2. дутийавагго
1. пун̃н̃акирийаваттхусуттаван̣н̣ана̄
60. дутийаваггасса пат̣хаме пун̃н̃акирийаваттхӯнӣти пуджджабхавапхалам̣ ниббаттенти, аттано санта̄нам̣ пунантӣти ва̄ пун̃н̃а̄ни, пун̃н̃а̄ни ча та̄ни хетупаччайехи каттаббато кирийа̄ ча̄ти пун̃н̃акирийа̄. та̄ ева ча тесам̣ тесам̣ а̄нисам̣са̄нам̣ ваттхубха̄вато пун̃н̃акирийаваттхӯни. да̄намайанти анупаччхиннабхавамӯласса ануггахавасена пӯджа̄васена ва̄ аттано деййадхаммасса паресам̣ паричча̄гачетана̄ дӣйати ета̄йа̄ти да̄нам̣, да̄намева да̄намайам̣. чӣвара̄дӣсу хи чатӯсу паччайесу анна̄дӣсу ва̄ дасасу да̄наваттхӯсу рӯпа̄дӣсу ва̄ чхасу а̄рамман̣есу там̣ там̣ дентасса тесам̣ уппа̄данато пат̣т̣ха̄йа пуббабха̄ге паричча̄гака̄ле паччха̄ соманассачиттена ануссаран̣е ча̄ти тӣсу ка̄лесу вуттанайена паваттачетана̄ да̄намайам̣ пун̃н̃акирийаваттху на̄ма.
сӣламайанти ниччасӣлаупосатханийама̄дивасена пан̃ча, ат̣т̣ха, даса ва̄ сӣла̄ни сама̄дийантасса сӣлапӯран̣аттхам̣ паббаджисса̄мӣти виха̄рам̣ гаччхантасса паббаджантасса маноратхам̣ маттхакам̣ па̄петва̄ ‘‘паббаджито ватамхи са̄дху сут̣т̣хӯ’’ти а̄ваджджентасса саддха̄йа па̄тимоккхам̣ парипӯрентасса пан̃н̃а̄йа чӣвара̄дике паччавеккхантасса сатийа̄ а̄па̄тхагатесу рӯпа̄дӣсу чаккхудва̄ра̄дӣни сам̣варантасса вӣрийена а̄джӣвам̣ содхентасса ча паватта̄ четана̄ сӣлатӣти сӣламайам̣ пун̃н̃акирийаваттху на̄ма.
татха̄ пат̣исамбхида̄йам̣ (пат̣и. ма. 1.48) вуттена випассана̄маггена чаккхум̣ аниччато дуккхато анаттато випассантасса сотам̣, гха̄нам̣, дживхам̣, ка̄йам̣, манам̣. рӯпе…пе… дхамме, чаккхувин̃н̃а̄н̣ам̣…пе… мановин̃н̃а̄н̣ам̣. чаккхусампхассам̣…пе… маносампхассам̣, чаккхусампхассаджам̣ веданам̣…пе… маносампхассаджам̣ веданам̣. рӯпасан̃н̃ам̣…пе… дхаммасан̃н̃ам̣. джара̄маран̣ам̣ аниччато дуккхато анаттато випассантасса йа̄ четана̄, йа̄ ча патхавӣкасин̣а̄дӣсу ат̣т̣хатим̣са̄йа а̄рамман̣есу паватта̄ джха̄начетана̄, йа̄ ча анаваджджесу камма̄йатанасиппа̄йатанавиджджа̄т̣т̣ха̄несу паричайаманасика̄ра̄дивасена паватта̄ четана̄, сабба̄ бха̄вети ета̄йа̄ти бха̄вана̄майам̣ вуттанайена пун̃н̃акирийаваттху ча̄ти.
екамекан̃четтха йатха̄рахам̣ пуббабха̄гато пат̣т̣ха̄йа ка̄йена каронтасса ка̄йакаммам̣ хоти, тадаттхам̣ ва̄чам̣ ниччха̄рентасса вачӣкаммам̣, ка̄йан̇гам̣ ва̄чан̇ган̃ча ачопетва̄ манаса̄ чинтентасса манокаммам̣. анна̄дӣни дентасса ча̄пи ‘‘аннада̄на̄дӣни демӣ’’ти ва̄ да̄напа̄рамим̣ а̄ваджджетва̄ ва̄ да̄нака̄ле да̄намайам̣ пун̃н̃акирийаваттху хоти. ваттасӣсе т̣хатва̄ дадато сӣламайам̣, кхайато вайато каммато саммасанам̣ пат̣т̣хапетва̄ дадато бха̄вана̄майам̣ пун̃н̃акирийаваттху хоти.
апара̄нипи сатта пун̃н̃акирийаваттхӯни – апачитисахагатам̣ пун̃н̃акирийаваттху веййа̄ваччасахагатам̣ паттиануппада̄нам̣ аббханумоданам̣ десана̄майам̣ саванамайам̣ дит̣т̣хиджугатам̣ пун̃н̃акирийаваттхӯти. саран̣агаманампи хи дит̣т̣хиджугатенева сан̇гайхати. йам̣ панеттха ваттаббам̣, там̣ парато а̄ви бхависсати.
