2. дутийавагго

1. витаккасуттаван̣н̣ана̄

38. дутийаваггасса пат̣хаме татха̄гатам̣, бхиккхавети еттха татха̄гата-саддо та̄ва саттавоха̄расамма̄самбуддха̄дӣсу диссати. татха̄ хеса ‘‘хоти татха̄гато парам̣ маран̣а̄’’тиа̄дӣсу (дӣ. ни. 1.65) саттавоха̄ре.

‘‘татха̄гатам̣ девамануссапӯджитам̣,

буддхам̣ намасса̄ма суваттхи хотӯ’’ти. (кху. па̄. 6.16) –

а̄дӣсу самма̄самбуддхе.

‘‘татха̄гатам̣ девамануссапӯджитам̣,

дхаммам̣ намасса̄ма суваттхи хотӯ’’ти. (кху. па̄. 6.17) –

а̄дӣсу дхамме.

‘‘татха̄гатам̣ девамануссапӯджитам̣,

сан̇гхам̣ намасса̄ма суваттхи хотӯ’’ти. (кху. па̄. 6.18) –

а̄дӣсу сан̇гхе. идха пана самма̄самбуддхе. тасма̄ татха̄гатанти еттха ат̣т̣хахи ка̄ран̣ехи бхагава̄ татха̄гатоти вуччати. катамехи ат̣т̣хахи? татха̄ а̄гатоти татха̄гато, татха̄ гатоти татха̄гато, татхалаккхан̣ам̣ а̄гатоти татха̄гато, татхадхамме йа̄тха̄вато абхисамбуддхоти татха̄гато, татхадассита̄йа татха̄гато, татхава̄дита̄йа татха̄гато, татха̄ка̄рита̄йа татха̄гато, абхибхаванат̣т̣хена татха̄гатоти.

катхам̣ бхагава̄ татха̄ а̄гатоти татха̄гато? йатха̄ йена абхинӣха̄рена да̄напа̄рамим̣ пӯретва̄ сӣланеккхаммапан̃н̃а̄вӣрийакхантисаччаадхит̣т̣ха̄наметта̄упеккха̄па̄рамим̣ пӯретва̄ има̄ даса па̄рамийо, даса упапа̄рамийо, даса параматтхапа̄рамийоти саматим̣са па̄рамийо пӯретва̄ ан̇гапаричча̄гам̣, аттапаричча̄гам̣, дханапаричча̄гам̣, да̄рапаричча̄гам̣, раджджапаричча̄ганти има̄ни пан̃ча маха̄паричча̄га̄ни париччаджитва̄ йатха̄ випассиа̄дайо самма̄самбуддха̄ а̄гата̄, татха̄ амха̄кам̣ бхагава̄пи а̄гатоти татха̄гато. йатха̄ха –

‘‘йатхева локамхи випассиа̄дайо,

саббан̃н̃убха̄вам̣ мунайо идха̄гата̄;

татха̄ айам̣ сакйамунӣпи а̄гато,

татха̄гато вуччати тена чаккхума̄’’ти. –

евам̣ татха̄ а̄гатоти татха̄гато.

катхам̣ татха̄ гатоти татха̄гато? йатха̄ сампатиджа̄та̄ва випассиа̄дайо самехи па̄дехи патхавийам̣ патит̣т̣ха̄йа уттара̄бхимукха̄ саттападавӣтиха̄рена гата̄, татха̄ амха̄кам̣ бхагава̄пи гатоти татха̄гато. йатха̄ху –

‘‘мухуттаджа̄това гавам̣патӣ йатха̄,

самехи па̄дехи пхусӣ васундхарам̣;

со виккамӣ сатта пада̄ни готамо,

сетан̃ча чхаттам̣ анудха̄райум̣ марӯ.

‘‘гантва̄на со сатта пада̄ни готамо,

диса̄ вилокеси сама̄ самантато;

ат̣т̣хан̇гупетам̣ гирамаббхудӣрайи,

сӣхо йатха̄ паббатамуддханит̣т̣хито’’ти. –

евам̣ татха̄ гатоти татха̄гато.

катхам̣ татхалаккхан̣ам̣ а̄гатоти татха̄гато? саббесам̣ рӯпа̄рӯпадхамма̄нам̣ салаккхан̣ам̣, са̄ман̃н̃алаккхан̣ам̣, татхам̣, авитатхам̣, н̃а̄н̣агатийа̄ а̄гато, авираджджхитва̄ патто, анубуддхоти татха̄гато. йатха̄ха –

‘‘саббесам̣ пана дхамма̄нам̣, сакаса̄ман̃н̃алаккхан̣ам̣;

татхамева̄гато йасма̄, тасма̄ на̄тхо татха̄гато’’ти. –

евам̣ татхалаккхан̣ам̣ а̄гатоти татха̄гато.

катхам̣ татхадхамме йа̄тха̄вато абхисамбуддхоти татха̄гато? татхадхамма̄ на̄ма чатта̄ри арийасачча̄ни. йатха̄ха ‘‘чатта̄рима̄ни, бхиккхаве, татха̄ни авитатха̄ни анан̃н̃атха̄ни. катама̄ни чатта̄ри? идам̣ дуккхам̣ арийасаччанти, бхиккхаве, татхаметам̣ авитатхаметам̣ анан̃н̃атхамета’’нти (сам̣. ни. 5.1090) виттха̄ро. та̄ни ча бхагава̄ абхисамбуддхо, тасма̄пи татха̄нам̣ абхисамбуддхатта̄ татха̄гато. абхисамбуддхаттхо хи еттха гата-саддо. евам̣ татхадхамме йа̄тха̄вато абхисамбуддхоти татха̄гато.

катхам̣ татхадассита̄йа татха̄гато? йам̣ садеваке локе…пе… садеваманусса̄йа паджа̄йа апарима̄н̣а̄су локадха̄тӯсу апарима̄н̣а̄нам̣ сатта̄нам̣ чаккхудва̄ре а̄па̄тхама̄гаччхантам̣ рӯпа̄рамман̣ам̣ на̄ма аттхи, там̣ бхагава̄ сабба̄ка̄рато джа̄на̄ти пассати. евам̣ джа̄ната̄ пассата̄ ча̄нена там̣ ит̣т̣ха̄дивасена ва̄ дит̣т̣хасутамутавин̃н̃а̄тесу лаббхама̄нападавасена ва̄ ‘‘катамам̣ там̣ рӯпам̣ рӯпа̄йатанам̣, йам̣ рӯпам̣ чатуннам̣ маха̄бхӯта̄нам̣ упа̄да̄йа ван̣н̣анибха̄ санидассанам̣ саппат̣игхам̣ нӣлам̣ пӣтака’’нтиа̄дина̄ (дха. са. 616) найена анекехи на̄мехи терасахи ва̄рехи двепан̃н̃а̄са̄йа найехи вибхаджджама̄нам̣ татхамева хоти, витатхам̣ наттхи. еса найо сотадва̄ра̄дӣсу а̄па̄тхама̄гаччхантесу садда̄дӣсу. вуттан̃хетам̣ бхагавата̄ –

‘‘йам̣, бхиккхаве, садевакасса локасса…пе… садеваманусса̄йа дит̣т̣хам̣ сутам̣ мутам̣ вин̃н̃а̄там̣ паттам̣ парийеситам̣ анувичаритам̣ манаса̄, тамахам̣ джа̄на̄ми…пе… тамахам̣ аббхан̃н̃а̄сим̣, там̣ татха̄гатасса видитам̣, там̣ татха̄гато на упат̣т̣ха̄сӣ’’ти (а. ни. 4.24).

евам̣ татхадассита̄йа татха̄гато. еттха татхадассиаттхе татха̄гатоти падасса самбхаво ведитаббо.

катхам̣ татхава̄дита̄йа татха̄гато? йам̣ раттим̣ бхагава̄ ануттарам̣ самма̄самбодхим̣ абхисамбуддхо, йан̃ча раттим̣ анупа̄дисеса̄йа нибба̄надха̄туйа̄ паринибба̄йи, еттхантаре пан̃чачатта̄лӣсавассапарима̄н̣ака̄ле йам̣ бхагавата̄ бха̄ситам̣ суттагеййа̄ди, саббам̣ там̣ парисуддхам̣ парипун̣н̣ам̣ ра̄гамада̄диниммаданам̣ екасадисам̣ татхам̣ авитатхам̣. тена̄ха –

‘‘йан̃ча, чунда, раттим̣ татха̄гато ануттарам̣ самма̄самбодхим̣ абхисамбуджджхати, йан̃ча раттим̣ анупа̄дисеса̄йа нибба̄надха̄туйа̄ паринибба̄йати, йам̣ етасмим̣ антаре бха̄сати лапати ниддисати, саббам̣ там̣ татхева хоти, но ан̃н̃атха̄. тасма̄ ‘татха̄гато’ти вуччатӣ’’ти (дӣ. ни. 3.188; а. ни. 4.23).

гадааттхо хи еттха гатасаддо. евам̣ татхава̄дита̄йа татха̄гато. апича а̄гаданам̣ а̄гадо, вачананти аттхо. татхо авипарӣто а̄гадо асса̄ти дака̄расса така̄рам̣ катва̄ татха̄гатоти, евампеттха падасиддхи ведитабба̄.

катхам̣ татха̄ка̄рита̄йа татха̄гато? бхагавато хи ва̄ча̄йа ка̄йо ануломети, ка̄йассапи ва̄ча̄. тасма̄ йатха̄ва̄дӣ татха̄ка̄рӣ, йатха̄ка̄рӣ татха̄ва̄дӣ ча хоти. евам̣бхӯтасса часса йатха̄ ва̄ча̄, ка̄йопи татха̄ гато паватто. йатха̄ ча ка̄йо, ва̄ча̄пи татха̄ гата̄ти татха̄гато. тена̄ха ‘‘йатха̄ва̄дӣ, бхиккхаве, татха̄гато татха̄ка̄рӣ, йатха̄ка̄рӣ татха̄ва̄дӣ. ити йатха̄ва̄дӣ татха̄ка̄рӣ, йатха̄ка̄рӣ татха̄ва̄дӣ. тасма̄ ‘татха̄гато’ти вуччатӣ’’ти. евам̣ татха̄ка̄рита̄йа татха̄гато.

