а̄ вутта̄, дутийа̄йа рӯпапарин̃н̃а̄, татийа̄йа саббасан̇кхатапарин̃н̃а̄ саббабхавасаматиккамо вутто.

га̄тха̄су ка̄маниссаран̣ам̣ н̃атва̄ти ‘‘идам̣ ка̄маниссаран̣ам̣ – еван̃ча ка̄мато ниссаран̣а’’нти джа̄нитва̄. атиккамати етена̄ти атиккамо, атиккаманӯпа̄йо, там̣ атиккамам̣ а̄руппам̣ н̃атва̄. саббе сан̇кха̄ра̄ саманти вӯпасаманти еттха̄ти саббасан̇кха̄расаматхо, нибба̄нам̣, там̣ пхусам̣ пхусанто. сесам̣ хет̣т̣ха̄ вуттанайамева.

татийасуттаван̣н̣ана̄ нит̣т̣хита̄.

4. сантатарасуттаван̣н̣ана̄

73. чатуттхе рӯпехӣти рӯпа̄вачарадхаммехи. сантатара̄ти атисайена санта̄. рӯпа̄вачарадхамма̄ хи килесавиккхамбханато витакка̄диол̣а̄рикан̇гаппаха̄нато сама̄дхибхӯмибха̄вато ча санта̄ на̄ма, а̄руппа̄ пана техипи ан̇гасантата̄йа чева а̄рамман̣асантата̄йа ча атисайена сантавуттика̄, тена сантатара̄ти вутта̄. ниродхоти нибба̄нам̣. сан̇кха̄ра̄васесасукхумабха̄ваппаттитопи хи чатуттха̄руппато пхаласама̄паттийова сантатара̄ килесадаратхапат̣ипассаддхито нибба̄на̄рамман̣ато ча, киман̇гам̣ пана саббасан̇кха̄расаматхо нибба̄нам̣. тена вуттам̣ ‘‘а̄руппехи ниродхо сантатаро’’ти.

га̄тха̄су рӯпӯпага̄ти рӯпабхавӯпага̄. рӯпабхаво хи идха рӯпанти вутто, ‘‘рӯпӯпапаттийа̄ маггам̣ бха̄ветӣ’’тиа̄дӣсу вийа. арӯпат̣т̣ха̄йиноти арӯпа̄вачара̄. ниродхам̣ аппаджа̄нанта̄, а̄ганта̄ро пунаббхаванти етена рӯпа̄рӯпа̄вачарадхаммехи ниродхасса сантабха̄вамева дассети. арӯпесу асан̣т̣хита̄ти арӯпара̄гена арӯпабхавесу аппатит̣т̣хаханта̄, тепи париджа̄нанта̄ти аттхо. ниродхе йе вимуччантӣти еттха йети нипа̄таматтам̣. сесам̣ хет̣т̣ха̄ вуттанайамева.

чатуттхасуттаван̣н̣ана̄ нит̣т̣хита̄.

5. путтасуттаван̣н̣ана̄

74. пан̃чаме путта̄ти атраджа̄ орасапутта̄, диннака̄дайопи ва̄. сантоти бхаванта̄ сам̣виджджама̄на̄ локасминти имасмим̣ локе упалаббхама̄на̄. аттхибха̄вена санто, па̄кат̣абха̄вена виджджама̄на̄. атиджа̄тоти аттано гун̣ехи ма̄та̄питаро атиккамитва̄ джа̄то, техи адхикагун̣оти аттхо. ануджа̄тоти гун̣ехи ма̄та̄питӯнам̣ анурӯпо хутва̄ джа̄то, техи сама̄нагун̣оти аттхо. аваджа̄тоти гун̣ехи ма̄та̄питӯнам̣ адхамо хутва̄ джа̄то, техи хӣнагун̣оти аттхо. йехи пана гун̣ехи йутто ма̄та̄питӯнам̣ адхико само хӣноти ча адхиппето, те вибхаджитва̄ дассетум̣ ‘‘катхан̃ча, бхиккхаве, путто атиджа̄то хотӣ’’ти катхетукамйата̄йа пуччхам̣ катва̄ ‘‘идха, бхиккхаве, путтасса̄’’тиа̄дина̄ ниддесо а̄раддхо.

таттха на буддхам̣ саран̣ам̣ гата̄тиа̄дӣсу буддхоти саббадхаммесу аппат̣ихатан̃а̄н̣анимитта̄нуттаравимоккха̄дхигамапарибха̄витам̣ кхандхасанта̄нам̣, саббан̃н̃утан̃н̃а̄н̣ападат̣т̣ха̄нам̣ ва̄ сачча̄бхисамбодхим̣ упа̄да̄йа пан̃н̃аттико сатта̄тисайо буддхо. йатха̄ха –

‘‘буддхоти йо со бхагава̄ сайамбхӯ ана̄чарийако пуббе анануссутесу дхаммесу са̄мам̣ сачча̄ни абхисамбуджджхи, таттха ча саббан̃н̃утам̣ патто, балесу ча васӣбха̄ва’’нти (чӯл̣ани. па̄ра̄йанаттхутига̄тха̄ниддеса 97; пат̣и. ма. 1.161) –

айам̣ та̄ва аттхато буддхавибха̄вана̄.

бйан̃джанато пана сава̄сана̄йа килесанидда̄йа аччантавигамена буддхава̄ пат̣ибуддхава̄ти буддхо, буддхийа̄ ва̄ викаситабха̄вена буддхава̄ вибуддхава̄ти буддхо, буджджхита̄ти буддхо, бодхета̄ти буддхоти евама̄дина̄ найена ведитаббо. йатха̄ха –

‘‘буджджхита̄ сачча̄нӣти буддхо, бодхета̄ паджа̄йа̄ти буддхо, саббан̃н̃ута̄йа буддхо, саббадасса̄вита̄йа буддхо, анан̃н̃анеййата̄йа буддхо, висавита̄йа буддхо, кхӣн̣а̄савасан̇кха̄тена буддхо, нирупаккилесасан̇кха̄тена буддхо, екантавӣтара̄готи буддхо, екантавӣтадосоти буддхо, екантавӣтамохоти буддхо, екантаниккилесоти буддхо, ека̄йанамаггам̣ гатоти буддхо, еко ануттарам̣ самма̄самбодхим̣ абхисамбуддхоти буддхо, абуддхивихататта̄ буддхипат̣ила̄бха̄ти буддхо, буддхоти четам̣ на̄мам̣ на ма̄тара̄ катам̣, на питара̄ катам̣, на бха̄тара̄ катам̣, на бхагинийа̄ катам̣, на митта̄маччехи катам̣, на н̃а̄тиса̄лохитехи катам̣, на саман̣абра̄хман̣ехи катам̣, на девата̄хи катам̣, атха кхо вимоккхантикаметам̣ буддха̄нам̣ бхагаванта̄нам̣ бодхийа̄ мӯле саха саббан̃н̃утан̃н̃а̄н̣асса пат̣ила̄бха̄ саччхика̄ пан̃н̃атти, йадидам̣ буддхо’’ти (чӯл̣ани. па̄ра̄йанаттхутига̄тха̄ниддеса 97; пат̣и. ма. 1.162).

хим̣сатӣти саран̣ам̣, саббам̣ анаттхам̣ апа̄йадуккхам̣ саббам̣ сам̣са̄радуккхам̣ хим̣сати вина̄сети виддхам̣сетӣти аттхо. саран̣ам̣ гата̄ти ‘‘буддхо бхагава̄ амха̄кам̣ саран̣ам̣ гати пара̄йан̣ам̣ пат̣исаран̣ам̣ агхасса ханта̄ хитасса видха̄та̄’’ти имина̄ адхиппа̄йена буддхам̣ бхагавантам̣ гаччха̄ма бхаджа̄ма сева̄ма пайирупа̄са̄ма. евам̣ ва̄ джа̄на̄ма буджджха̄ма̄ти евам̣ гата̄ упагата̄ буддхам̣ саран̣ам̣ гата̄. таппат̣иккхепена на буддхам̣ саран̣ам̣ гата̄.

дхаммам̣ саран̣ам̣ гата̄ти адхигатамагге саччхикатаниродхе йатха̄нусит̣т̣хам̣ пат̣ипаджджама̄не чатӯсу апа̄йесу апатама̄не катва̄ дха̄ретӣти дхаммо. со аттхато арийамагго чева нибба̄нан̃ча. вуттан̃хетам̣ –

‘‘йа̄вата̄, бхиккхаве, дхамма̄ сан̇кхата̄, арийо ат̣т̣хан̇гико магго тесам̣ аггамаккха̄йатӣ’’ти виттха̄ро (а. ни. 4.34).

на кевалан̃ча арийамагганибба̄на̄ни ева, апича кхо арийапхалехи саддхим̣ парийаттидхаммо ча. вуттан̃хетам̣ чхаттама̄н̣авакавима̄не –

‘‘ра̄гавира̄гаманеджамасокам̣,

дхаммамасан̇кхатамаппат̣икӯлам̣;

мадхурамимам̣ пагун̣ам̣ сувибхаттам̣,

дхаммамимам̣ саран̣аттхамупехӣ’’ти. (ви. ва. 887);

таттха хи ра̄гавира̄готи магго катхито, анеджамасоканти пхалам̣, дхаммасан̇кхатанти нибба̄нам̣, аппат̣икӯлам̣ мадхурамимам̣ пагун̣ам̣ сувибхаттанти пит̣акаттайена вибхатта̄ саббадхаммаккхандха̄ катхита̄. там̣ дхаммам̣ вуттанайена саран̣анти гата̄ дхаммам̣ саран̣ам̣ гата̄. таппат̣иккхепена на дхаммам̣ саран̣ам̣ гата̄.

дит̣т̣хисӣласан̇гха̄тена сам̣хатоти сан̇гхо. со аттхато ат̣т̣хаарийапуггаласамӯхо. вуттан̃хетам̣ тасмим̣ ева вима̄не –

‘‘йаттха ча динна махаппхалама̄ху,

чатӯсу сучӣсу пурисайугесу;

ат̣т̣ха ча пуггала дхаммадаса̄ те,

сан̇гхамимам̣ саран̣аттхамупехӣ’’ти. (ви. ва. 888);

там̣ сан̇гхам̣ вуттанайена саран̣анти гата̄ сан̇гхам̣ саран̣ам̣ гата̄. таппат̣иккхепена на сан̇гхам̣ саран̣ам̣ гата̄ти.

еттха ча саран̣агаманакосаллаттхам̣ саран̣ам̣ саран̣агаманам̣, йо ча саран̣ам̣ гаччхати саран̣агаманаппабхедо, пхалам̣, сам̣килесо, бхедо, вода̄нанти айам̣ видхи ведитаббо.

таттха падаттхато та̄ва хим̣сатӣти саран̣ам̣, саран̣агата̄нам̣ тенева саран̣агаманена бхайам̣ санта̄сам̣ дуккхам̣ дуггатим̣ парикилесам̣ ханати вина̄сетӣти аттхо, ратанаттайассетам̣ адхивачанам̣. атха ва̄ хите паваттанена ахита̄ ниваттанена ча сатта̄нам̣ бхайам̣ хим̣сатӣти буддхо саран̣ам̣, бхаваканта̄рато утта̄ран̣ена асса̄сада̄нена ча дхаммо, аппака̄нампи ка̄ра̄нам̣ випулапхалапат̣ила̄бхакаран̣ена сан̇гхо. тасма̄ имина̄пи парийа̄йена ратанаттайам̣ саран̣ам̣. таппаса̄датаггарута̄хи вихатакилесо таппара̄йан̣ата̄ка̄раппаватто читтуппа̄до саран̣агаманам̣. там̣саман̇гисатто саран̣ам̣ гаччхати, вуттаппака̄рена читтуппа̄дена ‘‘ета̄ни ме тӣн̣и ратана̄ни саран̣ам̣, ета̄ни пара̄йан̣а’’нти евам̣ упетӣти аттхо. евам̣ та̄ва саран̣ам̣ саран̣агаманам̣, йо ча саран̣ам̣ гаччхатӣти идам̣ тайам̣ ведитаббам̣.

