6. сан̇кха̄райамакам̣
1. пан̣н̣аттива̄раван̣н̣ана̄
1. ида̄ни тесан̃н̃ева мӯлайамаке десита̄нам̣ кусала̄дидхамма̄нам̣ лаббхама̄навасена екадесам̣ сан̇ган̣хитва̄ саччайамака̄нантарам̣ деситасса сан̇кха̄райамакасса ван̣н̣ана̄ хоти. таттха̄пи хет̣т̣ха̄ вуттанайенева пан̣н̣аттива̄ра̄дайо тайо маха̄ва̄ра̄, антарава̄ра̄дайо ча авасесапабхеда̄ ведитабба̄. айам̣ панеттха висесо – пан̣н̣аттива̄ре та̄ва йатха̄ хет̣т̣ха̄ кхандха̄дайо дхамме уддиситва̄ ‘‘рӯпам̣ рӯпаккхандхо; чаккху чаккха̄йатанам̣; чаккху чаккхудха̄ту; дуккхам̣ дуккхасачча’’нти падасодханава̄ро а̄раддхо. татха̄ ана̄рабхитва̄ ‘‘асса̄сапасса̄са̄ ка̄йасан̇кха̄ро’’ти пат̣хамам̣ тайопи сан̇кха̄ра̄ вибхаджитва̄ дассита̄.
таттха ка̄йасса сан̇кха̄ро ка̄йасан̇кха̄ро. ‘‘асса̄сапасса̄са̄ ка̄йика̄, ете дхамма̄ ка̄йаппат̣ибаддха̄’’ти (ма. ни. 1.463; сам̣. ни. 4.348 аттхато сама̄нам̣) хи вачанато ка̄ран̣абхӯтасса караджака̄йасса пхалабхӯто ева сан̇кха̄роти ка̄йасан̇кха̄ро. апаро найо – сан̇кхарийатӣти сан̇кха̄ро. кена сан̇кхарийатӣти? ка̄йена. айан̃хи ва̄то вийа бхаста̄йа караджака̄йена сан̇кхарийатӣти. евампи ка̄йасса сан̇кха̄роти ка̄йасан̇кха̄ро. ка̄йена като асса̄сапасса̄сава̄тоти аттхо. ‘‘пуббева кхо, а̄вусо виса̄кха, витаккетва̄ вича̄ретва̄ паччха̄ ва̄чам̣ бхиндати, тасма̄ витаккавича̄ра̄ вачӣсан̇кха̄ро’’ти (ма. ни. 1.463; сам̣. ни. 4.348) вачанато пана сан̇кхаротӣти сан̇кха̄ро. ким̣ сан̇кхароти? вачим̣. вачийа̄ сан̇кха̄роти вачӣсан̇кха̄ро. вачӣбхедасамут̣т̣ха̄пакасса витаккавича̄радвайассетам̣ на̄мам̣. ‘‘сан̃н̃а̄ ча ведана̄ ча четасика̄ ете дхамма̄ читтапат̣ибаддха̄’’ти (ма. ни. 1.463; сам̣. ни. 4.348) вачанатойева пана татийападепи сан̇кхарийатӣти сан̇кха̄ро. кена сан̇кхарийати? читтена. каран̣аттхе са̄мивачанам̣ катва̄ читтасса сан̇кха̄роти читтасан̇кха̄ро. саббесампи читтасамут̣т̣ха̄на̄нам̣ четасикадхамма̄наметам̣ адхивачанам̣. витаккавича̄ра̄нам̣ пана вачӣсан̇кха̄рабха̄вена висум̣ гахитатта̄ ‘‘т̣хапетва̄ витаккавича̄ре’’ти вуттам̣.