катхам̣ абхибхаванат̣т̣хена татха̄гато? йасма̄ бхагава̄ упари бхаваггам̣ хет̣т̣ха̄ авӣчим̣ парийантам̣ каритва̄ тирийам̣ апарима̄н̣а̄су локадха̄тӯсу саббасатте абхибхавати сӣленапи сама̄дхина̄пи пан̃н̃а̄йапи вимуттийа̄пи вимуттин̃а̄н̣адассаненапи, на тасса тула̄ ва̄ пама̄н̣ам̣ ва̄ аттхи, атха кхо атуло аппамеййо ануттаро дева̄нам̣ атидево сакка̄нам̣ атисакко брахма̄нам̣ атибрахма̄ саббасаттуттамо, тасма̄ татха̄гато. тена̄ха –

‘‘садеваке, бхиккхаве, локе…пе… манусса̄йа татха̄гато абхибхӯ анабхибхӯто ан̃н̃адаттху дасо васаваттӣ, тасма̄ ‘татха̄гато’ти вуччатӣ’’ти (дӣ. ни. 3.188; а. ни. 4.23).

татра̄йам̣ падасиддхи – агадо вийа агадо, десана̄вила̄со чева пун̃н̃уссайо ча. тена хеса маха̄нубха̄во бхисакко вийа дибба̄гадена саппе, саббапараппава̄дино садевакан̃ча локам̣ абхибхавати. ити саббалока̄бхибхаване татхо авипарӣто йатха̄вутто агадо етасса̄ти дака̄расса така̄рам̣ катва̄ татха̄гатоти ведитаббо. евам̣ абхибхаванат̣т̣хена татха̄гато.

апича татха̄йа гатоти татха̄гато, татхам̣ гатоти татха̄гато. таттха сакалалокам̣ тӣран̣апарин̃н̃а̄йа татха̄йа гато авагатоти татха̄гато, локасамудайам̣ паха̄напарин̃н̃а̄йа татха̄йа гато атӣтоти татха̄гато, локаниродхам̣ саччхикирийа̄йа татха̄йа гато адхигатоти татха̄гато. локаниродхага̄миним̣ пат̣ипадам̣ татхам̣ гато пат̣ипанноти татха̄гато. вуттан̃хетам̣ бхагавата̄ –

‘‘локо, бхиккхаве, татха̄гатена абхисамбуддхо. локасма̄ татха̄гато висам̣йутто. локасамудайо, бхиккхаве, татха̄гатена абхисамбуддхо, локасамудайо татха̄гатасса пахӣно. локаниродхо, бхиккхаве, татха̄гатена абхисамбуддхо, локаниродхо татха̄гатасса саччхикато. локаниродхага̄минӣ пат̣ипада̄, бхиккхаве, татха̄гатена абхисамбуддха̄, локаниродхага̄минӣ пат̣ипада̄ татха̄гатасса бха̄вита̄. йам̣, бхиккхаве, садевакасса…пе… саббам̣ там̣ татха̄гатена абхисамбуддхам̣. тасма̄ ‘татха̄гато’ти вуччатӣ’’ти (а. ни. 4.23).

апарехипи ат̣т̣хахи ка̄ран̣ехи бхагава̄ татха̄гато. татха̄йа а̄гатоти татха̄гато, татха̄йа гатоти татха̄гато, татха̄ни а̄гатоти татха̄гато, татха̄ гатоти татха̄гато, татха̄видхоти татха̄гато, татха̄паваттикоти татха̄гато, татхехи а̄гатоти татха̄гато, татха̄ гатабха̄вена татха̄гатоти.

катхам̣ татха̄йа а̄гатоти татха̄гато? йа̄ са̄ бхагавата̄ сумедхабхӯтена дӣпан̇карадасабаласса па̄дамӯле –

‘‘мануссаттам̣ лин̇гасампатти, хету саттха̄радассанам̣;

паббаджджа̄ гун̣асампатти, адхика̄ро ча чхандата̄;

ат̣т̣хадхаммасамодха̄на̄, абхинӣха̄ро самиджджхатӣ’’ти. (бу. вам̣. 2.59) –

евам̣ вуттам̣ ат̣т̣хан̇гасаманна̄гатам̣ абхинӣха̄рам̣ сампа̄дентена ‘‘ахам̣ садевакам̣ локам̣ тин̣н̣о та̄ресса̄ми, мутто мочесса̄ми, данто дамесса̄ми, ассаттхо асса̄сесса̄ми, париниббуто паринибба̄песса̄ми, суддхо содхесса̄ми, буддхо бодхесса̄мӣ’’ти маха̄пат̣ин̃н̃а̄ паваттита̄. вуттам̣ хетам̣ –

‘‘ким̣ ме екена тин̣н̣ена, пурисена тха̄мадассина̄;

саббан̃н̃утам̣ па̄пун̣итва̄, санта̄рессам̣ садевакам̣.

‘‘имина̄ ме адхика̄рена, катена пурисуттаме;

саббан̃н̃утам̣ па̄пун̣итва̄, та̄реми джанатам̣ бахум̣.

‘‘сам̣са̄расотам̣ чхиндитва̄, виддхам̣сетва̄ тайо бхаве;

дхаммана̄вам̣ сама̄руйха, санта̄рессам̣ садевакам̣.

‘‘ким̣ ме ан̃н̃а̄тавесена, дхаммам̣ саччхикатенидха;

саббан̃н̃утам̣ па̄пун̣итва̄, буддхо хессам̣ садеваке’’ти. (бу. вам̣. 55-58);

там̣ панетам̣ маха̄пат̣ин̃н̃ам̣ сакалассапи буддхакарадхаммасамуда̄йасса павичайапаччавеккхан̣асама̄да̄на̄нам̣ ка̄ран̣абхӯтам̣ ависам̣ва̄денто локана̄тхо йасма̄ маха̄каппа̄нам̣ сатасахасса̄дхика̄ни чатта̄ри асан̇кхйеййа̄ни саккаччам̣ нирантарам̣ ниравасесато да̄напа̄рамиа̄дайо саматим̣сапа̄рамийо пӯретва̄, ан̇гапаричча̄га̄дайо пан̃ча маха̄паричча̄ге париччаджитва̄, сачча̄дхит̣т̣ха̄на̄дӣни чатта̄ри адхит̣т̣ха̄на̄ни парибрӯхетва̄, пун̃н̃ан̃а̄н̣асамбха̄ре самбхаритва̄ пуббайогапуббачарийадхаммаккха̄нан̃а̄таттхачарийа̄дайо уккам̣са̄петва̄, буддхичарийам̣ парамакот̣им̣ па̄петва̄ ануттарам̣ самма̄самбодхим̣ абхисамбуджджхи; тасма̄ тассева са̄ маха̄пат̣ин̃н̃а̄ татха̄ авитатха̄ анан̃н̃атха̄, на тасса ва̄лаггаматтампи витатхам̣ аттхи. татха̄ хи дӣпан̇каро дасабало кон̣д̣ан̃н̃о, ман̇гало…пе… кассапо бхагава̄ти име чатувӣсати самма̄самбуддха̄ пат̣ипа̄т̣ийа̄ уппанна̄ ‘‘буддхо бхависсатӣ’’ти нам̣ бйа̄карим̣су. евам̣ чатувӣсатийа̄ буддха̄нам̣ сантике ладдхабйа̄каран̣о йе те ката̄бхинӣха̄рехи бодхисаттехи ладдхабба̄ а̄нисам̣са̄, те лабхитва̄ва а̄гатоти та̄йа йатха̄вутта̄йа маха̄пат̣ин̃н̃а̄йа татха̄йа абхисамбуддхабха̄вам̣ а̄гато адхигатоти татха̄гато. евам̣ татха̄йа а̄гатоти татха̄гато.

катхам̣ татха̄йа гатоти татха̄гато? йа̄йам̣ маха̄карун̣а̄ локана̄тхасса, йа̄йа маха̄дуккхасамба̄дхаппат̣ипаннам̣ саттаника̄йам̣ дисва̄ ‘‘тасса наттхан̃н̃о кочи пат̣исаран̣ам̣, ахамева нам̣ ито сам̣са̄радуккхато мутто мочесса̄мӣ’’ти самусса̄хитама̄насо маха̄бхинӣха̄рам̣ ака̄си. катва̄ ча йатха̄пан̣идха̄нам̣ сакалалокахитасампа̄дана̄йа уссуккама̄панно аттано ка̄йаджӣвитанирапеккхо паресам̣ сотапатхагаманаматтенапи читтутра̄сасамуппа̄дика̄ атидуккара̄ дуккарачарийа̄ сама̄чаранто йатха̄ маха̄бодхисатта̄нам̣ пат̣ипатти ха̄набха̄гийа̄ сам̣килесабха̄гийа̄ т̣хитибха̄гийа̄ ва̄ на хоти, атха кхо уттари висесабха̄гийа̄ва хоти, татха̄ пат̣ипаджджама̄но анупуббена ниравасесе бодхисамбха̄ре сама̄нетва̄ абхисамбодхим̣ па̄пун̣и. тато паран̃ча та̄йева маха̄карун̣а̄йа сан̃чодитама̄насо павивекаратим̣ параман̃ча сантам̣ вимоккхасукхам̣ паха̄йа ба̄ладжанабахуле локе техи самуппа̄дитам̣ самма̄на̄вама̄навиппака̄рам̣ аган̣етва̄ венеййаджанавинайанена ниравасесам̣ буддхакиччам̣ нит̣т̣хапеси. татра йо бхагавато саттесу маха̄карун̣а̄йа самоккамана̄ка̄ро, со парато а̄ви бхависсати. йатха̄ буддхабхӯтасса локана̄тхасса саттесу маха̄карун̣а̄, евам̣ бодхисаттабхӯтассапи маха̄бхинӣха̄рака̄ла̄дӣсӯти саббаттха саббада̄ ча екасадисата̄йа татха̄ва са̄ авитатха̄ анан̃н̃атха̄. тасма̄ тӣсупи аваттха̄су саббасаттесу сама̄нараса̄йа татха̄йа маха̄карун̣а̄йа сакалалокахита̄йа гато пат̣ипанноти татха̄гато. евам̣ татха̄йа гатоти татха̄гато.