пабхедато пана дувидхам̣ саран̣агаманам̣ – локийам̣, локуттаран̃ча. таттха локуттарам̣ дит̣т̣хасачча̄нам̣ маггаккхан̣е саран̣агаманупаккилесасамуччхедена а̄рамман̣ато нибба̄на̄рамман̣ам̣ хутва̄ киччато сакалепи ратанаттайе иджджхати, локийам̣ путхуджджана̄нам̣ саран̣агаманупаккилесавиккхамбханена а̄рамман̣ато буддха̄дигун̣а̄рамман̣ам̣ хутва̄ иджджхати. там̣ аттхато буддха̄дӣсу ваттхӯсу саддха̄пат̣ила̄бхо, саддха̄мӯлика̄ ча самма̄дит̣т̣хи дасасу пун̃н̃акирийаваттхӯсу дит̣т̣хиджукамманти вуччати.

тайидам̣ чатудха̄ паваттати – аттасанниййа̄танена, таппара̄йан̣ата̄йа, сиссабха̄вӯпагаманена, пан̣ипа̄тена̄ти. таттха аттасанниййа̄танам̣ на̄ма ‘‘аджджа а̄дим̣ катва̄ ахам̣ атта̄нам̣ буддхасса ниййа̄теми, дхаммасса, сан̇гхасса̄’’ти евам̣ буддха̄дӣнам̣ аттапариччаджанам̣. таппара̄йан̣ам̣ на̄ма ‘‘аджджа а̄дим̣ катва̄ ахам̣ буддхапара̄йан̣о, дхаммапара̄йан̣о, сан̇гхапара̄йан̣о ити мам̣ дха̄рехӣ’’ти евам̣ таппат̣исаран̣абха̄во таппара̄йан̣ата̄. сиссабха̄вӯпагаманам̣ на̄ма ‘‘аджджа а̄дим̣ катва̄ ахам̣ буддхасса антева̄сико, дхаммасса, сан̇гхасса ити мам̣ дха̄ретӯ’’ти евам̣ сиссабха̄васса упагаманам̣. пан̣ипа̄то на̄ма ‘‘аджджа а̄дим̣ катва̄ ахам̣ абхива̄данапаччут̣т̣ха̄наан̃джаликаммаса̄мӣчикаммам̣ буддха̄дӣнам̣ ева тин̣н̣ам̣ ваттхӯнам̣ кароми ити мам̣ дха̄ретӯ’’ти евам̣ буддха̄дӣсу параманипаччака̄ро. имесан̃хи чатуннам̣ а̄ка̄ра̄нам̣ ан̃н̃атарам̣ каронтена гахитам̣ ева хоти саран̣агаманам̣.

апича ‘‘бхагавато атта̄нам̣ париччаджа̄ми, дхаммасса, сан̇гхасса атта̄нам̣ париччаджа̄ми, джӣвитам̣ париччаджа̄ми, париччатто ева ме атта̄ джӣвитан̃ча, джӣвитапарийантикам̣ буддхам̣ саран̣ам̣ гаччха̄ми, буддхо ме саран̣ам̣ та̄н̣ам̣ лен̣а’’нти евампи аттасанниййа̄танам̣ ведитаббам̣. ‘‘саттха̄ран̃ча вата̄хам̣ пассеййам̣, бхагавантамева пассеййам̣; сугатан̃ча вата̄хам̣ пассеййам̣, бхагавантамева пассеййам̣; самма̄самбуддхан̃ча вата̄хам̣ пассеййам̣; бхагавантамева пассеййа’’нти (сам̣. ни. 2.154) евам̣ маха̄кассапаттхерасса саран̣агаманам̣ вийа сиссабха̄вӯпагаманам̣ дат̣т̣хаббам̣.

‘‘со ахам̣ вичарисса̄ми, га̄ма̄ га̄мам̣ пура̄ пурам̣;

намассама̄но самбуддхам̣, дхаммасса ча судхаммата’’нти. (сам̣. ни. 1.246; су. ни. 194) –

евам̣ а̄л̣авака̄дӣнам̣ саран̣агаманам̣ вийа таппара̄йан̣ата̄ ведитабба̄. ‘‘атха кхо, брахма̄йу, бра̄хман̣о ут̣т̣ха̄йа̄сана̄ екам̣сам̣ уттара̄сан̇гам̣ каритва̄ бхагавато па̄десу сираса̄ нипатитва̄ бхагавато па̄да̄ни мукхена ча паричумбати, па̄н̣ӣхи ча парисамба̄хати, на̄ман̃ча са̄вети ‘брахма̄йу ахам̣, бхо готама, бра̄хман̣о, брахма̄йу ахам̣, бхо готама, бра̄хман̣о’’’ти (ма. ни. 2.394) евам̣ пан̣ипа̄то дат̣т̣хаббо.

со панеса н̃а̄тибхайа̄чарийадаккхин̣еййавасена чатуббидхо хоти. таттха даккхин̣еййапан̣ипа̄тена саран̣агаманам̣ хоти, на итарехи. сет̣т̣хавасенева хи саран̣ам̣ гайхати, сет̣т̣хавасена бхиджджати. тасма̄ йо ‘‘айамева локе саббасаттуттамо аггадаккхин̣еййо’’ти вандати, тенева саран̣ам̣ гахитам̣ хоти, на н̃а̄тибхайа̄чарийасан̃н̃а̄йа вандантена. евам̣ гахитасаран̣асса упа̄сакасса ва̄ упа̄сика̄йа ва̄ ан̃н̃атиттхийесу паббаджитампи ‘‘н̃а̄тако ме айа’’нти вандато саран̣ам̣ на бхиджджати, пагева апаббаджитам̣. татха̄ ра̄джа̄нам̣ бхайена вандато. со хи рат̣т̣хапӯджитатта̄ авандийама̄но анаттхампи кареййа̄ти. татха̄ йам̣кин̃чи сиппам̣ сиккха̄пакам̣ титтхийампи ‘‘а̄чарийо ме айа’’нти вандатопи на бхиджджати. евам̣ саран̣агаманасса пабхедо ведитаббо.

еттха ча локуттарасса саран̣агаманасса чатта̄ри са̄ман̃н̃апхала̄ни випа̄капхалам̣, саббадуккхаккхайо а̄нисам̣сапхалам̣. вуттан̃хетам̣ –

‘‘йо ча буддхан̃ча дхамман̃ча, сан̇гхан̃ча саран̣ам̣ гато;

чатта̄ри арийасачча̄ни, саммаппан̃н̃а̄йа пассати.

‘‘дуккхам̣ дуккхасамуппа̄дам̣, дуккхасса ча атиккамам̣;

арийам̣ чат̣т̣хан̇гикам̣ маггам̣, дуккхӯпасамага̄минам̣.

‘‘етам̣ кхо саран̣ам̣ кхемам̣, етам̣ саран̣амуттамам̣;

етам̣ саран̣ама̄гамма, саббадуккха̄ памуччатӣ’’ти. (дха. па. 190-192);

апича ниччато анупагамана̄дӣнипи етасса а̄нисам̣сапхалам̣ ведитаббам̣. вуттан̃хетам̣ –

‘‘ат̣т̣ха̄наметам̣, бхиккхаве, анавака̄со, йам̣ дит̣т̣хисампанно пуггало кан̃чи сан̇кха̄рам̣ ниччато упагаччхеййа, сукхато упагаччхеййа, кан̃чи дхаммам̣ аттато упагаччхеййа, ма̄тарам̣ джӣвита̄ воропеййа, питарам̣ джӣвита̄ воропеййа, арахантам̣ джӣвита̄ воропеййа, дут̣т̣хачитто татха̄гатасса лохитам̣ уппа̄деййа, сан̇гхам̣ бхиндеййа, ан̃н̃ам̣ саттха̄рам̣ уддисеййа нетам̣ т̣ха̄нам̣ виджджатӣ’’ти (ма. ни. 3.127-128; а. ни. 1.268-276; вибха. 809).

локийасса пана саран̣агаманасса бхавасампада̄пи бхогасампада̄пи пхаламева. вуттан̃хетам̣ –

‘‘йе кечи буддхам̣ саран̣ам̣ гата̄се,

на те гамиссанти апа̄йабхӯмим̣;

паха̄йа ма̄нусам̣ дехам̣,

девака̄йам̣ парипӯрессантӣ’’ти. (сам̣. ни. 1.37);

апарампи вуттам̣ –

‘‘атха кхо сакко дева̄наминдо асӣтийа̄ девата̄сахассехи саддхим̣ йена̄йасма̄ маха̄моггалла̄но тенупасан̇ками…пе… екамантам̣ т̣хитам̣ кхо саккам̣ дева̄наминдам̣ а̄йасма̄ маха̄моггалла̄но етадавоча – ‘са̄дху кхо, дева̄наминда, буддхам̣ саран̣агаманам̣ хоти. буддхам̣ саран̣агаманахету кхо, дева̄наминда, евамидхекачче сатта̄ ка̄йасса бхеда̄ парам̣ маран̣а̄ сугатим̣ саггам̣ локам̣ упападжджанти. те ан̃н̃е деве дасахи т̣ха̄нехи адхиган̣ханти – диббена а̄йуна̄, диббена ван̣н̣ена, диббена сукхена, диббена йасена, диббена а̄дхипатеййена, диббехи рӯпехи, диббехи саддехи, диббехи гандхехи, диббехи расехи, диббехи пхот̣т̣хаббехи…пе… дхаммам̣, сан̇гхам̣…пе… пхот̣т̣хаббехӣ’’’ти (сам̣. ни. 4.341).

вела̄масутта̄дивасенапи (а. ни. 9.20) саран̣агаманасса пхалависесо ведитаббо. евам̣ саран̣агаманасса пхалам̣ ведитаббам̣.

локийасаран̣агаманан̃четтха тӣсу ваттхӯсу ан̃н̃а̄н̣асам̣сайамиччха̄н̃а̄н̣а̄дӣхи сам̣килиссати, на маха̄джутикам̣ хоти на маха̄виппха̄рам̣. локуттарасса пана сам̣килесо наттхи. локийасса ча саран̣агаманасса дувидхо бхедо – са̄ваджджо, анаваджджо ча. таттха са̄ваджджо ан̃н̃асаттха̄ра̄дӣсу аттасанниййа̄тана̄дӣхи хоти, со анит̣т̣хапхало. анаваджджо ка̄лакирийа̄йа, со авипа̄катта̄ апхало. локуттарасса пана неваттхи бхедо. бхавантарепи хи арийаса̄вако ан̃н̃ам̣ саттха̄рам̣ на уддисатӣти евам̣ саран̣агаманасса сам̣килесо ча бхедо ча ведитаббо.

вода̄нампи ча локийассева йасса хи сам̣килесо, тассева тато вода̄нена бхавитаббам̣. локуттарам̣ пана ниччавода̄намева̄ти.

