2. дуканипа̄то
1. пат̣хамавагго
1. дуккхавиха̄расуттаван̣н̣ана̄
28. дуканипа̄тасса пат̣хаме двӣхӣти ган̣анапариччхедо. дхаммехӣти париччхиннадхамманидассанам̣. двӣхи дхаммехӣти двӣхи акусаладхаммехи. саманна̄гатоти йутто. дит̣т̣хева дхаммети имасмим̣йева аттабха̄ве. дуккхам̣ вихаратӣти чатӯсупи ирийа̄патхесу килесадуккхена чева ка̄йикачетасикадуккхена ча дуккхам̣ вихарати. савигха̄танти читтӯпагха̄тена чева ка̄йӯпагха̄тена ча савигха̄там̣. саупа̄йа̄санти килесӯпа̄йа̄сена чева сарӣракхедена ча балаваа̄йа̄савасена саупа̄йа̄сам̣. сапарил̣а̄ханти килесапарил̣а̄хена чева ка̄йапарил̣а̄хена ча сапарил̣а̄хам̣. ка̄йасса бхеда̄ти упа̄диннаккхандхапаричча̄га̄. парам̣ маран̣а̄ти таданантарам̣ абхиниббаттаккхандхаггахан̣е. атха ва̄ ка̄йасса бхеда̄ти джӣвитиндрийупаччхеда̄. парам̣ маран̣а̄ти чутито уддхам̣. дуггати па̄т̣икан̇кха̄ти дуггатисан̇кха̄та̄нам̣ чатуннам̣ апа̄йа̄нам̣ ан̃н̃атара̄ гати иччхитабба̄, авассам̣бха̄винӣти аттхо.
агуттадва̄роти апихитадва̄ро. каттха пана агуттадва̄роти а̄ха ‘‘индрийесӯ’’ти. тена маначчхат̣т̣ха̄нам̣ индрийа̄нам̣ асам̣варама̄ха. пат̣иггахан̣апарибхогавасена бходжане маттам̣ на джа̄на̄тӣти бходжане аматтан̃н̃ӯ. ‘‘индрийесу агуттадва̄рата̄йа бходжане аматтан̃н̃ута̄йа̄’’типи пат̣ханти.
катхам̣ индрийесу агуттадва̄рата̄, катхам̣ ва̄ гуттадва̄рата̄ти? кин̃ча̄пи хи чаккхундрийе сам̣варо ва̄ асам̣варо ва̄ наттхи. на хи чаккхупаса̄дам̣ нисса̄йа сати ва̄ мут̣т̣хассаччам̣ ва̄ уппаджджати. апича йада̄ рӯпа̄рамман̣ам̣ чаккхусса а̄па̄тхам̣ а̄гаччхати, тада̄ бхаван̇ге двиккхаттум̣ уппаджджитва̄ нируддхе кирийа̄манодха̄ту а̄ваджджанакиччам̣ са̄дхайама̄на̄ уппаджджитва̄ нируджджхати, тато чаккхувин̃н̃а̄н̣ам̣ дассанакиччам̣, тато випа̄каманодха̄ту сампат̣иччханакиччам̣, тато випа̄ка̄хетукамановин̃н̃а̄н̣адха̄ту сантӣран̣акиччам̣, тато кирийа̄хетукамановин̃н̃а̄н̣адха̄ту вот̣т̣хаббанакиччам̣ са̄дхайама̄на̄ уппаджджитва̄ нируджджхати, таданантарам̣ джаванам̣ джавати. татха̄пи нева бхаван̇гасамайе, на а̄ваджджана̄дӣнам̣ ан̃н̃атарасамайе сам̣варо ва̄ асам̣варо ва̄ аттхи, джаванаккхан̣е пана саче дуссӣлйам̣ ва̄ мут̣т̣хассаччам̣ ва̄ ан̃н̃а̄н̣ам̣ ва̄ аккханти ва̄ косаджджам̣ ва̄ уппаджджати, асам̣варо хоти. евам̣ хонтопи со ‘‘чаккхудва̄ре асам̣варо’’ти вуччати. касма̄? йасма̄ тасмим̣ сати два̄рампи агуттам̣ хоти бхаван̇гампи а̄ваджджана̄дӣни вӣтхичитта̄нипи. йатха̄ ким̣? йатха̄ нагаре чатӯсу два̄ресу асам̣вутесу кин̃ча̄пи антогхарадва̄ракот̣т̣хакагаббха̄дайо сусам̣вута̄ татха̄пи антонагаре саббам̣ бхан̣д̣ам̣ араккхитам̣ агопитамева хоти. нагарадва̄рехи пависитва̄ чора̄ йадиччханти, там̣ хареййум̣. евамева джаване дуссӣлйа̄дӣсу уппаннесу тасмим̣ асам̣варе сатидва̄рампи агуттам̣ хоти, бхаван̇гампи а̄ваджджана̄дӣни вӣтхичитта̄нипи. тасмим̣ пана асати джаване сӣла̄дӣсу уппаннесу два̄рампи гуттам̣ хоти бхаван̇гампи а̄ваджджана̄дӣни вӣтхичитта̄нипи. йатха̄ ким̣? йатха̄ нагарадва̄ресу сам̣вутесу кин̃ча̄пи антогхарадва̄ра̄дайо асам̣вута̄, татха̄пи антонагаре саббам̣ бхан̣д̣ам̣ сураккхитам̣ сугопитамева хоти. нагарадва̄ресу хи пихитесу чора̄нам̣ павесо наттхи. евамева джаване сӣла̄дӣсу уппаннесу два̄рампи гуттам̣ хоти, бхаван̇гампи, а̄ваджджана̄дӣни вӣтхичитта̄нипи. тасма̄ джаванаккхан̣е уппаджджама̄нопи ‘‘чаккхудва̄ре сам̣варо’’ти вуччати. сесадва̄ресупи есева найо. евам̣ индрийесу агуттадва̄рата̄, гуттадва̄рата̄ ча ведитабба̄.
катхам̣ пана бходжане аматтан̃н̃ӯ, катхам̣ ва̄ маттан̃н̃ӯти? йо хи пуггало махиччхо хутва̄ пат̣иггахан̣е маттам̣ на джа̄на̄ти. махиччхапуггало хи йатха̄ на̄ма каччхапут̣ава̄н̣иджо пил̣андханабхан̣д̣акам̣ хаттхена гахетва̄ уччхан̇гепи паккхипитаббайуттакам̣ паккхипитва̄ маха̄джанасса пассантассева ‘‘асукам̣ ган̣хатха, асукам̣ ган̣хатха̄’’ти мукхена уггхосети, евамева аппаматтакампи аттано сӣлам̣ ва̄ гантхам̣ ва̄ дхутан̇гагун̣ам̣ ва̄ антамасо аран̃н̃ава̄саматтакампи маха̄джанасса джа̄нантассева самбха̄вети, самбха̄ветва̄ ча пана сакат̣ехипи упанӣте паччайе ‘‘ала’’нти аватва̄ пат̣игган̣ха̄ти. тайо хи пӯретум̣ на сакка̄ агги упа̄да̄нена, самуддо удакена, махиччхо паччайехӣти –
‘‘аггиккхандхо самуддо ча, махиччхо ча̄пи пуггало;
бахуке паччайе динне, тайопете на пӯрайети’’.
махиччхапуггало хи виджа̄тама̄туйа̄пи манам̣ ган̣хитум̣ на саккоти. еварӯпо хи ануппаннам̣ ла̄бхам̣ на уппа̄дети, уппаннала̄бхато ча париха̄йати. евам̣ та̄ва пат̣иггахан̣е аматтан̃н̃ӯ хоти. йо пана дхаммена самена ладдхампи а̄ха̄рам̣ гадхито муччхито аджджхопанно ана̄дӣнавадасса̄вӣ аниссаран̣апан̃н̃о а̄харахаттхакаалам̣са̄т̣акататтхават̣т̣акака̄кама̄сакабхуттавамитакабра̄хман̣а̄нам̣ ан̃н̃атаро вийа айонисо анупа̄йена йа̄вадаттхам̣ удара̄вадехакам̣ парибхун̃джитва̄ сеййасукхам̣ пассасукхам̣ миддхасукхам̣ ануйутто вихарати. айам̣ парибхоге аматтан̃н̃ӯ на̄ма.
йо пана ‘‘йадипи деййадхаммо баху хоти, да̄йако аппам̣ да̄тука̄мо, да̄йакасса васена аппам̣ ган̣ха̄ти. деййадхаммо аппо, да̄йако бахум̣ да̄тука̄мо, деййадхаммасса васена аппам̣ ган̣ха̄ти. деййадхаммо баху, да̄йакопи бахум̣ да̄тука̄мо, аттано тха̄мам̣ н̃атва̄ пама̄н̣айуттамева ган̣ха̄тӣ’’ти евам̣ вуттасса пат̣иггахан̣е пама̄н̣аджа̄нанасса чева, ‘‘пат̣исан̇кха̄ йонисо а̄ха̄рам̣ а̄ха̄рети, нева дава̄йа, на мада̄йа̄’’тиа̄дина̄ (дха. са. 1355) ‘‘ладдхан̃ча пин̣д̣апа̄там̣ агадхито амуччхито анаджджхопанно а̄дӣнавадасса̄вӣ ниссаран̣апан̃н̃о парибхун̃джатӣ’’ти ча а̄дина̄ найена вуттасса паччавеккхитва̄ пат̣исан̇кха̄напан̃н̃а̄йа джа̄нитва̄ а̄ха̄рапарибхун̃джанасан̇кха̄тасса парибхоге пама̄н̣аджа̄нанасса ча васена бходжане маттан̃н̃ӯ хоти, айам̣ бходжане маттан̃н̃ӯ на̄ма. евам̣ бходжане аматтан̃н̃ута̄ маттан̃н̃ута̄ ча хотӣти ведитаббам̣.
