1. пуггалава̄раван̣н̣ана̄
63. ида̄ни т̣хапита̄нуккамена ма̄тикам̣ виссаджджетум̣ йасса читтам̣ уппаджджати на нируджджхатӣтиа̄ди а̄раддхам̣. таттха уппаджджатӣти уппа̄даккхан̣асаман̇гита̄йа уппаджджати на нируджджхатӣти ниродхаккхан̣ам̣ аппаттата̄йа на нируджджхати. тасса читтанти тасса пуггаласса тато пат̣т̣ха̄йа читтам̣ нируджджхиссати нуппаджджиссатӣти пуччхати. тесам̣ читтанти йесам̣ париччхиннават̣т̣адуккха̄нам̣ кхӣн̣а̄сава̄нам̣ саббапаччхимасса чутичиттасса уппа̄даккхан̣о ваттати, етесам̣ тадева чутичиттам̣ уппа̄даппаттата̄йа уппаджджати на̄ма, бхан̇гам̣ аппаттата̄йа на нируджджхати. ида̄ни пана бхан̇гам̣ патва̄ там̣ тесам̣ читтам̣ нируджджхиссати, тато аппат̣исандхикатта̄ ан̃н̃ам̣ нуппаджджиссати. итаресанти паччхимачиттасаман̇гим̣ кхӣн̣а̄савам̣ т̣хапетва̄ авасеса̄нам̣ секкха̄секкхапутхуджджана̄нам̣ нируджджхиссати чева уппаджджиссати ча̄ти йам̣ там̣ уппа̄даккхан̣аппаттам̣ там̣ нируджджхиссатева. ан̃н̃ам̣ пана тасмим̣ ва̄ ан̃н̃асмим̣ ва̄ аттабха̄ве уппаджджиссати чева нируджджхиссати ча. дутийапуччха̄виссаджджанепи татха̄рӯпассева кхӣн̣а̄савасса читтам̣ сандха̄йа ‘а̄манта̄’ти вуттам̣. нуппаджджати нируджджхатӣти бхан̇гаккхан̣е арахато паччхимачиттампи сеса̄нам̣ бхиджджама̄начиттампи. тато пат̣т̣ха̄йа пана арахато читтам̣ на нируджджхиссатӣти сакка̄ ваттум̣ уппаджджиссатӣти пана на сакка̄. сеса̄нам̣ уппаджджиссатӣти сакка̄ ваттум̣, на нируджджхиссатӣти на сакка̄. тасма̄ ‘но’ти пат̣иседхо като. дутийапан̃хе йасса читтам̣ на нируджджхиссати, уппаджджиссатӣти со пуггалойева наттхи, тасма̄ наттхӣти пат̣иккхепо като.
65-82. уппаннанти уппа̄дасаман̇гинопетам̣ на̄мам̣. уппа̄дам̣ патва̄ анируддхасса̄пи. таттха уппа̄дасаман̇гитам̣ сандха̄йа ‘а̄манта̄’ти, уппа̄дам̣ патва̄ анируддхабха̄вам̣ сандха̄йа ‘‘тесам̣ читтам̣ уппанна’’нти вуттам̣. ануппаннанти уппа̄дам̣ аппаттам̣. тесам̣ читтам̣ уппаджджиттха̄ти еттха̄пи саббесам̣ та̄ва читтам̣ кхан̣апаччуппаннамева хутва̄ уппа̄даккхан̣ам̣ атӣтатта̄ уппаджджиттха на̄ма, ниродхасама̄панна̄нам̣ ниродхато пуббе уппаннапуббатта̄, асан̃н̃асатта̄нам̣ сан̃н̃ӣбхаве уппаннапуббатта̄. уппаджджиттха чева уппаджджати ча̄ти уппа̄дам̣ паттатта̄ уппаджджиттха, анатӣтатта̄ уппаджджати на̄ма̄ти аттхо.
уппа̄даккхан̣е ана̄гатан̃ча̄ти уппа̄даккхан̣е ча читтам̣ ана̄гатан̃ча читтанти аттхо.