па̄н̣а̄типа̄та̄ти еттха па̄н̣асса сарасенева патанасабха̄васса антара̄ ева атипа̄танам̣ атипа̄то, сан̣икам̣ патитум̣ адатва̄ сӣгхам̣ па̄тананти аттхо. атиккамма ва̄ саттха̄дӣхи абхибхавитва̄ па̄танам̣ атипа̄то, па̄н̣агха̄тоти вуттам̣ хоти. па̄н̣оти четтха кхандхасанта̄но, йо саттоти вохарӣйати, параматтхато рӯпа̄рӯпаджӣвитиндрийам̣. рӯпаджӣвитиндрийе хи викопите итарампи там̣самбандхата̄йа винассатӣти. тасмим̣ пана па̄н̣е па̄н̣асан̃н̃ино джӣвитиндрийупаччхедакаупаккамасамут̣т̣ха̄пика̄ ка̄йавачӣдва̄ра̄нам̣ ан̃н̃атарадва̄раппаватта̄ вадхакачетана̄ па̄н̣а̄типа̄то. йа̄йа хи четана̄йа паваттама̄насса джӣвитиндрийасса ниссайабхӯтесу упаккамакаран̣ахетукамаха̄бхӯтапаччайа̄ уппаджджанакамаха̄бхӯта̄ пуримасадиса̄ на уппаджджанти, висадиса̄ ева уппаджджанти, са̄ та̄дисаппайогасамут̣т̣ха̄пика̄ четана̄ па̄н̣а̄типа̄то. ладдхӯпаккама̄ни хи бхӯта̄ни пуримабхӯта̄ни вийа на висада̄нӣти сама̄наджа̄тийа̄нам̣ ка̄ран̣а̄ни на хонтӣти. ‘‘ка̄йавачӣдва̄ра̄нам̣ ан̃н̃атарадва̄раппаватта̄’’ти идам̣ манодва̄ре паватта̄йа вадхакачетана̄йа па̄н̣а̄типа̄тата̄самбхавадассанам̣. кулумбасуттепи хи ‘‘идхекаччо саман̣о ва̄ бра̄хман̣о ва̄ иддхима̄ чето васиппатто ан̃н̃исса̄ куччхигатам̣ габбхам̣ па̄пакена манаса̄ анупеккхита̄ хотӣ’’ти виджджа̄майиддхи адхиппета̄. са̄ ча вачӣдва̄рам̣ мун̃читва̄ на сакка̄ ниббаттетунти вачӣдва̄равасенева ниппаджджати. йе пана ‘‘бха̄вана̄майиддхи таттха адхиппета̄’’ти ваданти, тесам̣ ва̄до кусалаттикаведанаттикавитаккаттикабхӯмантарехи вируджджхати.

сва̄йам̣ па̄н̣а̄типа̄то гун̣арахитесу тираччха̄нагата̄дӣсу кхуддаке па̄н̣е аппаса̄ваджджо, маха̄сарӣре маха̄са̄ваджджо. касма̄? пайогамахантата̄йа. пайогасаматтепи ваттхумахантата̄дӣхи маха̄са̄ваджджо, гун̣авантесу манусса̄дӣсу аппагун̣е па̄н̣е аппаса̄ваджджо, маха̄гун̣е маха̄са̄ваджджо. сарӣрагун̣а̄нам̣ пана самабха̄ве сати килеса̄нам̣ упаккама̄нан̃ча мудута̄йа аппаса̄ваджджо, тиббата̄йа маха̄са̄ваджджо.

еттха ча пайогаваттхумахантата̄дӣхи маха̄са̄ваджджата̄ техи паччайехи уппаджджама̄на̄йа четана̄йа балавабха̄вато ведитабба̄. йатха̄дхиппетасса пайогасса сахаса̄ ниппха̄данавасена сакиччаса̄дхика̄йа бахуккхаттум̣ паваттаджаванехи ладдха̄севана̄йа ча саннит̣т̣ха̄пакачетана̄йа пайогасса махантабха̄во. сатипи када̄чи кхуддаке чева маханте ча па̄н̣е пайогасса самабха̄ве махантам̣ ханантасса четана̄ тиббатара̄ уппаджджатӣти ваттхумахантата̄пи четана̄йа балавабха̄васса ка̄ран̣ам̣. ити убхайампетам̣ четана̄балавабха̄венева маха̄са̄ваджджата̄йа хету хоти. татха̄ хантаббасса маха̄гун̣абха̄ве таттха паваттаупака̄рачетана̄ вийа кхеттависесаниппхаттийа̄ апака̄рачетана̄пи балаватӣ тиббатара̄ уппаджджатӣти тасса маха̄са̄ваджджата̄ дат̣т̣хабба̄. тасма̄ пайогаваттхуа̄дипаччайа̄нам̣ амахаттепи гун̣амахантата̄дипаччайехи четана̄йа балавабха̄вавасенева маха̄са̄ваджджата̄ ведитабба̄.

тасса па̄н̣о, па̄н̣асан̃н̃ита̄, вадхакачиттам̣, упаккамо, тена маран̣анти пан̃ча самбха̄ра̄. пан̃часамбха̄райутто па̄н̣а̄типа̄тоти пан̃часамбха̄ра̄винимутто дат̣т̣хаббо. тесу па̄н̣асан̃н̃ита̄вадхакачитта̄ни пуббабха̄гийа̄нипи хонти, упаккамо вадхакачетана̄самут̣т̣ха̄пито. тасса чха пайога̄ – са̄хаттхико, а̄н̣аттико, ниссаггийо, тха̄варо, виджджа̄майо, иддхимайоти. тесу сахаттхена ниббатто са̄хаттхико. паресам̣ а̄н̣а̄панавасена паватто а̄н̣аттико. усусаттиа̄дӣнам̣ ниссаджджанавасена паватто ниссаггийо. опа̄такхан̣ана̄дивасена паватто тха̄варо. а̄тхаббан̣ика̄дӣнам̣ вийа мантапариджаппанапайого виджджа̄майо. да̄т̣ха̄кот̣т̣ана̄дӣнам̣ вийа каммавипа̄каджиддхимайо.

еттха̄ха – кхан̣е кхан̣е нируджджханасабха̄весу сан̇кха̄ресу, ко ханта̄, ко ва̄ хан̃н̃ати? йади читтачетасикасанта̄но, со арӯпита̄йа на чхеданабхедана̄дивасена викопанасаматтхо, на̄пи викопанӣйо, атха рӯпасанта̄но, со ачетаната̄йа кат̣т̣хакалин̇гарӯпамоти на таттха чхедана̄дина̄ па̄н̣а̄типа̄то лаббхати, йатха̄ матасарӣре. пайогопи па̄н̣а̄типа̄тасса йатха̄вутто пахаран̣аппаха̄ра̄дико атӣтесу сан̇кха̄ресу бхавеййа ана̄гатесу паччуппаннесу ва̄. таттха на та̄ва атӣтесу ана̄гатесу ча самбхавати тесам̣ авиджджама̄насабха̄ватта̄, паччуппаннесу ча сан̇кха̄ра̄нам̣ кхан̣икатта̄ сарасенева нируджджханасабха̄вата̄йа вина̄са̄бхимукхесу ниппайоджано пайого сийа̄, вина̄сасса ча ка̄ран̣арахитатта̄ на пахаран̣аппаха̄ра̄диппайогахетукам̣ маран̣ам̣, нирӣхатта̄ ча сан̇кха̄ра̄нам̣ касса со пайого, кхан̣икабха̄вена вадха̄дхиппа̄йасамака̄ламева бхиджджанакасса йа̄ва кирийа̄парийоса̄нака̄ламанават̣т̣ха̄нато касса ва̄ па̄н̣а̄типа̄то каммабандхоти?

вуччате – йатха̄вуттавадхакачетана̄саман̇гӣ сан̇кха̄ра̄нам̣ пун̃джо саттасан̇кха̄то ханта̄. тена паваттитавадхаппайоганимиттам̣ апагатусма̄вин̃н̃а̄н̣аджӣвитиндрийо матоти воха̄расса ваттхубхӯто йатха̄вуттавадхаппайога̄каран̣е пуббе вийа уддхам̣ паваттана̄рахо рӯпа̄рӯпадхаммапун̃джо хан̃н̃ати, читтачетасикасанта̄но ева ва̄. вадхаппайога̄висайабха̄вепи тасса пан̃чавока̄рабхаве рӯпасанта̄на̄дхӣнавуттита̄йа бхӯтарӯпесу катаппайогавасена джӣвитиндрийавиччхедена сопи виччхиджджатӣти на па̄н̣а̄типа̄тасса асамбхаво, на̄пи ахетуко, на ча пайого ниппайоджано. паччуппаннесу сан̇кха̄ресу катаппайогавасена таданантарам̣ уппаджджана̄рахасса сан̇кха̄ракала̄пасса татха̄ ануппаттито кхан̣ика̄нан̃ча сан̇кха̄ра̄нам̣ кхан̣икамаран̣асса идха маран̣абха̄вена анадхиппетатта̄ сантатимаран̣асса ча йатха̄вуттанайена сахетукабха̄вато на ахетукам̣ маран̣ам̣, нирӣхакесупи сан̇кха̄ресу йатха̄паччайам̣ уппаджджитва̄ аттхибха̄ваматтенева аттано аттано анурӯпапхалуппа̄дананийата̄ни ка̄ран̣а̄нийева каронтӣти вуччати, йатха̄ падӣпо пака̄сетӣти, татхева гха̄такавоха̄ро. на ча кеваласса вадха̄дхиппа̄йасахабхуно читтачетасикакала̄пасса па̄н̣а̄типа̄то иччхито, санта̄навасена ваттама̄нассева пана иччхитоти аттхева па̄н̣а̄типа̄тена каммабандхо. санта̄навасена ваттама̄на̄нан̃ча падӣпа̄дӣнам̣ аттхакирийа̄сиддхи диссатӣти. айан̃ча вича̄ран̣а̄ адинна̄да̄на̄дӣсупи йатха̄самбхавам̣ вибха̄ветабба̄. тасма̄ па̄н̣а̄типа̄та̄. на пат̣ивирата̄ти аппат̣ивирата̄.

адиннасса а̄да̄нам̣ адинна̄да̄нам̣, парасса харан̣ам̣ тхеййам̣ чорика̄ти вуттам̣ хоти. таттха адиннанти парапариггахитам̣, йаттха паро йатха̄ка̄мака̄ритам̣ а̄паджджанто адан̣д̣а̄рахо анупаваджджо ча хоти. тасмим̣ парапариггахите парапариггахитасан̃н̃ино тада̄да̄йакаупаккамасамут̣т̣ха̄пика̄ тхеййачетана̄ адинна̄да̄нам̣. там̣ хӣне парасантаке аппаса̄ваджджам̣, пан̣ӣте маха̄са̄ваджджам̣. касма̄? ваттхупан̣ӣтата̄йа. татха̄ кхуддаке парасантаке аппаса̄ваджджам̣, маханте маха̄са̄ваджджам̣. касма̄? ваттхумахантата̄йа пайогамахантата̄йа ча. ваттхусаматте пана сати гун̣а̄дхика̄нам̣ сантаке ваттхусмим̣ маха̄са̄ваджджам̣, там̣там̣гун̣а̄дхикам̣ упа̄да̄йа тато тато хӣнагун̣асса сантаке ваттхусмим̣ аппаса̄ваджджам̣. ваттхугун̣а̄нам̣ пана самабха̄ве сати килеса̄нам̣ пайогасса ча мудубха̄ве аппаса̄ваджджам̣, тиббабха̄ве маха̄са̄ваджджам̣.

