3. а̄йатанайамакам̣
1. пан̣н̣аттиуддесава̄раван̣н̣ана̄
1-9. ида̄ни мӯлайамаке деситейева кусала̄дидхамме а̄йатанавасена̄пи сан̇ган̣хитва̄ кхандхайамака̄нантарам̣ деситасса а̄йатанайамакасса ван̣н̣ана̄ хоти. таттха кхандхайамаке вуттанайенева па̄л̣иваваттха̄нам̣ ведитаббам̣. йатхева хи таттха пан̣н̣аттива̄ро, паваттива̄ро, парин̃н̃а̄ва̄роти тайо маха̄ва̄ра̄ хонти, татха̄ идха̄пи. вачанаттхопи несам̣ таттха вуттанайенева ведитаббо. идха̄пи ча пан̣н̣аттива̄ро уддесаниддесавасена двидха̄ ваваттхито. итаре ниддесавасенева. ‘таттха два̄даса̄йатана̄нӣ’ти падам̣ а̄дим̣ катва̄ йа̄ва на̄йатана̄ на маноти, та̄ва пан̣н̣аттива̄расса уддесава̄ро ведитаббо. таттха два̄даса̄йатана̄нӣти айам̣ йамакавасена пуччхитабба̄нам̣ а̄йатана̄нам̣ уддесо. чаккха̄йатанам̣…пе… дхамма̄йатананти тесан̃н̃ева пабхедато на̄мававаттха̄нам̣. йамакавасена пуччха̄сукхаттхан̃четтха пат̣хамам̣ пат̣ипа̄т̣ийа̄ аджджхаттарӯпа̄йатана̄ни вутта̄ни. паччха̄ ба̄хирарӯпа̄йатана̄ни. парийоса̄не мана̄йатанадхамма̄йатана̄ни.
йатха̄ пана хет̣т̣ха̄ кхандхавасена, евамидха имесам̣ а̄йатана̄нам̣ васена падасодханава̄ро, падасодханамӯлачаккава̄ро, суддха̄йатанава̄ро, суддха̄йатанамӯлачаккава̄роти, чатта̄рова найава̄ра̄ хонти. екеко четтха ануломапат̣иломавасена дувидхойева. тесаматтхо таттха вуттанайенева ведитаббо. йатха̄ пана кхандхайамаке падасодханава̄расса ануломава̄ре ‘рӯпам̣ рӯпаккхандхо, рӯпаккхандхо рӯпа’нтиа̄дӣни пан̃ча йамака̄ни, татха̄ идха ‘чаккху, чаккха̄йатанам̣; чаккха̄йатанам̣; чаккхӯ’тиа̄дӣни два̄даса. пат̣иломава̄репи ‘на чаккху, на чаккха̄йатанам̣; на чаккха̄йатанам̣, на чаккхӯ’тиа̄дӣни два̄даса, падасодханамӯлачаккава̄расса панеттха ануломава̄ре екека̄йатанамӯлака̄ни ека̄даса ека̄даса катва̄ дваттим̣сасатам̣ йамака̄ни. пат̣иломава̄репи дваттим̣сасатамева. суддха̄йатанава̄расса̄пи ануломава̄ре два̄даса, пат̣иломава̄ре два̄даса, суддха̄йатанамӯлачаккава̄расса̄пи ануломава̄ре екека̄йатанамӯлака̄ни ека̄даса ека̄даса катва̄ дваттим̣сасатам̣ йамака̄ни. пат̣иломава̄репи дваттим̣сасатамева̄ти евамидха чхасаттата̄дхикехи пан̃чахи йамакасатехи, двипан̃н̃а̄са̄дхикехи ека̄дасахи пуччха̄сатехи, чатура̄дхикехи тевӣса̄йа аттхасатехи ча пат̣иман̣д̣ито пан̣н̣аттива̄расса уддесава̄ро ведитаббо.
пан̣н̣аттиуддесава̄раван̣н̣ана̄.