катхам̣ татха̄ни а̄гатоти татха̄гато? татха̄ни на̄ма чатта̄ри арийамагган̃а̄н̣а̄ни. та̄ни хи ‘‘идам̣ дуккхам̣, айам̣ дуккхасамудайо, айам̣ дуккханиродхо, айам̣ дуккханиродхага̄минӣ пат̣ипада̄’’ти евам̣ саббан̃еййасан̇га̄хака̄нам̣ паваттиниваттитадубхайахетубхӯта̄нам̣ чатуннам̣ арийасачча̄нам̣, дуккхасса пӣл̣анат̣т̣хо сан̇кхатат̣т̣хо санта̄пат̣т̣хо випарин̣а̄мат̣т̣хо, самудайасса а̄йӯханат̣т̣хо нида̄нат̣т̣хо сам̣йогат̣т̣хо палибодхат̣т̣хо, ниродхасса ниссаран̣ат̣т̣хо вивекат̣т̣хо асан̇кхатат̣т̣хо аматат̣т̣хо, маггасса ниййа̄нат̣т̣хо хетват̣т̣хо дассанат̣т̣хо адхипатеййат̣т̣хотиа̄дӣнам̣ таббибха̄га̄нан̃ча йатха̄бхӯтасабха̄ва̄вабодхавибандхакасса сам̣килесапаккхасса самуччхинданена пат̣иладдха̄йа таттха асаммоха̄бхисамайасан̇кха̄та̄йа авипарӣта̄ка̄раппаваттийа̄ дхамма̄нам̣ сабха̄васарасалаккхан̣асса ависам̣ва̄данато татха̄ни авитатха̄ни анан̃н̃атха̄ни, та̄ни бхагава̄ анан̃н̃анеййо сайамева а̄гато адхигато, тасма̄ татха̄ни а̄гатоти татха̄гато.

йатха̄ ча магган̃а̄н̣а̄ни, евам̣ бхагавато тӣсу ка̄лесу аппат̣ихатан̃а̄н̣а̄ни чатупат̣исамбхида̄н̃а̄н̣а̄ни чатувеса̄раджджан̃а̄н̣а̄ни пан̃чагатипариччхедан̃а̄н̣а̄ни чхааса̄дха̄ран̣ан̃а̄н̣а̄ни саттабоджджхан̇гавибха̄ванан̃а̄н̣а̄ни ат̣т̣хамагган̇гавибха̄ванан̃а̄н̣а̄ни нава̄нупуббавиха̄расама̄паттин̃а̄н̣а̄ни дасабалан̃а̄н̣а̄ни ча вибха̄ветабба̄ни.

татра̄йам̣ вибха̄вана̄ – йан̃хи кин̃чи апарима̄н̣а̄су локадха̄тӯсу апарима̄н̣а̄нам̣ сатта̄нам̣ хӣна̄дибхедабхинна̄нам̣ хӣна̄дибхедабхинна̄су атӣта̄су кхандха̄йатанадха̄тӯсу сабха̄вакичча̄ди аваттха̄висеса̄ди кхандхапат̣ибаддхана̄маготта̄ди ча джа̄нитаббам̣. аниндрийабаддхесу ча атисукхуматирохитавидӯрадесесу рӯпадхаммесу йо там̣там̣паччайависесехи саддхим̣ паччайуппанна̄нам̣ ван̣н̣асан̣т̣ха̄нагандхарасапхасса̄дивисесо, таттха саббаттхева хаттхатале т̣хапитаа̄малако вийа паччаккхато асан̇гамаппат̣ихатам̣ бхагавато н̃а̄н̣ам̣ паваттати, татха̄ ана̄гата̄су паччуппанна̄су ча̄ти има̄ни тӣсу ка̄лесу аппат̣ихатан̃а̄н̣а̄ни на̄ма. йатха̄ха –

‘‘атӣтам̣се буддхасса бхагавато аппат̣ихатам̣ н̃а̄н̣ам̣, ана̄гатам̣се буддхасса бхагавато аппат̣ихатам̣ н̃а̄н̣ам̣, паччуппаннам̣се буддхасса бхагавато аппат̣ихатам̣ н̃а̄н̣а’’нти (пат̣и. ма. 3.5).

та̄ни панета̄ни таттха таттха дхамма̄нам̣ сабха̄васарасалаккхан̣асса ависам̣ва̄данато татха̄ни авитатха̄ни анан̃н̃атха̄ни, та̄ни бхагава̄ сайамбхун̃а̄н̣ена адхиган̃чхи. евам̣ татха̄ни а̄гатоти татха̄гато.

татха̄ аттхапат̣исамбхида̄, дхаммапат̣исамбхида̄, нируттипат̣исамбхида̄, пат̣ибха̄напат̣исамбхида̄ти чатассо пат̣исамбхида̄. таттха аттхапабхедасса саллаккхан̣авибха̄ванававаттха̄накаран̣асаматтхам̣ аттхе пабхедагатам̣ н̃а̄н̣ам̣ аттхапат̣исамбхида̄. дхаммапабхедасса саллаккхан̣авибха̄ванававаттха̄накаран̣асаматтхам̣ дхамме пабхедагатам̣ н̃а̄н̣ам̣ дхаммапат̣исамбхида̄. нируттипабхедасса саллаккхан̣авибха̄ванававаттха̄накаран̣асаматтхам̣ нирутта̄бхила̄пе пабхедагатам̣ н̃а̄н̣ам̣ нируттипат̣исамбхида̄. пат̣ибха̄напабхедасса саллаккхан̣авибха̄ванававаттха̄накаран̣асаматтхам̣ пат̣ибха̄не пабхедагатам̣ н̃а̄н̣ам̣ пат̣ибха̄напат̣исамбхида̄. вуттан̃хетам̣ –

‘‘аттхе н̃а̄н̣ам̣ аттхапат̣исамбхида̄, дхамме н̃а̄н̣ам̣ дхаммапат̣исамбхида̄, татра дхамманирутта̄бхила̄пе н̃а̄н̣ам̣ нируттипат̣исамбхида̄, н̃а̄н̣есу н̃а̄н̣ам̣ пат̣ибха̄напат̣исамбхида̄’’ти (вибха. 718).

еттха ча хетуануса̄рена аран̣ӣйато адхигантаббато ча сан̇кхепато хетупхалам̣ аттхо на̄ма. пабхедато пана йам̣кин̃чи паччайуппаннам̣, нибба̄нам̣, бха̄ситаттхо, випа̄ко, кирийа̄ти име пан̃ча дхамма̄ аттхо. там̣ аттхам̣ паччавеккхантасса тасмим̣ аттхе пабхедагатам̣ н̃а̄н̣ам̣ аттхапат̣исамбхида̄. дхаммоти сан̇кхепато паччайо. со хи йасма̄ там̣ там̣ аттхам̣ видахати паваттети чева па̄пети ча, тасма̄ дхаммоти вуччати. пабхедато пана йо кочи пхаланиббаттако хету, арийамагго, бха̄ситам̣, кусалам̣, акусаланти име пан̃ча дхамма̄ дхаммо, там̣ дхаммам̣ паччавеккхантасса тасмим̣ дхамме пабхедагатам̣ н̃а̄н̣ам̣ дхаммапат̣исамбхида̄. вуттампи четам̣ –

‘‘дуккхе н̃а̄н̣ам̣ аттхапат̣исамбхида̄, дуккхасамудайе н̃а̄н̣ам̣ дхаммапат̣исамбхида̄, дуккханиродхе н̃а̄н̣ам̣ аттхапат̣исамбхида̄, дуккханиродхага̄минийа̄ пат̣ипада̄йа н̃а̄н̣ам̣ дхаммапат̣исамбхида̄’’ти (вибха. 719).

атха ва̄ хетумхи н̃а̄н̣ам̣ дхаммапат̣исамбхида̄, хетупхале н̃а̄н̣ам̣ аттхапат̣исамбхида̄. йе дхамма̄ джа̄та̄ бхӯта̄ сан̃джа̄та̄ ниббатта̄ абхиниббатта̄ па̄тубхӯта̄, имесу дхаммесу н̃а̄н̣ам̣ аттхапат̣исамбхида̄. йамха̄ дхамма̄ те дхамма̄ джа̄та̄ бхӯта̄ сан̃джа̄та̄ ниббатта̄ абхиниббатта̄ па̄тубхӯта̄, тесу дхаммесу н̃а̄н̣ам̣ дхаммапат̣исамбхида̄. джара̄маран̣е н̃а̄н̣ам̣ аттхапат̣исамбхида̄, джара̄маран̣асамудайе н̃а̄н̣ам̣ дхаммапат̣исамбхида̄. джара̄маран̣аниродхе н̃а̄н̣ам̣ аттхапат̣исамбхида̄, джара̄маран̣аниродхага̄минийа̄ пат̣ипада̄йа н̃а̄н̣ам̣ дхаммапат̣исамбхида̄. джа̄тийа̄, бхаве, упа̄да̄не, тан̣ха̄йа, ведана̄йа, пхассе, сал̣а̄йатане, на̄марӯпе, вин̃н̃а̄н̣е, сан̇кха̄ресу н̃а̄н̣ам̣ аттхапат̣исамбхида̄, сан̇кха̄расамудайе н̃а̄н̣ам̣ дхаммапат̣исамбхида̄. сан̇кха̄раниродхе н̃а̄н̣ам̣ аттхапат̣исамбхида̄, сан̇кха̄раниродхага̄минийа̄ пат̣ипада̄йа н̃а̄н̣ам̣ дхаммапат̣исамбхида̄.