таттха вуд̣д̣хатарам̣ дисва̄ паччуггаманапаттачӣварапат̣иггахан̣а̄бхива̄данамаггасампада̄на̄дивасена апача̄йанасахагатам̣ ведитаббам̣. вуд̣д̣хатара̄нам̣ ваттапат̣ипаттикаран̣авасена, га̄мам̣ пин̣д̣а̄йа павит̣т̣хам̣ бхиккхум̣ дисва̄ паттам̣ гахетва̄ га̄ме бхиккхам̣ сампа̄детва̄ упасам̣харан̣авасена ‘‘гаччха бхиккхӯнам̣ паттам̣ а̄хара̄’’ти сутва̄ вегена гантва̄ патта̄харан̣а̄дивасена ча веййа̄ваччасахагатам̣ ведитаббам̣. чатта̄ро паччайе датва̄ пуппхагандха̄дӣхи ратанаттайасса пӯджам̣ катва̄ ан̃н̃ам̣ ва̄ та̄дисам̣ пун̃н̃ам̣ катва̄ ‘‘саббасатта̄нам̣ патти хотӯ’’ти парин̣а̄мавасена паттиануппада̄нам̣ ведитаббам̣. татха̄ парехи динна̄йа паттийа̄ кевалам̣ ва̄ парехи катам̣ пун̃н̃ам̣ ‘‘са̄дху, сут̣т̣хӯ’’ти анумоданавасена аббханумоданам̣ ведитаббам̣. аттано пагун̣адхаммам̣ апачча̄сӣсанто хитаджджха̄сайена паресам̣ десети – идам̣ десана̄майам̣ пун̃н̃акирийаваттху на̄ма. йам̣ пана еко ‘‘евам̣ мам̣ дхаммакатхикоти джа̄ниссантӣ’’ти иччха̄йа т̣хатва̄ ла̄бхасакка̄расилокасанниссито дхаммам̣ десети, там̣ на махаппхалам̣ хоти. ‘‘аддха̄ айам̣ аттахитапарахита̄нам̣ пат̣ипаджджанӯпа̄йо’’ти йонисоманасика̄рапуреча̄рикахитапхаран̣ена мудучиттена дхаммам̣ сун̣а̄ти, идам̣ саванамайам̣ пун̃н̃акирийаваттху хоти. йам̣ панеко ‘‘ити мам̣ саддхоти джа̄ниссантӣ’’ти сун̣а̄ти, там̣ на махаппхалам̣ хоти. дит̣т̣хийа̄ уджугаманам̣ дит̣т̣хиджугатам̣, ‘‘аттхи динна’’нтиа̄динайаппаваттасса самма̄дассанасса етам̣ адхивачанам̣. идан̃хи пуббабха̄ге ва̄ паччха̄бха̄ге ва̄ н̃а̄н̣авиппайуттампи уджукаран̣ака̄ле н̃а̄н̣асампайуттамева хоти. апаре пана̄ху ‘‘виджа̄нанападжа̄нанавасена дассанам̣ дит̣т̣хи кусалан̃ча вин̃н̃а̄н̣ам̣ каммассаката̄н̃а̄н̣а̄ди ча самма̄дассана’’нти. таттха кусалена вин̃н̃а̄н̣ена н̃а̄н̣асса ануппа̄депи аттана̄ катапун̃н̃а̄нуссаран̣аван̣н̣а̄рахаван̣н̣ана̄дӣнам̣ сан̇гахо, каммассаката̄н̃а̄н̣ена каммапатхасамма̄дит̣т̣хийа̄. итарам̣ пана дит̣т̣хиджугатам̣ саббесам̣ нийамалаккхан̣ам̣. йан̃хи кин̃чи пун̃н̃ам̣ каронтасса дит̣т̣хийа̄ уджубха̄венева там̣ махаппхалам̣ хоти.
имесам̣ пана саттаннам̣ пун̃н̃акирийаваттхӯнам̣ пуримехи тӣхи да̄намайа̄дӣхи пун̃н̃акирийаваттхӯхи сан̇гахо. таттха хи апача̄йанавеййа̄вачча̄ни сӣламайе, паттиануппада̄нааббханумодана̄ни да̄намайе, дхаммадесана̄савана̄ни бха̄вана̄майе, дит̣т̣хиджугатам̣ тӣсупи. тена̄ха бхагава̄ –
‘‘тӣн̣има̄ни, бхиккхаве, пун̃н̃акирийаваттхӯни. катама̄ни тӣн̣и? да̄намайам̣…пе… бха̄вана̄майам̣ пун̃н̃акирийаваттхӯ’’ти (а. ни. 8.36).
еттха ча ат̣т̣ханнам̣ ка̄ма̄вачаракусалачетана̄нам̣ васена тин̣н̣ампи пун̃н̃акирийаваттхӯнам̣ паватти хоти. йатха̄ хи пагун̣ам̣ дхаммам̣ париваттентасса екачче анусандхим̣ асаллаккхентассева гаччханти, евам̣ пагун̣ам̣ саматхавипассана̄бха̄ванам̣ ануйун̃джантасса антарантара̄ н̃а̄н̣авиппайуттачиттена̄пи манасика̄ро паваттати. саббам̣ там̣ пана махаггатакусалачетана̄нам̣ васена бха̄вана̄майамева пун̃н̃акирийаваттху хоти, на итара̄ни. га̄тха̄йа аттхо хет̣т̣ха̄ вуттойева.
пат̣хамасуттаван̣н̣ана̄ нит̣т̣хита̄.
2. чаккхусуттаван̣н̣ана̄
61. дутийе чаккхӯнӣти чаккхантӣти чаккхӯни, самависамам̣ а̄чиккханта̄ни вийа паваттантӣти аттхо. атха ва̄ чаккханат̣т̣хена чаккхӯни. кимидам̣ чаккханам̣ на̄ма? асса̄данам̣, татха̄ хи ваданти ‘‘мадхум̣ чаккхати бйан̃джанам̣ чаккхатӣ’’ти има̄ни ча а̄рамман̣арасам̣ анубхаванта̄ни асса̄дента̄ни вийа хонтӣти чаккханат̣т̣хена чаккхӯни. та̄ни пана сан̇кхепато две чаккхӯни – н̃а̄н̣ачаккху, мам̣сачаккху ча̄ти. тесу мам̣сачаккху хет̣т̣ха̄ вуттамева. н̃а̄н̣ачаккху диббачаккху, пан̃н̃а̄чаккхӯти идха двидха̄ катва̄ вуттам̣.
