2. кхандхайамакам̣

1. пан̣н̣аттиуддесава̄раван̣н̣ана̄

1. ида̄ни мӯлайамаке деситейева кусала̄дидхамме кхандхавасена сан̇ган̣хитва̄ мӯлайамака̄нантарам̣ деситасса кхандхайамакасса ван̣н̣ана̄ хоти. таттха па̄л̣иваваттха̄нам̣ та̄ва евам̣ ведитаббам̣ – имасмин̃хи кхандхайамаке тайо маха̄ва̄ра̄ хонти – пан̣н̣аттива̄ро, паваттива̄ро, парин̃н̃а̄ва̄роти. тесу пан̣н̣аттива̄ро кхандха̄нам̣ на̄ма̄бхидха̄насодханавасенева гататта̄ пан̣н̣аттива̄роти вуччати. паваттива̄ро тена содхитана̄ма̄бхидха̄на̄нам̣ кхандха̄нам̣ уппа̄даниродхавасена паваттим̣ содхайама̄но гато, тасма̄ паваттива̄роти вуччати. парин̃н̃а̄ва̄ро имина̄нуккамена паватта̄нам̣ кхандха̄нам̣ сан̇кхепенева тиссо парин̃н̃а̄ дӣпайама̄но гато, тасма̄ парин̃н̃а̄ва̄роти вуччати. таттха пан̣н̣аттива̄ро уддесаниддесавасена двӣха̄ка̄рехи ваваттхито. итаресу висум̣ уддесава̄ро наттхи. а̄дито пат̣т̣ха̄йа пуччха̄виссаджджанавасена екадха̄ ваваттхита̄. таттха пан̃чаккхандха̄типадам̣ а̄дим̣ катва̄ йа̄ва на кхандха̄, на сан̇кха̄ра̄ти падам̣ та̄ва пан̣н̣аттива̄расса уддесава̄ро ведитаббо. пуччха̄ва̄ротипи тассева на̄мам̣. таттха пан̃чаккхандха̄ти айам̣ йамакавасена пуччхитабба̄нам̣ кхандха̄нам̣ уддесо. рӯпаккхандхо…пе… вин̃н̃а̄н̣аккхандхоти тесан̃н̃ева пабхедато на̄мававаттха̄нам̣.

2-3. ида̄ни имесам̣ кхандха̄нам̣ васена падасодханава̄ро, падасодханамӯлачаккава̄ро, суддхакхандхава̄ро, суддхакхандхамӯлачаккава̄роти чатта̄ро найава̄ра̄ хонти. таттха рӯпам̣ рӯпаккхандхо, рӯпаккхандхо рӯпантиа̄дина̄ найена падамева содхетва̄ гато падасодханава̄ро на̄ма. со ануломапат̣иломавасена дувидхо хоти. таттха ануломава̄ре ‘рӯпам̣ рӯпаккхандхо, рӯпаккхандхо рӯпа’нтиа̄дӣни пан̃ча йамака̄ни. пат̣иломава̄репи ‘на рӯпам̣, на рӯпаккхандхо; на рӯпаккхандхо на рӯпа’нтиа̄дӣни пан̃чева. тато парам̣ тесан̃н̃ева падасодханава̄ре содхита̄нам̣ кхандха̄нам̣ ‘рӯпам̣ рӯпаккхандхо, кхандха̄ ведана̄ккхандхо’тиа̄дина̄ найена екекакхандхамӯлака̄ни чатта̄ри чатта̄ри чакка̄ни бандхитва̄ гато падасодханамӯлака̄нам̣ чакка̄нам̣ аттхита̄йа падасодханамӯлачаккава̄ро на̄ма. сопи ануломапат̣иломавасена дувидхо хоти. таттха ануломава̄ре ‘рӯпам̣ рӯпаккхандхо, кхандха̄ ведана̄ккхандхо’тиа̄дӣни екекакхандхамӯлака̄ни чатта̄ри чатта̄ри катва̄ вӣсати йамака̄ни. пат̣иломава̄репи ‘на рӯпам̣, на рӯпаккхандхо; на кхандха̄ на ведана̄ккхандхо’тиа̄дӣни вӣсатимева.

тато парам̣ рӯпам̣ кхандхо кхандха̄ рӯпантиа̄дина̄ найена суддхакхандхавасенева гато суддхакхандхава̄ро на̄ма. таттха кхандха̄ рӯпантиа̄дӣсу кхандха̄ рӯпаккхандхо, кхандха̄ ведана̄ккхандхоти аттхо гахетаббо. касма̄? ниддесава̄ре евам̣ бха̄джитатта̄. таттха хи ‘рӯпам̣ кхандхоти а̄манта̄. кхандха̄ рӯпаккхандхоти рӯпаккхандхо кхандхо чева рӯпаккхандхо ча, авасеса̄ кхандха̄ на рӯпаккхандхо’ти евам̣ ‘кхандха̄ рӯпа’нтиа̄дӣнам̣ кхандха̄ рӯпаккхандхотиа̄дина̄ найена падам̣ уддхаритва̄ аттхо вибхатто. тенева ча ка̄ран̣енесе суддхакхандхава̄роти вутто. вачанасодхане вийа хи еттха на вачанам̣ пама̄н̣ам̣. йатха̄ йатха̄ пана суддхакхандха̄ лаббханти, татха̄ татха̄ аттхова пама̄н̣ам̣. парато а̄йатанайамака̄дӣсупи есева найо. есопи ча суддхакхандхава̄ро ануломапат̣иломавасена дувидхо хоти. таттха ануломава̄ре ‘рӯпам̣ кхандхо кхандха̄ рӯпа’нтиа̄дӣни пан̃ча йамака̄ни. пат̣иломава̄репи ‘на рӯпам̣ на кхандхо, на кхандха̄ на рӯпа’нтиа̄дӣни пан̃чева.