‘‘идха бхиккху дхаммам̣ джа̄на̄ти – суттам̣, геййам̣…пе… ведаллам̣. айам̣ вуччати дхаммапат̣исамбхида̄. со тасса тассева бха̄ситасса аттхам̣ джа̄на̄ти – ‘айам̣ имасса бха̄ситасса аттхо, айам̣ имасса бха̄ситасса аттхо’ти, айам̣ вуччати аттхапат̣исамбхида̄ (вибха. 724).

‘‘катаме дхамма̄ кусала̄? йасмим̣ самайе ка̄ма̄вачарам̣ кусалам̣ читтам̣ уппаннам̣ хоти соманассасахагатам̣ н̃а̄н̣асампайуттам̣ рӯпа̄рамман̣ам̣ ва̄…пе… дхамма̄рамман̣ам̣ ва̄ йам̣ йам̣ ва̄ пана̄раббха, тасмим̣ самайе пхассо хоти…пе… авиккхепо хоти. име дхамма̄ кусала̄. имесу дхаммесу н̃а̄н̣ам̣ дхаммапат̣исамбхида̄, тесам̣ випа̄ке н̃а̄н̣ам̣ аттхапат̣исамбхида̄’’тиа̄ди виттха̄ро (вибха. 725).

тасмим̣ аттхе ча дхамме ча сабха̄ванирутти абйабхича̄равоха̄ро абхила̄по, тасмим̣ сабха̄ванирутта̄бхила̄пе ма̄гадхика̄йа саббасатта̄нам̣ мӯлабха̄са̄йа ‘‘айам̣ сабха̄ванирутти, айам̣ на сабха̄ванируттӣ’’ти пабхедагатам̣ н̃а̄н̣ам̣ нируттипат̣исамбхида̄. йатха̄вуттесу тесу н̃а̄н̣есу гочаракичча̄дивасена виттха̄рато паваттам̣ саббампи н̃а̄н̣ама̄рамман̣ам̣ катва̄ паччавеккхантасса тасмим̣ н̃а̄н̣е пабхедагатам̣ н̃а̄н̣ам̣ пат̣ибха̄напат̣исамбхида̄. ити има̄ни чатта̄ри пат̣исамбхида̄н̃а̄н̣а̄ни сайамева бхагавата̄ адхигата̄ни аттхадхамма̄дике тасмим̣ тасмим̣ аттано висайе ависам̣ва̄данавасена авипарӣта̄ка̄раппаваттийа̄ татха̄ни авитатха̄ни анан̃н̃атха̄ни. евампи бхагава̄ татха̄ни а̄гатоти татха̄гато.

татха̄ йам̣ кин̃чи н̃еййам̣ на̄ма, саббам̣ там̣ бхагавата̄ сабба̄ка̄рена н̃а̄там̣ дит̣т̣хам̣ адхигатам̣ абхисамбуддхам̣. татха̄ хисса абхин̃н̃еййа̄ дхамма̄ абхин̃н̃еййато буддха̄, парин̃н̃еййа̄ дхамма̄ парин̃н̃еййато буддха̄, паха̄табба̄ дхамма̄ паха̄таббато буддха̄, саччхика̄табба̄ дхамма̄ саччхика̄таббато буддха̄, бха̄ветабба̄ дхамма̄ бха̄ветаббато буддха̄, йато нам̣ кочи саман̣о ва̄ бра̄хман̣о ва̄ дево ва̄ ма̄ро ва̄ брахма̄ ва̄ ‘‘име на̄ма те дхамма̄ анабхисамбуддха̄’’ти саха дхаммена ануйун̃джитум̣ саматтхо наттхи.

йам̣ кин̃чи паха̄таббам̣ на̄ма, саббам̣ там̣ бхагавата̄ анавасесато бодхимӯлейева пахӣнам̣ ануппаттидхаммам̣, на тасса паха̄на̄йа уттари каран̣ӣйам̣ аттхи. татха̄ хисса лобхадосамохавипарӣтаманасика̄раахирика̄ноттаппатхинамиддха- кодхӯпана̄хамаккхапала̄саисса̄маччхарийа- ма̄йа̄са̄т̣хеййатхамбхаса̄рамбхама̄на̄тима̄намадапама̄дативидха̄кусаламӯладуччарита- висамасан̃н̃а̄малавитаккапапан̃чаесана̄тан̣ха̄чатуббидхавипарийесаа̄сава- гантхаогхайога̄гатитан̣хупа̄да̄напан̃ча̄бхинандананӣваран̣а- четокхилачетасовинибандхачхавива̄дамӯласатта̄нусайа- ат̣т̣хамиччхаттанаваа̄гха̄таваттхутан̣ха̄мӯлакадасаакусала- каммапатхаекавӣсатианесанадва̄сат̣т̣хидит̣т̣хигатаат̣т̣хасататан̣ха̄вичарита̄диппабхедам̣ дийад̣д̣хакилесасахассам̣ саха ва̄сана̄йа пахӣнам̣ самуччхиннам̣ самӯхатам̣, йато нам̣ кочи саман̣о ва̄…пе… брахма̄ ва̄ ‘‘име на̄ма те килеса̄ аппахӣна̄’’ти саха дхаммена ануйун̃джитум̣ саматтхо наттхи.

йе чиме бхагавата̄ каммавипа̄какилесӯпава̄даа̄н̣а̄вӣтиккамаппабхеда̄ антара̄йика̄ дхамма̄ вутта̄, аламева те екантена антара̄йа̄йа, йато нам̣ кочи саман̣о ва̄…пе… брахма̄ ва̄ ‘‘на̄лам̣ те пат̣исевато антара̄йа̄йа̄’’ти саха дхаммена ануйун̃джитум̣ саматтхо наттхи.

йо ча бхагавата̄ ниравасесават̣т̣адуккханиссаран̣а̄йа сӣласама̄дхипан̃н̃а̄сан̇гахо саттакот̣т̣ха̄сико саттатим̣саппабхедо арийамаггапуббан̇гамо ануттаро ниййа̄надхаммо десито, со екантенева ниййа̄ти пат̣ипаннасса ват̣т̣адуккхато, йато нам̣ кочи саман̣о ва̄…пе… брахма̄ ва̄ ‘‘ниййа̄надхаммо тайа̄ десито на ниййа̄тӣ’’ти саха дхаммена ануйун̃джитум̣ саматтхо наттхи. вуттан̃хетам̣ – ‘‘самма̄самбуддхасса те пат̣иджа̄нато име дхамма̄ анабхисамбуддха̄’’ти (ма. ни. 1.150) виттха̄ро. евамета̄ни аттано н̃а̄н̣аппаха̄надесана̄висеса̄нам̣ авитатхабха̄ва̄вабодханато авипарӣта̄ка̄раппаватта̄ни бхагавато чатувеса̄раджджан̃а̄н̣а̄ни татха̄ни авитатха̄ни анан̃н̃атха̄ни. евампи бхагава̄ татха̄ни а̄гатоти татха̄гато.

татха̄ нирайагати, тираччха̄нагати, петагати, мануссагати, девагатӣти пан̃ча гатийо. та̄су сан̃джӣва̄дайо ат̣т̣ха маха̄нирайа̄, куккул̣а̄дайо сол̣аса уссаданирайа̄, локантариканирайо ча̄ти саббепиме екантадуккхата̄йа нирасса̄дат̣т̣хена нирайа̄ ча, сакакаммуна̄ гантаббато гати ча̄ти нирайагати. тиббандхака̄расӣтанарака̄пи етесвева антогадха̄ кимикӣт̣апат̣ан̇гасарӣсапапаккхисон̣асин̇га̄ла̄дайо тирийам̣ ан̃чхитабха̄вена тираччха̄на̄ на̄ма. те ева гатӣти тираччха̄нагати. кхуппипа̄ситапарадаттӯпаджӣвиниджджха̄матан̣хика̄дайо дуккхабахулата̄йа пакат̣т̣хасукхато ита̄ вигата̄ти пета̄, те ева гатӣти петагати. ка̄лакан̃чика̄диасура̄пи етесвева антогадха̄. париттадӣпава̄сӣхи саддхим̣ джамбудӣпа̄дичатумаха̄дӣпава̄сино манасо уссанната̄йа манусса̄, те ева гатӣти мануссагати. ча̄тумаха̄ра̄джикато пат̣т̣ха̄йа йа̄ва невасан̃н̃а̄на̄сан̃н̃а̄йатанӯпага̄ти име чхаббӣсати деваника̄йа̄ диббанти аттано иддха̄нубха̄вена кӣл̣анти джотенти ча̄ти дева̄, те ева гатӣти девагати.

та̄ панета̄ гатийо йасма̄ там̣там̣камманиббатто упапаттибхавависесо, тасма̄ аттхато випа̄каккхандха̄ кат̣атта̄ ча рӯпам̣. таттха ‘‘айам̣ на̄ма гати на̄ма имина̄ каммуна̄ джа̄йати, тасса каммасса паччайависесехи евам̣ вибха̄габхиннатта̄ висум̣ ете саттаника̄йа̄ евам̣ вибха̄габхинна̄’’ти йатха̄сакам̣хетупхалавибха̄гапариччхинданавасена т̣ха̄насо хетусо бхагавато н̃а̄н̣ам̣ паваттати. тена̄ха бхагава̄ –

‘‘пан̃ча кхо има̄, са̄рипутта, гатийо. катама̄ пан̃ча? нирайо, тираччха̄найони, петтивисайо, манусса̄, дева̄. нирайан̃ча̄хам̣, са̄рипутта, паджа̄на̄ми, нирайага̄мин̃ча маггам̣, нирайага̄минин̃ча пат̣ипадам̣; йатха̄ пат̣ипанно ча ка̄йасса бхеда̄ парам̣ маран̣а̄ апа̄йам̣ дуггатим̣ винипа̄там̣ нирайам̣ упападжджати, тан̃ча паджа̄на̄мӣ’’тиа̄ди (ма. ни. 1.153).