2-7. ида̄ни ка̄йо ка̄йасан̇кха̄роти падасодханава̄ро а̄раддхо. тасса ануломанайе тӣн̣и, пат̣иломанайе тӣн̣ӣти чха йамака̄ни. падасодханамӯлачаккава̄ре екекасан̇кха̄рамӯлака̄ни две две катва̄ ануломанайе чха, пат̣иломанайе чха̄ти два̄даса йамака̄ни. суддхасан̇кха̄рава̄ре пана йатха̄ суддхакхандхава̄ра̄дӣсу ‘‘рӯпам̣ кхандхо, кхандха̄ рӯпам̣; чаккху а̄йатанам̣, а̄йатана̄ чаккхӯ’’тиа̄дина̄ найена йамака̄ни вутта̄ни. евам̣ ‘‘ка̄йо сан̇кха̄ро, сан̇кха̄ра̄ ка̄йо’’ти аватва̄ ‘‘ка̄йасан̇кха̄ро вачӣсан̇кха̄ро, вачӣсан̇кха̄ро ка̄йасан̇кха̄ро’’тиа̄дина̄ найена ка̄йасан̇кха̄рамӯлака̄ни две, вачӣсан̇кха̄рамӯлакам̣ еканти ануломе тӣн̣и, пат̣иломе тӣн̣ӣти сабба̄нипи суддхикава̄ре чха йамака̄ни вутта̄ни. ким̣ ка̄ран̣а̄? суддхикаекекападавасена аттха̄бха̄вато. йатха̄ хи кхандхайамака̄дӣсу рӯпа̄дивисит̣т̣ха̄нам̣ кхандха̄нам̣ чаккха̄дивисит̣т̣ха̄нан̃ча а̄йатана̄дӣнам̣ адхиппетатта̄ ‘‘рӯпам̣ кхандхо, кхандха̄ рӯпам̣, чаккху а̄йатанам̣, а̄йатана̄ чаккхӯ’’ти суддхикаекекападавасена аттхо аттхи. евамидха ‘‘ка̄йо сан̇кха̄ро, сан̇кха̄ра̄ ка̄йо’’ти наттхи. ка̄йасан̇кха̄роти пана двӣхипи падехи екова аттхо лаббхати. асса̄со ва̄ пасса̄со ва̄ти суддхикаекекападавасена аттха̄бха̄вато ‘‘ка̄йо сан̇кха̄ро, сан̇кха̄ра̄ ка̄йо’’ти на вуттам̣. ‘‘ка̄йо ка̄йасан̇кха̄ро’’тиа̄ди пана ваттаббам̣ сийа̄. тампи ка̄йавачӣчиттападехи идха адхиппета̄нам̣ сан̇кха̄ра̄нам̣ аггахитатта̄ на йуджджати. суддхасан̇кха̄рава̄ро хеса. падасодхане пана вина̄пи аттхена вачанам̣ йуджджатӣти таттха со найо гахитова. идха пана ка̄йасан̇кха̄расса вачӣсан̇кха̄ра̄дӣхи, вачӣсан̇кха̄расса ча читтасан̇кха̄ра̄дӣхи, читтасан̇кха̄расса ча ка̄йасан̇кха̄ра̄дӣхи, ан̃н̃атта̄ ‘‘ка̄йасан̇кха̄ро вачӣсан̇кха̄ро, вачӣсан̇кха̄ро, ка̄йасан̇кха̄ро’’ти екекасан̇кха̄рамӯлака̄ни две две катва̄ чха йамака̄ни йуджджанти. тесу аггахитаггахан̣ена тӣн̣ева лаббханти. тасма̄ та̄нева дассетум̣ ануломанайе тӣн̣и, пат̣иломанайе тӣн̣ӣти чха йамака̄ни вутта̄ни. суддхасан̇кха̄рамӯлачаккава̄ро панеттха на гахитоти. евам̣ пан̣н̣аттива̄расса уддесава̄ро ведитаббо.