тато парам̣ тесан̃н̃ева суддхакхандха̄нам̣ рӯпам̣ кхандхо, кхандха̄ ведана̄тиа̄дина̄ найена екекакхандхамӯлака̄ни чатта̄ри чатта̄ри чакка̄ни бандхитва̄ гато суддхакхандхамӯлака̄нам̣ чакка̄нам̣ аттхита̄йа суддхакхандхамӯлачаккава̄ро на̄ма. таттха кхандха̄ ведана̄тиа̄дӣсу кхандха̄ ведана̄ккхандхотиа̄дина̄ найена аттхо ведитаббо. итаратха̄ ниддесава̄рена саддхим̣ виродхо хоти. сопи ануломапат̣иломавасена дувидхо хоти. таттха ануломава̄ре ‘рӯпам̣ кхандхо, кхандха̄ ведана̄’тиа̄дӣни екекакхандхамӯлака̄ни чатта̄ри чатта̄ри катва̄ вӣсати йамака̄ни. пат̣иломава̄репи ‘на рӯпам̣, на кхандхо, на кхандха̄ на ведана̄’тиа̄дӣни вӣсатимева. евам̣ та̄ва екена йамакасатена двӣхи пуччха̄сатехи екекапуччха̄йа саннит̣т̣ха̄насам̣сайавасена две две аттхе катва̄ чатӯхи ча аттхасатехи пат̣иман̣д̣ито пан̣н̣аттива̄расса уддесава̄ро ведитабботи.

пан̣н̣аттиуддесава̄раван̣н̣ана̄.

1. пан̣н̣аттиниддесава̄раван̣н̣ана̄

26. ида̄ни рӯпам̣ рӯпаккхандхотиа̄дина̄ найена ниддесава̄ро а̄раддхо. таттха рӯпам̣ рӯпаккхандхоти йам̣кин̃чи рӯпанти вуччати. саббам̣ там̣ рӯпам̣ рӯпаккхандхоти вачанасодханаттхам̣ пуччхати. пийарӯпам̣ са̄тарӯпам̣, рӯпам̣, на рӯпаккхандхоти йам̣ ‘пийарӯпам̣ са̄тарӯпа’нти еттха рӯпанти вуттам̣, там̣ рӯпамева, на рӯпаккхандхоти аттхо. рӯпаккхандхо рӯпан̃чева рӯпаккхандхо ча̄ти йо пана рӯпаккхандхо, со рӯпантипи рӯпаккхандхотипи ваттум̣ ват̣т̣атӣти аттхо. рӯпаккхандхо рӯпанти еттха пана йасма̄ рӯпаккхандхо нийаменева рӯпанти ваттаббо. тасма̄ а̄манта̄ти а̄ха. имина̄ упа̄йена саббависсаджджанесу аттхо ведитаббо. йо пана йаттха висесо бхависсати, татхева там̣ ван̣н̣айисса̄ма. сан̃н̃а̄йамаке та̄ва дит̣т̣хисан̃н̃а̄ти ‘папан̃часан̃н̃а̄’тиа̄дӣсу а̄гата̄ дит̣т̣хисан̃н̃а̄. сан̇кха̄райамаке авасеса̄ сан̇кха̄ра̄ти ‘аничча̄ вата сан̇кха̄ра̄’тиа̄дӣсу а̄гата̄ сан̇кха̄раккхандхато авасеса̄ сан̇кхатадхамма̄. пат̣иломава̄репи есева найоти.

падасодханава̄ро нит̣т̣хито.

28. падасодханамӯлачаккава̄ре кхандха̄ ведана̄ккхандхоти йекечи кхандха̄, саббе те ведана̄ккхандхоти пуччхати. сесапуччха̄супи есева найо. пат̣иломе на кхандха̄ на ведана̄ккхандхоти еттха йе пан̃н̃аттинибба̄насан̇кха̄та̄ дхамма̄ кхандха̄ на хонти, те йасма̄ ведана̄ккхандхопи на хонти, тасма̄ а̄манта̄ти а̄ха. сесависсаджджанесупи есева найоти.

падасодханамӯлачаккава̄ро нит̣т̣хито.

38. суддхакхандхава̄ре рӯпам̣ кхандхоти йам̣кин̃чи рӯпанти вуттам̣, саббам̣ там̣ кхандхоти пуччхати. таттха йасма̄ пийарӯпаса̄тарӯпасан̇кха̄там̣ ва̄ рӯпам̣ хоту, бхӯтупа̄да̄рӯпам̣ ва̄, саббам̣ пан̃часу кхандхесу сан̇гахам̣ гаччхатева. тасма̄ а̄манта̄ти пат̣иджа̄на̄ти. дутийападе ‘кхандха̄ рӯпа’нти пуччхитаббе йасма̄ рӯпантивачанена рӯпаккхандхова адхиппето, тасма̄ вачанам̣ ана̄дийитва̄ аттхавасена пуччханто кхандха̄ рӯпаккхандхоти а̄ха. имина̄ найена саббападесу аттхо ведитаббо. парато а̄йатанайамака̄дӣнам̣ ниддесава̄репи есева найо. сан̃н̃а̄ кхандхоти еттха̄пи дит̣т̣хисан̃н̃а̄ ва̄ хоту, сан̃н̃а̄ ева ва̄, сабба̄йапи кхандхабха̄вато а̄манта̄ти вуттам̣. сан̇кха̄ра̄ кхандхоти падепи есева найо. кхандхавинимуттако хи сан̇кха̄ро на̄ма наттхи.

39. пат̣иломе на рӯпам̣ на кхандхоти йам̣ дхаммаджа̄там̣ рӯпам̣ на хоти, там̣ кхандхопи на хотӣти пуччхати. виссаджджане панасса рӯпам̣ т̣хапетва̄ авасеса̄ кхандха̄ на рӯпам̣, кхандха̄ти рӯпато ан̃н̃е ведана̄дайо кхандха̄ рӯпамева на хонти, кхандха̄ пана хонтӣти аттхо. рӯпан̃ча кхандхе ча т̣хапетва̄ авасеса̄ти пан̃чаккхандхавинимуттам̣ нибба̄нан̃чева пан̃н̃атти ча. ито паресупи ‘авасеса̄’ти падесу есева найоти.