тасса пан̃ча самбха̄ра̄ – парапариггахитам̣, парапариггахитасан̃н̃ита̄, тхеййачиттам̣, упаккамо, тена харан̣анти. чха пайога̄ са̄хаттхика̄дайова. те ча кхо йатха̄нурӯпам̣ тхеййа̄ваха̄ро, пасайха̄ваха̄ро, парикаппа̄ваха̄ро, пат̣иччханна̄ваха̄ро, куса̄ваха̄роти имесам̣ аваха̄ра̄нам̣ васена паватта̄. еттха ча мантапариджаппанена парасантакахаран̣ам̣ виджджа̄майо пайого. вина̄ мантена та̄дисена иддха̄нубха̄васиддхена ка̄йавачӣпайогена парасантакасса а̄кад̣д̣ханам̣ иддхимайо пайоготи ведитаббо.

ка̄месӯти метхунасама̄ча̄ресу. миччха̄ча̄роти екантаниндито ла̄мака̄ча̄ро. лаккхан̣ато пана асаддхамма̄дхиппа̄йена ка̄йадва̄раппаватта̄ агаманӣйат̣т̣ха̄навӣтиккамачетана̄ ка̄месу миччха̄ча̄ро. таттха агаманӣйат̣т̣ха̄нам̣ на̄ма пуриса̄нам̣ та̄ва ма̄тураккхита̄дайо даса, дханаккӣта̄дайо даса̄ти вӣсати иттхийо, иттхӣсу пана двиннам̣ са̄раккхасапаридан̣д̣а̄нам̣, дасаннан̃ча дханаккӣта̄дӣнанти два̄дасаннам̣ иттхӣнам̣ ан̃н̃апуриса̄. сва̄йам̣ миччха̄ча̄ро сӣла̄дигун̣арахите агаманӣйат̣т̣ха̄не аппаса̄ваджджо, сӣла̄дигун̣асампанне маха̄са̄ваджджо. гун̣арахитепи ча абхибхавитва̄ миччха̄ чарантасса маха̄са̄ваджджо, убхиннам̣ сама̄наччхандата̄йа аппаса̄ваджджо. сама̄наччхандабха̄вепи килеса̄нам̣ упаккама̄нан̃ча мудута̄йа аппаса̄ваджджо, тиббата̄йа маха̄са̄ваджджо. тасса чатта̄ро самбха̄ра̄ – агаманӣйаваттху, тасмим̣ севаначиттам̣, севанапайого, маггенамаггаппат̣ипаттиадхива̄сананти. таттха аттано ручийа̄ паваттитасса тайо, балакка̄рена паваттитасса тайоти анавасесаггахан̣ена чатта̄ро дат̣т̣хабба̄, аттхасиддхи пана тӣхева. еко пайого са̄хаттхикова.

муса̄ти висам̣ва̄данапуреккха̄расса аттхабхан̃джако ка̄йавачӣпайого, висам̣ва̄дана̄дхиппа̄йена панасса парависам̣ва̄дакака̄йавачӣпайогасамут̣т̣ха̄пика̄ четана̄ муса̄ва̄до. апаро найо муса̄ти абхӯтам̣ ваттху, ва̄доти тасса бхӯтато таччхато вин̃н̃а̄панам̣. тасма̄ ататхам̣ ваттхум̣ татхато парам̣ вин̃н̃а̄петука̄масса татха̄вин̃н̃а̄панапайогасамут̣т̣ха̄пика̄ четана̄ муса̄ва̄до.

со йаматтхам̣ бхан̃джати, тасса аппата̄йа аппаса̄ваджджо, махантата̄йа маха̄са̄ваджджо. апича гахат̣т̣ха̄нам̣ аттано сантакам̣ ада̄тука̄мата̄йа наттхӣти а̄динайаппаватто аппаса̄ваджджо, саккхина̄ хутва̄ аттхабхан̃джанавасена вутто маха̄са̄ваджджо. паббаджита̄нам̣ аппакампи телам̣ ва̄ саппим̣ ва̄ лабхитва̄ хаса̄дхиппа̄йена ‘‘аджджа га̄ме телам̣ надӣ ман̃н̃е сандатӣ’’ти пӯран̣акатха̄найена паватто аппаса̄ваджджо, адит̣т̣хам̣йева пана ‘‘дит̣т̣ха’’нтиа̄дина̄ найена ваданта̄нам̣ маха̄са̄ваджджо. татха̄ йасса аттхам̣ бхан̃джати, тасса аппагун̣ата̄йа аппаса̄ваджджо, маха̄гун̣ата̄йа маха̄са̄ваджджо. килеса̄нам̣ мудутиббата̄васена ча аппаса̄ваджджамаха̄са̄ваджджата̄ лаббхатева.

тасса чатта̄ро самбха̄ра̄ – ататхам̣ ваттху, висам̣ва̄даначиттам̣, таджджо ва̄йа̄мо, парасса тадаттхавиджа̄нананти. висам̣ва̄дана̄дхиппа̄йена хи пайоге катепи парена тасмим̣ аттхе авин̃н̃а̄те висам̣ва̄данасса асиджджханато парасса тадаттхавиджа̄нанампи еко самбха̄ро ведитаббо. кечи пана ‘‘абхӯтавачанам̣, висам̣ва̄даначиттам̣, парасса тадаттхавиджа̄нананти тайо самбха̄ра̄’’ти ваданти. саче пана паро дандхата̄йа вича̄ретва̄ таматтхам̣ джа̄на̄ти, саннит̣т̣ха̄пакачетана̄йа паваттатта̄ кирийа̄самут̣т̣ха̄пакачетана̄ккхан̣ейева муса̄ва̄дакаммуна̄ баджджхати.

сура̄ти пит̣т̣хасура̄, пӯвасура̄, оданасура̄, кин̣н̣апаккхитта̄, самбха̄расам̣йутта̄ти пан̃ча сура̄. мерайанти пуппха̄саво, пхала̄саво, мадхва̄саво, гул̣а̄саво самбха̄расам̣йуттоти пан̃ча а̄сава̄. тадубхайампи маданӣйат̣т̣хена маджджам̣. йа̄йа четана̄йа там̣ пивати, са̄ пама̄дака̄ран̣атта̄ пама̄дат̣т̣ха̄нам̣. лаккхан̣ато пана йатха̄вуттасса сура̄мерайасан̇кха̄тасса маджджасса бӣджато пат̣т̣ха̄йа мадавасена ка̄йадва̄раппаватта̄ пама̄дачетана̄ сура̄мерайамаджджапама̄дат̣т̣ха̄нам̣. тасса маджджабха̄во, па̄тукамйата̄читтам̣, таджджо ва̄йа̄мо, аджджхохаран̣анти чатта̄ро самбха̄ра̄. акусалачиттенева часса па̄таббато екантена са̄ваджджабха̄во. арийаса̄вака̄нам̣ пана ваттхум̣ аджа̄нанта̄нампи мукхам̣ на пависати, пагева джа̄нанта̄нам̣. ад̣д̣хапасатаматтасса па̄нам̣ аппаса̄ваджджам̣, аддха̄л̣хакаматтасса па̄нам̣ тато махантам̣ маха̄са̄ваджджам̣, ка̄йасан̃ча̄ланасаматтхам̣ бахум̣ пивитва̄ га̄магха̄така̄дикаммам̣ каронтасса маха̄са̄ваджджамева. па̄пакамман̃хи па̄н̣а̄типа̄там̣ патва̄ кхӣн̣а̄саве маха̄са̄ваджджам̣, адинна̄да̄нам̣ патва̄ кхӣн̣а̄савасса сантаке маха̄са̄ваджджам̣, миччха̄ча̄рам̣ патва̄ кхӣн̣а̄сава̄йа бхиккхунийа̄ вӣтиккаме, муса̄ва̄дам̣ патва̄ муса̄ва̄дена сан̇гхабхеде, сура̄па̄нам̣ патва̄ ка̄йасан̃ча̄ланасаматтхам̣ бахум̣ пивитва̄ га̄магха̄така̄дикаммам̣ маха̄са̄ваджджам̣. саббехипи четехи муса̄ва̄дена сан̇гхабхедова маха̄са̄ваджджо. тан̃хи катва̄ каппам̣ нирайе паччати.

ида̄ни етесу сабха̄вато, а̄рамман̣ато, веданато, мӯлато, каммато, пхалатоти чхахи а̄ка̄рехи виниччхайо ведитаббо. таттха сабха̄вато па̄н̣а̄типа̄та̄дайо саббепи четана̄сабха̄ва̄ва. а̄рамман̣ато па̄н̣а̄типа̄то джӣвитиндрийа̄рамман̣ато сан̇кха̄ра̄рамман̣о, адинна̄да̄нам̣ сатта̄рамман̣ам̣ ва̄ сан̇кха̄ра̄рамман̣ам̣ ва̄, миччха̄ча̄ро пхот̣т̣хаббавасена сан̇кха̄ра̄рамман̣о, сатта̄рамман̣оти еке. муса̄ва̄до сатта̄рамман̣о ва̄ сан̇кха̄ра̄рамман̣о ва̄, сура̄па̄нам̣ сан̇кха̄ра̄рамман̣ам̣. веданато па̄н̣а̄типа̄то дуккхаведано, адинна̄да̄нам̣ тиведанам̣, миччха̄ча̄ро сукхамаджджхаттавасена двиведано, татха̄ сура̄па̄нам̣. саннит̣т̣ха̄пакачиттена пана убхайампи маджджхаттаведанам̣ на хоти. муса̄ва̄до тиведано. мӯлато па̄н̣а̄типа̄то досамохавасена двимӯлако, адинна̄да̄нам̣ муса̄ва̄до ча досамохавасена ва̄ лобхамохавасена ва̄, миччха̄ча̄ро сура̄па̄нан̃ча лобхамохавасена двимӯлам̣. каммато муса̄ва̄дойеветтха вачӣкаммам̣, сесам̣ чатуббидхампи ка̄йакаммамева. пхалато саббепи апа̄йӯпапаттипхала̄ чева сугатийампи аппа̄йуката̄дина̄на̄видхаанит̣т̣хапхала̄ ча̄ти еваметтха сабха̄ва̄дито виниччхайо ведитаббо.

аппат̣ивирата̄ти сама̄да̄навиратийа̄ сампаттавиратийа̄ ча абха̄вена на пат̣ивирата̄. дуссӣла̄ти тато ева пан̃часӣламаттасса̄пи абха̄вена ниссӣла̄. па̄падхамма̄ти ла̄макадхамма̄, хӣна̄ча̄ра̄. па̄н̣а̄типа̄та̄ пат̣ивиратоти сиккха̄падасама̄да̄нена па̄н̣а̄типа̄тато вирато, а̄рака̄ т̣хито. еса найо сесесупи.