таттха диббачаккхӯти диббасадисатта̄ диббам̣. девата̄нан̃хи сучаритакамманиббаттам̣ питтасемхарухира̄дӣхи апалибуддхам̣ упаккилесавимуттата̄йа дӯрепи а̄рамман̣аггахан̣асаматтхам̣ диббам̣ паса̄дачаккху хоти. идан̃ча̄пи вӣрийабха̄вана̄баланиббаттам̣ н̃а̄н̣ачаккху та̄дисамева̄ти диббасадисатта̄ диббам̣, диббавиха̄равасена пат̣иладдхатта̄ аттано ча диббавиха̄расаннисситатта̄ а̄локапариггахена маха̄джутикатта̄. тирокут̣т̣а̄дигатарӯпадассанена маха̄гатикатта̄пи диббам̣. там̣ саббам̣ саддасаттха̄нуса̄рена ведитаббам̣. дассанат̣т̣хена чаккхукиччакаран̣ена чаккхумива̄типи чаккху, диббан̃ча там̣ чаккху ча̄ти диббачаккху.
паджа̄на̄тӣти пан̃н̃а̄. ким̣ паджа̄на̄ти? чатта̄ри арийасачча̄ни ‘‘идам̣ дуккха’’нтиа̄дина̄. вуттан̃хетам̣ –
‘‘паджа̄на̄тӣти кхо, а̄вусо, тасма̄ пан̃н̃а̄ти вуччати. кин̃ча паджа̄на̄ти? идам̣ дуккха’’нтиа̄ди (ма. ни. 1.449).
ат̣т̣хакатха̄йам̣ пана ‘‘пан̃н̃а̄панавасена пан̃н̃а̄. кинти пан̃н̃а̄пети? аниччанти пан̃н̃а̄пети, дуккханти пан̃н̃а̄пети, анатта̄ти пан̃н̃а̄петӣ’’ти вуттам̣. са̄ пана̄йам̣ лаккхан̣а̄дито йатха̄сабха̄вапат̣иведхалаккхан̣а̄, аккхалитапат̣иведхалаккхан̣а̄ ва̄ кусалисса̄сакхиттаусупат̣иведхо вийа, висайобха̄санараса̄ падӣпо вийа, асаммохапаччупат̣т̣ха̄на̄ аран̃н̃агатасудесако вийа. висесато панеттха а̄саваккхайан̃а̄н̣асан̇кха̄та̄ пан̃н̃а̄ чатусаччадассанат̣т̣хена пан̃н̃а̄чаккхӯти адхиппета̄. йам̣ сандха̄йа вуттам̣ ‘‘чаккхум̣ удапа̄ди, н̃а̄н̣ам̣ удапа̄ди, пан̃н̃а̄ удапа̄ди, виджджа̄ удапа̄ди, а̄локо удапа̄дӣ’’ти (сам̣. ни. 5.1081; маха̄ва. 15).
етесу ча мам̣сачаккху париттам̣, диббачаккху махаггатам̣, итарам̣ аппама̄н̣ам̣. мам̣сачаккху рӯпам̣, итара̄ни арӯпа̄ни. мам̣сачаккху диббачаккху ча локийа̄ни са̄сава̄ни рӯпависайа̄ни, итарам̣ локуттарам̣ ана̄савам̣ чатусаччависайам̣. мам̣сачаккху абйа̄катам̣, диббачаккху сийа̄ кусалам̣ сийа̄ абйа̄катам̣, татха̄ пан̃н̃а̄чаккху. мам̣сачаккху ка̄ма̄вачарам̣, диббачаккху рӯпа̄вачарам̣, итарам̣ локуттаранти евама̄ди вибха̄га̄ ведитабба̄.
га̄тха̄су ануттаранти пан̃н̃а̄чаккхум̣ сандха̄йа вуттам̣. тан̃хи а̄саваккхайан̃а̄н̣абха̄вато ануттарам̣. аккха̄си пурисуттамоти пуриса̄нам̣ уттамо агго самма̄самбуддхо десеси. уппа̄доти мам̣сачаккхусса паватти. магготи упа̄йо, диббачаккхусса ка̄ран̣ам̣. пакатичаккхумато ева хи диббачаккху уппаджджати, йасма̄ касин̣а̄локам̣ вад̣д̣хетва̄ диббачаккхун̃а̄н̣асса уппа̄данам̣, со ча касин̣аман̣д̣але уггаханимиттена вина̄ наттхӣти. йатоти йада̄. н̃а̄н̣анти а̄саваккхайан̃а̄н̣ам̣. тенева̄ха ‘‘пан̃н̃а̄чаккху ануттара’’нти. йасса чаккхусса пат̣ила̄бха̄ти йасса арийасса пан̃н̃а̄чаккхусса уппаттийа̄ бха̄вана̄йа саббасма̄ ват̣т̣адуккхато памуччати паримуччатӣти.
дутийасуттаван̣н̣ана̄ нит̣т̣хита̄.
3. индрийасуттаван̣н̣ана̄
62. татийе индрийа̄нӣти адхипатеййат̣т̣хена индрийа̄ни. йа̄ни хи сахаджа̄тадхаммесу иссара̄ вийа хутва̄ техи ануваттитабба̄ни, та̄ни индрийа̄ни на̄ма. апича индо бхагава̄ дхаммиссаро парамена читтиссарийена саманна̄гато. тена индена саббапат̣хамам̣ дит̣т̣хатта̄ адхигататта̄ паресан̃ча дит̣т̣хатта̄ деситатта̄ вихитатта̄ гочарабха̄вана̄севана̄хи дит̣т̣хатта̄ ча индрийа̄ни. индам̣ ва̄ магга̄дхигамасса упаниссайабхӯтам̣ пун̃н̃акаммам̣, тасса лин̇га̄нӣтипи индрийа̄ни. анан̃н̃а̄тан̃н̃асса̄мӣтиндрийанти ‘‘анаматагге сам̣са̄ре анан̃н̃а̄там̣ анадхигатам̣ аматападам̣ чатусаччадхаммамева ва̄ джа̄нисса̄мӣ’’ти пат̣ипаннасса имина̄ пуббабха̄гена уппаннам̣ индрийам̣, сота̄паттимаггапан̃н̃а̄йетам̣ адхивачанам̣. ан̃н̃индрийанти а̄джа̄нанаиндрийам̣. татра̄йам̣ вачанаттхо – а̄джа̄на̄ти пат̣хамамагган̃а̄н̣ена дит̣т̣хамарийа̄дам̣ анатиккамитва̄ва джа̄на̄тӣти ан̃н̃а̄. йатхева хи пат̣хамамаггапан̃н̃а̄ дуккха̄дӣсу парин̃н̃а̄бхисамайа̄дивасена паваттати, татхева айампи паваттатӣти ан̃н̃а̄ ча са̄ йатха̄вуттенат̣т̣хена индрийам̣ ча̄ти ан̃н̃индрийам̣. а̄джа̄нанат̣т̣хенева ан̃н̃асса ва̄ арийапуггаласса индрийанти ан̃н̃индрийам̣, сота̄паттипхалато пат̣т̣ха̄йа чхасу т̣ха̄несу н̃а̄н̣ассетам̣ адхивачанам̣. ан̃н̃а̄та̄виндрийанти ан̃н̃а̄та̄вино чатӯсу саччесу нит̣т̣хитан̃а̄н̣акиччасса кхӣн̣а̄савасса уппаджджанато индрийат̣т̣хасамбхавато ча ан̃н̃а̄та̄виндрийам̣. еттха ча пат̣хамапаччхима̄ни пат̣хамамаггачатуттхапхалавасена екат̣т̣ха̄ника̄ни, итарам̣ итарамаггапхалавасена чхат̣т̣ха̄никанти ведитаббам̣.