суддхакхандхава̄ро нит̣т̣хито.

40-44. суддхакхандхамӯлачаккава̄ре рӯпам̣ кхандхотиа̄дӣнам̣ хет̣т̣ха̄ вуттанайенева аттхо ведитабботи.

суддхакхандхамӯлачаккава̄ро нит̣т̣хито.

пан̣н̣аттиниддесава̄раван̣н̣ана̄.

2. паваттива̄раван̣н̣ана̄

50-205. ида̄ни йасса рӯпаккхандхотиа̄дина̄ найена паваттива̄ро а̄раддхо. касма̄ панеттха уддесава̄ро на вуттоти? хет̣т̣ха̄ дасситанайатта̄. пан̣н̣аттива̄расмин̃хи уддесава̄ре найо дассито. тена пана найена сакка̄ со идха авуттопи джа̄нитунти там̣ аватва̄ ниддесава̄рова а̄раддхо. имасмим̣ пана паваттива̄расан̇кха̄те маха̄ва̄ре уппа̄дава̄ро, ниродхава̄ро, уппа̄даниродхава̄роти тайо антарава̄ра̄ хонти. тесу пат̣хамо дхамма̄нам̣ уппа̄далаккхан̣асса дӣпитатта̄ уппа̄дава̄роти вуччати. дутийо тесан̃н̃ева ниродхалаккхан̣асса дӣпитатта̄ ниродхава̄роти вуччати. татийо убхиннампи лаккхан̣а̄нам̣ дӣпитатта̄ уппа̄даниродхава̄роти вуччати. уппа̄дава̄рена четтха дхамма̄нам̣ уппаджджана̄ка̄рова дӣпито. ниродхава̄рена ‘уппаннам̣ на̄ма ниччам̣ наттхӣ’ти тесан̃н̃ева аниччата̄ дӣпита̄. уппа̄даниродхава̄рена тадубхайам̣.

таттха уппа̄дава̄ре та̄ва тин̣н̣ам̣ аддха̄нам̣ васена чха ка̄лабхеда̄ хонти – паччуппанно, атӣто, ана̄гато, паччуппаннена̄тӣто, паччуппаннена̄на̄гато, атӣтена̄на̄гатоти. тесу ‘йасса рӯпаккхандхо уппаджджатӣ’ти паччуппанна̄бхидха̄навасена паччуппанно ведитаббо. со паччуппанна̄нам̣ дхамма̄нам̣ паччаккхато гахетаббатта̄ ативийа сувин̃н̃еййоти пат̣хамам̣ вутто. йасса рӯпаккхандхо уппаджджиттха̄ти атӣта̄бхидха̄навасена атӣто ведитаббо. со паччаккхато анубхӯтапубба̄нам̣ атӣтадхамма̄нам̣ анума̄нена ана̄гатехи сувин̃н̃еййатаратта̄ дутийам̣ вутто. йасса рӯпаккхандхо уппаджджиссатӣти ана̄гата̄бхидха̄навасена ана̄гато ведитаббо. со паччаккхато ча анубхӯтапуббавасена ча гахитадхамма̄нума̄нена ‘ана̄гатепи еварӯпа̄ дхамма̄ уппаджджиссантӣ’ти гахетаббато татийам̣ вутто.

йасса рӯпаккхандхо уппаджджати, тасса ведана̄ккхандхо уппаджджиттха̄ти паччуппаннена саддхим̣ атӣта̄бхидха̄навасена паччуппаннена̄тӣто ведитаббо. со миссакесу тӣсу сувин̃н̃еййатаратта̄ чатуттхам̣ вутто. йасса рӯпаккхандхо уппаджджати тасса ведана̄ккхандхо уппаджджиссатӣти паччуппаннена саддхим̣ ана̄гата̄бхидха̄навасена паччуппаннена̄на̄гато ведитаббо. со паччаккхато гахетабба̄нам̣ дхамма̄нам̣ аттхита̄йа аттхато сувин̃н̃еййатароти пан̃чамам̣ вутто. йасса рӯпаккхандхо уппаджджиттха, тасса ведана̄ккхандхо уппаджджиссатӣти атӣтена саддхим̣ ана̄гата̄бхидха̄навасена атӣтена̄на̄гато ведитаббо. со пуримехи дувин̃н̃еййоти чхат̣т̣хам̣ вутто.

еваметесу чхасу ка̄лабхедесу йва̄йам̣ пат̣хамо паччуппанно, таттха пуггалато, ока̄сато, пуггалока̄сатоти тайо ва̄ра̄ хонти. тесу йасса̄ти пуггалавасена кхандха̄нам̣ уппаттидӣпано пуггалава̄ро. йаттха̄ти ока̄савасена кхандха̄нам̣ уппаттидӣпано ока̄сава̄ро. йасса йаттха̄ти пуггалока̄савасена кхандха̄нам̣ уппаттидӣпано пуггалока̄сава̄ро. име пана тайопи ва̄ра̄ пат̣хамам̣ ануломанайена ниддиситва̄ паччха̄ пат̣иломанайена ниддит̣т̣ха̄. тесу ‘уппаджджати’ ‘уппаджджиттха,’ ‘уппаджджиссатӣ’ти вачанато уппаттидӣпано ануломанайо. ‘нуппаджджати’, ‘нуппаджджиттха,’ ‘нуппаджджиссатӣ’ти вачанато ануппаттидӣпано пат̣иломанайо.