га̄тха̄су пана чаккхунтиа̄дӣсу чаккхатӣти чаккху, рӯпам̣ асса̄дети, самависамам̣ а̄чиккхантам̣ вийа хотӣти ва̄ аттхо. сун̣а̄тӣти сотам̣. гха̄йатӣти гха̄нам̣. джӣвитанимиттам̣ а̄ха̄рарасо джӣвитам̣, там̣ авха̄йатӣти дживха̄. куччхита̄нам̣ а̄йоти ка̄йо. манате виджа̄на̄тӣти мано. пора̄н̣а̄ пана̄ху муна̄тӣти мано, на̄л̣ийа̄ минама̄но вийа маха̄тула̄йа дха̄райама̄но вийа ча а̄рамман̣ам̣ виджа̄на̄тӣти аттхо. евам̣ та̄веттха падаттхо ведитаббо.
бха̄ваттхато пана дувидхам̣ чаккху – мам̣сачаккху ча пан̃н̃а̄чаккху ча. тесу буддхачаккху, самантачаккху, н̃а̄н̣ачаккху, диббачаккху, дхаммачаккхӯти пан̃чавидхам̣ пан̃н̃а̄чаккху. таттха ‘‘аддасам̣ кхо ахам̣, бхиккхаве, буддхачаккхуна̄ локам̣ волокенто’’ти (ма. ни. 1.283) идам̣ буддхачаккху на̄ма. ‘‘самантачаккху вуччати саббан̃н̃утан̃н̃а̄н̣а’’нти (чӯл̣ава. дхотакама̄н̣авапуччха̄ниддеса 32) идам̣ самантачаккху на̄ма. ‘‘чаккхум̣ удапа̄дӣ’’ти (сам̣. ни. 5.1081; маха̄ва. 15) идам̣ н̃а̄н̣ачаккху на̄ма. ‘‘аддасам̣ кхо ахам̣, бхиккхаве, диббена чаккхуна̄ висуддхена̄’’ти (ма. ни. 1.284) идам̣ диббачаккху на̄ма. ‘‘вираджам̣ вӣтамалам̣ дхаммачаккхум̣ удапа̄дӣ’’ти (ма. ни. 2.395; маха̄ва. 16) идам̣ хет̣т̣химамаггаттайасан̇кха̄там̣ дхаммачаккху на̄ма.
мам̣сачаккхупи дувидхам̣ – сасамбха̄рачаккху, паса̄дачаккхӯти. таттха йва̄йам̣ аккхикӯпаке патит̣т̣хито хет̣т̣ха̄ аккхикӯпакат̣т̣хикена, упари бхамукат̣т̣хикена, убхато аккхикӯт̣ехи, анто маттхалун̇гена, бахиддха̄ аккхиломехи париччхинно мам̣сапин̣д̣о, сан̇кхепато чатассо дха̄туйо – ван̣н̣о, гандхо, расо, оджа̄самбхаво сан̣т̣ха̄нам̣ джӣвитам̣ бха̄во ка̄йапаса̄до чаккхупаса̄доти чуддаса самбха̄ра̄. виттха̄рато чатассо дха̄туйо там̣ниссита̄ ван̣н̣агандхарасаоджа̄сан̣т̣ха̄насамбхава̄ти има̄ни даса чатусамут̣т̣ха̄никатта̄ чатта̄лӣсам̣ хонти, джӣвитам̣ бха̄во ка̄йапаса̄до чаккхупаса̄доти чатта̄ри екантакаммасамут̣т̣ха̄нева̄ти имесам̣ чатучатта̄лӣса̄йа рӯпа̄нам̣ васена чатучатта̄лӣса самбха̄ра̄. йам̣ локе ‘‘сетам̣ ват̣т̣ам̣ путхулам̣ висат̣ам̣ випулам̣ чаккхӯ’’ти сан̃джа̄нанто на чаккхум̣ сан̃джа̄на̄ти, ваттхум̣ чаккхуто сан̃джа̄на̄ти, йо мам̣сапин̣д̣о аккхикӯпаке патит̣т̣хито нха̄русуттакена маттхалун̇гена а̄баддхо, йаттха сетампи аттхи кан̣хампи лохитакампи патхавӣпи а̄попи теджопи ва̄йопи. йам̣ семхуссадатта̄ сетам̣, питтуссадатта̄ кан̣хам̣, рухируссадатта̄ лохитакам̣, патхавуссадатта̄ паттхаддхам̣, а̄пуссадатта̄ паггхарати, теджуссадатта̄ парид̣айхати, ва̄йуссадатта̄ самбхамати, идам̣ сасамбха̄рачаккху на̄ма. йо пана еттха сито еттха пат̣ибаддхо чатуннам̣ маха̄бхӯта̄нам̣ упа̄да̄йа паса̄до, идам̣ паса̄дачаккху на̄ма. идан̃хи чаккхувин̃н̃а̄н̣а̄дӣнам̣ йатха̄рахам̣ ваттхудва̄рабха̄вена паваттати.
сота̄дӣсупи сотам̣ диббасотам̣, мам̣сасотанти дувидхам̣. еттха ‘‘дибба̄йа сотадха̄туйа̄ висуддха̄йа атиккантама̄нусика̄йа убхо садде сун̣а̄тӣ’’ти идам̣ диббасотам̣ на̄ма. мам̣сасотам̣ пана сасамбха̄расотам̣ паса̄дасотанти дувидхантиа̄ди саббам̣ чаккхумхи вуттанайенева ведитаббам̣, татха̄ гха̄надживха̄. ка̄йо пана чопанака̄йо, караджака̄йо, самӯхака̄йо, паса̄дака̄йотиа̄дина̄ бахувидхо. таттха –
‘‘ка̄йена сам̣вута̄ дхӣра̄, атхо ва̄ча̄йа сам̣вута̄’’ти. (дха. па. 234) –
айам̣ чопанака̄йо на̄ма. ‘‘имамха̄ ка̄йа̄ ан̃н̃ам̣ ка̄йам̣ абхиниммина̄тӣ’’ти (дӣ. ни. 1.236; пат̣и. ма. 3.14) айам̣ караджака̄йо на̄ма. самӯхака̄йо пана вин̃н̃а̄н̣а̄дисамӯхавасена анекавидхо а̄гато. татха̄ хи ‘‘чха име, а̄вусо, вин̃н̃а̄н̣ака̄йа̄’’тиа̄дӣсу (ма. ни. 1.101) вин̃н̃а̄н̣асамӯхо вутто. ‘‘чха пхассака̄йа̄’’тиа̄дӣсу (дӣ. ни. 3.323; ма. ни. 1.98) пхасса̄дисамӯхо. татха̄ ‘‘ка̄йапассаддхи ка̄йалахута̄’’тиа̄дӣсу (дха. са. 114) ведана̄ккхандха̄дайо. ‘‘идхекаччо патхавика̄йам̣ аниччато анупассати, а̄пока̄йам̣ теджока̄йам̣ ва̄йока̄йам̣ кесака̄йам̣ ломака̄йа’’нтиа̄дӣсу (пат̣и. ма. 3.35) патхава̄дисамӯхо. ‘‘ка̄йена пхот̣т̣хаббам̣ пхуситва̄’’ти (а. ни. 3.16) айам̣ паса̄дака̄йо. идха̄пи паса̄дака̄йо ведитаббо. со хи ка̄йавин̃н̃а̄н̣а̄дӣнам̣ йатха̄рахам̣ ваттхудва̄рабха̄вена паваттати. маноти пана кин̃ча̄пи саббам̣ вин̃н̃а̄н̣ам̣ вуччати, татха̄пи два̄рабха̄васса идха̄дхиппетатта̄ два̄рабхӯтам̣ са̄ваджджанам̣ бхаван̇гам̣ ведитаббам̣.
ета̄ни йасса два̄ра̄ни агутта̄ни ча бхиккхуноти йасса бхиккхуно ета̄ни маначчхат̣т̣ха̄ни два̄ра̄ни сативоссаггена пама̄дам̣ а̄паннатта̄ сатикава̄т̣ена апихита̄ни. бходжанамхи…пе… адхигаччхатӣти со бхиккху вуттанайена бходжане аматтан̃н̃ӯ индрийесу ча сам̣варарахито дит̣т̣хадхаммикан̃ча рога̄дивасена, сампара̄йикан̃ча дуггатипарийа̄паннам̣ ка̄йадуккхам̣ ра̄га̄дикилесасанта̄павасена, иччха̄вигха̄тавасена ча четодуккханти саббатха̄пи дуккхамева адхигаччхати па̄пун̣а̄ти. йасма̄ четадевам̣, тасма̄ дувидхенапи дуккхаггина̄ идхалоке ча паралоке ча д̣айхама̄нена ка̄йена д̣айхама̄нена четаса̄ дива̄ ва̄ йади ва̄ раттим̣ ниччака̄ламева та̄дисо пуггало дуккхамева вихарати, на тасса сукхавиха̄расса самбхаво, ват̣т̣адуккха̄натиккаме пана ваттаббамева наттхӣти.