1. пан̣н̣аттиниддесава̄раван̣н̣ана̄
10-17. ниддесава̄ре пана хет̣т̣ха̄ кхандхайамакасса пан̣н̣аттива̄раниддесе вуттанайенева аттхо ведитаббо. ан̃н̃атра висеса̄. татра̄йам̣ висесо – диббачаккхӯти дутийавиджджа̄н̃а̄н̣ам̣. пан̃н̃а̄чаккхӯти татийавиджджа̄н̃а̄н̣ам̣. диббасотанти дутийаабхин̃н̃а̄н̃а̄н̣ам̣. тан̣ха̄сотанти тан̣ха̄ва. авасесо ка̄йоти на̄мака̄йо, рӯпака̄йо, хаттхика̄йо, ассака̄йоти евама̄ди. авасесам̣ рӯпанти рӯпа̄йатанато сесам̣ бхӯтупа̄да̄йарӯпан̃чева пийарӯпаса̄тарӯпан̃ча. сӣлагандхотиа̄дӣни ва̄йанат̣т̣хена сӣла̄дӣнам̣йева на̄ма̄ни. аттхарасотиа̄дӣнипи са̄дхумадхурат̣т̣хена аттха̄дӣнан̃н̃ева на̄ма̄ни. авасесо дхаммоти парийаттидхамма̄дианекаппабхедоти айаметтха висесо.
пан̣н̣аттиниддесава̄раван̣н̣ана̄.
2. паваттива̄раван̣н̣ана̄
18-21. идха̄пи ча паваттива̄расса уппа̄дава̄ра̄дӣсу тӣсу антарава̄ресу екекасмим̣ чхал̣ева ка̄лабхеда̄. тесам̣ екекасмим̣ ка̄ле пуггалава̄ра̄дайо тайо ва̄ра̄. те саббепи ануломапат̣иломанайавасена дувидха̄ва хонти. таттха паччуппаннака̄ле пуггалава̄расса ануломанайе йатха̄ кхандхайамаке рӯпаккхандхамӯлака̄ни чатта̄ри, ведана̄ккхандхамӯлака̄ни тӣн̣и, сан̃н̃а̄ккхандхамӯлака̄ни две, сан̇кха̄раккхандхамӯлакам̣ еканти аггахитаггахан̣ена даса йамака̄ни хонти. евам̣ ‘‘йасса чаккха̄йатанам̣ уппаджджати, тасса сота̄йатанам̣ уппаджджати; йасса ва̄ пана сота̄йатанам̣ уппаджджати, тасса чаккха̄йатанам̣ уппаджджати; йасса чаккха̄йатанам̣ уппаджджати, тасса гха̄н̣а̄йатанам̣, дживха̄йатанам̣, ка̄йа̄йатанам̣, рӯпа̄йатанам̣, садда̄йатанам̣, гандха̄йатанам̣, раса̄йатанам̣, пхот̣т̣хабба̄йатанам̣, мана̄йатанам̣, дхамма̄йатанам̣, уппаджджати; йасса ва̄ пана дхамма̄йатанам̣ уппаджджати, тасса чаккха̄йатанам̣ уппаджджатӣ’’ти евам̣ чаккха̄йатанамӯлака̄ни ека̄даса. ‘‘йасса сота̄йатанам̣ уппаджджати, тасса гха̄на̄йатанам̣ уппаджджатӣ’’тиа̄дина̄ найена сота̄йатанамӯлака̄ни даса; гха̄на̄йатанамӯлака̄ни нава, дживха̄йатанамӯлака̄ни ат̣т̣ха; ка̄йа̄йатанамӯлака̄ни сатта; рӯпа̄йатанамӯлака̄ни чха; садда̄йатанамӯлака̄ни пан̃ча; гандха̄йатанамӯлака̄ни чатта̄ри; раса̄йатанамӯлака̄ни тӣн̣и; пхот̣т̣хабба̄йатанамӯлака̄ни две; мана̄йатанамӯлакам̣ еканти аггахитаггахан̣ена чхасат̣т̣хи йамака̄ни хонти.