таттха паччуппаннака̄ле та̄ва пуггалава̄расса ануломанайе ‘‘йасса рӯпаккхандхо уппаджджати, тасса ведана̄ккхандхо уппаджджати. йасса ва̄ пана ведана̄ккхандхо уппаджджати, тасса рӯпаккхандхо уппаджджати. йасса рӯпаккхандхо уппаджджати, тасса сан̃н̃а̄ккхандхо сан̇кха̄раккхандхо, вин̃н̃а̄н̣аккхандхо, уппаджджати. йасса ва̄ пана вин̃н̃а̄н̣аккхандхо уппаджджати, тасса рӯпаккхандхо уппаджджатӣ’’ти евам̣ рӯпаккхандхамӯлака̄ни чатта̄ри йамака̄ни; ‘‘йасса ведана̄ккхандхо уппаджджати, тасса сан̃н̃а̄ккхандхо уппаджджатӣ’’тиа̄дина̄ найена ведана̄ккхандхамӯлака̄ни тӣн̣и; сан̃н̃а̄ккхандхамӯлака̄ни две; сан̇кха̄раккхандхамӯлакам̣ еканти аггахитаггахан̣ена даса йамака̄ни хонти.

таттха рӯпаккхандхамӯлакесу чатӯсу а̄дито екамева виссаджджитам̣. сеса̄ни тена садисависсаджджана̄нӣти тантийа̄ лахубха̄ваттхам̣ сан̇кхитта̄ни. ведана̄ккхандха̄димӯлакесупи ‘а̄манта̄’ти екасадисамева виссаджджанам̣. тасма̄ та̄нипи тантийа̄ лахубха̄ваттхам̣ сан̇кхитта̄нева̄ти евамета̄ни паччуппаннака̄ле пуггалава̄ре ануломанайе екайамакависсаджджаненева даса йамака̄ни виссаджджита̄ни на̄ма хонтӣти ведитабба̄ни. йатха̄ ча пуггалава̄ре даса, евам̣ ока̄сава̄ре даса, пуггалока̄сава̄ре даса̄ти паччуппаннака̄ле тӣсу ва̄ресу ануломанайе тим̣са йамака̄ни хонти. йатха̄ ча ануломанайе, евам̣ пат̣иломанайепӣти сабба̄нипи паччуппаннака̄ле сат̣т̣хи йамака̄ни хонти. тесу вӣсапуччха̄сатам̣, чатта̄рӣса̄ни ча две аттхасата̄ни хонтӣти ведитабба̄ни. евам̣ сесесупи пан̃часу ка̄лабхедесу пуггала̄дибхедато ануломапат̣иломанайавасена чха чха ва̄ра̄. екекасмим̣ ва̄ре даса даса катва̄ сат̣т̣хи сат̣т̣хи йамака̄нӣти тӣн̣и йамакасата̄ни. та̄ни пуримехи саддхим̣ сат̣т̣ха̄дхика̄ни тӣн̣и йамакасата̄ни, вӣса̄дхика̄ни саттапуччха̄сата̄ни, чатта̄рӣса̄ни ча чуддаса аттхасата̄ни хонти. идам̣ та̄ва уппа̄дава̄ре па̄л̣иваваттха̄нам̣. йатха̄ ча уппа̄дава̄ре, татха̄ ниродхава̄репи, уппа̄даниродхава̄репӣти саббасмимпи паваттимаха̄ва̄ре асӣти йамакасахассам̣, сат̣т̣хисата̄дхика̄ни две пуччха̄сахасса̄ни, вӣсам̣ тисата̄дхика̄ни ча чатта̄ри аттхасахасса̄ни ведитабба̄ни.

па̄л̣и пана уппа̄дава̄ре ниродхава̄ре ча тӣсу асаммиссакака̄лабхедесу тасмим̣ тасмим̣ ва̄ре екекамева йамакам̣ виссаджджетва̄ сан̇кхитта̄. тӣсу миссакака̄лабхедесу ‘йасса ведана̄ккхандхо уппаджджати, тасса сан̃н̃а̄ккхандхо уппаджджиттха̄’тиа̄дина̄ найена ведана̄ккхандха̄димӯлакесупи екам̣ йамакам̣ виссаджджитам̣. уппа̄даниродхава̄ре пана чхасупи ка̄лабхедесу там̣ виссаджджитамева. сеса̄ни тена сама̄нависсаджджанатта̄ сан̇кхитта̄нӣти. идам̣ сакалепи паваттимаха̄ва̄ре па̄л̣иваваттха̄нам̣.

аттхавиниччхайаттхам̣ панасса идам̣ лаккхан̣ам̣ ведитаббам̣ – имасмин̃хи паваттимаха̄ва̄ре чатуннам̣ пан̃ха̄нам̣ пан̃ча виссаджджана̄ни саттавӣсатийа̄ т̣ха̄несу паккхипитва̄ аттхавиниччхайо ведитаббо. таттха пурепан̃хо, паччха̄пан̃хо, парипун̣н̣апан̃хо, могхапан̃хоти име чатта̄ро пан̃ха̄ на̄ма. екекасмин̃хи йамаке две две пуччха̄. екекапуччха̄йапи две две пада̄ни. таттха йа̄йа пуччха̄йа виссаджджане екенева падена гахитаккхандхасса уппа̄до ва̄ ниродхо ва̄ лаббхати, айам̣ пурепан̃хо на̄ма. йа̄йа пана пуччха̄йа виссаджджане двӣхипи падехи гахитаккхандха̄нам̣ уппа̄до ва̄ ниродхо ва̄ лаббхати, айам̣ паччха̄пан̃хо на̄ма. йа̄йа пана пуччха̄йа виссаджджане екенапи падена гахитаккхандхасса двӣхипи падехи гахитаккхандха̄нам̣ уппа̄до ва̄, ниродхо ва̄ лаббхати, айам̣ парипун̣н̣апан̃хо на̄ма. йа̄йа пана пуччха̄йа виссаджджане пат̣иккхепо ва̄, пат̣иседхо ва̄ лаббхати, айам̣ могхапан̃хо на̄ма. йасма̄ панеса адассийама̄но на сакка̄ джа̄нитум̣, тасма̄ нам̣ дассайисса̄ма.