пат̣хамасуттаван̣н̣ана̄ нит̣т̣хита̄.
2. сукхавиха̄расуттаван̣н̣ана̄
29. дутийе вуттавипарийа̄йена аттхо ведитаббо.
дутийасуттаван̣н̣ана̄ нит̣т̣хита̄.
3. тапанӣйасуттаван̣н̣ана̄
30. татийе тапанӣйа̄ти идха чева сампара̄йе ча тапанти виба̄дхенти вихет̣хентӣти тапанӣйа̄. тапанам̣ ва̄ дуккхам̣ дит̣т̣хе чева дхамме абхисампара̄йе ча тасса уппа̄данена чева анубалаппада̄нена ча хита̄ти тапанӣйа̄. атха ва̄ тапанти тена̄ти тапанам̣, паччха̄нута̄по, виппат̣иса̄роти аттхо, тасса хетубха̄вато хита̄ти тапанӣйа̄. акатакалйа̄н̣оти акатам̣ калйа̄н̣ам̣ бхаддакам̣ пун̃н̃ам̣ етена̄ти акатакалйа̄н̣о. сесапададвайам̣ тассева вевачанам̣. пун̃н̃ан̃хи паваттихитата̄йа а̄йатим̣сукхата̄йа ча бхаддакат̣т̣хена калйа̄н̣анти ча куччхитасалана̄диаттхена кусаланти ча дуккхабхӣрӯнам̣ сам̣са̄рабхӣрӯнан̃ча раккханат̣т̣хена бхӣрутта̄н̣анти ча вуччати. катапа̄поти катам̣ упачитам̣ па̄пам̣ етена̄ти катапа̄по. сесапададвайам̣ тассева вевачанам̣. акусалакамман̃хи ла̄макат̣т̣хена па̄панти ча аттано паваттиккхан̣е випа̄каккхан̣е ча гхорасабха̄вата̄йа лудданти ча килесехи дӯситабха̄вена киббисанти ча вуччати. ити бхагава̄ ‘‘две дхамма̄ тапанӣйа̄’’ти дхамма̄дхит̣т̣ха̄нена уддиситва̄ акатам̣ кусалам̣ дхаммам̣ катан̃ча акусалам̣ дхаммам̣ пуггала̄дхит̣т̣ха̄нена ниддиси. ида̄ни тесам̣ тапанӣйабха̄вам̣ дассенто ‘‘со акатам̣ ме калйа̄н̣антипи таппати, катам̣ ме па̄пантипи таппатӣ’’ти а̄ха. читтасанта̄сена таппати анутаппати анусочатӣти аттхо.
га̄тха̄су дут̣т̣ху чаритам̣, килесапӯтикатта̄ ва̄ дут̣т̣хам̣ чаританти дуччаритам̣. ка̄йена дуччаритам̣, ка̄йато ва̄ паваттам̣ дуччаритам̣ ка̄йадуччаритам̣. евам̣ вачӣманодуччарита̄нипи дат̣т̣хабба̄ни. има̄ни ча ка̄йадуччарита̄дӣни каммапатхаппатта̄ни адхиппета̄нӣти йам̣ на каммапатхаппаттам̣ акусаладжа̄там̣, там̣ сандха̄йа̄ха ‘‘йан̃чан̃н̃ам̣ досасан̃хита’’нти. тассаттхо – йампи ча ан̃н̃ам̣ каммапатхабха̄вам̣ аппаттатта̄ ниппарийа̄йена ка̄йакамма̄дисан̇кхам̣ на лабхати, ра̄га̄дикилесасам̣сат̣т̣хатта̄ досасахитам̣ акусалам̣ тампи катва̄ти аттхо. нирайанти ниратиаттхена нирасса̄дат̣т̣хена ва̄ нирайанти ладдхана̄мам̣ саббампи дуггатим̣, айасан̇кха̄тасукхаппат̣иккхепена ва̄ саббаттха сугатидуггатӣсу нирайадуккхам̣. со та̄дисо пуггало упагаччхатӣти еваметтха аттхо дат̣т̣хаббо.
еттха ча ка̄йадуччаритасса тапанӣйабха̄ве нандо йаккхо нандо ма̄н̣авако нандо гогха̄тако две бха̄тика̄ти етесам̣ ваттхӯни катхетабба̄ни. те кира га̄вим̣ вадхитва̄ мам̣сам̣ две кот̣т̣ха̄се акам̣су. тато канит̣т̣хо джет̣т̣хам̣ а̄ха – ‘‘майхам̣ да̄рака̄ бахӯ, има̄ни ме анта̄ни дехӣ’’ти. атха нам̣ джет̣т̣хо – ‘‘саббам̣ мам̣сам̣ дведха̄ вибхаттам̣, пуна кимаггахесӣ’’ти пахаритва̄ джӣвитаккхайам̣ па̄песи. ниваттитва̄ ча нам̣ олокенто матам̣ дисва̄ ‘‘бха̄рийам̣ вата майа̄ катам̣, сва̄хам̣ ака̄ран̣енева нам̣ ма̄реси’’нти читтам̣ уппа̄деси. атхасса балававиппат̣иса̄ро уппаджджи. со т̣хитат̣т̣ха̄непи нисиннат̣т̣ха̄непи тадева каммам̣ а̄ваджджети, читтасса̄дам̣ на лабхати, аситапӣтакха̄йитамписса сарӣре оджам̣ на пхарати, ат̣т̣хичаммаматтамева ахоси. атха нам̣ еко тхеро пуччхи ‘‘упа̄сака, твам̣ ативийа кисо ат̣т̣хичаммаматто джа̄то, кӣдисо те рого, уда̄ху аттхи кин̃чи тапанӣйам̣ каммам̣ ката’’нти? со ‘‘а̄ма, бханте’’ти саббам̣ а̄рочеси. атхасса со ‘‘бха̄рийам̣ те, упа̄сака, каммам̣ катам̣, анапара̄дхат̣т̣ха̄не апараддха’’нти а̄ха. со тенева каммуна̄ ка̄лам̣ катва̄ нирайе ниббатти. вачӣдуччаритасса пана суппабуддхасаккакока̄ликачин̃чама̄н̣авика̄дӣнам̣ ваттхӯни катхетабба̄ни, манодуччаритасса уккаладжайабхан̃н̃а̄дӣнам̣.
татийасуттаван̣н̣ана̄ нит̣т̣хита̄.
4. атапанӣйасуттаван̣н̣ана̄
31. чатуттхе татийе вуттавипарийа̄йена аттхо ведитаббо.
чатуттхасуттаван̣н̣ана̄ нит̣т̣хита̄.
5. пат̣хамасӣласуттаван̣н̣ана̄
32. пан̃чаме па̄пакена ча сӣлена̄ти па̄пакам̣ на̄ма сӣлам̣ сӣлабхедакаро асам̣вароти ваданти. таттха йади асам̣варо асӣламева там̣дуссӣлйабха̄вато, катхам̣ сӣланти вуччати? таттха̄йам̣ адхиппа̄йо сийа̄ – йатха̄ на̄ма локе адит̣т̣хам̣ ‘‘дит̣т̣ха’’нти вуччати, асӣлава̄ ‘‘сӣлава̄’’ти, евамидха̄пи асӣлампи асам̣варопи ‘‘сӣла’’нти вохарӣйати. атха ва̄ ‘‘катаме ча, тхапати, акусала̄ сӣла̄? акусалам̣ ка̄йакаммам̣, акусалам̣ вачӣкаммам̣, па̄пако а̄джӣво’’ти (ма. ни. 2.264) вачанато акусаладхаммесупи аттхева сӣласаман̃н̃а̄, тасма̄ паричайавасена сабха̄васиддхи вийа пакатибхӯто саббо сама̄ча̄ро ‘‘сӣла’’нти вуччати. таттха йам̣ акосалласамбхӯтат̣т̣хена акусалам̣ ла̄макам̣, там̣ сандха̄йа̄ха ‘‘па̄пакена ча сӣлена̄’’ти. па̄пика̄йа ча дит̣т̣хийа̄ти сабба̄пи миччха̄дит̣т̣хийо па̄пика̄ва. висесато пана ахетукадит̣т̣хи, акирийадит̣т̣хи, наттхикадит̣т̣хӣти има̄ тивидха̄ дит̣т̣хийо па̄пикатара̄. таттха па̄пакена сӣлена саманна̄гато пуггало пайогавипанно хоти, па̄пика̄йа дит̣т̣хийа̄ саманна̄гато а̄сайавипанно хоти, евам̣ пайога̄сайавипанно пуггало нирайӯпаго хотийева. тена вуттам̣ ‘‘имехи кхо, бхиккхаве, двӣхи дхаммехи саманна̄гато пуггало йатха̄бхатам̣ никкхитто, евам̣ нирайе’’ти. еттха ча ‘‘двӣхи дхаммехи саманна̄гато’’ти идам̣ лаккхан̣авачанам̣ дат̣т̣хаббам̣, на тантиниддесо. йатха̄ там̣ локе ‘‘йадиме бйа̄дхита̄ сийум̣, имесам̣ идам̣ бхесаджджам̣ да̄табба’’нти. ан̃н̃есупи ӣдисесу т̣ха̄несу есева найо. дуппан̃н̃оти ниппан̃н̃о.
пан̃чамасуттаван̣н̣ана̄ нит̣т̣хита̄.