идха̄пи па̄н̣а̄типа̄та̄вераман̣иа̄дӣнам̣ сабха̄вато а̄рамман̣ато, веданато, мӯлато, каммато, сама̄да̄нато, бхедато, пхалато ча вин̃н̃а̄таббо виниччхайо. таттха сабха̄вато пан̃чапи четана̄йопи хонти виратийопи, виративасена пана десана̄ а̄гата̄. йа̄ па̄н̣а̄типа̄та̄ вирамантасса ‘‘йа̄ тасмим̣ самайе па̄н̣а̄типа̄та̄ а̄рати виратӣ’’ти евам̣ вутта̄ кусалачиттасампайутта̄ вирати. са̄ пабхедато тивидха̄ – сампаттавирати, сама̄да̄навирати, самуччхедавиратӣти. таттха асама̄диннасиккха̄пада̄нам̣ аттано джа̄тивайаба̄хусачча̄дӣни паччавеккхитва̄ ‘‘айуттаметам̣ амха̄кам̣ ка̄ту’’нти сампаттаваттхум̣ авӣтиккаманта̄нам̣ уппаджджама̄на̄ вирати сампаттавирати на̄ма. сама̄диннасиккха̄пада̄нам̣ сиккха̄падасама̄да̄не тадуттари ча аттано джӣвитампи париччаджитва̄ ваттхум̣ авӣтиккаманта̄нам̣ уппаджджама̄на̄ вирати сама̄да̄навирати на̄ма. арийамаггасампайутта̄ пана вирати самуччхедавирати на̄ма, йасса̄ уппаттито пат̣т̣ха̄йа арийапуггала̄нам̣ ‘‘па̄н̣ам̣ гха̄тесса̄ма̄’’ти читтампи на уппаджджати. та̄су сама̄да̄навирати идха̄дхиппета̄.

а̄рамман̣ато па̄н̣а̄типа̄та̄дӣнам̣ а̄рамман̣а̄нева етесам̣ а̄рамман̣а̄ни. вӣтиккамитаббатойева хи вирати на̄ма хоти. йатха̄ пана нибба̄на̄рамман̣о арийамагго килесе паджахати, евам̣ джӣвитиндрийа̄диа̄рамман̣а̄йева ете кусаладхамма̄ па̄н̣а̄типа̄та̄дӣни дуссӣлйа̄ни паджаханти. веданато сабба̄пи сукхаведана̄ва.

мӯлато н̃а̄н̣асампайуттачиттена вирамантасса алобхаадосаамохавасена тимӯла̄ хонти, н̃а̄н̣авиппайуттачиттена вирамантасса алобхаадосавасена двимӯла̄. каммато муса̄ва̄да̄ вераман̣и вачӣкаммам̣, сеса̄ ка̄йакаммам̣. сама̄да̄нато ан̃н̃асса гарут̣т̣ха̄нийасса сантике там̣ алабхантена сайамева ва̄ пан̃ча сӣла̄ни екаджджхам̣ па̄т̣ийеккам̣ ва̄ сама̄дийантена сама̄динна̄ни хонти. бхедато гахат̣т̣ха̄нам̣ йам̣ йам̣ вӣтиккантам̣, там̣ тадева бхиджджати, итарам̣ на бхиджджати. касма̄? гахат̣т̣ха̄ хи анибаддхасӣла̄ хонти, йам̣ йам̣ сакконти, там̣ тадева раккханти. паббаджита̄нам̣ пана екасмим̣ вӣтикканте сабба̄ни бхиджджантӣти.

пхалатоти па̄н̣а̄типа̄та̄ вераман̣ийа̄ четтха ан̇гапаччан̇гасампанната̄, а̄рохапарин̣а̄хасампатти, джаванасампатти, суппатит̣т̣хитапа̄дата̄, ча̄рута̄, мудута̄, сучита̄, сӯрата̄, махаббалата̄, виссат̣т̣хавачаната̄, сатта̄нам̣ пийамана̄пата̄, абхиджджапарисата̄, аччхамбхита̄, дуппадхам̣сийата̄, парӯпаккамена амаран̣ата̄, маха̄парива̄рата̄, суван̣н̣ата̄, сусан̣т̣ха̄ната̄, аппа̄ба̄дхата̄, асоката̄, пийамана̄пехи авиппайого, дӣгха̄йуката̄ти евама̄дӣни пхала̄ни.

адинна̄да̄на̄ вераман̣ийа̄ маха̄дханадхан̃н̃ата̄, анантабхогата̄, тхирабхогата̄, иччхита̄нам̣ бхога̄нам̣ кхиппам̣ пат̣ила̄бхо, ра̄джа̄дӣхи аса̄дха̄ран̣абхогата̄, ул̣а̄рабхогата̄, таттха таттха джет̣т̣хакабха̄во, наттхибха̄васса аджа̄наната̄, сукхавиха̄рита̄ти евама̄дӣни.

абрахмачарийа̄ вераман̣ийа̄ вигатапаччаттхиката̄, саббасатта̄нам̣ пийамана̄пата̄, аннапа̄наваттхаччха̄дана̄дӣнам̣ ла̄бхита̄, сукхасупаната̄, сукхапат̣ибуджджханата̄, апа̄йабхайавимоккхо, иттхибха̄ванапум̣сакабха̄ва̄нам̣ абхаббата̄, аккодханата̄, саччака̄рита̄, аман̇кута̄, а̄ра̄дханасукхата̄, парипун̣н̣индрийата̄, парипун̣н̣алаккхан̣ата̄, нира̄сан̇ката̄, аппоссукката̄, сукхавиха̄рита̄, акутобхайата̄, пийавиппайога̄бха̄воти евама̄дӣни. йасма̄ пана миччха̄ча̄ра̄вераман̣ийа̄ пхала̄нипи еттхева антогадха̄ни, тасма̄ (абрахмачарийа̄ вераман̣ийа̄).

муса̄ва̄да̄ вераман̣ийа̄ виппасанниндрийата̄, виссат̣т̣хамадхурабха̄н̣ита̄, самаситасуддхадантата̄, на̄титхӯлата̄, на̄тикисата̄, на̄тирассата̄, на̄тидӣгхата̄, сукхасампхассата̄, уппалагандхамукхата̄, суссӯсакапарисата̄, а̄деййавачаната̄, камаладаласадисамудулохитатанудживхата̄, алӣната̄, ануддхатата̄ти евама̄дӣни.

сура̄мерайамаджджапама̄дат̣т̣ха̄на̄ вераман̣ийа̄ атӣта̄на̄гатапаччуппаннесу киччакаран̣ӣйесу аппама̄дата̄, н̃а̄н̣авантата̄, сада̄ упат̣т̣хитассатита̄, уппаннесу киччакаран̣ӣйесу т̣ха̄нуппаттикапат̣ибха̄навантата̄, аналасата̄, аджал̣ата̄, анумматтата̄, аччхамбхита̄, аса̄рамбхита̄, аниссукита̄, амаччхарита̄, саччава̄дита̄, аписун̣аапхарусаасампхаппала̄пава̄дита̄, катан̃н̃ута̄, катаведита̄, ча̄гавантата̄, сӣлавантата̄, уджуката̄, аккодханата̄, хироттаппасампанната̄, уджудит̣т̣хита̄, махантата̄, пан̣д̣итата̄, аттха̄наттхакусалата̄ти евама̄дӣни пхала̄ни. еваметтха па̄н̣а̄типа̄та̄вераман̣иа̄дӣнампи сабха̄ва̄дито виниччхайо ведитаббо.

сӣлава̄ти йатха̄вуттапан̃часӣлавасена сӣлава̄. калйа̄н̣адхаммоти сундарадхаммо, саран̣агаманапаридӣпита̄йа дит̣т̣хисампаттийа̄ сампаннапан̃н̃оти аттхо. йо пана путто ма̄та̄питӯсу ассаддхесу дуссӣлесу ча сайампи та̄дисо, сопи аваджа̄тойева̄ти ведитаббо. ассаддхийа̄дайо хи идха аваджа̄табха̄васса лаккхан̣ам̣ вутта̄, те ча тасмим̣ сам̣виджджанти. ма̄та̄питаро пана упа̄да̄йа путтасса атиджа̄та̄дибха̄во вуччатӣти.

йо хоти кулагандханоти кулаччхедако кулавина̄сако. чхеданаттхо хи идха гандхасаддо, ‘‘уппалагандхапаччаттхика̄’’тиа̄дӣсу (па̄ра̄. 65) вийа. кечи пана ‘‘куладхам̣сано’’ти пат̣ханти, со еваттхо.

ете кхо путта̄ локасминти ете атиджа̄та̄дайо тайо путта̄ ева имасмим̣ сатталоке путта̄ на̄ма, на ито винимутта̄ аттхи. имесу пана йе бхаванти упа̄сака̄ йе саран̣агаманасампаттийа̄ упа̄сака̄ бхаванти каммассаката̄н̃а̄н̣ена каммасса ковида̄, те ча пан̣д̣ита̄ пан̃н̃аванто, пан̃часӣладасасӣлена сампанна̄ парипун̣н̣а̄. йа̄чака̄нам̣ вачанам̣ джа̄нанти, тесам̣ мукха̄ка̄радассаненева адхиппа̄йапӯран̣атоти вадан̃н̃ӯ, тесам̣ ва̄ ‘‘дехӣ’’ти вачанам̣ сутва̄ ‘‘име пуббе да̄нам̣ адатва̄ евам̣бхӯта̄, майа̄ пана евам̣ на бхавитабба’’нти тесам̣ паричча̄гена тадаттхам̣ джа̄нантӣти вадан̃н̃ӯ, пан̣д̣ита̄нам̣ ва̄ каммассаката̄дидӣпакам̣ вачанам̣ джа̄нантӣти вадан̃н̃ӯ. ‘‘падан̃н̃ӯ’’ти ча пат̣ханти, пада̄нийа̄ паричча̄гасӣла̄ти аттхо. тато ева вигатамаччхерамалатта̄ вӣтамаччхара̄. аббхагхана̄ти аббхасан̇кха̄та̄ гхана̄, гханамегхапат̣ала̄ ва̄ мутто чандовийа, упа̄сака̄дипариса̄су кхаттийа̄дипариса̄су ча вирочаре вирочанти, собхантӣти аттхо.

пан̃чамасуттаван̣н̣ана̄ нит̣т̣хита̄.

6. авут̣т̣хикасуттаван̣н̣ана̄

75. чхат̣т̣хе авут̣т̣хикасамоти авут̣т̣хикамегхасамо. екаччо хи мегхо сатапат̣аласахассапат̣ало хутва̄ ут̣т̣хахитва̄ тхананто гаджджанто виджджотанто екам̣ удакабиндумпи апа̄тетва̄ вигаччхати, татхӯпамо екаччо пуггалоти дассенто а̄ха ‘‘авут̣т̣хикасамо’’ти. падесавассӣти екадесавассимегхасамо. падесавассӣ вийа̄ти хи падесавассӣ. екаччо екасмим̣йева т̣ха̄не т̣хитесу мануссесу йатха̄ екачче тементи, екачче на тементи, евам̣ мандам̣ вассати, татхӯпамам̣ екаччам̣ пуггалам̣ дассети ‘‘падесавассӣ’’ти. саббаттха̄бхивассӣти саббасмим̣ патхавӣпаббатасамудда̄дике джагатиппадесе абхивассимегхасамо. екаччо хи сакалачаккава̄л̣агаббхам̣ паттхаритва̄ саббаттхакамева абхивассати, там̣ ча̄туддӣпикамаха̄мегхам̣ екаччасса пуггаласса упамам̣ катва̄ вуттам̣ ‘‘саббаттха̄бхивассӣ’’ти.