та̄ни панета̄ни бхагавато н̃а̄н̣а̄ни тасмим̣ тасмим̣ висайе авипарӣта̄ка̄раппаваттийа̄ ависам̣ва̄данато татха̄ни авитатха̄ни анан̃н̃атха̄ни. евампи бхагава̄ татха̄ни а̄гатоти татха̄гато.

татха̄ йам̣ сатта̄нам̣ саддха̄дийогавикалабха̄ва̄вабодхена аппараджаккхамаха̄раджаккхата̄дивисесавибха̄ванам̣ пан̃н̃а̄са̄йа а̄ка̄рехи паваттам̣ бхагавато индрийапаропарийаттан̃а̄н̣ам̣. вуттан̃хетам̣ – ‘‘саддхо пуггало аппараджаккхо, ассаддхо пуггало маха̄раджаккхо’’ти (пат̣и. ма. 1.111) виттха̄ро.

йан̃ча ‘‘айам̣ пуггало аппараджаккхо, айам̣ сассатадит̣т̣хико, айам̣ уччхедадит̣т̣хико, айам̣ ануломика̄йам̣ кхантийам̣ т̣хито, айам̣ йатха̄бхӯтан̃а̄н̣е т̣хито, айам̣ ка̄ма̄сайо, на неккхамма̄диа̄сайо, айам̣ неккхамма̄сайо, на ка̄ма̄диа̄сайо’’тиа̄дина̄ ‘‘имасса ка̄мара̄го ативийа тха̄магато, на пат̣игха̄дико, имасса пат̣игхо ативийа тха̄магато, на ка̄мара̄га̄дико’’тиа̄дина̄ ‘‘имасса пун̃н̃а̄бхисан̇кха̄ро адхико, на апун̃н̃а̄бхисан̇кха̄ро на а̄нен̃джа̄бхисан̇кха̄ро, имасса апун̃н̃а̄бхисан̇кха̄ро адхико, на пун̃н̃а̄бхисан̇кха̄ро на а̄нен̃джа̄бхисан̇кха̄ро, имасса а̄нен̃джа̄бхисан̇кха̄ро адхико, на пун̃н̃а̄бхисан̇кха̄ро на апун̃н̃а̄бхисан̇кха̄ро. имасса ка̄йасучаритам̣ адхикам̣, имасса вачӣсучаритам̣, имасса маносучаритам̣. айам̣ хӣна̄дхимуттико, айам̣ пан̣ӣта̄дхимуттико, айам̣ камма̄варан̣ена саманна̄гато, айам̣ килеса̄варан̣ена саманна̄гато, айам̣ випа̄ка̄варан̣ена саманна̄гато, айам̣ на камма̄варан̣ена саманна̄гато, на килеса̄варан̣ена, на випа̄ка̄варан̣ена саманна̄гато’’тиа̄дина̄ ча сатта̄нам̣ а̄сайа̄дӣнам̣ йатха̄бхӯтам̣ вибха̄вана̄ка̄раппаваттам̣ бхагавато а̄сайа̄нусайан̃а̄н̣ам̣. йам̣ сандха̄йа вуттам̣ –

‘‘идха татха̄гато сатта̄нам̣ а̄сайам̣ джа̄на̄ти, анусайам̣ джа̄на̄ти, чаритам̣ джа̄на̄ти, адхимуттим̣ джа̄на̄ти, бхабба̄бхаббе сатте джа̄на̄тӣ’’тиа̄ди (пат̣и. ма. 1.113).

йан̃ча упаримахет̣т̣химапураттхимапаччхимака̄йехи даккхин̣ава̄мааккхикан̣н̣асотана̄сика̄сотаам̣сакӯт̣апассахаттхапа̄дехи ан̇гулан̇гулантарехи ломаломакӯпехи ча аггиккхандхӯдакадха̄ра̄паваттанам̣ анан̃н̃аса̄дха̄ран̣ам̣ вивидхавикуббаниддхинимма̄панакам̣ бхагавато йамакапа̄т̣иха̄рийан̃а̄н̣ам̣. йам̣ сандха̄йа вуттам̣ –

‘‘идха татха̄гато йамакапа̄т̣иха̄рийам̣ кароти аса̄дха̄ран̣ам̣ са̄вакехи. упаримака̄йато аггиккхандхо паваттати, хет̣т̣химака̄йато удакадха̄ра̄ паваттати. хет̣т̣химака̄йато аггиккхандхо паваттати, упаримака̄йато удакадха̄ра̄ паваттатӣ’’тиа̄ди (пат̣и. ма. 1.116).

йан̃ча ра̄га̄дӣхи джа̄тиа̄дӣхи ча анекехи дуккхадхаммехи упаддутам̣ саттаника̄йам̣ тато нӣхаритука̄мата̄васена на̄на̄найехи паваттасса бхагавато маха̄карун̣оккаманасса паччайабхӯтам̣ маха̄карун̣а̄сама̄паттин̃а̄н̣ам̣. йатха̄ха –

‘‘катамам̣ татха̄гатасса маха̄карун̣а̄сама̄паттин̃а̄н̣ам̣? бахукехи а̄ка̄рехи пассанта̄нам̣ буддха̄нам̣ бхагаванта̄нам̣ саттесу маха̄карун̣а̄ оккамати, а̄дитто локасаннива̄соти пассанта̄нам̣ буддха̄нам̣ бхагаванта̄нам̣ саттесу маха̄карун̣а̄ оккаматӣ’’ти. –

а̄дина̄ (пат̣и. ма. 1.117) екӯнанавутийа̄ а̄ка̄рехи вибхаджанам̣ катам̣.

йам̣ пана йа̄вата̄ дхаммадха̄ту, йаттакам̣ н̃а̄таббам̣ сан̇кхата̄сан̇кхата̄ди, тасса саббасса паропадесена вина̄ сабба̄ка̄рато пат̣иджа̄нанасаматтхам̣ а̄кан̇кха̄маттаппат̣ибаддхавутти анан̃н̃аса̄дха̄ран̣ам̣ бхагавато н̃а̄н̣ам̣ саббатха̄ анавасесасан̇кхата̄сан̇кхатасаммутисачча̄вабодхато саббан̃н̃утан̃н̃а̄н̣ам̣, таттха̄варан̣а̄бха̄ватова ниссан̇гаппаваттим̣ упа̄да̄йа ана̄варан̣ан̃а̄н̣анти ча вуччати. айаметтха сан̇кхепо, виттха̄ро пана парато а̄ви бхависсати.

евамета̄ни бхагавато чха аса̄дха̄ран̣ан̃а̄н̣а̄ни авипарӣта̄ка̄раппаваттийа̄ йатха̄сакам̣висайасса ависам̣ва̄данато татха̄ни авитатха̄ни анан̃н̃атха̄ни. евампи бхагава̄ татха̄ни а̄гатоти татха̄гато.

татха̄ ‘‘саттиме, бхиккхаве, боджджхан̇га̄ – сатисамбоджджхан̇го, дхаммавичайасамбоджджхан̇го, вӣрийасамбоджджхан̇го, пӣтисамбоджджхан̇го, пассаддхисамбоджджхан̇го, сама̄дхисамбоджджхан̇го, упеккха̄самбоджджхан̇го’’ти (пат̣и. ма. 2.17; сам̣. ни. 5.185) евам̣ сарӯпато йа̄йам̣ локуттарамаггаккхан̣е уппаджджама̄на̄ лӣнуддхаччапатит̣т̣ха̄на̄йӯханака̄масукхаттакиламатха̄нуйогауччхедасассата̄бхинивеса̄дӣнам̣ анекесам̣ упаддава̄нам̣ пат̣ипаккхабхӯта̄ сатиа̄дибхеда̄ дхаммаса̄маггӣ, йа̄йа арийаса̄вако буджджхати, килесанидда̄йа ут̣т̣хахати, чатта̄ри ва̄ сачча̄ни пат̣ивиджджхати, нибба̄намева ва̄ саччхикароти, са̄ дхаммаса̄маггӣ ‘‘бодхӣ’’ти вуччати, тасса̄ бодхийа̄ ан̇га̄ти боджджхан̇га̄. арийаса̄вако ва̄ йатха̄вутта̄йа дхаммаса̄маггийа̄ буджджхатӣти катва̄ ‘‘бодхӣ’’ти вуччати. тасса бодхисса ан̇га̄ти боджджхан̇га̄ти евам̣ са̄ман̃н̃алаккхан̣ато, упат̣т̣ха̄налаккхан̣о сатисамбоджджхан̇го, павичайалаккхан̣о дхаммавичайасамбоджджхан̇го, паггахалаккхан̣о вӣрийасамбоджджхан̇го, пхаран̣алаккхан̣о пӣтисамбоджджхан̇го, упасамалаккхан̣о пассаддхисамбоджджхан̇го, авиккхепалаккхан̣о сама̄дхисамбоджджхан̇го пат̣исан̇кха̄налаккхан̣о упеккха̄самбоджджхан̇готи евам̣ висесалаккхан̣ато.