6. дутийасӣласуттаван̣н̣ана̄
33. чхат̣т̣хе бхаддакена ча сӣлена̄ти ка̄йасучарита̄дичатупа̄рисуддхисӣлена. тан̃хи акхан̣д̣а̄дисӣлабха̄вена сайан̃ча калйа̄н̣ам̣, саматхавипассана̄дикалйа̄н̣агун̣а̄вахам̣ ча̄ти ‘‘бхаддака’’нти вуччати. бхаддика̄йа ча дит̣т̣хийа̄ти каммассаката̄н̃а̄н̣ена чева каммапатхасамма̄дит̣т̣хийа̄ ча. таттха бхаддакена сӣлена пайогасампанно хоти, бхаддика̄йа дит̣т̣хийа̄ а̄сайасампанно. ити пайога̄сайасампанно пуггало саггӯпаго хоти. тена вуттам̣ – ‘‘имехи, кхо, бхиккхаве, двӣхи дхаммехи саманна̄гато пуггало йатха̄бхатам̣ никкхитто, евам̣ сагге’’ти. саппан̃н̃оти пан̃н̃ава̄. сесам̣ сувин̃н̃еййамева.
чхат̣т̣хасуттаван̣н̣ана̄ нит̣т̣хита̄.
7. а̄та̄пӣсуттаван̣н̣ана̄
34. саттаме ана̄та̄пӣти килеса̄нам̣ а̄та̄панат̣т̣хена а̄та̄по, вӣрийам̣, со етасса аттхӣти а̄та̄пӣ, на а̄та̄пӣ ана̄та̄пӣ, саммаппадха̄навирахито кусӣтоти вуттам̣ хоти. отта̄по вуччати па̄путра̄со, со етасса аттхӣти отта̄пӣ, на отта̄пӣ анотта̄пӣ, отта̄парахито. атха ва̄ а̄та̄паппат̣ипаккхо ана̄та̄по, косаджджам̣ со асса аттхӣти ана̄та̄пӣ. йам̣ ‘‘на оттапати оттаппитаббена, на оттапати па̄пака̄нам̣ акусала̄нам̣ дхамма̄нам̣ сама̄паттийа̄’’ти евам̣ вуттам̣, там̣ аноттаппам̣ анотта̄по. со асса аттхӣти анотта̄пӣти еваметтха аттхо ведитаббо.
абхабботи анарахо. самбодха̄йа̄ти арийамаггаттха̄йа. нибба̄на̄йа̄ти килеса̄нам̣ аччантавӯпасама̄йа аматамаха̄нибба̄на̄йа. ануттарасса йогаккхемасса̄ти арахаттапхаласса. тан̃хи уттаритарасса абха̄вато ануттарам̣, чатӯхи йогехи анупаддутатта̄ кхемам̣ ниббхайанти йогаккхеманти ча вуччати. адхигама̄йа̄ти паттийа̄. а̄та̄пӣти вӣрийава̄. со хи ‘‘а̄раддхавӣрийо вихарати акусала̄нам̣ дхамма̄нам̣ паха̄на̄йа, кусала̄нам̣ дхамма̄нам̣ упасампада̄йа, тха̄мава̄ дал̣хапараккамо аниккхиттадхуро кусалесу дхаммесӯ’’ти (дӣ. ни. 3.345) евам̣ вуттена вӣрийа̄рамбхена саманна̄гато килеса̄нам̣ аччантамева а̄та̄панасӣлоти а̄та̄пӣ. отта̄пӣти ‘‘йам̣ оттапати оттаппитаббена, оттапати па̄пака̄нам̣ акусала̄нам̣ дхамма̄нам̣ сама̄паттийа̄’’ти (дха. са. 31) евам̣ вуттена оттаппена саманна̄гататта̄ оттапанасӣлоти оттаппӣ. айан̃хи отта̄пӣти вутто. тадавина̄бха̄вато хирийа̄ ча саманна̄гато ева хотӣти хироттаппасампанно ан̣уматтепи вадждже бхайадасса̄вӣ сӣлесу парипӯрака̄рӣ хоти. иччасса сӣласампада̄ дассита̄. а̄та̄пӣти имина̄ найенасса килесапарита̄пита̄дӣпанена саматхавипассана̄бха̄вана̄нуйуттата̄ дассита̄. йатха̄вуттан̃ча вӣрийам̣ саддха̄сатисама̄дхипан̃н̃а̄хи вина̄ на хотӣти вимуттипарипа̄чака̄ни саддха̄пан̃чама̄ни индрийа̄ни аттхато вутта̄нева хонти. тесу ча сиддхесу аничче аниччасан̃н̃а̄, аничче дуккхасан̃н̃а̄, дуккхе анаттасан̃н̃а̄, паха̄насан̃н̃а̄, вира̄гасан̃н̃а̄, ниродхасан̃н̃а̄ти чха ниббедхабха̄гийа̄ сан̃н̃а̄ сиддха̄ ева̄ти. евам̣ имехи двӣхи дхаммехи саманна̄гатасса локийа̄нам̣ сӣласама̄дхипан̃н̃а̄нам̣ сиджджханато маггапхаланибба̄на̄дхигамасса бхаббатам̣ дассенто ‘‘а̄та̄пӣ ча кхо…пе… адхигама̄йа̄’’ти а̄ха.
га̄тха̄су кусӣтоти миччха̄витаккабахулата̄йа ка̄мабйа̄па̄давихим̣са̄витаккасан̇кха̄техи куччхитехи па̄падхаммехи сито самбандхо йуттоти кусӣто. куччхитам̣ ва̄ сӣдати самма̄пат̣ипаттито авасӣдатӣти кусӣто, да-ка̄расса та-ка̄рам̣ катва̄. хӣнавӣрийоти ниббӣрийо, чатӯсупи ирийа̄патхесу вӣрийакаран̣арахито. анусса̄хасам̣хананасабха̄васса читта̄ласийасса тхинасса, асаттивигха̄тасабха̄васса ка̄йа̄ласийасса миддхасса ча абхин̣хаппаваттийа̄ тхинамиддхабахуло. па̄паджигуччханалаккхан̣а̄йа хирийа̄ абха̄вена таппат̣ипаккхена ахирикена саманна̄гататта̄ ча ахирико. хироттаппавӣрийа̄нам̣ абха̄венева самма̄пат̣ипаттийам̣ наттхи етасса а̄дароти ана̄даро. убхайатха̄пи татха̄ дхаммапуггалена дувидхакирийа̄каран̣ена ана̄даро. пхут̣т̣хунти пхуситум̣. самбодхимуттаманти самбодхисан̇кха̄там̣ уттамам̣ арахаттам̣ адхигантум̣ абхабботи аттхо.
сатима̄ти чиракатачирабха̄сита̄нам̣ ануссаран̣е саматтхасса сатинепаккасса бха̄вена чатусатипат̣т̣ха̄найогена сатима̄. нипакоти саттат̣т̣ха̄нийасампаджан̃н̃асан̇кха̄тена чева каммат̣т̣ха̄напарихаран̣апан̃н̃а̄сан̇кха̄тена ча непаккена саманна̄гататта̄ нипако. джха̄йӣти а̄рамман̣ӯпаниджджха̄нена лаккхан̣ӯпаниджджха̄нена ча̄ти двӣхипи джха̄нехи джха̄йӣ. аппаматтоти ‘‘дивасам̣ чан̇камена нисаджджа̄йа а̄варан̣ийехи дхаммехи читтам̣ парисодхетӣ’’тиа̄дина̄ найена каммат̣т̣ха̄набха̄вана̄йа аппаматто. сам̣йоджанам̣ джа̄тиджара̄йа чхетва̄ти джа̄тийа̄ чева джара̄йа ча сатте сам̣йоджетӣти сам̣йоджананти ладдхана̄мам̣ ка̄мара̄га̄дикам̣ дасавидхампи килесаджа̄там̣ анусайасамуггха̄тавасена мӯлато чхиндитва̄. атха ва̄ сам̣йоджанам̣ джа̄тиджара̄йа чхетва̄ти джа̄тиджара̄йа сам̣йоджанам̣ чхиндитва̄. йасса хи сам̣йоджана̄ни аччхинна̄ни, тасса джа̄тиджара̄йа аччхедо асамуггха̄това. йасса пана та̄ни чхинна̄ни, тасса джа̄тиджара̄пи чхинна̄ва ка̄ран̣асса самуггха̄титатта̄. тасма̄ сам̣йоджанам̣ чхинданто ева джа̄тиджара̄пи чхиндати. тена вуттам̣ ‘‘сам̣йоджанам̣ джа̄тиджара̄йа чхетва̄’’ти. идхева самбодхимануттарам̣ пхусети имасмим̣йева аттабха̄ве аггамаггам̣ арахаттам̣ ва̄ пхусе па̄пун̣еййа.
саттамасуттаван̣н̣ана̄ нит̣т̣хита̄.
8. пат̣хаманакуханасуттаван̣н̣ана̄
35. ат̣т̣хаме найиданти еттха наити пат̣иседхе нипа̄то, тасса ‘‘вуссатӣ’’ти имина̄ самбандхо, йака̄ро падасандхикаро. идам̣-саддо ‘‘екамида̄хам̣, бхиккхаве, самайам̣ уккат̣т̣ха̄йам̣ вихара̄ми субхагаване са̄лара̄джамӯле’’тиа̄дӣсу (ма. ни. 1.501) нипа̄таматтам̣. ‘‘идам̣ кхо там̣, бхиккхаве, аппаматтакам̣ ораматтакам̣ сӣламаттака’’нтиа̄дӣсу (дӣ. ни. 1.27) йатха̄вутте а̄саннапаччаккхе а̄гато.