саббеса̄нанти саббесам̣, айамева ва̄ па̄т̣хо. на да̄та̄ хотӣти ада̄насӣло хоти, тхаддхамаччхарита̄йа на кассачи кин̃чи детӣти аттхо. ида̄ни да̄насса кхеттам̣ деййадхамман̃ча вибха̄гена дассетум̣ ‘‘саман̣абра̄хман̣а̄’’тиа̄дима̄ха. таттха самитапа̄пасаман̣а̄ чева паббаджджаматтасаман̣а̄ ча ба̄хитапа̄пабра̄хман̣а̄ чева джа̄тиматтабра̄хман̣а̄ ча идха ‘‘саман̣абра̄хман̣а̄’’ти адхиппета̄. капан̣а̄ на̄ма дуггата̄ далиддаманусса̄. аддхика̄ на̄ма патха̄вино париббайавихӣна̄. ваниббака̄ на̄ма йе ‘‘ит̣т̣хам̣ детха кантам̣ мана̄пам̣ ка̄лена анаваджджам̣ удаггачитта̄ пасанначитта̄, евам̣ дента̄ гаччхатха сугатим̣, гаччхатха брахмалока’’нтиа̄дина̄ найена да̄не нийоджента̄ да̄насса ван̣н̣ам̣ тхомента̄ вичаранти. йа̄чака̄ на̄ма йе кевалам̣ ‘‘мут̣т̣химаттам̣ детха, пасатаматтам̣ детха, сара̄ваматтам̣ детха̄’’ти аппакампи йа̄чама̄на̄ вичаранти. таттха саман̣абра̄хман̣аггахан̣ена гун̣акхеттам̣ упака̄рикхеттан̃ча дассети, капан̣а̄диггахан̣ена карун̣а̄кхеттам̣. аннанти йам̣кин̃чи кха̄данӣйам̣ бходжанӣйам̣. па̄нанти амбапа̄на̄дипа̄накам̣. ваттханти нива̄санапа̄рупана̄диаччха̄данам̣. йа̄нанти ратхавайха̄ди антамасо упа̄ханам̣ упа̄да̄йа гаманаса̄дханам̣. ма̄ла̄ти гантхита̄гантхитабхедам̣ саббам̣ пуппхам̣. гандханти йам̣кин̃чи гандхаджа̄там̣ писитам̣ аписитам̣ гандхӯпакаран̣ан̃ча. вилепананти чхавира̄гакаран̣ам̣. сеййа̄ти ман̃чапӣт̣ха̄ди чева па̄ва̄ракоджава̄ди ча сайитаббаваттху. сеййаггахан̣ена четтха а̄санампи гахитанти дат̣т̣хаббам̣. а̄васатханти ва̄та̄тапа̄дипариссайавиноданам̣ патиссайам̣. падӣпеййанти дӣпакапаллика̄дипадӣпӯпакаран̣ам̣.

евам̣ кхо, бхиккхавети виджджама̄непи деййадхамме пат̣игга̄хака̄нам̣ евам̣ да̄таббаваттхум̣ саббена саббам̣ аденто пуггало авассикамегхасадисо хоти. идам̣ вуттам̣ хоти – бхиккхаве, йатха̄ со мегхо сатапат̣аласахассапат̣ало хутва̄ ут̣т̣хахитва̄ на кин̃чи васси вигаччхати, евамева йо ул̣а̄рам̣ випулан̃ча бхогам̣ сам̣харитва̄ гехам̣ а̄васанто кассачи кат̣аччхуматтам̣ бхиккхам̣ ва̄ ул̣ун̇каматтам̣ йа̄гум̣ ва̄ адатва̄ вигаччхати, вивасо маччувасам̣ гаччхати, со авут̣т̣хикасамо на̄ма хотӣти. имина̄ найена сесесупи нигаманам̣ ведитаббам̣. имесу ча тӣсу пуггалесу пат̣хамо екам̣сенева гарахитаббо, дутийо пасам̣санӣйо, татийо, пасам̣санӣйатаро. пат̣хамо ва̄ екантенева саббанихӣно, дутийо маджджхимо, татийо уттамоти ведитаббо.

га̄тха̄су саман̣ети упайогавасена бахувачанам̣ татха̄ сесесупи. ладдха̄на̄ти лабхитва̄, саман̣е даккхин̣еййе пава̄ретва̄ пут̣т̣хо на сам̣вибхаджати. аннам̣ па̄нан̃ча бходжананти аннам̣ ва̄ па̄нам̣ ва̄ ан̃н̃ам̣ ва̄ бхун̃джитаббайуттакам̣ бходжанам̣, там̣ на сам̣вибхаджати. айан̃хеттха сан̇кхепаттхо – йо аттхикабха̄вена упагате сампат̣игга̄хаке лабхитва̄ анна̄дина̄ сам̣вибха̄гаматтампи на кароти, ким̣ со ан̃н̃ам̣ да̄нам̣ дассати, там̣ еварӯпам̣ тхаддхамаччхарийам̣ пуриса̄дхамам̣ нихӣнапуггалам̣ пан̣д̣ита̄ авут̣т̣хикасамоти а̄ху катхайантӣти.

екачча̄нам̣ на дада̄тӣти виджджама̄непи махати да̄таббадхамме екесам̣ сатта̄нам̣ тесу кодхавасена ва̄, деййадхамме лобхавасена ва̄ на дада̄ти. екачча̄нам̣ павеччхатӣти екесам̣йева пана дада̄ти. медха̄виноти пан̃н̃аванто пан̣д̣ита̄ джана̄.

субхиккхава̄чоти йо упагата̄нам̣ йа̄чака̄нам̣ ‘‘аннам̣ детха, па̄нам̣ детха̄’’тиа̄дина̄ там̣ там̣ да̄пети, со сулабхабхиккхата̄йа субхиккха̄ ва̄ча̄ етасса̄ти субхиккхава̄чо. ‘‘субхиккхавассӣ’’типи пат̣ханти. йатха̄ локо субхиккхо хоти, евам̣ саббаттха̄бхивасситамаха̄мегхо субхиккхавассӣ на̄ма хоти. евамайампи маха̄да̄нехи саббаттха̄бхивассӣ субхиккхавассӣти. а̄модама̄но пакиретӣти тут̣т̣хахат̣т̣хама̄насо сахаттхена да̄нам̣ денто пат̣игга̄хакакхетте деййадхаммам̣ пакиренто вийа хоти, ва̄ча̄йапи ‘‘детха детха̄’’ти бха̄сати.

ида̄ни нам̣ субхиккхавасситабха̄вам̣ дассетум̣ ‘‘йатха̄пи мегхо’’тиа̄ди вуттам̣. татра̄йам̣ сан̇кхепаттхо – йатха̄ маха̄мегхо пат̣хамам̣ манданиггхосена тханайитва̄ пуна сакаланадӣкандара̄ни еканинна̄дам̣ каронто гаджджайитва̄ павассати, саббаттхакамева ва̄рина̄ удакена тхалам̣ ниннан̃ча абхисанданто пӯрети екогхам̣ кароти, евамева идха имасмим̣ сатталоке екаччо ул̣а̄рапуггало саббасамата̄йа со маха̄мегхо вийа васситаббатта̄ та̄дисо йатха̄ дханам̣ ут̣т̣ха̄на̄дхигатам̣ аттано ут̣т̣ха̄навӣрийа̄бхиниббаттам̣ хоти, евам̣ аналасо хутва̄ тан̃ча дхаммена н̃а̄йена сам̣харитва̄ танниббаттена аннена па̄нена ан̃н̃ена ча деййадхаммена патте сампатте ваниббаке самма̄ саммадева десака̄ла̄нурӯпан̃чева иччха̄нурӯпан̃ча таппети сампава̄ретӣти.

чхат̣т̣хасуттаван̣н̣ана̄ нит̣т̣хита̄.

7. сукхапаттхана̄суттаван̣н̣ана̄

76. саттаме сукха̄нӣти сукханимитта̄ни. паттхайама̄ноти иччхама̄но а̄кан̇кхама̄но. сӣланти гахат̣т̣хасӣлам̣ паббаджитасӣлан̃ча. гахат̣т̣хо че гахат̣т̣хасӣлам̣, паббаджито че чатупа̄рисуддхисӣланти адхиппа̄йо. раккхеййа̄ти сама̄дийитва̄ авӣтиккаманто саммадева гопеййа. пасам̣са̄ ме а̄гаччхатӯти ‘‘мама калйа̄н̣о киттисаддо а̄гаччхатӯ’’ти иччханто пан̣д̣ито саппан̃н̃о сӣлам̣ раккхеййа. сӣлавато хи гахат̣т̣хасса та̄ва ‘‘асуко асукакуласса путто сӣлава̄ калйа̄н̣адхаммо саддхо пасанно да̄йако ка̄рако’’тиа̄дина̄ парисамаджджхе калйа̄н̣о киттисаддо аббхуггаччхати, паббаджитасса ‘‘асуко на̄ма бхиккху сӣлава̄ ваттасампанно сорато сукхасам̣ва̄со сага̄раво саппатиссо’’тиа̄дина̄…пе… аббхуггаччхатӣти. вуттан̃хетам̣ –

‘‘пуна чапарам̣, гахапатайо, сӣлавато сӣласампаннасса калйа̄н̣о киттисаддо аббхуггаччхатӣ’’ти (а. ни. 5.213; уда̄. 76; маха̄ва. 285).

татха̄ –

‘‘а̄кан̇кхеййа че, бхиккхаве, бхиккху – ‘сабрахмача̄рӣнам̣ пийо чассам̣ мана̄по, гару ча бха̄ванӣйо ча̄’ти, сӣлесвевасса парипӯрака̄рӣ’’тиа̄ди (ма. ни. 1.65).

бхога̄ ме уппаджджантӯти еттха гахат̣т̣хасса та̄ва сӣлавато калйа̄н̣адхаммасса йена йена сиппат̣т̣ха̄нена джӣвикам̣ каппети – йади касийа̄, йади ван̣иджджа̄йа, йади ра̄джапорисена, там̣ там̣ йатха̄ка̄лам̣ йатха̄видхин̃ча ативийа аппаматтабха̄вато атхасса ануппанна̄ чева бхога̄ уппаджджанти, уппанна̄ ча бхога̄ пха̄тим̣ гамиссанти. паббаджитасса пана сӣла̄ча̄расампаннасса аппама̄давиха̄рисса сато сӣласампаннасса сӣласампада̄йа аппиччхата̄дигун̣есу ча пасанна̄ манусса̄ ул̣а̄рул̣а̄ре паччайе абхихаранти, евамасса ануппанна̄ чева бхога̄ уппаджджанти, уппанна̄ ча тхира̄ хонти. татха̄ хи вуттам̣ –

‘‘пуна чапарам̣, гахапатайо, сӣлава̄ сӣласампанно аппама̄да̄дхикаран̣ам̣ махантам̣ бхогаккхандхам̣ адхигаччхатӣ’’ти (а. ни. 5.213; уда̄. 76; маха̄ва. 285).

татха̄ –

‘‘а̄кан̇кхеййа че, бхиккхаве, бхиккху – ‘ла̄бхӣ асса чӣварапин̣д̣апа̄тасена̄санагила̄напаччайабхесаджджапариккха̄ра̄на’нти, сӣлесвевасса парипӯрака̄рӣ’’ти (ма. ни. 1.65) ча –

сесам̣ вуттанайамева.

га̄тха̄су паттхайа̄ноти паттхайанто. тайо сукхети тӣн̣и сукха̄ни. виттала̄бханти дханала̄бхам̣, бхогуппаттинти аттхо. висесато четтха пасам̣са̄йа четасикасукхам̣, бхогехи ка̄йикасукхам̣, итарена упапаттисукхам̣; татха̄ пат̣хамена дит̣т̣хадхаммасукхам̣, татийена сампара̄йасукхам̣, дутийена убхайасукхам̣ гахитанти ведитаббам̣.