‘‘таттха катамо сатисамбоджджхан̇го? идха бхиккху сатима̄ хоти парамена сатинепаккена саманна̄гато, чиракатампи чирабха̄ситампи сарита̄ хоти ануссарита̄’’тиа̄дина̄ (вибха. 467) саттаннам̣ боджджхан̇га̄нам̣ ан̃н̃аман̃н̃ӯпака̄равасена екаккхан̣е паваттидассанато. ‘‘таттха катамо сатисамбоджджхан̇го? аттхи аджджхаттам̣ дхаммесу сати, аттхи бахиддха̄ дхаммесу сатӣ’’тиа̄дина̄ (вибха. 469) тесам̣ висайавибха̄вана̄паваттидассанато. ‘‘таттха катамо сатисамбоджджхан̇го? идха, бхиккхаве, бхиккху сатисамбоджджхан̇гам̣ бха̄вети вивеканисситам̣, вира̄ганисситам̣, ниродханисситам̣, восаггапарин̣а̄ми’’нтиа̄дина̄ (вибха. 471) бха̄вана̄видхидассанато. ‘‘таттха катаме сатта боджджхан̇га̄? идха бхиккху йасмим̣ самайе локуттарам̣ джха̄нам̣ бха̄вети…пе… тасмим̣ самайе сатта боджджхан̇га̄ хонти, сатисамбоджджхан̇го…пе… упеккха̄самбоджджхан̇го. таттха катамо сатисамбоджджхан̇го? йа̄ сати ануссатӣ’’тиа̄дина̄ (вибха. 478) чханавутийа̄ найасахассавибха̄гехӣти евам̣ на̄на̄ка̄рато паватта̄ни бхагавато боджджхан̇гавибха̄ванан̃а̄н̣а̄ни тасса тасса аттхасса ависам̣ва̄данато татха̄ни авитатха̄ни анан̃н̃атха̄ни. евампи бхагава̄ татха̄ни а̄гатоти татха̄гато.

татха̄ ‘‘таттха катамам̣ дуккханиродхага̄минӣ пат̣ипада̄ арийасаччам̣? айамева арийо ат̣т̣хан̇гико магго, сеййатхидам̣ – самма̄дит̣т̣хи…пе… самма̄сама̄дхӣ’’ти (вибха. 205) евам̣ сарӯпато. саббакилесехи а̄ракатта̄ арийабха̄вакаратта̄ арийапхалапат̣ила̄бхакаратта̄ ча арийо. арийа̄нам̣ ат̣т̣хавидхатта̄ нибба̄на̄дхигама̄йа екантака̄ран̣атта̄ ча ат̣т̣хан̇гико. килесе ма̄ренто гаччхати, аттхикехи маггӣйати, сайам̣ ва̄ нибба̄нам̣ маггайатӣти магготи евам̣ са̄ман̃н̃алаккхан̣ато. ‘‘самма̄дассаналаккхан̣а̄ самма̄дит̣т̣хи, самма̄абхиниропаналаккхан̣о самма̄сан̇каппо, самма̄париггахан̣алаккхан̣а̄ самма̄ва̄ча̄, самма̄самут̣т̣ха̄паналаккхан̣о самма̄камманто, самма̄вода̄налаккхан̣о самма̄а̄джӣво, самма̄паггахалаккхан̣о самма̄ва̄йа̄мо, самма̄упат̣т̣ха̄налаккхан̣а̄ самма̄сати, самма̄авиккхепалаккхан̣о самма̄сама̄дхӣ’’ти евам̣ висесалаккхан̣ато. самма̄дит̣т̣хи та̄ва ан̃н̃ехипи аттано паччанӣкакилесехи саддхим̣ миччха̄дит̣т̣хим̣ паджахати, нибба̄нам̣ а̄рамман̣ам̣ кароти, таппат̣иччха̄дакамохавидхаманена асаммохато сампайуттадхамме ча пассати, татха̄ самма̄сан̇каппа̄дайопи миччха̄сан̇каппа̄дӣни паджаханти, ниродхан̃ча а̄рамман̣ам̣ каронти, сахаджа̄тадхамма̄нам̣ самма̄абхиниропанапариггахан̣асамут̣т̣ха̄панавода̄напаггахаупат̣т̣ха̄насама̄дахана̄ни ча каронтӣти евам̣ киччавибха̄гато. самма̄дит̣т̣хи пуббабха̄ге на̄наккхан̣а̄ висум̣ дуккха̄диа̄рамман̣а̄ хутва̄ маггака̄ле екаккхан̣а̄ нибба̄намева а̄рамман̣ам̣ катва̄ киччато ‘‘дуккхе н̃а̄н̣а’’нтиа̄дӣни чатта̄ри на̄ма̄ни лабхати. самма̄сан̇каппа̄дайопи пуббабха̄ге на̄наккхан̣а̄ на̄на̄рамман̣а̄, маггака̄ле екаккхан̣а̄ ека̄рамман̣а̄, тесу самма̄сан̇каппо киччато ‘‘неккхаммасан̇каппо’’тиа̄дӣни тӣн̣и на̄ма̄ни лабхати. самма̄ва̄ча̄дайо тайо пуббабха̄ге ‘‘муса̄ва̄да̄ вераман̣ӣ’’тиа̄дивибха̄га̄ виратийопи четана̄йопи хутва̄ маггаккхан̣е виратийова, самма̄ва̄йа̄масатийо киччато саммаппадха̄насатипат̣т̣ха̄навасена чатта̄ри на̄ма̄ни лабханти. самма̄сама̄дхи пана маггаккхан̣епи пат̣хамаджджха̄на̄дивасена на̄на̄ ева̄ти евам̣ пуббабха̄га̄парабха̄гесу паваттивибха̄гато. ‘‘идха, бхиккхаве, бхиккху самма̄дит̣т̣хим̣ бха̄вети вивеканиссита’’нтиа̄дина̄ (вибха. 489) бха̄вана̄видхито. ‘‘таттха катамо ат̣т̣хан̇гико магго? идха, бхиккху, йасмим̣ самайе локуттарам̣ джха̄нам̣ бха̄вети…пе… дуккхапат̣ипадам̣ дандха̄бхин̃н̃ам̣, тасмим̣ самайе ат̣т̣хан̇гико магго хоти – самма̄дит̣т̣хи самма̄сан̇каппо’’тиа̄дина̄ (вибха. 499) чатура̄сӣтийа̄ найасахассавибха̄гехӣти евам̣ анека̄ка̄рато паватта̄ни бхагавато арийамаггавибха̄ванан̃а̄н̣а̄ни аттхасса ависам̣ва̄данато сабба̄нипи татха̄ни авитатха̄ни анан̃н̃атха̄ни евампи бхагава̄ татха̄ни а̄гатоти татха̄гато.

татха̄ пат̣хамаджджха̄насама̄паттийа̄ ча ниродхасама̄паттӣти ета̄су анупат̣ипа̄т̣ийа̄ вихаритаббат̣т̣хена сама̄паджджитаббат̣т̣хена ча анупуббавиха̄расама̄паттӣсу сампа̄данапаччавеккхан̣а̄дивасена йатха̄рахам̣ сампайогавасена ча паватта̄ни бхагавато н̃а̄н̣а̄ни тадаттхасиддхийа̄ татха̄ни авитатха̄ни анан̃н̃атха̄ни. евампи бхагава̄ татха̄ни а̄гатоти татха̄гато. татха̄ ‘‘идам̣ имасса т̣ха̄нам̣, идам̣ ат̣т̣ха̄на’’нти авипарӣтам̣ тасса тасса пхаласса ка̄ран̣а̄ка̄ран̣аджа̄нанам̣, тесам̣ тесам̣ сатта̄нам̣ атӣта̄дибхедабхиннасса каммасама̄да̄насса анавасесато йатха̄бхӯтам̣ випа̄кантараджа̄нанам̣, а̄йӯханаккхан̣ейева тасса тасса саттасса ‘‘айам̣ нирайага̄минӣ пат̣ипада̄…пе… айам̣ нибба̄нага̄минӣ пат̣ипада̄’’ти йа̄тха̄вато са̄сава̄на̄савакаммавибха̄гаджа̄нанам̣, кхандха̄йатана̄нам̣ упа̄динна̄нупа̄динна̄дианекасабха̄вам̣ на̄на̄сабха̄ван̃ча тасса локасса ‘‘има̄йа на̄ма дха̄туйа̄ уссаннатта̄ имасмим̣ дхаммаппабандхе айам̣ висесо джа̄йатӣ’’тиа̄дина̄ найена йатха̄бхӯтам̣ дха̄туна̄наттаджа̄нанам̣, саддха̄дииндрийа̄нам̣ тиккхамудута̄джа̄нанам̣ сам̣килеса̄дӣхи саддхим̣ джха̄навимоккха̄диджа̄нанам̣, сатта̄нам̣ апарима̄н̣а̄су джа̄тӣсу таппат̣ибандхена саддхим̣ анавасесато пуббенивуттхаккхандхасантатиджа̄нанам̣ хӣна̄дивибха̄гехи саддхим̣ чутипат̣исандхиджа̄нанам̣, ‘‘идам̣ дуккха’’нтиа̄дина̄ хет̣т̣ха̄ вуттанайенева чатусаччаджа̄нананти има̄ни бхагавато дасабалан̃а̄н̣а̄ни авираджджхитва̄ йатха̄сакам̣висайа̄вага̄ханато йатха̄дхиппетаттхаса̄дханато ча йатха̄бхӯтавуттийа̄ татха̄ни авитатха̄ни анан̃н̃атха̄ни. вуттан̃хетам̣ –

‘‘идха татха̄гато т̣ха̄нан̃ча т̣ха̄нато ат̣т̣ха̄нан̃ча ат̣т̣ха̄нато йатха̄бхӯтам̣ паджа̄на̄тӣ’’тиа̄ди (вибха. 809; а. ни. 10.21).

евампи бхагава̄ татха̄ни а̄гатоти татха̄гато.

йатха̄ четесампи н̃а̄н̣а̄нам̣ васена, евам̣ йатха̄вутта̄нам̣ сатипат̣т̣ха̄насаммаппадха̄на̄дивибха̄ванан̃а̄н̣а̄диананта̄паримеййабхеда̄нам̣ анан̃н̃аса̄дха̄ран̣а̄нам̣ пан̃н̃а̄висеса̄нам̣ васена бхагава̄ татха̄ни н̃а̄н̣а̄ни а̄гато адхигатоти татха̄гато, евампи татха̄ни а̄гатоти татха̄гато.