‘‘идан̃хи там̣ джетаванам̣, исисан̇гханисевитам̣;
а̄вуттхам̣ дхаммара̄джена, пӣтисан̃джананам̣ мама̄’’ти. –
а̄дӣсу (сам̣. ни. 1.48) ваккхама̄не а̄саннапаччаккхе. идха̄пи ваккхама̄нейева а̄саннапаччаккхе дат̣т̣хаббо.
брахмачарийа-саддо –
‘‘ким̣ те ватам̣ ким̣ пана брахмачарийам̣,
кисса сучин̣н̣асса айам̣ випа̄ко;
иддхӣ джутӣ балавӣрийӯпапатти,
идан̃ча те на̄га маха̄вима̄нам̣.
‘‘ахан̃ча бхарийа̄ ча мануссалоке,
саддха̄ убхо да̄напатӣ ахумха̄;
опа̄набхӯтам̣ ме гхарам̣ тада̄си,
сантаппита̄ саман̣абра̄хман̣а̄ ча.
‘‘там̣ ме ватам̣ там̣ пана брахмачарийам̣,
тасса сучин̣н̣асса айам̣ випа̄ко;
иддхӣ джутӣ балавӣрийӯпапатти,
идан̃ча ме дхӣра маха̄вима̄на’’нти. (джа̄. 2.22.1592-1593, 1595) –
имасмим̣ пун̣н̣акаджа̄таке да̄не а̄гато.
‘‘кена па̄н̣и ка̄мададо, кена па̄н̣и мадхуссаво;
кена те брахмачарийена, пун̃н̃ам̣ па̄н̣имхи иджджхати.
‘‘тена па̄н̣и ка̄мададо, тена па̄н̣и мадхуссаво;
тена ме брахмачарийена, пун̃н̃ам̣ па̄н̣имхи иджджхатӣ’’ти. (пе. ва. 275, 277) –
имасмим̣ ан̇курапетаваттхусмим̣ веййа̄вачче. ‘‘идам̣ кхо там̣, бхиккхаве, титтирийам̣ на̄ма брахмачарийам̣ ахосӣ’’ти (чӯл̣ава. 311) имасмим̣ титтираджа̄таке пан̃часиккха̄падасӣле. ‘‘там̣ кхо пана, пан̃часикха, брахмачарийам̣ нева ниббида̄йа на вира̄га̄йа…пе… йа̄вадева брахмалокӯпапаттийа̄’’ти (дӣ. ни. 2.329) имасмим̣ маха̄говиндасутте брахмавиха̄ре. ‘‘паре абрахмача̄рӣ бхависсанти, майаметтха брахмача̄рино бхависса̄ма̄’’ти (ма. ни. 1.83) саллекхасутте метхунавиратийам̣.
‘‘майан̃ча бхарийа̄ на̄тиккама̄ма,
амхе ча бхарийа̄ на̄тиккаманти;
ан̃н̃атра та̄хи брахмачарийам̣ чара̄ма,
тасма̄ хи амхам̣ дахара̄ на мӣйаре’’ти. (джа̄. 1.10.97) –
маха̄дхаммапа̄ладжа̄таке сада̄расантосе. ‘‘абхиджа̄на̄ми кхо пана̄хам̣, са̄рипутта, чатуран̇гасаманна̄гатам̣ брахмачарийам̣ чарита̄ – тапассӣ судам̣ хомӣ’’ти (ма. ни. 1.155) ломахам̣сасутте вӣрийе.
‘‘хӣнена брахмачарийена, кхаттийе упападжджати;
маджджхимена ча деваттам̣, уттамена висуджджхатӣ’’ти. (джа̄. 1.8.75) –
нимиджа̄таке аттадаманавасена кате ат̣т̣хан̇гикаупосатхе. ‘‘идам̣ кхо пана, пан̃часикха, брахмачарийам̣ екантаниббида̄йа вира̄га̄йа…пе… айамева арийо ат̣т̣хан̇гико магго’’ти (дӣ. ни. 2.329) маха̄говиндасуттейева арийамагге. ‘‘тайидам̣ брахмачарийам̣ иддхан̃чева пхӣтан̃ча виттха̄рикам̣ ба̄худжан̃н̃ам̣ путхубхӯтам̣ йа̄ва девамануссехи суппака̄сита’’нти (дӣ. ни. 3.174) па̄са̄дикасутте сиккхаттайасан̇гахе сакаласмим̣ са̄сане. идха̄пи арийамагге са̄сане ча ваттати.
вуссатӣти васӣйати, чарӣйатӣти аттхо. джанакуханаттханти ‘‘ахо аййо сӣлава̄ ваттасампанно аппиччхо сантут̣т̣хо махиддхико маха̄нубха̄во’’тиа̄дина̄ джанасса сатталокасса вимха̄панаттхам̣. джаналапанаттханти ‘‘еварӯпасса на̄ма аййасса диннам̣ махаппхалам̣ бхависсатӣ’’ти пасанначиттехи ‘‘кенаттхо, ким̣ а̄харӣйатӯ’’ти мануссехи вада̄панаттхам̣. ла̄бхасакка̄расилока̄нисам̣саттханти йва̄йам̣ ‘‘а̄кан̇кхеййа че, бхиккхаве, бхиккху ‘ла̄бхӣ ассам̣ чӣварапин̣д̣апа̄тасена̄санагила̄наппаччайабхесаджджапариккха̄ра̄на’нти, сӣле-свевасса парипӯрака̄рӣ’’ти (ма. ни. 1.65) сӣла̄нисам̣сабха̄вена вутто чатупаччайала̄бхо, йо ча чатуннам̣ паччайа̄нам̣ саккаччада̄насан̇кха̄то а̄дарабахума̄нагарукаран̣асан̇кха̄то ча сакка̄ро, йо ча ‘‘сӣласампанно бахуссуто сутадхаро а̄раддхавӣрийо’’тиа̄дина̄ найена уггататхутигхосасан̇кха̄то силоко брахмачарийам̣ чаранта̄нам̣ дит̣т̣хадхаммико а̄нисам̣со, тадаттхам̣. ити мам̣ джано джа̄на̄тӯти ‘‘евам̣ брахмачарийава̄се сати ‘айам̣ сӣлава̄ калйа̄н̣адхаммо’тиа̄дина̄ мам̣ джано джа̄на̄ту самбха̄ветӯ’’ти аттано сантагун̣авасена самбха̄ванаттхампи на идам̣ брахмачарийам̣ вуссатӣти самбандхо.
кечи пана ‘‘джанакуханаттханти па̄пиччхасса иччха̄пакатасса сато са̄мантаджаппанаирийа̄патханисситапаччайапат̣исеванасан̇кха̄тена тивидхена куханаваттхуна̄ куханабха̄вена джанасса вимха̄панаттхам̣. джаналапанаттханти па̄пиччхассева сато паччайаттхам̣ парикатхобха̄са̄дивасена лапанабха̄вена упала̄панабха̄вена ва̄ джанасса лапанаттхам̣. ла̄бхасакка̄расилока̄нисам̣саттханти па̄пиччхассева сато ла̄бха̄дигарута̄йа ла̄бхасакка̄расилокасан̇кха̄тасса а̄нисам̣саудайасса ниппха̄данаттхам̣. ити мам̣ джано джа̄на̄тӯти па̄пиччхассева сато асантагун̣асамбха̄вана̄дхиппа̄йена ‘ити евам̣ мам̣ джано джа̄на̄тӯ’ти на идам̣ брахмачарийам̣ вуссатӣ’’ти еваметтха аттхам̣ ваданти. пуримойева пана аттхо са̄ратаро.
атха кхоти еттха атха̄ти ан̃н̃адаттхе нипа̄то, кхоти авадха̄ран̣е. тена кухана̄дито ан̃н̃адаттха̄йева пана идам̣, бхиккхаве, брахмачарийам̣ вуссатӣти дассети. ида̄ни там̣ пайоджанам̣ дассенто ‘‘сам̣вараттхан̃чева паха̄наттхан̃ча̄’’ти а̄ха. таттха пан̃чавидхо сам̣варо – па̄тимоккхасам̣варо, сатисам̣варо, н̃а̄н̣асам̣варо, кхантисам̣варо, вӣрийасам̣вароти.
таттха ‘‘имина̄ па̄тимоккхасам̣варена упето хоти самупето’’ти (вибха. 511) хи а̄дина̄ найена а̄гато айам̣ па̄тимоккхасам̣варо на̄ма, йо сӣласам̣вароти ча павуччати. ‘‘раккхати чаккхундрийам̣, чаккхундрийе сам̣варам̣ а̄паджджатӣ’’ти (дӣ. ни. 1.213; ма. ни. 1.295; сам̣. ни. 4.239; а. ни. 3.16) а̄гато айам̣ сатисам̣варо.