ида̄ни пасам̣са̄дика̄ран̣асса сӣласса вийа пасам̣са̄дӣнампи висесака̄ран̣ам̣ па̄памиттапариваджджанам̣ калйа̄н̣амиттасеванан̃ча а̄дӣнава̄нисам̣сехи саддхим̣ дассенто ‘‘акаронто’’тиа̄дима̄ха. таттха сан̇кийоти па̄пасмим̣ парисан̇китаббо ‘‘аддха̄ имина̄ па̄пам̣ катам̣ ва̄ кариссати ва̄, татха̄ хеса па̄папурисехи саддхим̣ сан̃чаратӣ’’ти. асса̄ти имасса па̄паджанасевино пуггаласса упари, асса ва̄ пуггаласса аван̣н̣о абхӯтопи па̄паджанасевита̄йа рухати вирӯл̣хим̣ вепуллам̣ а̄паджджати паттхарати. асса̄ти ва̄ бхумматтхе са̄мивачанам̣, тасмим̣ пуггалети аттхо. са ве та̄дисако хотӣти йо йа̄дисам̣ па̄памиттам̣ ва̄ калйа̄н̣амиттам̣ ва̄ бхаджати упасевати ча, со пуггало бхӯмибха̄гавасена удакам̣ вийа та̄дисова хоти, па̄падхаммо калйа̄н̣адхаммо ва̄ хоти. касма̄? сахава̄со хи та̄дисо; йасма̄ сахава̄со сам̣сагго упара̄го вийа пхаликаман̣ӣсу пурисаупаниссайабхӯтам̣ пуггала̄ка̄рам̣ га̄ха̄пети, тасма̄ па̄папуггалена саха ва̄со на ка̄табботи адхиппа̄йо.

севама̄но севама̄нанти парам̣ пакатисуддхам̣ пуггалам̣ ка̄лена ка̄лам̣ атта̄нам̣ севама̄нам̣ севама̄но бхаджама̄но па̄папуггало, тена ва̄ севийама̄но. сампхут̣т̣хо сампхусанти тена пакатисуддхена пуггалена сахава̄сена сам̣саггена сампхут̣т̣хо па̄папуггало сайампи, татха̄ там̣ пхусанто. саро диддхо кала̄пам̣ ва̄ти йатха̄ на̄ма саро висена диддхо литто саракала̄пагато сарасамӯхасан̇кха̄там̣ саракала̄пам̣ аттана̄ пхут̣т̣хам̣ алиттампи упалимпати, евам̣ па̄пена упалепабхайа̄ дхӣроти дхитисампаннатта̄ дхӣро пан̣д̣итапурисо па̄пасаха̄йо на бхавеййа.

пӯтимаччхам̣ кусаггена̄ти йатха̄ куччхитабха̄вена пӯтибхӯтам̣ маччхам̣ кусатин̣аггена йо пурисо упанайхати пут̣абандхавасена бандхати, тасса те куса̄ апӯтика̄пи пӯтимаччхасамбандхена пӯти дуггандхамева ва̄йанти. евам̣ ба̄лӯпасевана̄ти евам̣сампада̄ ба̄ладжанӯпасевана̄ дат̣т̣хабба̄. евам̣ дхӣрӯпасевана̄ти йатха̄ асурабхинопи патта̄ тагарасамбандхена сурабхим̣ ва̄йанти, евам̣ пан̣д̣итӯпасевана̄ пакатийа̄ асӣлавато сӣласама̄да̄на̄дивасена сӣлагандхава̄йанасса ка̄ран̣ам̣ хоти.

тасма̄ти йасма̄ акалйа̄н̣амиттасевана̄йа калйа̄н̣амиттасевана̄йа ча айам̣ едисо а̄дӣнаво а̄нисам̣со ча, тасма̄ паттапут̣ассева пала̄сапут̣асса вийа дуггандхасугандхаваттхусам̣саггена аса̄дхуса̄дхуджанасанниссайена ча. н̃атва̄ сампа̄каматтаноти аттано дуккхудрайам̣ сукхудрайан̃ча пхаланиппхаттим̣ н̃атва̄ джа̄нитва̄ асанте па̄памитте на упасевеййа, санте упасанте вантадосе пасаттхе ва̄ пан̣д̣ите севеййа. татха̄ хи асанто нирайам̣ ненти, санто па̄пенти суггатинти. ити бхагава̄ пат̣хамага̄тха̄йа йатха̄вутта̄ни тӣн̣и сукханимитта̄ни дассетва̄ тато пара̄хи пан̃чахи га̄тха̄хи пат̣ипаккхапариваджджанена саддхим̣ пасам̣са̄сукхасса а̄гаманам̣ дассетва̄ оса̄нага̄тха̄йа тин̣н̣ампи сукха̄нам̣ а̄гаманака̄ран̣ена саддхим̣ оса̄насукхам̣ дассети.

саттамасуттаван̣н̣ана̄ нит̣т̣хита̄.

8. бхидурасуттаван̣н̣ана̄

77. ат̣т̣хаме бхидура̄йанти бхидуро айам̣. ка̄йоти рӯпака̄йо. со хи ан̇гапаччан̇га̄нам̣ кеса̄дӣнан̃ча самӯхат̣т̣хена, евам̣ куччхита̄нам̣ джегуччха̄нам̣ а̄йо уппаттидесотипи ка̄йо. татра̄йам̣ вачанаттхо – а̄йанти еттха̄ти а̄йо. ке а̄йанти? куччхита̄ кеса̄дайо. ити куччхита̄нам̣ а̄йотипи ка̄йо. аттхато пана чатусантативасена паваттама̄на̄нам̣ бхӯтупа̄да̄йадхамма̄нам̣ пун̃джо. идам̣ вуттам̣ хоти – бхиккхаве, айам̣ чатумаха̄бхӯтамайо рӯпака̄йо бхидуро бхеданасӣло бхеданасабха̄во кхан̣е кхан̣е виддхам̣санасабха̄воти. ‘‘бхиндара̄йа’’нтипи па̄т̣хо, со еваттхо. вин̃н̃а̄н̣анти тебхӯмакам̣ кусала̄дичиттам̣. вачанаттхо пана – там̣ там̣ а̄рамман̣ам̣ виджа̄на̄тӣти вин̃н̃а̄н̣ам̣. йан̃хи сан̃джа̄нанападжа̄нанавидхурам̣ а̄рамман̣авиджа̄нанам̣ упаладдхи, там̣ вин̃н̃а̄н̣ам̣. вира̄гадхамманти вираджджанадхаммам̣, палуджджанасабха̄ванти аттхо. саббе упадхӣти кхандхӯпадхи, килесӯпадхи, абхисан̇кха̄рӯпадхи, пан̃чака̄магун̣ӯпадхӣти ете ‘‘упадхӣйати еттха дуккха’’нти упадхисан̃н̃ита̄ саббепи упа̄да̄наккхандхакилеса̄бхисан̇кха̄рапан̃чака̄магун̣адхамма̄ хутва̄ абха̄ват̣т̣хена аничча̄, удайаббайаппат̣ипӣл̣анат̣т̣хена дуккха̄, джара̄йа маран̣ена ча̄ти двидха̄ випарин̣а̄метаббасабха̄вата̄йа пакативиджаханат̣т̣хена випарин̣а̄мадхамма̄. еваметтха аниччадассанасукхата̄йа рӯпадхамме вин̃н̃а̄н̣ан̃ча висум̣ гахетва̄ пуна упадхивибха̄гена саббепи тебхӯмакадхамме екаджджхам̣ гахетва̄ аниччадуккха̄нупассана̄мукхена татха̄буджджханака̄нам̣ пуггала̄нам̣ аджджха̄сайена саммасанача̄ро.катхито. ка̄ман̃четтха лаккхан̣адвайамева па̄л̣ийам̣ а̄гатам̣, ‘‘йам̣ дуккхам̣, таданатта̄’’ти (сам̣. ни. 3.15) пана вачанато дуккхалаккхан̣енева анатталаккхан̣ампи дасситамева̄ти ведитаббам̣.

га̄тха̄йам̣ упадхӣсу бхайам̣ дисва̄ти упадхӣсу бхайатупат̣т̣ха̄нан̃а̄н̣авасена бхайам̣ дисва̄, тесам̣ бха̄йитаббатам̣ пасситва̄. имина̄ балававипассанам̣ дассети. бхайатупат̣т̣ха̄нан̃а̄н̣амева хи вибхаджитва̄ висесавасена а̄дӣнава̄нупассана̄ ниббида̄нупассана̄ти ча вуччати. джа̄тимаран̣амаччага̄ти евам̣ саммасанто випассана̄н̃а̄н̣ам̣ маггена гхат̣етва̄ маггапарампара̄йа арахаттам̣ патто джа̄тимаран̣ам̣ атӣто на̄ма хоти. катхам̣? сампатва̄ парамам̣ сантинти парамам̣ уттамам̣ ануттарам̣ сантим̣ саббасан̇кха̄рӯпасамам̣ нибба̄нам̣ адхигантва̄. евам̣бхӯто ча ка̄лам̣ кан̇кхати бха̄витаттоти чатуннам̣ арийамагга̄нам̣ васена бха̄вана̄бхисамайаниппхаттийа̄ бха̄витака̄йасӣлачиттапан̃н̃атта̄ бха̄витатто маран̣ам̣ джӣвитан̃ча анабхинанданто кевалам̣ аттано кхандхапаринибба̄нака̄лам̣ кан̇кхати удиккхати, на тасса каттхачи паттхана̄ хотӣти. тена̄ха –

‘‘на̄бхинанда̄ми маран̣ам̣, на̄бхинанда̄ми джӣвитам̣;

ка̄лан̃ча пат̣икан̇кха̄ми, ниббисам̣ бхатако йатха̄’’ти. (тхерага̄. 606);

ат̣т̣хамасуттаван̣н̣ана̄ нит̣т̣хита̄.

9. дха̄тусосам̣санданасуттаван̣н̣ана̄

78. наваме дха̄тусоти дха̄туто. дха̄тӯти ча аджджха̄сайадха̄ту аджджха̄сайасабха̄во адхиппето, йо адхимуттӣтипи вуччати. сам̣сандантӣти та̄йа дха̄тусабха̄гата̄йа йатха̄дха̄ту йатха̄аджджха̄сайам̣ аллӣйанти екато хонти. саментӣти та̄йа ева сама̄наджджха̄сайата̄йа екачитта̄ хутва̄ сама̄гаччханти ан̃н̃аман̃н̃ам̣ бхаджанти упасан̇каманти, аттано ручибха̄вакхантидит̣т̣хийо ва̄ таттха таттха саме каронта̄ паваттанти. хӣна̄дхимуттика̄ти хӣне ка̄магун̣а̄дике адхимутти етесанти хӣна̄дхимуттика̄, хӣнаджджха̄сайа̄. калйа̄н̣а̄дхимуттика̄ти калйа̄н̣е неккхамма̄дике адхимутти етесанти калйа̄н̣а̄дхимуттика̄, пан̣ӣтаджджха̄сайа̄. саче хи а̄чарийупаджджха̄йа̄ на сӣлаванто, антева̄сикасаддхивиха̄рика̄ ча сӣлаванто, те а̄чарийупаджджха̄йепи на упасан̇каманти, аттано садисе са̄руппабхиккхӯйева упасан̇каманти. саче пана а̄чарийупаджджха̄йа̄ сӣлаванто, итаре на сӣлаванто, тепи на а̄чарийупаджджха̄йе упасан̇каманти, аттано садисе хӣна̄дхимуттикейева упасан̇каманти. евам̣ упасан̇каманам̣ пана на кевалам̣ етарахи ева, атха кхо атӣта̄на̄гатепӣти дассенто ‘‘атӣтампи, бхиккхаве’’тиа̄дима̄ха. сан̇кхепато сам̣килесадхаммесу абхинивит̣т̣ха̄ хӣна̄дхимуттика̄, вода̄надхаммесу абхинивит̣т̣ха̄ калйа̄н̣а̄дхимуттика̄.