катхам̣ татха̄ гатоти татха̄гато? йа̄ та̄ бхагавато абхиджа̄тиабхисамбодхидхаммавинайапан̃н̃а̄панаанупа̄дисесанибба̄надха̄туйо, та̄ татха̄. ким̣ вуттам̣ хоти? йадаттхам̣ та̄ локана̄тхена абхипаттхита̄ паваттита̄ ча, тадаттхасса екантасиддхийа̄ ависам̣ва̄данато авипарӣтаттхавуттийа̄ татха̄ авитатха̄ анан̃н̃атха̄. татха̄ хи айам̣ бхагава̄ бодхисаттабхӯто саматим̣сапа̄рамипарипӯран̣а̄дикам̣ вуттаппака̄рам̣ саббабуддхаттахетум̣ сампа̄детва̄ туситапуре т̣хито буддхакола̄халам̣ сутва̄ дасасахассачаккава̄л̣адевата̄хи екато саннипатита̄хи упасан̇камитва̄ –

‘‘ка̄ло кхо те маха̄вӣра, уппаджджа ма̄тукуччхийам̣;

садевакам̣ та̄райанто, буджджхассу аматам̣ пада’’нти. (бу. вам̣. 1.67) –

а̄йа̄чито уппаннапуббанимитто пан̃ча маха̄вилокана̄ни вилокетва̄ ‘‘ида̄ни ахам̣ мануссайонийам̣ уппаджджитва̄ абхисамбуджджхисса̄мӣ’’ти а̄са̄л̣хипун̣н̣ама̄йам̣ сакйара̄джакуле маха̄ма̄йа̄йа девийа̄ куччхийам̣ пат̣исандхим̣ гахетва̄ даса ма̄се девамануссехи махата̄ париха̄рена парихарийама̄но виса̄кхапун̣н̣ама̄йам̣ паччӯсасамайе абхиджа̄тим̣ па̄пун̣и.

абхиджа̄тиккхан̣е панасса пат̣исандхиггахан̣аккхан̣е вийа дваттим̣са пуббанимитта̄ни па̄турахесум̣, айам̣ дасасахассилокадха̄ту сам̣кампи сампакампи сампаведхи, дасасу чаккава̄л̣асахассесу апарима̄н̣о обха̄со пхари, тасса, там̣ сирим̣ дат̣т̣хука̄ма̄ вийа андха̄ чаккхӯни пат̣илабхим̣су, бадхира̄ саддам̣ сун̣им̣су, мӯга̄ сама̄лапим̣су, кхуджджа̄ уджугатта̄ ахесум̣, пан̇гула̄ падаса̄ гаманам̣ пат̣илабхим̣су, бандханагата̄ саббасатта̄ андубандхана̄дӣхи муччим̣су, саббанаракесу агги нибба̄йи, петтивисайе кхуппипа̄са̄ вӯпасами, тираччха̄на̄нам̣ бхайам̣ на̄хоси, саббасатта̄нам̣ рого вӯпасами, саббасатта̄ пийам̣вада̄ ахесум̣, мадхурена̄ка̄рена асса̄ хасим̣су, ва̄ран̣а̄ гаджджим̣су, саббатӯрийа̄ни сакасаканинна̄дам̣ мун̃чим̣су, агхат̣т̣ита̄ни ева манусса̄нам̣ хаттхӯпага̄дӣни а̄бхаран̣а̄ни мадхурена̄ка̄рена саддам̣ мун̃чим̣су, саббадиса̄ виппасанна̄ ахесум̣, сатта̄нам̣ сукхам̣ уппа̄дайама̄но мудусӣталава̄то ва̄йи, ака̄ламегхо васси, патхавитопи удакам̣ уббхиджджитва̄ виссанди, паккхино а̄ка̄сагаманам̣ виджахим̣су, надийо асандама̄на̄ ат̣т̣хам̣су, маха̄самудде мадхурам̣ удакам̣ ахоси, упаккилесавинимутте сӯрийе диппама̄не ева а̄ка̄сагата̄ сабба̄ джотийо джотим̣су, т̣хапетва̄ арӯпа̄вачаре деве авасеса̄ саббе дева̄ саббе ча нерайика̄ диссама̄нарӯпа̄ ахесум̣, тарукут̣т̣акава̄т̣асела̄дайо ана̄варан̣абхӯта̄ ахесум̣, сатта̄нам̣ чутӯпапа̄та̄ на̄хесум̣, саббам̣ анит̣т̣хагандхам̣ абхибхавитва̄ диббагандхо пава̄йи, саббе пхалӯпага̄ руккха̄ пхаладхара̄ сампаджджим̣су, маха̄самуддо саббаттхакамева пан̃чаван̣н̣ехи падумехи сан̃чханнатало ахоси, тхаладжаджаладжа̄дӣни саббапуппха̄ни пуппхим̣су, руккха̄нам̣ кхандхесу кхандхападума̄ни, са̄кха̄су са̄кха̄падума̄ни, лата̄су лата̄падума̄ни, пуппхим̣су, махӣталасила̄тала̄ни бхиндитва̄ упарӯпари сатта сатта хутва̄ дан̣д̣ападума̄ни на̄ма никкхамим̣су, а̄ка̄се оламбакападума̄ни ниббаттим̣су, самантато пуппхавассам̣ васси а̄ка̄се диббатӯрийа̄ни ваджджим̣су, сакаладасасахассилокадха̄ту ват̣т̣етва̄ виссат̣т̣хама̄ла̄гул̣ам̣ вийа, уппӣл̣етва̄ паваттама̄ла̄кала̄по вийа, алан̇катапат̣ийаттам̣ ма̄ла̄санам̣ вийа ча екама̄ла̄ма̄линӣ виппхурантава̄л̣абӣджанӣ пуппхадхӯпагандхапарива̄сита̄ парамасобхаггаппатта̄ ахоси, та̄ни ча пуббанимитта̄ни упари адхигата̄нам̣ анекесам̣ висеса̄дхигама̄нам̣ нимиттабхӯта̄ни ева ахесум̣. евам̣ анекаччхарийапа̄тубха̄ва̄ айам̣ абхиджа̄ти йадаттхам̣ тена абхипаттхита̄, тасса̄ абхисамбодхийа̄ екантасиддхийа̄ татха̄ва ахоси авитатха̄ анан̃н̃атха̄.

татха̄ йе буддхавенеййа̄ бодханеййабандхава̄, те саббепи анавасесато сайамева бхагавата̄ винӣта̄. йе ча са̄вакавенеййа̄ дхаммавенеййа̄ ча, тепи са̄вака̄дӣхи винӣта̄ винайам̣ гаччханти гамиссанти ча̄ти йадаттхам̣ бхагавата̄ абхисамбодхи абхипаттхита̄, тадаттхасса екантасиддхийа̄ абхисамбодхи татха̄ авитатха̄ анан̃н̃атха̄.

апича йасса йасса н̃еййадхаммасса йо йо сабха̄во буджджхитаббо, со со хаттхатале т̣хапитаа̄малакам̣ вийа а̄ваджджанаматтапат̣ибаддхена аттано н̃а̄н̣ена авипарӣтам̣ анавасесато бхагавата̄ абхисамбуддхоти евампи абхисамбодхи татха̄ авитатха̄ анан̃н̃атха̄.

татха̄ тесам̣ тесам̣ дхамма̄нам̣ татха̄ татха̄ десетаббаппака̄рам̣, тесам̣ тесан̃ча сатта̄нам̣ а̄сайа̄нусайачарийа̄дхимуттим̣ саммадева олокетва̄ дхамматам̣ авиджахантенева пан̃н̃аттинайам̣ воха̄раматтам̣ анатидха̄вантенева ча дхамматам̣ вибха̄вентена йатха̄пара̄дхам̣ йатха̄джджха̄сайам̣ йатха̄дхамман̃ча ануса̄сантена бхагавата̄ венеййа̄ винӣта̄ арийабхӯмим̣ сампа̄пита̄ти дхаммавинайапан̃н̃а̄пана̄писса тадаттхасиддхийа̄ йатха̄бхӯтавуттийа̄ ча татха̄ авитатха̄ анан̃н̃атха̄.

татха̄ йа̄ са̄ бхагавата̄ ануппатта̄ патхавийа̄дипхассаведана̄дирӯпа̄рӯпасабха̄ванимутта̄ луджджанапалуджджанабха̄ва̄бха̄вато локасабха̄ва̄тӣта̄ тамаса̄ висам̣сат̣т̣хатта̄ кеначи анобха̄санӣйа̄ локасабха̄ва̄бха̄вато ева гатиа̄дибха̄варахита̄ аппатит̣т̣ха̄ ана̄рамман̣а̄ аматамаха̄нибба̄надха̄ту кхандхасан̇кха̄та̄нам̣ упа̄дӣнам̣ лесаматтасса̄пи абха̄вато ‘‘анупа̄дисеса̄’’типи вуччати. йам̣ сандха̄йа вуттам̣ –

‘‘аттхи, бхиккхаве, тада̄йатанам̣, йаттха нева патхавӣ на а̄по на теджо на ва̄йо на а̄ка̄са̄нан̃ча̄йатанам̣ на вин̃н̃а̄н̣ан̃ча̄йатанам̣ на а̄кин̃чан̃н̃а̄йатанам̣ на невасан̃н̃а̄на̄сан̃н̃а̄йатанам̣ на̄йам̣ локо на паро локо на ча убхо чандимасӯрийа̄. тамахам̣, бхиккхаве, нева а̄гатим̣ вада̄ми на гатим̣ на т̣хитим̣ на чутим̣ на упапаттим̣; аппатит̣т̣хам̣ аппаваттам̣ ана̄рамман̣амеветам̣ есеванто дуккхасса̄’’ти (уда̄. 71).