‘‘йа̄ни сота̄ни локасмим̣ (аджита̄ти бхагава̄),
сати тесам̣ нива̄ран̣ам̣;
сота̄нам̣ сам̣варам̣ брӯми,
пан̃н̃а̄йете пидхӣйаре’’ти. (су. ни. 1041) –
а̄гато айам̣ н̃а̄н̣асам̣варо. ‘‘кхамо хоти сӣтасса ун̣хасса̄’’тиа̄дина̄ (ма. ни. 1.24; а. ни. 4.114; 6.58) найена а̄гато айам̣ кхантисам̣варо. ‘‘уппаннам̣ ка̄мавитаккам̣ на̄дхива̄сетӣ’’тиа̄дина̄ (ма. ни. 1.26; а. ни. 4.114; 6.58) найена а̄гато айам̣ вӣрийасам̣варо. аттхато пана па̄н̣а̄типа̄та̄дӣнам̣ паджаханавасена, ваттапат̣иватта̄нам̣ каран̣авасена ча паватта̄ четана̄ виратийо ча. сан̇кхепато саббо ка̄йавачӣсам̣йамо, виттха̄рато саттаннам̣ а̄паттиккхандха̄нам̣ авӣтиккамо сӣласам̣варо. сати ева сатисам̣варо, сатиппадха̄на̄ ва̄ кусала̄ кхандха̄. н̃а̄н̣амева н̃а̄н̣асам̣варо. адхива̄санавасена адосо, адосаппадха̄на̄ ва̄ татха̄ паватта̄ кусала̄ кхандха̄ кхантисам̣варо, пан̃н̃а̄ти еке. ка̄мавитакка̄дӣнам̣ анадхива̄санавасена паваттам̣ вӣрийамева вӣрийасам̣варо. тесу пат̣хамо ка̄йадуччарита̄дидуссӣлйасса сам̣варан̣ато сам̣варо, дутийо мут̣т̣хассаччасса, татийо ан̃н̃а̄н̣асса, чатуттхо аккхантийа̄, пан̃чамо косаджджасса сам̣варан̣ато пидаханато сам̣вароти ведитаббо. еваметасса сам̣варасса аттха̄йа сам̣вараттхам̣, сам̣вараниппха̄данаттханти аттхо.
паха̄нампи пан̃чавидхам̣ – тадан̇гаппаха̄нам̣, виккхамбханаппаха̄нам̣, самуччхедаппаха̄нам̣, пат̣иппассаддхиппаха̄нам̣, ниссаран̣аппаха̄нанти. таттха йам̣ ваттаббам̣, там̣ хет̣т̣ха̄ екаканипа̄те пат̣хамасуттаван̣н̣ана̄йам̣ вуттамева. тасса пана пан̃чавидхассапи татха̄ татха̄ ра̄га̄дикилеса̄нам̣ пат̣иниссаджджанат̣т̣хена саматиккаманат̣т̣хена ва̄ паха̄насса аттха̄йа паха̄наттхам̣, паха̄наса̄дханаттханти аттхо. таттха сам̣варена килеса̄нам̣ читтасанта̄не павесананива̄ран̣ам̣ паха̄нена павесананива̄ран̣ан̃чева самуггха̄то ча̄ти ваданти. убхайена̄пи пана йатха̄рахам̣ убхайам̣ сампаджджатӣти дат̣т̣хаббам̣. сӣла̄дидхамма̄ ева хи сам̣варан̣ато сам̣варо, паджаханато паха̄нанти.
га̄тха̄су анӣтиханти ӣтийо вуччанти упаддава̄ – дит̣т̣хадхаммика̄ ча сампара̄йика̄ ча. ӣтийо ханати вина̄сети паджахатӣти ӣтихам̣, ану ӣтиханти анӣтихам̣, са̄санабрахмачарийам̣ маггабрахмачарийан̃ча. атха ва̄ ӣтӣхи анаттхехи саддхим̣ хананти гаччханти паваттантӣти ӣтиха̄, тан̣ха̄диупаккилеса̄. наттхи еттха ӣтиха̄ти анӣтихам̣. ӣтиха̄ ва̄ йатха̄вуттенат̣т̣хена титтхийасамайа̄, таппат̣ипаккхато идам̣ анӣтихам̣. ‘‘анитиха’’нтипи па̄т̣хо. тассаттхо – ‘‘итиха̄йа’’нти дхаммесу анекам̣сагга̄хабха̄вато вичикиччха̄ итихам̣ на̄ма, самма̄самбуддхаппаведитатта̄ йатха̄нусит̣т̣хам̣ пат̣ипаджджанта̄нам̣ никкан̇кхабха̄васа̄дханато наттхи еттха итиханти анитихам̣, апараппаччайанти аттхо. вуттан̃хетам̣ ‘‘паччаттам̣ ведитаббо вин̃н̃ӯхӣ’’ти ‘‘атакка̄вачаро’’ти ча. га̄тха̄сукхаттхам̣ пана ‘‘анӣтиха’’нти дӣгхам̣ катва̄ пат̣ханти.
нибба̄насан̇кха̄там̣ огадхам̣ патит̣т̣хам̣ па̄рам̣ гаччхатӣти нибба̄ногадхага̄мӣ, вимуттирасатта̄ екантенева нибба̄насампа̄пакоти аттхо. там̣ нибба̄ногадхага̄минам̣ брахмачарийам̣. соти йо со саматим̣са па̄рамийо пӯретва̄ саббакилесе бхиндитва̄ ануттарам̣ самма̄самбодхим̣ абхисамбуддхо, со бхагава̄ адесайи десеси. нибба̄ногадхоти ва̄ арийамагго вуччати. тена вина̄ нибба̄нога̄ханасса асамбхавато тасса ча нибба̄нам̣ ана̄ламбитва̄ аппаваттанато, тан̃ча там̣ екантам̣ гаччхатӣти нибба̄ногадхага̄мӣ. атха ва̄ нибба̄ногадхага̄минанти нибба̄насса антога̄минам̣ маггабрахмачарийам̣, нибба̄нам̣ а̄рамман̣ам̣ каритва̄ тасса анто ева ваттати паваттатӣти. махаттехӣти маха̄а̄тумехи ул̣а̄раджджха̄сайехи. махантам̣ нибба̄нам̣, маханте ва̄ сӣлаккхандха̄дике есанти гавесантӣти махесино буддха̄дайо арийа̄. техи ануйа̄то пат̣ипанно. йатха̄ буддхена деситанти йатха̄ абхин̃н̃еййа̄дидхамме абхин̃н̃еййа̄дибха̄венева самма̄самбуддхена майа̄ деситам̣, евам̣ йе етам̣ маггабрахмачарийам̣ тадаттхам̣ са̄санабрахмачарийан̃ча пат̣ипаджджанти. те дит̣т̣хадхаммикасампара̄йикаттхехи йатха̄рахам̣ ануса̄сантасса саттху майхам̣ са̄санака̄рино ова̄даппат̣икара̄ сакаласса ват̣т̣адуккхасса антам̣ парийантам̣ аппаваттим̣ кариссанти, дуккхасса ва̄ антам̣ нибба̄нам̣ саччхикариссантӣти.
ат̣т̣хамасуттаван̣н̣ана̄ нит̣т̣хита̄.
9. дутийанакуханасуттаван̣н̣ана̄
36. наваме абхин̃н̃аттханти кусала̄дивибха̄гена кхандха̄дивибха̄гена ча саббадхамме абхивисит̣т̣хена н̃а̄н̣ена авипарӣтато джа̄нанаттхам̣. парин̃н̃аттханти тебхӯмакадхамме ‘‘идам̣ дуккха’’нтиа̄дина̄ париджа̄нанаттхам̣ саматиккаманаттхан̃ча. таттха абхин̃н̃еййаабхиджа̄нана̄ чатусаччависайа̄. парин̃н̃еййапариджа̄нана̄ пана йадипи дуккхасаччависайа̄, паха̄насаччхикирийа̄бха̄вана̄бхисамайехи пана вина̄ на паваттатӣти паха̄на̄дайопи идха гахита̄ти ведитаббам̣. сесам̣ анантарасутте вуттаттхамева.
навамасуттаван̣н̣ана̄ нит̣т̣хита̄.
10. соманассасуттаван̣н̣ана̄
37. дасаме сукхасоманассабахулоти еттха сукханти ка̄йикам̣ сукхам̣, соманассанти четасикам̣. тасма̄ йасса ка̄йикам̣ четасикан̃ча сукхам̣ абхин̣хам̣ паваттати, со сукхасоманассабахулоти вутто. йонӣти ‘‘чатассо кхо има̄, са̄рипутта, йонийо’’тиа̄дӣсу (ма. ни. 1.152) кхандхакот̣т̣ха̄со йонӣти а̄гато. ‘‘йони хеса̄, бхӯмиджа, пхаласса адхигама̄йа̄’’тиа̄дӣсу (ма. ни. 3.226) ка̄ран̣ам̣.
‘‘на ча̄хам̣ бра̄хман̣ам̣ брӯми, йониджам̣ маттисамбхава’’нти ча. (ма. ни. 2.457; дха. па. 396; су. ни. 625);
‘‘таменам̣ каммаджа̄ ва̄та̄ ниббаттитва̄ уддхам̣па̄дам̣ адхосирам̣ сампариваттетва̄ ма̄ту йонимукхе сампат̣ипа̄дентӣ’’ти ча а̄дӣсу пасса̄вамагго. идха пана ка̄ран̣ам̣ адхиппетам̣. асса̄ти анена. а̄раддха̄ти пат̣т̣хапита̄ паггахита̄ парипун̣н̣а̄ сампа̄дита̄ ва̄.