га̄тха̄су сиккхама̄насса̄ти адхисӣласиккха̄дайо сиккхама̄насса бха̄вентасса. уджумагга̄нуса̄риноти уджумагго вуччати арийамагго, антадвайавиваджджитатта̄ тасса ануссаран̣ато уджумагга̄нуса̄рино, пат̣ипа̄т̣ийа̄ магге уппа̄дентасса̄ти аттхо. кхайасминти анавасесакилеса̄нам̣ кхепанато кхайасан̇кха̄те аггамагге н̃а̄н̣ам̣ пат̣хамам̣ пурейева уппаджджати. тато ан̃н̃а̄ анантара̄ти тато магган̃а̄н̣ато анантара̄ арахаттам̣ уппаджджати. атха ва̄ уджумагга̄нуса̄риноти лӣнуддхаччапатит̣т̣ха̄на̄йӯхана̄дике ваджджетва̄ саматхавипассанам̣ йуганаддхам̣ катва̄ бха̄вана̄васена паваттам̣ пуббабха̄гамаггам̣ ануссарантасса анугаччхантасса пат̣ипаджджантасса готрабхун̃а̄н̣а̄нантарам̣ дит̣т̣хекат̣т̣ха̄нам̣ килеса̄нам̣ кхепанато кхайасмим̣ сота̄паттимагге пат̣хамам̣ н̃а̄н̣ам̣ анан̃н̃а̄тан̃н̃асса̄мӣтиндрийам̣ уппаджджати. тато ан̃н̃а̄ анантара̄ти тато пат̣хаман̃а̄н̣ато анантара̄ анантарато пат̣т̣ха̄йа йа̄ва аггамагга̄ ан̃н̃а̄ ан̃н̃индрийам̣ уппаджджати.
тато ан̃н̃а̄ вимуттасса̄ти тато ан̃н̃а̄ ан̃н̃индрийато паччха̄ арахаттамагган̃а̄н̣а̄нантара̄ арахаттапхалена пан̃н̃а̄вимуттийа̄ ан̃н̃а̄та̄виндрийена вимуттасса. н̃а̄н̣ам̣ ве хоти та̄диноти арахаттапхалуппаттито уттарака̄ле ит̣т̣ха̄нит̣т̣ха̄дӣсу та̄дилаккхан̣аппаттасса кхӣн̣а̄савасса паччавеккхан̣ан̃а̄н̣ам̣ уппаджджати. катхам̣ уппаджджатӣти а̄ха ‘‘акуппа̄ ме вимуттӣ’’ти. тасса акуппабха̄васса ка̄ран̣ам̣ дассети ‘‘бхавасам̣йоджанаккхайа̄’’ти.
ида̄ни та̄дисам̣ кхӣн̣а̄савам̣ тхоменто ‘‘са ве индрийасампанно’’ти татийам̣ га̄тхама̄ха. таттха индрийасампанноти йатха̄вуттехи тӣхи локуттариндрийехи саманна̄гато, суддхехипи ва̄ пат̣иппассаддхиладдхехи саддха̄дӣхи индрийехи саманна̄гато парипун̣н̣о, тато ева чаккха̄дӣхи сут̣т̣ху вӯпасантехи ниббисеванехи индрийехи саманна̄гато. тена̄ха ‘‘санто’’ти, саббакилесапарил̣а̄хавӯпасамена упасантоти аттхо. сантипаде ратоти нибба̄не абхирато адхимутто. еттха ча ‘‘индрийасампанно’’ти етена бха̄витамаггата̄, парин̃н̃а̄таккхандхата̄ часса дассита̄. ‘‘санто’’ти етена пахӣнакилесата̄, ‘‘сантипаде рато’’ти етена саччхикатаниродхата̄ти. сесам̣ вуттанайамева.
татийасуттаван̣н̣ана̄ нит̣т̣хита̄.
4. аддха̄суттаван̣н̣ана̄
63. чатуттхе аддха̄ти ка̄ла̄. атӣто аддха̄тиа̄дӣсу две парийа̄йа̄ – суттантапарийа̄йо, абхидхаммапарийа̄йо ча. таттха суттантапарийа̄йена пат̣исандхито пуббе атӣто аддха̄ на̄ма, чутито паччха̄ ана̄гато аддха̄ на̄ма, саха чутипат̣исандхӣхи таданантарам̣ паччуппанно аддха̄ на̄ма. абхидхаммапарийа̄йена уппа̄до, т̣хити, бхан̇готи име тайо кхан̣е патва̄ нируддхадхамма̄ атӣто аддха̄ на̄ма, тайопи кхан̣е асампатта̄ ана̄гато аддха̄ на̄ма, кхан̣аттайасаман̇гино паччуппанно аддха̄ на̄ма.