‘йаттха рӯпаккхандхо нуппаджджати, таттха ведана̄ккхандхо нуппаджджатӣ’ти пуччха̄йа та̄ва уппаджджатӣти имасмим̣ виссаджджане екенева падена гахитасса ведана̄ккхандхасса уппа̄до лаббхати, ити айан̃чева ан̃н̃о ча еварӯпо пан̃хо пурепан̃хоти ведитаббо. ‘йасса рӯпаккхандхо уппаджджиттха, тасса ведана̄ккхандхо уппаджджиттха̄’ти пуччха̄йа пана ‘а̄манта̄’ти имасмим̣ виссаджджане двӣхи падехи гахита̄нам̣ рӯпаведана̄ккхандха̄нам̣ йасса кассачи саттасса атӣте уппа̄до лаббхати. ити айан̃чева ан̃н̃о ча еварӯпо пан̃хо паччха̄пан̃хоти ведитаббо.

‘йасса рӯпаккхандхо уппаджджати, тасса ведана̄ккхандхо уппаджджатӣ’ти има̄йа пана пат̣хамапуччха̄йа ‘асан̃н̃асаттам̣ упападжджанта̄на’нтиа̄дике имасмим̣ виссаджджане ‘асан̃н̃асаттам̣ упападжджанта̄нам̣ тесам̣ рӯпаккхандхо уппаджджати, но ча тесам̣ ведана̄ккхандхо уппаджджатӣ’ти имасмим̣ кот̣т̣ха̄се екенева падена гахитасса рӯпаккхандхассапи уппа̄до лаббхати. ‘пан̃чавока̄рам̣ упападжджанта̄нам̣ тесам̣ рӯпаккхандхо ча уппаджджати ведана̄ккхандхо ча уппаджджатӣ’ти имасмим̣ кот̣т̣ха̄се двӣхипи падехи сан̇гахита̄нам̣ рӯпаведана̄ккхандха̄нампи уппа̄до лаббхати. ити айан̃чева ан̃н̃о ча еварӯпо пан̃хо парипун̣н̣апан̃хоти ведитаббо. пурепаччха̄пан̃хотипи етассева на̄мам̣. етасса хи виссаджджане пуримакот̣т̣ха̄се екена падена сан̇гахитасса рӯпаккхандхассева уппа̄до дассито. дутийакот̣т̣ха̄се двӣхи падехи сан̇гахита̄нам̣ рӯпаведана̄ккхандха̄нам̣. имина̄йева ча лаккхан̣ена йаттха екена падена сан̇гахитасса кхандхасса уппа̄до ва̄ ниродхо ва̄ лаббхати, со пурепан̃хоти вутто. йаттха двӣхипи падехи сан̇гахита̄нам̣ кхандха̄нам̣ уппа̄до ва̄ ниродхо ва̄ лаббхати, со паччха̄пан̃хоти вутто.

‘йасса рӯпаккхандхо нуппаджджиттха, тасса ведана̄ккхандхо нуппаджджиттха̄’ти има̄йа пана пуччха̄йа ‘наттхӣ’ти имасмим̣ виссаджджане пат̣иккхепо лаббхати. ‘йасса рӯпаккхандхо уппаджджати, тасса ведана̄ккхандхо нируджджхатӣ’ти пуччха̄йа ‘но’ти имасмим̣ виссаджджане пат̣иседхо лаббхати. тасма̄ айан̃чева дувидхо ан̃н̃о ча еварӯпо пан̃хо могхапан̃хоти ведитаббо. туччхапан̃хотипи вуччати. евам̣ та̄ва чатта̄ро пан̃ха̄ ведитабба̄.

па̄л̣игатийа̄ виссаджджанам̣, пат̣ивачанависсаджджанам̣, сарӯпадассанена виссаджджанам̣, пат̣иккхепена виссаджджанам̣, пат̣иседхена виссаджджананти има̄ни пана пан̃ча виссаджджана̄ни на̄ма. таттха йам̣ виссаджджанам̣ па̄л̣ипадамева хутва̄ аттхам̣ виссаджджети, идам̣ па̄л̣игатийа̄ виссаджджанам̣ на̄ма. там̣ пурепан̃хе лаббхати. ‘йаттха рӯпаккхандхо нуппаджджати таттха ведана̄ккхандхо нуппаджджатӣ’ти хи пан̃хе ‘уппаджджатӣ’ти идам̣ виссаджджанам̣ па̄л̣ипадамева хутва̄ аттхам̣ виссаджджайама̄нам̣ гатам̣, тасма̄ еварӯпесу т̣ха̄несу па̄л̣игатийа̄ виссаджджанам̣ ведитаббам̣. йам̣ пана виссаджджанам̣ пат̣ивачанабха̄вена аттхам̣ виссаджджети, идам̣ пат̣ивачанависсаджджанам̣ на̄ма. там̣ паччха̄пан̃хе лаббхати. ‘йасса рӯпаккхандхо уппаджджиттха, тасса ведана̄ккхандхо уппаджджиттха̄’ти хи пан̃хе ‘а̄манта̄’ти идам̣ виссаджджанам̣ пат̣ивачанавасенева аттхам̣ виссаджджайама̄нам̣ гатам̣, тасма̄ еварӯпесу т̣ха̄несу пат̣ивачанависсаджджанам̣ ведитаббам̣. йам̣ виссаджджанам̣ сарӯпена дассетва̄ аттхам̣ виссаджджети; идам̣ сарӯпадассанена виссаджджанам̣ на̄ма. там̣ парипун̣н̣апан̃хе лаббхати. ‘йасса рӯпаккхандхо уппаджджати; тасса ведана̄ккхандхо уппаджджатӣ’ти хи пан̃хе ‘асан̃н̃асаттам̣ упападжджанта̄на’нти идам̣ виссаджджанам̣ ‘имесам̣ рӯпаккхандхо уппаджджати, но ча ведана̄ккхандхо, имесам̣ рӯпаккхандхо ча уппаджджати, ведана̄ккхандхо ча̄’ти сарӯпадассаненева аттхам̣ виссаджджайама̄нам̣ гатам̣. тасма̄ еварӯпесу т̣ха̄несу сарӯпадассанена виссаджджанам̣ ведитаббам̣. йам̣ пана виссаджджанам̣ татха̄рӯпасса аттхасса̄бха̄вато аттхапат̣иккхепена пан̃хам̣ виссаджджети, идам̣ пат̣иккхепена виссаджджанам̣ на̄ма. йам̣ татха̄рӯпасса аттхасса екаккхан̣е ала̄бхато аттхапат̣иседханена пан̃хам̣ виссаджджети, идам̣ пат̣иседхена виссаджджанам̣ на̄ма. там̣ могхапан̃хе лаббхати. ‘йасса рӯпаккхандхо нуппаджджиттха, тасса ведана̄ккхандхо нуппаджджиттха̄’ти хи пан̃хе ‘наттхӣ’ти идам̣ виссаджджанам̣; еварӯпо на̄ма сатто наттхӣти аттхапат̣иккхепена пан̃хам̣ виссаджджайама̄нам̣ гатам̣; тасма̄ еварӯпесу т̣ха̄несу пат̣иккхепена виссаджджанам̣ ведитаббам̣. ‘йасса рӯпаккхандхо уппаджджати, тасса ведана̄ккхандхо нируджджхатӣ’ти пан̃хе пана ‘но’ти идам̣ виссаджджанам̣ екасмим̣ пат̣исандхиккхан̣е уппа̄дена саддхим̣ ниродхо на̄ма на лаббхатӣти аттхапат̣иседханена пан̃хам̣ виссаджджайама̄нам̣ гатам̣, тасма̄ еварӯпесу т̣ха̄несу пат̣иседхена виссаджджанам̣ ведитаббам̣.