8-18. ниддесава̄ре панасса ануломе та̄ва йасма̄ на ка̄йа̄дайова ка̄йасан̇кха̄ра̄дӣнам̣ на̄мам̣, тасма̄ ноти пат̣иседхо като. пат̣иломе на ка̄йо на ка̄йасан̇кха̄роти йо на ка̄йо со ка̄йасан̇кха̄ропи на хотӣти пуччхати. ка̄йасан̇кха̄ро на ка̄йо ка̄йасан̇кха̄роти ка̄йасан̇кха̄ро ка̄йо на хоти, ка̄йасан̇кха̄ройева панесоти аттхо. авасесанти на кевалам̣ сесасан̇кха̄радвайамева. ка̄йасан̇кха̄равинимуттам̣ пана сесам̣ саббампи сан̇кхата̄сан̇кхатапан̣н̣аттибхедам̣ дхаммаджа̄там̣ нева ка̄йо, на ка̄йасан̇кха̄роти имина̄ упа̄йена саббависсаджджанесу аттхо ведитабботи.
пан̣н̣аттива̄раван̣н̣ана̄.
2. паваттива̄раван̣н̣ана̄
19. паваттива̄ре панеттха паччуппаннака̄ле пуггалава̄расса ануломанайе ‘‘йасса ка̄йасан̇кха̄ро уппаджджати, тасса вачӣсан̇кха̄ро уппаджджатӣ’’ти ка̄йасан̇кха̄рамӯлака̄ни две, вачӣсан̇кха̄рамӯлакам̣ еканти тӣн̣ева йамака̄ни лаббханти; та̄ни гахита̄нева. тасса пат̣иломанайепи ока̄сава̄ра̄дӣсупи есева найо. еваметтха саббава̄ресу тин̣н̣ам̣ тин̣н̣ам̣ йамака̄нам̣ васена йамакаган̣ана̄ ведитабба̄.
аттхавиниччхайе панеттха идам̣ лаккхан̣ам̣ – имасмин̃хи сан̇кха̄райамаке ‘‘асса̄сапасса̄са̄нам̣ уппа̄даккхан̣е витаккавича̄ра̄нам̣ уппа̄даккхан̣е’’тиа̄дивачанато паччуппанна̄дика̄лабхедо паваттивасена̄пи гахетаббо, на чутипат̣исандхивасенева. ‘‘дутийаджджха̄не татийаджджха̄не таттха ка̄йасан̇кха̄ро уппаджджатӣ’’тиа̄дивачанато ча джха̄нампи ока̄савасена гахитанти ведитаббам̣. еваметтха йам̣ йам̣ лаббхати, тасса тасса васена аттхавиниччхайо ведитаббо.
татридам̣ найамукхам̣ – вина̄ витаккавича̄рехӣти дутийататийаджджха̄навасена вуттам̣. тесанти тесам̣ дутийататийаджджха̄насаман̇гӣнам̣. ка̄ма̄вачара̄нанти ка̄ма̄вачаре уппаннасатта̄нам̣. рӯпа̄вачарадева̄нам̣ пана асса̄сапасса̄са̄ наттхи. арӯпа̄вачара̄нам̣ рӯпамева наттхи. вина̄ асса̄сапасса̄сехӣти рӯпа̄рӯпабхавесу ниббаттасатта̄нам̣ витаккавича̄руппаттим̣ сандха̄йа вуттам̣.
21. пат̣хамаджджха̄не ка̄ма̄вачарети ка̄ма̄вачарабхӯмийам̣ уппанне пат̣хамаджджха̄не. ан̇гаматтавасена четтха пат̣хамаджджха̄нам̣ гахетаббам̣, на аппана̄васенева. анаппана̄паттепи хи савитаккасавича̄рачитте идам̣ сан̇кха̄радвайам̣ уппаджджатева.
24. читтасса бхан̇гаккхан̣ети идам̣ ка̄йасан̇кха̄расса екантачиттасамут̣т̣ха̄натта̄ вуттам̣. уппаджджама̄намева хи читтам̣ рӯпам̣ ва̄ арӯпам̣ ва̄ самут̣т̣ха̄пети, на бхиджджама̄нам̣.