апаро найо – айан̃хи атӣта̄дивибха̄го аддха̄сантатисамайакхан̣авасена чатудха̄ ведитаббо. тесу аддха̄вибха̄го вутто. сантативасена сабха̄га̄ екаутусамут̣т̣ха̄на̄, ека̄ха̄расамут̣т̣ха̄на̄ ча пубба̄парийавасена ваттама̄на̄пи паччуппанна̄. тато пуббе висабха̄гаутуа̄ха̄расамут̣т̣ха̄на̄ атӣта̄ паччха̄ ана̄гата̄. читтаджа̄ екавӣтхиекаджаванаекасама̄паттисамут̣т̣ха̄на̄ паччуппанна̄ на̄ма, тато пуббе атӣта̄, паччха̄ ана̄гата̄. каммасамут̣т̣ха̄на̄нам̣ па̄т̣ийеккам̣ сантативасена атӣта̄дибхедо наттхи, тесам̣йева пана утуа̄ха̄рачиттасамут̣т̣ха̄на̄нам̣ упаттхамбхакавасена тасса атӣта̄дибха̄во ведитаббо. самайавасена екамухуттапуббан̣хаса̄йанхараттидива̄дӣсу самайесу санта̄навасена паваттама̄на̄ там̣там̣самайе паччуппанна̄ на̄ма, тато пуббе атӣта̄, паччха̄ ана̄гата̄. айам̣ та̄ва рӯпадхаммесу найо. арӯпадхаммесу пана кхан̣авасена уппа̄да̄диккхан̣аттайапарийа̄панна̄ паччуппанна̄, тато пуббе атӣта̄, паччха̄ ана̄гата̄. апича атиккантахетупаччайакичча̄ атӣта̄, нит̣т̣хитахетукичча̄ анит̣т̣хитапаччайакичча̄ паччуппанна̄, убхайакиччам̣ асампатта̄ ана̄гата̄. аттано ва̄ киччаккхан̣е паччуппанна̄, тато пуббе атӣта̄, паччха̄ ана̄гата̄. еттха ча кхан̣а̄дикатха̄ва ниппарийа̄йа̄, сеса̄ парийа̄йа̄. айан̃хи атӣта̄дибхедо на̄ма дхамма̄нам̣ хоти, на ка̄ласса. атӣта̄дибхеде пана дхамме упа̄да̄йа параматтхато авиджджама̄нопи ка̄ло идха тенева воха̄рена атӣтотиа̄дина̄ вуттоти ведитаббо.
га̄тха̄су аккхеййасан̃н̃иноти еттха аккха̄йати, катхӣйати, пан̃н̃а̄пӣйатӣти аккхеййам̣, катха̄ваттху, аттхато рӯпа̄дайо пан̃чаккхандха̄. вуттан̃хетам̣ –
‘‘атӣтам̣ ва̄ аддха̄нам̣ а̄раббха катхам̣ катхеййа, ана̄гатам̣ ва̄…пе… паччуппаннам̣ ва̄ аддха̄нам̣ а̄раббха катхам̣ катхеййа̄’’ти (дӣ. ни. 3.305).
татха̄ –
‘‘йам̣, бхиккхаве, рӯпам̣ атӣтам̣ нируддхам̣ випарин̣атам̣, ‘ахосӣ’ти тасса сан̇кха̄, ‘ахосӣ’ти тасса саман̃н̃а̄, ‘ахосӣ’ти тасса пан̃н̃атти; на тасса сан̇кха̄ аттхӣти, на тасса сан̇кха̄ бхависсатӣ’’ти (сам̣. ни. 3.62) –
евам̣ вуттена нируттипатхасуттенапи еттха аттхо дӣпетаббо. евам̣ катха̄ваттхубха̄вена аккхеййасан̇кха̄те кхандхапан̃чаке аханти ча маманти ча девоти ча мануссоти ча иттхӣти ча пурисоти ча а̄дина̄ паваттасан̃н̃а̄васена аккхеййасан̃н̃ино, пан̃часу упа̄да̄наккхандхесу саттапуггала̄дисан̃н̃иноти аттхо. аккхеййасмим̣ тан̣ха̄дит̣т̣хигга̄хавасена патит̣т̣хита̄, ра̄га̄дивасена ва̄ ат̣т̣хаха̄ка̄рехи патит̣т̣хита̄. ратто хи ра̄гавасена патит̣т̣хито хоти, дут̣т̣хо досавасена, мӯл̣хо мохавасена, пара̄мат̣т̣хо дит̣т̣хивасена, тха̄магато анусайавасена, винибаддхо ма̄навасена, анит̣т̣хан̇гато вичикиччха̄васена, виккхепагато уддхаччавасена патит̣т̣хито хотӣти.
аккхеййам̣ апарин̃н̃а̄йа̄ти там̣ аккхеййам̣ тебхӯмакадхамме тӣхи парин̃н̃а̄хи апариджа̄нитва̄ тасса апариджа̄нанахету. йогама̄йанти маччуноти маран̣асса йогам̣ тена сам̣йогам̣ упагаччханти, на висам̣йоганти аттхо.