ида̄ни име чатта̄ро пан̃ха̄, има̄ни ча пан̃ча виссаджджана̄ни, йесу саттавӣсатийа̄ т̣ха̄несу паккхипитабба̄ни, та̄ни евам̣ ведитабба̄ни – асан̃н̃асаттам̣ упападжджанта̄нанти екам̣ т̣ха̄нам̣, асан̃н̃асатте таттха̄ти екам̣, асан̃н̃асатта̄нанти екам̣; асан̃н̃асатта̄ чаванта̄нанти екам̣; арӯпам̣ упападжджанта̄нанти екам̣, арӯпе таттха̄ти екам̣, арӯпа̄нанти екам̣, арӯпа̄ чаванта̄нанти екам̣, арӯпе паччхимабхавика̄нанти екам̣, арӯпе париниббанта̄нанти екам̣; йе ча арӯпам̣ упападжджитва̄ паринибба̄йиссантӣти екам̣; пан̃чавока̄рам̣ упападжджанта̄нанти екам̣, пан̃чавока̄ре таттха̄ти екам̣, пан̃чавока̄ра̄нанти екам̣ пан̃чавока̄ра̄ чаванта̄нанти екам̣, пан̃чавока̄ре паччхимабхавика̄нанти екам̣, пан̃чавока̄ре париниббанта̄нанти екам̣; суддха̄ва̄сам̣ упападжджанта̄нанти екам̣, суддха̄ва̄се таттха̄ти екам̣, суддха̄ва̄са̄нанти екам̣, суддха̄ва̄се париниббанта̄нанти екам̣; саббесам̣ упападжджанта̄нанти екам̣, саббесам̣ чаванта̄нанти екам̣; саббаса̄дха̄ран̣авасена паччхимабхавика̄нанти екам̣, париниббанта̄нанти екам̣, чатувока̄рам̣ пан̃чавока̄рам̣ упападжджанта̄нанти екам̣, чаванта̄нанти екам̣. евам̣ имесам̣ чатуннам̣ пан̃ха̄нам̣ има̄ни пан̃ча виссаджджана̄ни имесу саттавӣсатийа̄ т̣ха̄несу паккхипитва̄ имасмим̣ паваттимаха̄ва̄ре аттхавиниччхайо ведитаббо. евам̣ видитва̄ хи пан̃хам̣ виссаджджантена сувиссаджджито хоти, аттхан̃ча виниччхайантена сувиниччхито хоти.

таттха̄йам̣ найо – йасса рӯпаккхандхо уппаджджатӣти йасса пуггаласса уппа̄даккхан̣асаман̇гита̄йа рӯпаккхандхо уппаджджати. тасса ведана̄ккхандхо уппаджджатӣти ведана̄ккхандхопи тасса тасмин̃н̃ева кхан̣е уппаджджатӣти пуччхати. асан̃н̃асаттам̣ упападжджанта̄нанти ачиттакапат̣исандхивасена асан̃н̃асаттабхавам̣ упападжджанта̄нам̣. тесам̣ рӯпаккхандхо уппаджджатӣти тесам̣ екантена рӯпаккхандхо уппаджджатийева. паватте уппанна̄нам̣ рӯпаккхандхо уппаджджатипи нируджджхатипи, тасма̄ ‘асан̃н̃асатта̄на’нти аватва̄’асан̃н̃асаттам̣ упападжджанта̄на’нти вуттам̣. но ча тесам̣ ведана̄ккхандхо уппаджджатӣти ачиттакатта̄ пана тесам̣ ведана̄ккхандхо нуппаджджатева. идам̣ саттавӣсатийа̄ т̣ха̄несу пат̣хаме т̣ха̄не парипун̣н̣апан̃хасса пуримакот̣т̣ха̄се сарӯпадассанена виссаджджанам̣. пан̃чавока̄рам̣ упападжджанта̄нанти рӯпа̄рӯпамиссакапат̣исандхивасена пан̃чавока̄рабхавам̣ упападжджанта̄нам̣. тесам̣ рӯпаккхандхо ча уппаджджати, ведана̄ккхандхо ча̄ти тесам̣ екантена рӯпаведана̄ккхандхасан̇кха̄та̄ двепи кхандха̄ уппаджджантийева. паватте пана таттха уппанна̄нам̣ те кхандха̄ уппаджджантипи нируджджхантипи, тасма̄ ‘пан̃чавока̄ра̄на’нти аватва̄ ‘пан̃чавока̄рам̣ упападжджанта̄на’нти вуттам̣. идам̣ пан̃чавока̄рам̣ упападжджанта̄нанти т̣ха̄не парипун̣н̣апан̃хасса паччхимакот̣т̣ха̄се сарӯпадассанена виссаджджанам̣. имина̄ упа̄йена сабба̄ни виссаджджана̄ни ведитабба̄ни.