37. суддха̄ва̄са̄нам̣ дутийе читте ваттама̄нети пат̣исандхито дутийе бхаван̇гачитте. ка̄ман̃четам̣ пат̣исандхичиттепи ваттама̄не тесам̣ таттха нуппаджджиттхева. йа̄ва пана аббокин̣н̣ам̣ випа̄качиттам̣ ваттати, та̄ва нуппаджджиттхева на̄ма̄ти дассанаттхаметам̣ вуттам̣. йасса ва̄ джха̄насса випа̄качиттена те ниббатта̄, там̣ сатасопи сахассасопи уппаджджама̄нам̣ пат̣хамачиттамева. випа̄качиттена пана висадисам̣ бхаваникантийа̄ а̄ваджджаначиттам̣ дутийачиттам̣ на̄ма. там̣ сандха̄йетам̣ вуттанти ведитаббам̣.
44. паччхимачиттасаман̇гӣнанти саббапаччхимена аппат̣исандхикачиттена саман̇гӣбхӯта̄нам̣ кхӣн̣а̄сава̄нам̣. авитаккаавича̄рам̣ паччхимачиттанти рӯпа̄вачара̄нам̣ дутийаджджха̄ника̄дичутичиттавасена, арӯпа̄вачара̄нан̃ча чатуттхаджджха̄никачутичиттавасенетам̣ вуттам̣. тесанти тесам̣ паччхимачиттасаман̇гӣа̄дӣнам̣.
79. йасса ка̄йасан̇кха̄ро нируджджхати, тасса читтасан̇кха̄ро нируджджхатӣти еттха нийамато ка̄йасан̇кха̄расса читтасан̇кха̄рена саддхим̣ екаккхан̣е нируджджханато а̄манта̄ти пат̣ивачанам̣ диннам̣. на читтасан̇кха̄расса ка̄йасан̇кха̄рена саддхим̣. ким̣ ка̄ран̣а̄? читтасан̇кха̄ро хи ка̄йасан̇кха̄рена вина̄пи уппаджджати ча нируджджхати ча. ка̄йасан̇кха̄ро пана читтасамут̣т̣ха̄но асса̄сапасса̄сава̄то. читтасамут̣т̣ха̄нарӯпан̃ча читтасса уппа̄даккхан̣е уппаджджитва̄ йа̄ва ан̃н̃а̄ни сол̣асачитта̄ни уппаджджанти, та̄ва тит̣т̣хати. тесам̣ сол̣асаннам̣ саббапаччхимена саддхим̣ нируджджхатӣти йена читтена саддхим̣ уппаджджати, тато пат̣т̣ха̄йа саттарасамена саддхим̣ нируджджхати. на кассачи читтасса уппа̄даккхан̣е ва̄ т̣хитиккхан̣е ва̄ нируджджхати, на̄пи т̣хитиккхан̣е ва̄ бхан̇гаккхан̣е ва̄ уппаджджати. еса̄ читтасамут̣т̣ха̄нарӯпасса дхаммата̄ти нийамато читтасан̇кха̄рена саддхим̣ екаккхан̣е нируджджханато а̄манта̄ти вуттам̣. йам̣ пана вибхан̇гаппакаран̣асса сӣхал̣ат̣т̣хакатха̄йам̣ ‘‘читтасамут̣т̣ха̄нам̣ рӯпам̣ саттарасамасса читтасса уппа̄даккхан̣е нируджджхатӣ’’ти вуттам̣, там̣ има̄йа па̄л̣ийа̄ вирӯджджхати. ат̣т̣хакатха̄то ча па̄л̣ийева балаватара̄ти па̄л̣ийам̣ вуттамева пама̄н̣ам̣.
128. йасса ка̄йасан̇кха̄ро уппаджджати, тасса вачӣсан̇кха̄ро нируджджхатӣти еттха йасма̄ ка̄йасан̇кха̄ро читтасса уппа̄даккхан̣е уппаджджати, на ча тасмим̣ кхан̣е витаккавича̄ра̄ нируджджханти, тасма̄ ноти пат̣иседхо катоти. имина̄ найамукхена саббаттха аттхавиниччхайо ведитаббо. парин̃н̃а̄ва̄ро па̄катикойева̄ти.
паваттива̄раван̣н̣ана̄.
сан̇кха̄райамакаван̣н̣ана̄ нит̣т̣хита̄.