атха ва̄ йоганти упа̄йам̣, тена йоджитам̣ паса̄ритам̣ ма̄расенат̣т̣ха̄нийам̣ анаттхаджа̄лам̣ килесаджа̄лан̃ча упагаччхантӣти вуттам̣ хоти. татха̄ хи вуттам̣ –
‘‘на хи но сан̇гарам̣ тена, маха̄сенена маччуна̄’’ти. (ма. ни. 3.272; джа̄. 2.22.121; нетти. 103);
етта̄вата̄ ват̣т̣ам̣ дассетва̄ ида̄ни виват̣т̣ам̣ дассетум̣ ‘‘аккхеййан̃ча парин̃н̃а̄йа̄’’тиа̄ди вуттам̣. таттха ча-саддо бйатиреке, тена аккхеййапариджа̄нанена ладдхаббам̣ ваккхама̄намева висесам̣ джотети. парин̃н̃а̄йа̄ти випассана̄сахита̄йа маггапан̃н̃а̄йа дуккханти париччхиджджа джа̄нитва̄, таппат̣ибаддхакилесаппаха̄нена ва̄ там̣ саматиккамитва̄ тиссаннампи парин̃н̃а̄нам̣ киччам̣ маттхакам̣ па̄петва̄. аккха̄та̄рам̣ на ман̃н̃атӣти саббасо ман̃н̃ана̄нам̣ пахӣнатта̄ кхӣн̣а̄саво аккха̄та̄рам̣ на ман̃н̃ати, ка̄рака̄дисабха̄вам̣ кин̃чи атта̄нам̣ на паччетӣти аттхо. пхут̣т̣хо вимоккхо манаса̄, сантипадамануттаранти йасма̄ саббасан̇кхатавимуттатта̄ ‘‘вимоккхо’’ти саббакилесасанта̄павӯпасаманат̣т̣ха̄ната̄йа ‘‘сантипада’’нти ладдхана̄мо нибба̄надхаммо пхут̣т̣хо пхусито патто, тасма̄ аккха̄та̄рам̣ на ман̃н̃атӣти. атха ва̄ ‘‘парин̃н̃а̄йа̄’’ти падена дуккхасаччасса парин̃н̃а̄бхисамайам̣ самудайасаччасса паха̄на̄бхисамайан̃ча ватва̄ ида̄ни ‘‘пхут̣т̣хо вимоккхо манаса̄, сантипадамануттара’’нти имина̄ магганиродха̄нам̣ бха̄вана̄саччхикирийа̄бхисамайам̣ вадати. тассаттхо – самуччхедавасена саббакилесехи вимуччатӣти вимоккхо, арийамагго. со панасса маггачиттена пхут̣т̣хо пхусито бха̄вито, тенева ануттарам̣ сантипадам̣ нибба̄нам̣ пхут̣т̣хам̣ пхуситам̣ саччхикатанти.
аккхеййасампанноти аккхеййанимиттам̣ вивидха̄хи випаттӣхи упаддуте локе пахӣнавипалла̄сата̄йа тато супаримутто аккхеййапарин̃н̃а̄бхиниббатта̄хи сампаттӣхи сампанно саманна̄гато. сан̇кха̄йа севӣти пан̃н̃а̄вепуллаппаттийа̄ чӣвара̄дипаччайе сан̇кха̄йа паритулетва̄ва севанасӣло, сан̇кха̄тадхамматта̄ ча а̄па̄тхагатам̣ саббампи висайам̣ чхал̣ан̇гупеккха̄васена сан̇кха̄йа севанасӣло. дхаммат̣т̣хоти асеккхадхаммесу нибба̄надхамме ева ва̄ т̣хито. ведагӯти ведитаббасса чатусаччасса па̄ран̇гататта̄ ведагӯ. евам̣гун̣о араха̄ бхава̄дӣсу каттхачи а̄йатим̣ пунаббхава̄бха̄вато мануссадева̄ти сан̇кхйам̣ на упети, апан̃н̃аттикабха̄вамева гаччхатӣти анупа̄да̄паринибба̄нена десанам̣ нит̣т̣ха̄песи.
чатуттхасуттаван̣н̣ана̄ нит̣т̣хита̄.
5. дуччаритасуттаван̣н̣ана̄
64. пан̃чаме дут̣т̣ху чарита̄ни, дут̣т̣ха̄ни ва̄ чарита̄ни дуччарита̄ни. ка̄йена дуччаритам̣, ка̄йато ва̄ паваттам̣ дуччаритам̣ ка̄йадуччаритам̣. сесесупи есева найо. има̄ни ча дуччарита̄ни пан̃н̃аттийа̄ ва̄ катхетабба̄ни каммапатхехи ва̄. таттха пан̃н̃аттийа̄ та̄ва ка̄йадва̄ре пан̃н̃аттасиккха̄падасса вӣтиккамо ка̄йадуччаритам̣, вачӣдва̄ре пан̃н̃аттасиккха̄падасса вӣтиккамо вачӣдуччаритам̣, убхайаттха пан̃н̃аттасса вӣтиккамо манодуччаританти айам̣ пан̃н̃аттикатха̄. па̄н̣а̄типа̄та̄дайо пана тиссо четана̄ ка̄йадва̄репи, вачӣдва̄репи, уппанна̄ ка̄йадуччаритам̣, татха̄ чатассо муса̄ва̄да̄дичетана̄ вачӣдуччаритам̣, абхиджджха̄, бйа̄па̄до, миччха̄дит̣т̣хӣти тайо четана̄сампайуттадхамма̄ манодуччаританти айам̣ каммапатхакатха̄.
га̄тха̄йам̣ каммапатхаппаттойева па̄падхаммо ка̄йадуччарита̄дибха̄вена вуттоти тадан̃н̃ам̣ па̄падхаммам̣ сан̇ган̣хитум̣ ‘‘йан̃чан̃н̃ам̣ досасан̃хита’’нти вуттам̣. таттха досасан̃хитанти ра̄га̄дикилесасам̣хитам̣. сесам̣ сувин̃н̃еййамева.
пан̃чамасуттаван̣н̣ана̄ нит̣т̣хита̄.
6. сучаритасуттаван̣н̣ана̄
65. чхат̣т̣хе сут̣т̣ху чарита̄ни, сундара̄ни ва̄ чарита̄ни сучарита̄ни. ка̄йена сучаритам̣, ка̄йато ва̄ паваттам̣ сучаритам̣ ка̄йасучаритам̣. сесесупи есева найо. идха̄пи пана пан̃н̃аттивасена, каммапатхавасена ча̄ти дувидха̄ катха̄. таттха ка̄йадва̄ре пан̃н̃аттасиккха̄падасса авӣтиккамо ка̄йасучаритам̣, вачӣдва̄ре пан̃н̃аттасиккха̄падасса авӣтиккамо вачӣсучаритам̣, убхайаттха пан̃н̃аттасса авӣтиккамо маносучаританти айам̣ пан̃н̃аттикатха̄. па̄н̣а̄типа̄та̄дӣхи пана вирамантасса уппанна̄ тиссо четана̄пи виратийопи ка̄йасучаритам̣, муса̄ва̄да̄дӣхи вирамантасса чатассо четана̄пи виратийопи вачӣсучаритам̣, анабхиджджха̄, абйа̄па̄до, самма̄дит̣т̣хӣти тайо четана̄сампайуттадхамма̄ маносучаританти айам̣ каммапатхакатха̄. сесам̣ вуттанайамева.