идам̣ пана дуссӣла̄нам̣ дуссӣласеванамева, сӣлаванта̄нам̣ сӣлавантасеванамева, дуппан̃н̃а̄нам̣ дуппан̃н̃асеванамева, пан̃н̃аванта̄нам̣ пан̃н̃авантасеванамева ко нийа̄метӣти? аджджха̄сайадха̄ту нийа̄мети. самбахула̄ кира бхиккхӯ екасмим̣ га̄ме бхиккха̄ча̄рам̣ чаранти. те манусса̄ бахум̣ бхаттам̣ а̄харитва̄ патта̄ни пӯретва̄ ‘‘йатха̄сабха̄гам̣ парибхун̃джатха̄’’ти ватва̄ уййоджесум̣. бхиккхӯ а̄хам̣су ‘‘а̄вусо, манусса̄ дха̄тусам̣йуттакамме пайоджентӣ’’ти. евам̣ аджджха̄сайадха̄ту нийа̄метӣти. дха̄тусам̣йуттена айаматтхо дӣпетаббо – гиджджхакӯт̣апаббатасмин̃хи гила̄насеййа̄йа нипанно бхагава̄ а̄раккхаттха̄йа парива̄ретва̄ васантесу са̄рипуттамоггалла̄на̄дӣсу екамекам̣ аттано париса̄йа саддхим̣ чан̇камантам̣ олокетва̄ бхиккхӯ а̄мантеси ‘‘пассатха но тумхе, бхиккхаве, са̄рипуттам̣ самбахулехи бхиккхӯхи саддхим̣ чан̇камантанти. евам̣, бханте. саббе кхо ете, бхиккхаве, бхиккхӯ маха̄пан̃н̃а̄’’ти (сам̣. ни. 2.99) саббам̣ виттха̄ретаббам̣.

га̄тха̄су сам̣сагга̄ти сам̣килесато сахава̄са̄дивасена сама̄йогато, атха ва̄ дассанасам̣сагго, саванасам̣сагго, самулла̄пасам̣сагго, самбхогасам̣сагго, ка̄йасам̣сагготи евам̣ пан̃чавидхе сам̣сагге йато куточи сам̣саггато. ванатхо джа̄тоти килесо уппанно маггена асамӯхато. асам̣саггена чхиджджатӣти сам̣саггапат̣иккхепена ка̄йавивека̄дина̄ пуббабха̄ге чхиджджитва̄ пуна аччанта̄сам̣саггена самуччхедавивекена чхиджджати пахӣйати. етта̄вата̄ сан̇кхепато хӣна̄дхимуттийа̄ самудайо аттхан̇гамо ча дассито хоти.

йасма̄ пана те сам̣сагга̄ те ча килеса̄ косаджджавасена уппаджджанти чева вад̣д̣ханти ча, на вӣрийа̄рамбхавасена, тасма̄ хӣна̄дхимуттике кусӣтапуггале ваджджетва̄ калйа̄н̣а̄дхимуттике а̄раддхавӣрийе севантена асам̣саггена сам̣саггаджо ванатхо чхиндитабботи йатха̄вуттаматтхам̣ виттха̄рато дассенто кусӣтасевана̄йа та̄ва а̄дӣнавам̣ пака̄сетум̣ ‘‘париттам̣ да̄ру’’нтиа̄дима̄ха.

таттха париттам̣ да̄рунти кхуддакам̣ кат̣т̣хамайам̣ куллам̣. йатха̄ сӣде махан̣н̣авети йатха̄ кхуддакам̣ куллам̣ а̄рухитва̄ маха̄самуддам̣ таритука̄мо тӣрам̣ аппатва̄ самуддамаджджхейева сӣдеййа, патитва̄ маччхакаччхапабхаккхо бхавеййа. евам̣ кусӣтам̣ а̄гамма, са̄дхуджӣвӣпи сӣдатӣти евамева кусӣтам̣ вӣрийа̄рамбхарахитам̣ килесавасикам̣ пуггалам̣ нисса̄йа тена катасам̣сагго са̄дхуджӣвӣпи парисуддха̄джӣво парисуддхасӣлопи сама̄но хӣнасам̣саггато уппаннехи ка̄мавитакка̄дӣхи кхаджджама̄но па̄рам̣ гантум̣ асаматтхо сам̣са̄ран̣н̣авейева сӣдати. тасма̄ти йасма̄ евам̣ анаттха̄вахо кусӣтасам̣сагго, тасма̄ там̣ а̄гамма а̄ласийа̄нуйогена куччхитам̣ сӣдатӣти кусӣтам̣. тато ева хӣнавӣрийам̣ ниббӣрийам̣ акалйа̄н̣амиттам̣ париваджджеййа. екантенева пана ка̄йавивека̄дӣнан̃чева тадан̇гавивека̄дӣнан̃ча васена павивиттехи, тато ева килесехи а̄ракатта̄ арийехи парисуддхехи нибба̄нам̣ пат̣ипеситаттабха̄вато пахитаттехи а̄рамман̣алаккхан̣ӯпаниджджха̄на̄нам̣ васена джха̄йанато джха̄йӣхи саббака̄лам̣ паггахитавӣрийата̄йа а̄раддхавӣрийехи пан̣д̣итехи саппан̃н̃ехийева саха а̄васеййа сам̣васеййа̄ти.

навамасуттаван̣н̣ана̄ нит̣т̣хита̄.

10. париха̄насуттаван̣н̣ана̄

79. дасаме париха̄на̄йа сам̣ваттантӣти авуддхийа̄ бхаванти, магга̄дхигамасса парипантха̄йа хонти. адхигатасса пана маггасса париха̄ни на̄ма наттхи. ‘‘тайо дхамма̄’’ти дхамма̄дхит̣т̣ха̄навасена уддит̣т̣хадхамме пуггала̄дхит̣т̣ха̄на̄йа десана̄йа вибхаджанто ‘‘идха, бхиккхаве, секхо бхиккхӯ’’тиа̄дима̄ха.

таттха каммам̣ а̄рамитаббато а̄ра̄мо етасса̄ти камма̄ра̄мо. камме ратоти каммарато. камма̄ра̄матам̣ камма̄бхиратим̣ ануйутто пайуттоти камма̄ра̄матамануйутто. таттха каммам̣ на̄ма итикаттаббам̣ каммам̣, сеййатхидам̣ – чӣваравича̄ран̣ам̣, чӣваракаран̣ам̣, упаттхамбханам̣, паттаттхавикам̣, ам̣сабандханам̣, ка̄йабандханам̣, дхамакаран̣ам̣, а̄дха̄ракам̣, па̄дакатхаликам̣, саммаджджанӣти евама̄дӣнам̣ упакаран̣а̄нам̣ каран̣ам̣, йан̃ча виха̄ре кхан̣д̣апхулла̄дипат̣исан̇кхаран̣ам̣. екаччо хи ета̄ни каронто сакаладивасам̣ ета̄нева кароти. там̣ сандха̄йетам̣ вуттам̣. йо пана етесам̣ каран̣авела̄йамева ета̄ни кароти, уддесавела̄йам̣ уддесам̣ ган̣ха̄ти, саджджха̄йавела̄йам̣ саджджха̄йати, четийан̇ган̣аватта̄дикаран̣авела̄йам̣ четийан̇ган̣аватта̄дӣни кароти, манасика̄равела̄йам̣ манасика̄рам̣ кароти саббаттхакакаммат̣т̣ха̄не ва̄ па̄риха̄рийакаммат̣т̣ха̄не ва̄, на со камма̄ра̄мо на̄ма. тасса там̣ –

‘‘йа̄ни кхо пана та̄ни сабрахмача̄рӣнам̣ учча̄вача̄ни ким̣каран̣ӣйа̄ни, таттха даккхо хоти аналасо, татрупа̄йа̄йа вӣмам̣са̄йа саманна̄гато, алам̣ ка̄тум̣ алам̣ сам̣видха̄ту’’нти (дӣ. ни. 3.345; а. ни. 10.18) –

а̄дина̄ саттха̄ра̄ анун̃н̃а̄такаран̣амева хоти.

бхасса̄ра̄моти йо бхагавата̄ пат̣иккхиттара̄джакатха̄дивасена раттиндивам̣ вӣтина̄мети, айам̣ бхассе парийантака̄рӣ на хотӣти бхасса̄ра̄мо на̄ма. йо пана раттимпи дива̄пи дхаммам̣ катхети, пан̃хам̣ виссаджджети, айам̣ аппабхассо бхассе парийантака̄рӣйева. касма̄? ‘‘саннипатита̄нам̣ во, бхиккхаве, двайам̣ каран̣ӣйам̣ – дхаммӣ ва̄ катха̄, арийо ва̄ тун̣хӣбха̄во’’ти (ма. ни. 1.273) вуттавидхим̣йева пат̣ипанноти.

нидда̄ра̄моти йо йа̄вадаттхам̣ удара̄вадехакам̣ бхун̃джитва̄ сеййасукхам̣, пассасукхам̣, миддхасукхам̣ ануйун̃джати, йо ча гаччхантопи нисиннопи т̣хитопи тхинамиддха̄бхибхӯто нидда̄йати, айам̣ нидда̄ра̄мо на̄ма. йасса пана караджака̄йагелан̃н̃ена читтам̣ бхаван̇гам̣ отарати, на̄йам̣ нидда̄ра̄мо, тенева̄ха –

‘‘абхиджа̄на̄ми кхо пана̄хам̣, аггивессана, гимха̄нам̣ паччхиме ма̄се паччха̄бхаттам̣ пин̣д̣апа̄таппат̣икканто чатуггун̣ам̣ сан̇гха̄т̣им̣ пан̃н̃а̄петва̄ даккхин̣ена пассена сато сампаджа̄но ниддам̣ оккамита̄’’ти (ма. ни. 1.387).

еттха ча путхуджджанакалйа̄н̣акопи секхотвева ведитаббо. тасма̄ тасса саббассапи висеса̄дхигамасса итаресам̣ упари висеса̄дхигамасса ча париха̄на̄йа ваттантӣти ведитаббам̣. суккапаккхасса вуттавипарийа̄йена аттхавибха̄вана̄ ведитабба̄.

га̄тха̄су уддхатоти читтавиккхепакарена уддхаччена уддхато авӯпасанто. аппакиччасса̄ти анун̃н̃а̄тассапи вуттаппака̄расса киччасса йуттаппайуттака̄лейева каран̣ато аппакиччо асса бхавеййа. аппамиддхоти ‘‘дивасам̣ чан̇камена нисаджджа̄йа̄’’тиа̄дина̄ вуттаджа̄гарийа̄нуйогена нидда̄рахито асса. ануддхатоти бхасса̄ра̄мата̄йа уппаджджанакачиттавиккхепасса абхасса̄ра̄мо хутва̄ париваджджанена на уддхато вӯпасантачитто, сама̄хитоти аттхо. сесам̣ пуббе вуттанайатта̄ сувин̃н̃еййамева. ити имасмим̣ вагге пат̣хамадутийапан̃чамачхат̣т̣хасаттамаат̣т̣хаманавамесу суттесу ват̣т̣ам̣ катхитам̣, итаресу ват̣т̣авиват̣т̣ам̣.