а̄сава̄нам̣ кхайа̄йа̄ти еттха а̄савантӣти а̄сава̄, чаккхутопи…пе… манатопи саванти паваттантӣти вуттам̣ хоти. дхаммато йа̄ва готрабхӯ, ока̄сато йа̄ва бхавагга̄ савантӣти ва̄ а̄сава̄. ете дхамме етан̃ча ока̄сам̣ анто каритва̄ паваттантӣти аттхо. антокаран̣аттхо хи айам̣ а̄ка̄ро. чирапа̄рива̄сийат̣т̣хена мадира̄дайо а̄сава̄ вийа̄типи а̄сава̄. локе хи чирапа̄рива̄сика̄ мадира̄дайо а̄сава̄ти вуччанти. йади ча чирапа̄рива̄сийат̣т̣хена а̄сава̄, ете ева бхавитум̣ араханти. вуттам̣ хетам̣ – ‘‘пурима̄, бхиккхаве, кот̣и на пан̃н̃а̄йати авиджджа̄йа, ито пуббе авиджджа̄ на̄хосӣ’’тиа̄ди (а. ни. 10.61). а̄йатам̣ сам̣са̄радуккхам̣ саванти пасавантӣтипи а̄сава̄. пурима̄ни четтха ниббачана̄ни йаттха килеса̄ а̄сава̄ти а̄гата̄, таттха йуджджанти; паччхимам̣ каммепи. на кевалан̃ча каммакилеса̄ ева а̄сава̄, апича кхо на̄наппака̄ра̄ упаддава̄пи. абхидхамме хи ‘‘чатта̄ро а̄сава̄ – ка̄ма̄саво, бхава̄саво, дит̣т̣ха̄саво, авиджджа̄саво’’ти (дха. са. 1102) ка̄мара̄га̄дайо килеса̄ а̄сава̄ти а̄гата̄. суттепи ‘‘на̄хам̣, чунда, дит̣т̣хадхаммика̄нам̣йева а̄сава̄нам̣ сам̣вара̄йа дхаммам̣ десемӣ’’ти (дӣ. ни. 3.182) еттха вива̄дамӯлабхӯта̄ килеса̄ а̄сава̄ти а̄гата̄.
‘‘йена девӯпапатйасса, гандхаббо ва̄ вихан̇гамо;
йаккхаттам̣ йена гаччхеййа, мануссаттан̃ча аббадже;
те майхам̣, а̄сава̄ кхӣн̣а̄, виддхаста̄ винал̣ӣката̄’’ти. (а. ни. 4.36) –
еттха тебхӯмакам̣ каммам̣ авасеса̄ ча акусала̄ дхамма̄. ‘‘дит̣т̣хадхаммика̄нам̣ а̄сава̄нам̣ сам̣вара̄йа сампара̄йика̄нам̣ а̄сава̄нам̣ пат̣игха̄та̄йа̄’’ти (па̄ра̄. 39) еттха парӯпагха̄тавиппат̣иса̄равадхабандха̄дайо чева апа̄йадуккхабхӯта̄ на̄наппака̄ра̄ упаддава̄ ча.
те панете а̄сава̄ винайе ‘‘дит̣т̣хадхаммика̄нам̣ а̄сава̄нам̣ сам̣вара̄йа, сампара̄йика̄нам̣ а̄сава̄нам̣ пат̣игха̄та̄йа̄’’ти дведха̄ а̄гата̄. сал̣а̄йатане ‘‘тайоме, а̄вусо, а̄сава̄ – ка̄ма̄саво, бхава̄саво, авиджджа̄саво’’ти (сам̣. ни. 4.321) тидха̄ а̄гата̄. татха̄ ан̃н̃есу суттантесу. абхидхамме тейева дит̣т̣ха̄савена саддхим̣ чатудха̄ а̄гата̄. ниббедхикапарийа̄йе пана ‘‘аттхи, бхиккхаве, а̄сава̄ нирайагаманӣйа̄, аттхи а̄сава̄ тираччха̄найонигаманӣйа̄, аттхи а̄сава̄ петтивисайагаманӣйа̄, аттхи а̄сава̄ мануссалокагаманӣйа̄, аттхи а̄сава̄ девалокагаманӣйа̄’’ти (а. ни. 6.63) пан̃чадха̄ а̄гата̄. каммамева четтха а̄сава̄ти адхиппетам̣. чхакканипа̄те ‘‘аттхи, бхиккхаве, а̄сава̄ сам̣вара̄ паха̄табба̄’’тиа̄дина̄ (а. ни. 6.58) найена чхадха̄ а̄гата̄. сабба̄савапарийа̄йе тейева дассанапаха̄таббехи дхаммехи саддхим̣ саттадха̄ а̄гата̄. идха пана абхидхаммапарийа̄йена чатта̄ро а̄сава̄ адхиппета̄ти ведитабба̄.
кхайа̄йа̄ти еттха пана ‘‘йо а̄сава̄нам̣ кхайо вайо бхедо парибхедо аниччата̄ антарадха̄на’’нти а̄сава̄нам̣ сарасабхедо а̄сава̄нам̣ кхайоти вутто. ‘‘джа̄нато ахам̣, бхиккхаве, пассато а̄сава̄нам̣ кхайам̣ вада̄мӣ’’ти (ма. ни. 1.15) еттха а̄сава̄нам̣ кхӣн̣а̄ка̄ро наттхибха̄во аччантам̣ асамуппа̄до а̄саваккхайоти вутто.
‘‘секхасса сиккхама̄насса, уджумагга̄нуса̄рино;
кхайасмим̣ пат̣хамам̣ н̃а̄н̣ам̣, тато ан̃н̃а̄ анантара̄’’ти. (итиву. 62) –
еттха арийамагго а̄саваккхайоти вутто. ‘‘а̄сава̄нам̣ кхайа̄ саман̣о хотӣ’’ти (ма. ни. 1.438) еттха пхалам̣.
‘‘параваджджа̄нупассисса, ниччам̣ уджджха̄насан̃н̃ино;
а̄сава̄ тасса вад̣д̣ханти, а̄ра̄ со а̄саваккхайа̄’’ти. (дха. па. 253) –
еттха нибба̄нам̣. идха пана пхалам̣ сандха̄йа ‘‘а̄сава̄нам̣ кхайа̄йа̄’’ти вуттам̣, арахаттапхалаттха̄йа̄ти аттхо.
сам̣веджанӣйесу т̣ха̄несӯти сам̣вегаджанакесу джа̄тиа̄дӣсу сам̣вегаваттхӯсу. джа̄ти, джара̄, бйа̄дхи, маран̣ам̣, апа̄йадуккхам̣, атӣте ват̣т̣амӯлакам̣ дуккхам̣, ана̄гате ват̣т̣амӯлакам̣ дуккхам̣, паччуппанне а̄ха̄рапарийет̣т̣химӯлакам̣ дуккханти има̄ни хи сам̣вегаваттхӯни сам̣веджанӣйат̣т̣ха̄на̄ни на̄ма. апича ‘‘а̄дитто локасаннива̄со уййутто пайа̄то куммаггаппат̣ипанно, упанӣйати локо аддхуво, ата̄н̣о локо анабхиссаро, ассако локо, саббам̣ паха̄йа гаманӣйам̣, ӯно локо атитто тан̣ха̄да̄со’’тиевама̄дӣни (пат̣и. ма. 1.117) четтха сам̣веджанӣйат̣т̣ха̄на̄нӣти ведитабба̄ни. сам̣веджанена̄ти джа̄тиа̄дисам̣вегаваттхӯни пат̣ичча уппаннабхайасан̇кха̄тена сам̣веджанена. аттхато пана сахоттаппан̃а̄н̣ам̣ сам̣вего на̄ма.
сам̣виггасса̄ти габбхоккантика̄дивасена анекавидхехи джа̄тиа̄дидуккхехи сам̣вегаджа̄тасса. ‘‘сам̣веджитва̄’’ти ча пат̣ханти. йонисо падха̄нена̄ти упа̄йападха̄нена, самма̄ва̄йа̄мена̄ти аттхо. со хи йатха̄ акусала̄ дхамма̄ пахӣйанти, кусала̄ дхамма̄ бха̄вана̄па̄рипӯрим̣ гаччханти, евам̣ падаханато уттамабха̄васа̄дханато ча ‘‘падха̄на’’нти вуччати. таттха сам̣вегена бхава̄дӣсу кин̃чи та̄н̣ам̣ лен̣ам̣ пат̣исаран̣ам̣ апассанто таттха анолӣйанто алаггама̄насо таппат̣ипаккхена ча виниваттитависан̃н̃ито ан̃н̃адаттху нибба̄нанинно хоти нибба̄напон̣о нибба̄напаббха̄ро. со калйа̄н̣амиттасанниссайена йонисоманасика̄рабахуло висуддха̄сайаппайого саматхавипассана̄су йуттаппайутто саббасмимпи сан̇кха̄рагате ниббиндати вираджджати, випассанам̣ уссукка̄пети. таттха йадидам̣ йонисоманасика̄рабахуло висуддха̄сайаппайого саматхавипассана̄су йуттаппайутто, тенасса дит̣т̣хева дхамме сукхасоманассабахулата̄ ведитабба̄. йам̣ пана̄йам̣ саматхе патит̣т̣хито випассана̄йа йуттаппайутто саббасмимпи сан̇кха̄рагате ниббиндати вираджджати, випассанам̣ уссукка̄пети, тенасса йони а̄раддха̄ а̄сава̄нам̣ кхайа̄йа̄ти ведитаббам̣.