чхат̣т̣хасуттаван̣н̣ана̄ нит̣т̣хита̄.
7. сочеййасуттаван̣н̣ана̄
66. саттаме сочеййа̄нӣти сучибха̄ва̄. ка̄йасочеййанти ка̄йасучаритам̣, вачӣманосочеййа̄нипи вачӣманосучарита̄нева. татха̄ хи вуттам̣ ‘‘таттха катамам̣ ка̄йасочеййам̣? па̄н̣а̄типа̄та̄ вераман̣ӣ’’тиа̄ди (а. ни. 3.121-122).
га̄тха̄йам̣ самуччхедавасена пахӣнасаббака̄йадуччаритатта̄ ка̄йена сучӣти ка̄йасучи. сочеййасампаннанти пат̣иппассаддхакилесатта̄ супарисуддха̄йа сочеййасампаттийа̄ упетам̣. сесам̣ вуттанайамева.
саттамасуттаван̣н̣ана̄ нит̣т̣хита̄.
8. монеййасуттаван̣н̣ана̄
67. ат̣т̣хаме монеййа̄нӣти еттха идхалокапаралокам̣ аттахитапарахитан̃ча муна̄тӣти муни, калйа̄н̣апутхуджджанена саддхим̣ сатта секкха̄ араха̄ ча. идха пана араха̄ва адхиппето. мунино бха̄ва̄ти монеййа̄ни, арахато ка̄йавачӣманосама̄ча̄ра̄.
атха ва̄ мунибха̄вакара̄ монеййапат̣ипада̄дхамма̄ монеййа̄ни. тесамайам̣ виттха̄ро –
‘‘таттха катамам̣ ка̄йамонеййам̣? тивидхака̄йадуччаритасса паха̄нам̣ ка̄йамонеййам̣, тивидхам̣ ка̄йасучаритам̣ ка̄йамонеййам̣, ка̄йа̄рамман̣е н̃а̄н̣ам̣ ка̄йамонеййам̣, ка̄йапарин̃н̃а̄ ка̄йамонеййам̣, парин̃н̃а̄сахагато магго ка̄йамонеййам̣, ка̄йасмим̣ чхандара̄гаппаха̄нам̣ ка̄йамонеййам̣, ка̄йасан̇кха̄раниродха̄ чатуттхаджджха̄насама̄патти ка̄йамонеййам̣.
‘‘таттха катамам̣ вачӣмонеййам̣? чатуббидхавачӣдуччаритасса паха̄нам̣ вачӣмонеййам̣, чатуббидхам̣ вачӣсучаритам̣, ва̄ча̄рамман̣е н̃а̄н̣ам̣, ва̄ча̄парин̃н̃а̄, парин̃н̃а̄сахагато магго, ва̄ча̄йа чхандара̄гаппаха̄нам̣, вачӣсан̇кха̄раниродха̄ дутийаджджха̄насама̄патти вачӣмонеййам̣.
‘‘таттха катамам̣ маномонеййам̣? тивидхаманодуччаритасса паха̄нам̣ маномонеййам̣, тивидхам̣ маносучаритам̣, мана̄рамман̣е н̃а̄н̣ам̣, манопарин̃н̃а̄, парин̃н̃а̄сахагато магго, манасмим̣ чхандара̄гаппаха̄нам̣, читтасан̇кха̄раниродха̄ сан̃н̃а̄ведайитаниродхасама̄патти маномонеййа’’нти (маха̄ни. 14; чӯл̣ани. меттагӯма̄н̣авапуччха̄ниддеса 21).
нинха̄тапа̄паканти аггамаггаджалена сут̣т̣ху виккха̄литапа̄памалам̣.
ат̣т̣хамасуттаван̣н̣ана̄ нит̣т̣хита̄.
9. пат̣хамара̄гасуттаван̣н̣ана̄
68. наваме йасса кассачӣти анийамитавачанам̣, тасма̄ йасса кассачи пуггаласса гахат̣т̣хасса ва̄ паббаджитасса ва̄. ра̄го аппахӣноти ран̃джанат̣т̣хена ра̄го самуччхедавасена на пахӣно, маггена ануппаттидхамматам̣ на а̄па̄дито. досамохесупи есева найо. таттха апа̄йагаманӣйа̄ ра̄гадосамоха̄ пат̣хамамаггена, ол̣а̄рика̄ ка̄мара̄гадоса̄ дутийамаггена, тейева анавасеса̄ татийамаггена, бхавара̄го авасит̣т̣хамохо ча чатуттхамаггена пахӣйанти. еваметесу пахӣйантесу тадекат̣т̣хато саббепи килеса̄ пахӣйантева. евамете ра̄га̄дайо йасса кассачи бхиккхусса ва̄ бхиккхунийа̄ ва̄ упа̄сакасса ва̄ упа̄сика̄йа ва̄ маггена аппахӣна̄. баддхо ма̄расса̄ти килесама̄рена баддхоти вуччати. йадаггена ча килесама̄рена баддхо, тадаггена абхисан̇кха̄рама̄ра̄дӣхипи баддхойева хоти. пат̣имуккасса ма̄рапа̄соти пат̣имукко асса анена аппахӣнакилесена пуггалена та̄йева аппахӣнакилесата̄йа ма̄рапа̄сасан̇кха̄то килесо аттано читтасанта̄не пат̣имукко павесито, тена сайам̣ бандха̄питоти аттхо. атха ва̄ пат̣имукко асса бхавеййа ма̄рапа̄со. суккапаккхе омуккасса̄ти авамукко мочито апанӣто асса. сесам̣ вуттавипарийа̄йена ведитаббам̣.