83. атиккантака̄лава̄ре уппаджджама̄нам̣ кхан̣анти уппа̄даккхан̣ам̣. таттха кин̃ча̄пи уппа̄даккхан̣о уппаджджама̄но на̄ма на хоти, уппаджджама̄насса пана кхан̣атта̄ евам̣ вутто. кхан̣ам̣ вӣтиккантам̣ атиккантака̄ланти на чирам̣ вӣтиккантам̣ тамева пана уппа̄даккхан̣ам̣ вӣтиккантам̣ хутва̄ атиккантака̄ланти сан̇кхам̣ гаччхати. нируджджхама̄нам̣ кхан̣анти ниродхаккхан̣ам̣. таттха кин̃ча̄пи ниродхаккхан̣о нируджджхама̄но на̄ма на хоти, нируджджхама̄насса пана кхан̣атта̄ евам̣ вутто. кхан̣ам̣ вӣтиккантам̣ атиккантака̄ланти ким̣ тасса читтам̣ евам̣ ниродхаккхан̣ампи вӣтиккантам̣ хутва̄ атиккантака̄лам̣ на̄ма хотӣти пуччхати. таттха йасма̄ бхан̇гаккхан̣е читтам̣ уппа̄даккхан̣ам̣ кхан̣ам̣ вӣтиккантам̣ хутва̄ атиккантака̄лам̣ хоти, ниродхаккхан̣ам̣ кхан̣ам̣ вӣтиккантам̣ хутва̄ атиккантака̄лам̣ на̄ма на хоти. атӣтам̣ пана читтам̣ убхопи кхан̣е кхан̣ам̣ вӣтиккантам̣ хутва̄ атиккантака̄лам̣ на̄ма, тасма̄ ‘‘бхан̇гаккхан̣е читтам̣ уппа̄даккхан̣ам̣ вӣтиккантам̣, бхан̇гаккхан̣ам̣ авӣтиккантам̣, атӣтам̣ читтам̣ уппа̄даккхан̣ан̃ча вӣтиккантам̣ бхан̇гаккхан̣ан̃ча вӣтиккантанти виссаджджанама̄ха. дутийапан̃хасса виссаджджане йасма̄ атӣтам̣ читтам̣ убхопи кхан̣е вӣтиккантам̣ хутва̄ атиккантака̄лам̣ на̄ма хоти, тасма̄ атӣтам̣ читтанти вуттам̣. пат̣иломапан̃хасса виссаджджане йасма̄ уппа̄даккхан̣е ча читтам̣ ана̄гатан̃ча читтам̣ убхопи кхан̣е кхан̣ам̣ вӣтиккантам̣ хутва̄ атиккантака̄лам̣ на̄ма на хоти, тесам̣ кхан̣а̄нам̣ авӣтиккантатта̄. тасма̄ ‘‘уппа̄даккхан̣е читтам̣ ана̄гатам̣ читта’’нти вуттам̣. дутийависсаджджанам̣ па̄кат̣амева.
84-113. дхаммава̄репи имина̄вупа̄йена саббависсаджджанесу аттхо ведитаббо. пуггаладхаммава̄ро дхаммава̄рагатикойева.
114-116. саббепи миссакава̄ра̄ йасса сара̄гам̣ читтантиа̄дина̄ найена мукхаматтам̣ дассетва̄ сан̇кхитта̄. виттха̄ро пана несам̣ хет̣т̣ха̄ вуттанайенева ведитаббо. тесу пана ‘‘йасса сара̄гам̣ читтам̣ уппаджджати, на нируджджхати; тасса читтам̣ нируджджхиссати, нуппаджджиссатӣ’’ти евам̣ виттха̄ретаббата̄йа пуччха̄ва садиса̄ хоти. йасма̄ пана сара̄гам̣ читтам̣ паччхимачиттам̣ на хоти, тасма̄ ‘‘йасса сара̄гам̣ читтам̣ уппаджджати, на нируджджхати; тасса читтам̣ нируджджхиссати, нуппаджджиссатӣти но’’ти евам̣ виссаджджитаббатта̄ виссаджджанам̣ асадисам̣ хоти. там̣ там̣ тасса̄ тасса̄ пуччха̄йа анурӯпавасена ведитаббанти.
читтайамакаван̣н̣ана̄ нит̣т̣хита̄.