идам̣ панеттха уппа̄даниродхесу нийамалаккхан̣ам̣ – сакалепи хи имасмим̣ кхандхайамаке таттха таттха уппанна̄нам̣ паватте йа̄ва маран̣а̄ кхандха̄нам̣ апарийантесу уппа̄даниродхесу виджджама̄несупи лахупариватта̄нам̣ дхамма̄нам̣ виниббхогам̣ катва̄ уппа̄даниродхе дассетум̣ на сукаранти паваттийам̣ уппа̄даниродхе ана̄маситва̄ абхинавам̣ випа̄кават̣т̣ам̣ ниппха̄дайама̄нена на̄на̄каммена ниббатта̄нам̣ пат̣исандхикхандха̄нам̣ уппа̄дам̣ дассетум̣ сукханти пат̣исандхика̄ле уппа̄давасенева уппа̄дава̄ро катхито. уппаннасса пана випа̄кават̣т̣асса парийоса̄нена ниродхам̣ дассетум̣ сукханти маран̣ака̄ле ниродхавасена ниродхава̄ро катхито.

ким̣ панеттха паваттийам̣ уппа̄даниродха̄нам̣ ана̄мат̣т̣хабха̄ве пама̄н̣анти? па̄л̣ийева. па̄л̣ийан̃хи висесена уппа̄дава̄расса ана̄гатака̄лава̄ре ‘паччхимабхавика̄нам̣ тесам̣ рӯпаккхандхо ча нуппаджджиссати, ведана̄ккхандхо ча нуппаджджиссатӣ’ти айам̣ па̄л̣и атипама̄н̣амева. паччхимабхавика̄нан̃хи паватте рӯпа̄рӯпадхамма̄нам̣ уппаджджитум̣ йуттабха̄ве сатипи ‘рӯпаккхандхо ча нуппаджджиссати, ведана̄ккхандхо ча нуппаджджиссатӣ’ти саннит̣т̣ха̄нам̣ катва̄ вуттабха̄вена паватте уппа̄до на гахитоти ведитаббо. ‘суддха̄ва̄се париниббанта̄нам̣ тесам̣ таттха сан̃н̃а̄ккхандхо на нируджджхиттха, но ча тесам̣ таттха ведана̄ккхандхо на нируджджхатӣ’ти айам̣ пана па̄л̣и паватте ниродхасса ана̄мат̣т̣хабха̄ве ативийа пама̄н̣ам̣. суддха̄ва̄се париниббанта̄нан̃хи чутичиттасса бхан̇гаккхан̣е т̣хита̄нам̣ пат̣исандхито пат̣т̣ха̄йа паватте уппаджджитва̄ нируддхасан̃н̃а̄ккхандха̄нам̣ ган̣анапатхо наттхи. ‘евам̣ сантепи тесам̣ таттха сан̃н̃а̄ккхандхо на нируджджхиттха̄’ти саннит̣т̣ха̄нам̣ катва̄ вуттабха̄вена паватте ниродхо на гахитоти ведитаббо.

еваметтха уппа̄даниродхесу нийамалаккхан̣ам̣ видитва̄ пат̣исандхиуппа̄дамева чутиниродхамева ча гахетва̄ тесу тесу т̣ха̄несу а̄гата̄нам̣ виссаджджана̄нам̣ аттхавиниччхайо ведитаббо. со пана сакка̄ а̄дивиссаджджане вуттанайена саббаттха видитунти виссаджджанапат̣ипа̄т̣ийа̄ на виттха̄рито. имина̄ пана евам̣ динненапи найена йо етесам̣ аттхавиниччхайам̣ джа̄нитум̣ на саккоти, тена а̄чарийе пайирупа̄ситва̄ са̄дхукам̣ сутва̄пи джа̄нитаббо.

уппа̄дасса ниродхасса, уппаннан̃ча̄пи екато;

найасса ануломасса, пат̣иломанайасса ча.

васена йа̄ни кхандхесу, йамака̄ни ча пан̃часу;

пуггалам̣ атха ока̄сам̣, пуггалока̄самева ча.

а̄маситва̄ паваттесу, т̣ха̄несу катхайӣ джино;

тесам̣ па̄л̣иваваттха̄нам̣, дасситам̣ анупуббато.

виниччхайаттхам̣ аттхасса, пан̃ха̄виссаджджана̄ни ча;

виссаджджана̄нам̣ т̣ха̄на̄ни, йа̄ни та̄ни ча саббасо.

дассетва̄ екапан̃хасмим̣, йоджана̄пи пака̄сита̄;

виттха̄рена гате еттха, пан̃ха̄виссаджджанаккаме.

аттхам̣ ван̣н̣айата̄ ка̄тум̣, ким̣ ну сакка̄ ито парам̣;

найена имина̄ тасма̄, аттхам̣ джа̄нанту пан̣д̣ита̄ти.

паваттимаха̄ва̄раван̣н̣ана̄.