са̄ саббесампи упа̄да̄наккхандха̄нам̣ аттхан̇гамо саббасан̇кха̄ра̄нам̣ саматхо, саббӯпадхӣнам̣ пат̣иниссагго, саббадуккха̄нам̣ вӯпасамо, сабба̄лайа̄нам̣ самуггха̄то, саббават̣т̣а̄нам̣ упаччхедо, аччантасантилаккхан̣а̄ти йатха̄вуттасабха̄васса када̄чипи ависам̣ва̄данато татха̄ авитатха̄ анан̃н̃атха̄. евамета̄ абхиджа̄тиа̄дика̄ татха̄ гато упагато адхигато пат̣ипанно паттоти татха̄гато. евам̣ бхагава̄ татха̄ гатоти татха̄гато.

катхам̣ татха̄видхоти татха̄гато? йатха̄видха̄ пуримака̄ самма̄самбуддха̄, айампи бхагава̄ татха̄видхо. ким̣ вуттам̣ хоти? йатха̄видха̄ те бхагаванто маггасӣлена, пхаласӣлена, саббенапи локийалокуттарасӣлена, маггасама̄дхина̄, пхаласама̄дхина̄, саббенапи локийалокуттарасама̄дхина̄, маггапан̃н̃а̄йа, пхалапан̃н̃а̄йа, сабба̄йапи локийалокуттарапан̃н̃а̄йа, девасикам̣ вал̣ан̃джитаббехи чатувӣсатикот̣исатасахассасама̄паттивиха̄рехи, тадан̇гавимуттийа̄ виккхамбханавимуттийа̄ самуччхедавимуттийа̄ пат̣иппассаддхивимуттийа̄ ниссаран̣авимуттийа̄ти сан̇кхепато, виттха̄рато пана ананта̄парима̄н̣абхедехи ачинтеййа̄нубха̄вехи сакаласаббан̃н̃угун̣ехи, айампи амха̄кам̣ бхагава̄ татха̄видхо. саббесан̃хи самма̄самбуддха̄нам̣ а̄йувематтам̣, сарӣраппама̄н̣авематтам̣, кулавематтам̣, дуккарачарийа̄вематтам̣, расмивематтанти имехи пан̃чахи вематтехи сийа̄ вематтам̣, на пана сӣлависуддхиа̄дӣсу висуддхӣсу саматхавипассана̄пат̣ипаттийам̣ аттана̄ пат̣ивиддхагун̣есу ча кин̃чи на̄на̄каран̣ам̣ аттхи, атха кхо маджджхе бхиннасуван̣н̣ам̣ вийа ан̃н̃ам̣ман̃н̃ам̣ ниббисеса̄ те буддха̄ бхагаванто. тасма̄ йатха̄видха̄ пуримака̄ самма̄самбуддха̄, айампи бхагава̄ татха̄видхо. евам̣ татха̄видхоти татха̄гато. видхаттхо четтха гатасаддо. татха̄ хи локийа̄ видхайуттагатасадде пака̄раттхе ваданти.

катхам̣ татха̄паваттикоти татха̄гато? анан̃н̃аса̄дха̄ран̣ена иддха̄нубха̄вена саманна̄гататта̄ аттхапат̣исамбхида̄дӣнам̣ уккам̣сапа̄рамиппаттийа̄ ана̄варан̣ан̃а̄н̣апат̣ила̄бхена ча бхагавато ка̄йаппаваттийа̄дӣнам̣ каттхачи пат̣игха̄та̄бха̄вато йатха̄ручи татха̄ гатам̣ гати гаманам̣ ка̄йавачӣчиттаппаватти етасса̄ти татха̄гато. евам̣ татха̄паваттикоти татха̄гато.

катхам̣ татхехи агатоти татха̄гато? бодхисамбха̄расамбхаран̣е таппат̣ипаккхаппаваттисан̇кха̄там̣ наттхи етасса гатанти агато. со панасса агатабха̄во маччхерада̄напа̄рамиа̄дӣсу авипарӣтам̣ а̄дӣнава̄нисам̣сапаччавеккхан̣а̄динайаппаваттехи н̃а̄н̣ехӣти татхехи н̃а̄н̣ехи агатоти татха̄гато.

атха ва̄ килеса̄бхисан̇кха̄раппаваттисан̇кха̄там̣ кхандхаппаваттисан̇кха̄тамева ва̄ пан̃часупи гатӣсу гатам̣ гаманам̣ етасса наттхӣти агато. саупа̄дисесаанупа̄дисесанибба̄наппаттийа̄ сва̄йамасса агатабха̄во татхехи арийамагган̃а̄н̣ехӣти евампи бхагава̄ татхехи а̄гатоти татха̄гато.

катхам̣ татха̄гатабха̄вена татха̄гато? татха̄гатабха̄вена̄ти ча татха̄гатасса саббха̄вена, аттхита̄йа̄ти аттхо. ко панеса татха̄гато, йасса аттхита̄йа бхагава̄ татха̄гатоти вуччатӣти? саддхаммо. саддхаммо хи арийамагго та̄ва йатха̄ йуганаддхасаматхавипассана̄балена анавасесакилесапаккхам̣ самӯханантена самуччхедаппаха̄навасена гантаббам̣, татха̄ гато. пхаладхаммо йатха̄ аттано магга̄нурӯпам̣ пат̣иппассаддхиппаха̄навасена гантаббам̣, татха̄ гато паватто. нибба̄надхаммо пана йатха̄ гато пан̃н̃а̄йа пат̣ивиддхо сакалават̣т̣адуккхавӯпасама̄йа сампаджджати, буддха̄дӣхи татха̄ гато саччхикатоти татха̄гато. парийаттидхаммопи йатха̄ пуримабуддхехи суттагеййа̄дивасена паваттиа̄диппака̄санавасена ча венеййа̄нам̣ а̄сайа̄дианурӯпам̣ паваттито, амха̄кампи бхагавата̄ татха̄ гато гадито паваттитоти ва̄ татха̄гато. йатха̄ бхагавата̄ десито, татха̄ бхагавато са̄вакехи гато авагатоти татха̄гато. евам̣ саббопи саддхаммо татха̄гато. тена̄ха сакко дева̄наминдо ‘‘татха̄гатам̣ девамануссапӯджитам̣, дхаммам̣ намасса̄ма суваттхи хотӯ’’ти (кху. па̄. 6.17; су. ни. 240). сва̄сса аттхӣти бхагава̄ татха̄гато.

йатха̄ ча дхаммо, евам̣ арийасан̇гхопи, йатха̄ аттахита̄йа парахита̄йа ча пат̣ипаннехи сувисуддхам̣ пуббабха̄гасаматхавипассана̄пат̣ипадам̣ пураккхатва̄ тена тена маггена гантаббам̣, там̣ там̣ татха̄ гатоти татха̄гато. йатха̄ ва̄ бхагавата̄ саччапат̣иччасамуппа̄да̄динайо десито, татха̄ ча буддхатта̄ татха̄ гаданато ча татха̄гато. тена̄ха сакко девара̄джа̄ – ‘‘татха̄гатам̣ девамануссапӯджитам̣, сан̇гхам̣ намасса̄ма суваттхи хотӯ’’ти (кху. па̄. 6.18; су. ни. 241), сва̄сса са̄вакабхӯто аттхӣти бхагава̄ татха̄гато. евам̣ татха̄гатабха̄вена татха̄гато.

идампи татха̄гатасса татха̄гатабха̄вадӣпане мукхаматтакамева, сабба̄ка̄рена пана татха̄гатова татха̄гатасса татха̄гатабха̄вам̣ ван̣н̣еййа. идан̃хи татха̄гатападам̣ махаттхам̣, маха̄гатикам̣, маха̄висайам̣, тасса аппама̄дападасса вийа тепит̣акампи буддхавачанам̣ йуттито аттхабха̄вена а̄харанто ‘‘атиттхена дхаммакатхико паккхандо’’ти на ваттабботи.

таттхетам̣ вуччати –

‘‘йатхева локе пурима̄ махесино,

саббан̃н̃убха̄вам̣ мунайо идха̄гата̄;

татха̄ айам̣ сакйамунӣпи а̄гато,

татха̄гато вуччати тена чаккхума̄.

‘‘паха̄йа ка̄ма̄димале асесато,

сама̄дхин̃а̄н̣ехи йатха̄ гата̄ джина̄;

пура̄тана̄ сакйамунӣ джутиндхаро,

татха̄ гато тена татха̄гато мато.

‘‘татхан̃ча дха̄та̄йатана̄дилаккхан̣ам̣,

сабха̄васа̄ман̃н̃авибха̄габхедато;

сайамбхун̃а̄н̣ена джинойама̄гато,

татха̄гато вуччати сакйапун̇гаво.

‘‘татха̄ни сачча̄ни самантачаккхуна̄,

татха̄ идаппаччайата̄ ча саббасо;

анан̃н̃анеййа̄ найато вибха̄вита̄,

татха̄ гато тена джино татха̄гато.

‘‘анекабхеда̄супи локадха̄тусу,

джинасса рӯпа̄йатана̄дигочаре;

вичиттабхеде татхамева дассанам̣,

татха̄гато тена саманталочано.

‘‘йато ча дхаммам̣ татхамева бха̄сати,

кароти ва̄ча̄йанурӯпаматтано;

гун̣ехи локам̣ абхибхуййирӣйати,

татха̄гато тенапи локана̄йако.

‘‘татха̄ парин̃н̃а̄йа татха̄йа саббасо,

аведи локам̣ пабхавам̣ атикками;

гато ча паччаккхакирийа̄йа ниббутим̣,

арийамагган̃ча гато татха̄гато.

‘‘татха̄ пат̣ин̃н̃а̄йа татха̄йа саббасо,

хита̄йа локасса йатойама̄гато;

татха̄йа на̄тхо карун̣а̄йа саббада̄,

гато ча тена̄пи джино татха̄гато.