га̄тха̄су сам̣виджджетхева̄ти сам̣виджджеййа ева сам̣вегам̣ кареййа ева. ‘‘сам̣виджджитва̄на̄’’ти ча пат̣ханти. вуттанайена сам̣вигго хутва̄ти аттхо. пан̣д̣итоти саппан̃н̃о, тихетукапат̣исандхӣти вуттам̣ хоти. пан̃н̃а̄йа самавеккхийа̄ти сам̣вегаваттхӯни сам̣виджджанавасена пан̃н̃а̄йа самма̄ авеккхийа. атха ва̄ пан̃н̃а̄йа самма̄ авеккхитва̄ти. сесам̣ саббаттха утта̄наттхамева.
дасамасуттаван̣н̣ана̄ нит̣т̣хита̄.
ити параматтхадӣпанийа̄ итивуттака-ат̣т̣хакатха̄йа
дуканипа̄те пат̣хамаваггаван̣н̣ана̄ нит̣т̣хита̄.
2. дутийавагго
1. витаккасуттаван̣н̣ана̄
38. дутийаваггасса пат̣хаме татха̄гатам̣, бхиккхавети еттха татха̄гата-саддо та̄ва саттавоха̄расамма̄самбуддха̄дӣсу диссати. татха̄ хеса ‘‘хоти татха̄гато парам̣ маран̣а̄’’тиа̄дӣсу (дӣ. ни. 1.65) саттавоха̄ре.
‘‘татха̄гатам̣ девамануссапӯджитам̣,
буддхам̣ намасса̄ма суваттхи хотӯ’’ти. (кху. па̄. 6.16) –
а̄дӣсу самма̄самбуддхе.
‘‘татха̄гатам̣ девамануссапӯджитам̣,
дхаммам̣ намасса̄ма суваттхи хотӯ’’ти. (кху. па̄. 6.17) –
а̄дӣсу дхамме.
‘‘татха̄гатам̣ девамануссапӯджитам̣,
сан̇гхам̣ намасса̄ма суваттхи хотӯ’’ти. (кху. па̄. 6.18) –
а̄дӣсу сан̇гхе. идха пана самма̄самбуддхе. тасма̄ татха̄гатанти еттха ат̣т̣хахи ка̄ран̣ехи бхагава̄ татха̄гатоти вуччати. катамехи ат̣т̣хахи? татха̄ а̄гатоти татха̄гато, татха̄ гатоти татха̄гато, татхалаккхан̣ам̣ а̄гатоти татха̄гато, татхадхамме йа̄тха̄вато абхисамбуддхоти татха̄гато, татхадассита̄йа татха̄гато, татхава̄дита̄йа татха̄гато, татха̄ка̄рита̄йа татха̄гато, абхибхаванат̣т̣хена татха̄гатоти.
катхам̣ бхагава̄ татха̄ а̄гатоти татха̄гато? йатха̄ йена абхинӣха̄рена да̄напа̄рамим̣ пӯретва̄ сӣланеккхаммапан̃н̃а̄вӣрийакхантисаччаадхит̣т̣ха̄наметта̄упеккха̄па̄рамим̣ пӯретва̄ има̄ даса па̄рамийо, даса упапа̄рамийо, даса параматтхапа̄рамийоти саматим̣са па̄рамийо пӯретва̄ ан̇гапаричча̄гам̣, аттапаричча̄гам̣, дханапаричча̄гам̣, да̄рапаричча̄гам̣, раджджапаричча̄ганти има̄ни пан̃ча маха̄паричча̄га̄ни париччаджитва̄ йатха̄ випассиа̄дайо самма̄самбуддха̄ а̄гата̄, татха̄ амха̄кам̣ бхагава̄пи а̄гатоти татха̄гато. йатха̄ха –
‘‘йатхева локамхи випассиа̄дайо,
саббан̃н̃убха̄вам̣ мунайо идха̄гата̄;
татха̄ айам̣ сакйамунӣпи а̄гато,
татха̄гато вуччати тена чаккхума̄’’ти. –
евам̣ татха̄ а̄гатоти татха̄гато.
катхам̣ татха̄ гатоти татха̄гато? йатха̄ сампатиджа̄та̄ва випассиа̄дайо самехи па̄дехи патхавийам̣ патит̣т̣ха̄йа уттара̄бхимукха̄ саттападавӣтиха̄рена гата̄, татха̄ амха̄кам̣ бхагава̄пи гатоти татха̄гато. йатха̄ху –
‘‘мухуттаджа̄това гавам̣патӣ йатха̄,
самехи па̄дехи пхусӣ васундхарам̣;
со виккамӣ сатта пада̄ни готамо,
сетан̃ча чхаттам̣ анудха̄райум̣ марӯ.
‘‘гантва̄на со сатта пада̄ни готамо,
диса̄ вилокеси сама̄ самантато;
ат̣т̣хан̇гупетам̣ гирамаббхудӣрайи,
сӣхо йатха̄ паббатамуддханит̣т̣хито’’ти. –
евам̣ татха̄ гатоти татха̄гато.
катхам̣ татхалаккхан̣ам̣ а̄гатоти татха̄гато? саббесам̣ рӯпа̄рӯпадхамма̄нам̣ салаккхан̣ам̣, са̄ман̃н̃алаккхан̣ам̣, татхам̣, авитатхам̣, н̃а̄н̣агатийа̄ а̄гато, авираджджхитва̄ патто, анубуддхоти татха̄гато. йатха̄ха –
‘‘саббесам̣ пана дхамма̄нам̣, сакаса̄ман̃н̃алаккхан̣ам̣;
татхамева̄гато йасма̄, тасма̄ на̄тхо татха̄гато’’ти. –
евам̣ татхалаккхан̣ам̣ а̄гатоти татха̄гато.
катхам̣ татхадхамме йа̄тха̄вато абхисамбуддхоти татха̄гато? татхадхамма̄ на̄ма чатта̄ри арийасачча̄ни. йатха̄ха ‘‘чатта̄рима̄ни, бхиккхаве, татха̄ни авитатха̄ни анан̃н̃атха̄ни. катама̄ни чатта̄ри? идам̣ дуккхам̣ арийасаччанти, бхиккхаве, татхаметам̣ авитатхаметам̣ анан̃н̃атхамета’’нти (сам̣. ни. 5.1090) виттха̄ро. та̄ни ча бхагава̄ абхисамбуддхо, тасма̄пи татха̄нам̣ абхисамбуддхатта̄ татха̄гато. абхисамбуддхаттхо хи еттха гата-саддо. евам̣ татхадхамме йа̄тха̄вато абхисамбуддхоти татха̄гато.
катхам̣ татхадассита̄йа татха̄гато? йам̣ садеваке локе…пе… садеваманусса̄йа паджа̄йа апарима̄н̣а̄су локадха̄тӯсу апарима̄н̣а̄нам̣ сатта̄нам̣ чаккхудва̄ре а̄па̄тхама̄гаччхантам̣ рӯпа̄рамман̣ам̣ на̄ма аттхи, там̣ бхагава̄ сабба̄ка̄рато джа̄на̄ти пассати. евам̣ джа̄ната̄ пассата̄ ча̄нена там̣ ит̣т̣ха̄дивасена ва̄ дит̣т̣хасутамутавин̃н̃а̄тесу лаббхама̄нападавасена ва̄ ‘‘катамам̣ там̣ рӯпам̣ рӯпа̄йатанам̣, йам̣ рӯпам̣ чатуннам̣ маха̄бхӯта̄нам̣ упа̄да̄йа ван̣н̣анибха̄ санидассанам̣ саппат̣игхам̣ нӣлам̣ пӣтака’’нтиа̄дина̄ (дха. са. 616) найена анекехи на̄мехи терасахи ва̄рехи двепан̃н̃а̄са̄йа найехи вибхаджджама̄нам̣ татхамева хоти, витатхам̣ наттхи. еса найо сотадва̄ра̄дӣсу а̄па̄тхама̄гаччхантесу садда̄дӣсу. вуттан̃хетам̣ бхагавата̄ –
‘‘йам̣, бхиккхаве, садевакасса локасса…пе… садеваманусса̄йа дит̣т̣хам̣ сутам̣ мутам̣ вин̃н̃а̄там̣ паттам̣ парийеситам̣ анувичаритам̣ манаса̄, тамахам̣ джа̄на̄ми…пе… тамахам̣ аббхан̃н̃а̄сим̣, там̣ татха̄гатасса видитам̣, там̣ татха̄гато на упат̣т̣ха̄сӣ’’ти (а. ни. 4.24).
евам̣ татхадассита̄йа татха̄гато. еттха татхадассиаттхе татха̄гатоти падасса самбхаво ведитаббо.
катхам̣ татхава̄дита̄йа татха̄гато? йам̣ раттим̣ бхагава̄ ануттарам̣ самма̄самбодхим̣ абхисамбуддхо, йан̃ча раттим̣ анупа̄дисеса̄йа нибба̄надха̄туйа̄ паринибба̄йи, еттхантаре пан̃чачатта̄лӣсавассапарима̄н̣ака̄ле йам̣ бхагавата̄ бха̄ситам̣ суттагеййа̄ди, саббам̣ там̣ парисуддхам̣ парипун̣н̣ам̣ ра̄гамада̄диниммаданам̣ екасадисам̣ татхам̣ авитатхам̣. тена̄ха –