3. парин̃н̃а̄ва̄раван̣н̣ана̄

206-208. таданантаре парин̃н̃а̄ва̄репи чхал̣ева ка̄лабхеда̄. ануломапат̣иломато двейева найа̄. пуггалава̄ро, ока̄сава̄ро, пуггалока̄сава̄роти имесу пана тӣсу пуггалава̄рова лаббхати, на итаре две. ким̣ ка̄ран̣а̄? садисависсаджджаната̄йа. йо хи кочи пуггало йаттха каттхачи т̣ха̄не рӯпаккхандхам̣ че париджа̄на̄ти, ведана̄ккхандхампи париджа̄на̄тийева. ведана̄ккхандхам̣ че париджа̄на̄ти, рӯпаккхандхампи париджа̄на̄тийева. рӯпаккхандхам̣ че на париджа̄на̄ти, ведана̄ккхандхампи на париджа̄на̄тийева. ведана̄ккхандхам̣ че на париджа̄на̄ти, рӯпаккхандхампи на париджа̄на̄тийева. тасма̄ тесупи ‘йаттха рӯпаккхандхам̣ париджа̄на̄ти, таттха ведана̄ккхандхам̣ париджа̄на̄тӣ’ти а̄дивасена пуччхам̣ катва̄ ‘а̄манта̄’твева виссаджджанам̣ ка̄таббам̣. сийа̄ти садисависсаджджаната̄йа те идха на лаббхантӣти ведитабба̄.

атха ва̄ парин̃н̃а̄киччам̣ на̄ма пуггалассева хоти, но ока̄сасса, пуггалова париджа̄нитум̣ саматтхо, но ока̄соти пуггалава̄роветтха гахито, на ока̄сава̄ро. тасса пана аггахитатта̄ таданантаро пуггалока̄сава̄ро лаббхама̄нопи на гахито. йо панеса пуггалава̄ро гахито, таттха паччуппаннака̄ле рӯпаккхандхамӯлака̄ни чатта̄ри, ведана̄ккхандхамӯлака̄ни тӣн̣и, сан̃н̃а̄ккхандхамӯлака̄ни две, сан̇кха̄раккхандхамӯлакам̣ еканти хет̣т̣ха̄ вуттанайенева ануломанайе аггахитаггахан̣ена даса йамака̄ни. пат̣иломанайе даса̄ти вӣсати. татха̄ сесесупӣти екекасмим̣ ка̄ле вӣсати вӣсати катва̄ чхасу ка̄лесу вӣсам̣ йамакасатам̣, чатта̄рӣса̄ни две пуччха̄сата̄ни, асӣтйа̄дхика̄ни чатта̄ри аттхасата̄ни ча хонтӣти идаметтха па̄л̣иваваттха̄нам̣.

аттхавиниччхайе панеттха атӣта̄на̄гатапаччуппаннасан̇кха̄та̄ тайо аддха̄ паваттива̄ре вийа чутипат̣исандхивасена на лаббханти. паватте читтаккхан̣авасенева лаббханти. теневеттха ‘йо рӯпаккхандхам̣ париджа̄на̄ти, со ведана̄ккхандхам̣ париджа̄на̄тӣ’тиа̄дӣсу пуччха̄су ‘а̄манта̄’ти виссаджджанам̣ катам̣. локуттарамаггаккхан̣асмин̃хи нибба̄на̄рамман̣ена читтена пан̃часу кхандхесу парин̃н̃а̄киччаниббаттийа̄ йам̣ кин̃чи екам̣ кхандхам̣ париджа̄нанто итарампи париджа̄на̄тӣти вуччати. еваметтха ‘париджа̄на̄тӣ’ти пан̃хесу ануломанайе парин̃н̃а̄киччасса маттхакаппаттам̣ аггамаггасаман̇гим̣ сандха̄йа ‘а̄манта̄’ти вуттанти ведитаббам̣. пат̣иломанайе пана ‘на париджа̄на̄тӣ’ти пан̃хесу путхуджджана̄дайо сандха̄йа ‘а̄манта̄’ти вуттам̣. ‘париджа̄ниттха̄’ти имасмим̣ пана атӣтака̄лава̄ре магга̄нантарааггапхале т̣хитопи парин̃н̃а̄киччасса нит̣т̣хитатта̄ париджа̄ниттхайева на̄ма.

209. йо рӯпаккхандхам̣ париджа̄на̄ти, со ведана̄ккхандхам̣ париджа̄ниттха̄ти пан̃хена аггамаггасаман̇гим̣ пуччхати. йасма̄ панеса кхандхапан̃чакам̣ париджа̄на̄тийева на̄ма, на та̄ва нит̣т̣хитапарин̃н̃а̄киччо; тасма̄ ‘но’ти пат̣иседхо като. дутийапан̃хе пана париджа̄ниттха̄ти арахантам̣ пуччхати. йасма̄ панесо нит̣т̣хитапарин̃н̃а̄киччо. наттхи тасса парин̃н̃еййам̣ на̄ма; тасма̄ ‘но’ти пат̣иседхо като. пат̣иломанайависсаджджане панеттха араха̄ рӯпаккхандхам̣ на париджа̄на̄тӣти арахато парин̃н̃а̄йа абха̄вена вуттам̣. аггамаггасаман̇гӣ ведана̄ккхандхам̣ на париджа̄ниттха̄ти арахаттамаггат̣т̣хасса анит̣т̣хитапарин̃н̃а̄киччата̄йа вуттам̣. на кевалан̃ча ведана̄ккхандхамева, екадхаммампи со на париджа̄ниттхева. идам̣ пана пуччха̄васена вуттам̣. но ча рӯпаккхандханти идампи пуччха̄васенева вуттам̣. ан̃н̃ампи пана со кхандхам̣ париджа̄на̄ти.

210-211. йо рӯпаккхандхам̣ париджа̄на̄ти, со ведана̄ккхандхам̣ париджа̄ниссатӣти еттха йасма̄ маггат̣т̣хапуггало екачиттаккхан̣ико, тасма̄ со париджа̄ниссатӣти сан̇кхам̣ на гаччхати. тена вуттам̣ ‘но’ти. те рӯпаккхандхан̃ча на париджа̄ниттха̄ти пуччха̄сабха̄гена вуттам̣, на париджа̄ним̣сӯти панеттха аттхо. имина̄ упа̄йена саббаттха аттхавиниччхайо ведитабботи.

парин̃н̃а̄ва̄раван̣н̣ана̄.

кхандхайамакаван̣н̣ана̄ нит̣т̣хита̄.