идха га̄тха̄ суккапаккхавасенева а̄гата̄. татра̄йам̣ сан̇кхепаттхо – йасса арийапуггаласса ра̄гадоса̄виджджа̄ вира̄джита̄ аггамаггена ниродхита̄, там̣ бха̄витака̄йасӣлачиттапан̃н̃ата̄йа бха̄витаттесу арахантесу ан̃н̃атарам̣ аббхантарам̣ екам̣ брахмабхӯтам̣ брахмам̣ ва̄ сет̣т̣хам̣ арахаттапхалам̣ паттам̣. йатха̄ ан̃н̃е кхӣн̣а̄сава̄ пуббӯпаниссайасампаттисаманна̄гата̄ хутва̄ а̄гата̄, йатха̄ ча те антадвайарахита̄йа сӣласама̄дхипан̃н̃а̄ккхандхасахагата̄йа маджджхима̄йа пат̣ипада̄йа нибба̄нам̣ гата̄ адхигата̄. йатха̄ ва̄ те кхандха̄дӣнам̣ татхалаккхан̣ам̣ йа̄тха̄вато пат̣ивиджджхим̣су, йатха̄ ча те татхадхамме дуккха̄дайо авипарӣтато аббхан̃н̃им̣су, рӯпа̄дике ча висайе йатха̄ те дит̣т̣хаматта̄дивасенева пассим̣су, йатха̄ ва̄ пана те ат̣т̣ха анарийавоха̄ре ваджджетва̄ арийавоха̄равасенева паваттава̄ча̄, ва̄ча̄нурӯпан̃ча паваттака̄йа̄, ка̄йа̄нурӯпан̃ча паваттава̄ча̄, татха̄ айампи арийапуггалоти татха̄гатам̣, чатусаччабуддхата̄йа буддхам̣, пуггалаверам̣ килесаверам̣ атта̄нува̄да̄дибхайан̃ча атиккантанти верабхайа̄тӣтам̣. саббесам̣ килеса̄бхисан̇кха̄ра̄дӣнам̣ пахӣнатта̄ саббаппаха̄йинам̣ буддха̄дайо арийа̄ а̄ху катхенти киттентӣти.
навамасуттаван̣н̣ана̄ нит̣т̣хита̄.
10. дутийара̄гасуттаван̣н̣ана̄
69. дасаме атарӣти тин̣н̣о, на тин̣н̣о атин̣н̣о. самудданти сам̣са̄расамуддам̣, чаккха̄йатана̄дисамуддам̣ ва̄. тадубхайампи дуппӯран̣ат̣т̣хена самуддо вийа̄ти самуддам̣. атха ва̄ самудданат̣т̣хена самуддам̣, килесавассанена саттасанта̄насса килесасаданатоти аттхо. савӣчинти кодхӯпа̄йа̄савӣчӣхи савӣчим̣. вуттан̃хетам̣ ‘‘вӣчибхайанти кхо, бхиккху, кодхӯпа̄йа̄сассетам̣ адхивачана’’нти (итиву. 109; ма. ни. 2.162). са̄ват̣т̣анти пан̃чака̄магун̣а̄ват̣т̣ехи саха а̄ват̣т̣ам̣. вуттампи четам̣ ‘‘а̄ват̣т̣абхайанти кхо, бхиккху, пан̃чаннетам̣ ка̄магун̣а̄нам̣ адхивачана’’нти (итиву. 109; ма. ни. 2.164; а. ни. 4.122). сагахам̣ сараккхасанти аттано гочарагата̄нам̣ анаттхаджананато чан̣д̣амакарамаччхакаччхапараккхасасадисехи висабха̄гапуггалехи сахитам̣. татха̄ ча̄ха ‘‘сагахам̣ сараккхасанти кхо, бхиккху, ма̄туга̄массетам̣ адхивачана’’нти (итиву. 109). атарӣти маггапан̃н̃а̄на̄ва̄йа йатха̄вуттам̣ самуддам̣ уттари. тин̣н̣оти ниттин̣н̣о. па̄ран̇гатоти тасса самуддасса па̄рам̣ паратӣрам̣ ниродхам̣ упагато. тхале тит̣т̣хатӣти тато ева сам̣са̄рамахогхам̣ ка̄ма̄димахогхан̃ча атиккамитва̄ тхале паратӣре нибба̄не ба̄хитапа̄пабра̄хман̣о тит̣т̣хатӣти вуччати.
идха̄пи га̄тха̄ суккапаккхавасенева а̄гата̄. таттха ӯмибхайанти йатха̄вуттаӯмибхайам̣, бха̄йитаббам̣ етасма̄ти там̣ ӯми бхайам̣. дуттаранти дуратиккамам̣. аччата̄рӣти атикками.
сан̇га̄тиготи ра̄га̄дӣнам̣ пан̃чаннам̣ сан̇га̄нам̣ атиккантатта̄ пахӣнатта̄ сан̇га̄тиго. аттхан̇гато со на пама̄н̣аметӣти со евам̣бхӯто араха̄ ра̄га̄дӣнам̣ пама̄н̣акарадхамма̄нам̣ аччантамева аттхам̣ гататта̄ аттхан̇гато, тато ева сӣла̄дидхаммаккхандхапа̄рипӯрийа̄ ча ‘‘едисо сӣлена сама̄дхина̄ пан̃н̃а̄йа̄’’ти кеначи памин̣итум̣ асаккун̣еййо пама̄н̣ам̣ на ети, атха ва̄ анупа̄дисесанибба̄насан̇кха̄там̣ аттхам̣ гато со араха̄ ‘‘има̄йа на̄ма гатийа̄ т̣хито, едисо ча на̄маготтена̄’’ти памин̣итум̣ асаккун̣еййата̄йа пама̄н̣ам̣ на ети на упагаччхати. тато ева амохайи маччура̄джам̣, тена анубандхитум̣ асаккун̣еййоти вада̄мӣти анупа̄дисесанибба̄надха̄туйа̄ва десанам̣ нит̣т̣ха̄песи. ити имасмим̣ вагге пат̣хамапан̃чамачхат̣т̣хесу ват̣т̣ам̣ катхитам̣, дутийасаттамаат̣т̣хамесу виват̣т̣ам̣, сесесу ват̣т̣авиват̣т̣ам̣ катхитанти ведитаббам̣.
дасамасуттаван̣н̣ана̄ нит̣т̣хита̄.
дутийаваггаван̣н̣ана̄ нит̣т̣хита̄.