таттха чаккха̄йатанамӯлакесу ека̄дасасу ‘‘йасса чаккха̄йатанам̣ уппаджджати, тасса сота̄йатанам̣, гха̄на̄йатанам̣, рӯпа̄йатанам̣, мана̄йатанам̣, дхамма̄йатанам̣ уппаджджатӣ’’ти има̄ни пан̃чева виссаджджита̄ни. тесу пат̣хамам̣ виссаджджетаббам̣ та̄ва виссаджджитам̣. дутийам̣ кин̃ча̄пи пат̣хамена садисависсаджджанам̣, чаккхусота̄йатана̄нам̣ паваттит̣т̣ха̄не пана гха̄на̄йатанасса на екантена паваттито ‘‘катхам̣ ну кхо етам̣ виссаджджетабба’’нти виматинива̄ран̣аттхам̣ виссаджджитам̣. рӯпа̄йатанамана̄йатанадхамма̄йатанехи саддхим̣ тӣн̣и йамака̄ни асадисависсаджджанатта̄ виссаджджита̄ни. сесесу дживха̄йатанака̄йа̄йатанехи та̄ва саддхим̣ две йамака̄ни пуримехи двӣхи саддхим̣ садисависсаджджана̄ни. садда̄йатанасса пат̣исандхиккхан̣е ануппаттито тена саддхим̣ йамакасса виссаджджанамева наттхи. гандхарасапхот̣т̣хабба̄йатанехипи саддхим̣ тӣн̣и йамака̄ни пуримехи двӣхи садисависсаджджана̄нева хонтӣти тантийа̄ лахубха̄ваттхам̣ сан̇кхитта̄ни. сота̄йатанамӯлакесу йам̣ лаббхати, там̣ пуримехи садисависсаджджанамева̄ти екампи па̄л̣им̣ на̄рул̣хам̣. гха̄на̄йатанамӯлакесу рӯпа̄йатанена саддхим̣ екам̣, мана̄йатанадхамма̄йатанехи саддхим̣ двети тӣн̣и йамака̄ни па̄л̣им̣ а̄рул̣ха̄ни. сеса̄ни гха̄на̄йатанайамакена садисависсаджджанатта̄ на̄рул̣ха̄ни. татха̄ дживха̄йатанака̄йа̄йатанамӯлака̄ни. рӯпа̄йатанамӯлакесу мана̄йатанадхамма̄йатанехи саддхим̣ двейева виссаджджита̄ни. гандхарасапхот̣т̣хаббехи пана саддхим̣ тӣн̣и рӯпа̄йатанамана̄йатанехи саддхим̣ садисависсаджджана̄ни. йатхева хеттха ‘‘сарӯпака̄нам̣ ачиттака̄на’’нтиа̄ди вуттам̣, татха̄ идха̄пи ‘‘сарӯпака̄нам̣ агандхака̄нам̣, арасака̄нам̣ апхот̣т̣хаббака̄на’’нти йоджана̄ ведитабба̄. гандха̄дӣни четтха а̄йатанабхӯта̄нева адхиппета̄ни. тасма̄ ‘‘сарӯпака̄нам̣ сагандха̄йатана̄на’’нти а̄йатанавасенеттха аттхо дат̣т̣хаббо.
садда̄йатанамӯлака̄ни аттха̄бха̄вато па̄л̣им̣ на̄рул̣ха̄нева. гандхарасапхот̣т̣хаббамӯлака̄ни чатта̄ри тӣн̣и две ча хет̣т̣химехи садисависсаджджанатта̄ па̄л̣им̣ на̄рул̣ха̄ни. мана̄йатанамӯлакам̣ виссаджджитамева̄ти евамета̄ни паччуппаннака̄ле пуггалава̄расса ануломанайе катипайайамакависсаджджаненева чхасат̣т̣хийамака̄ни виссаджджита̄ни на̄ма хонтӣти ведитабба̄ни. йатха̄ ча пуггалава̄ре, евам̣ ока̄сава̄репи пуггалока̄сава̄репи чхасат̣т̣хӣти паччуппаннака̄ле тӣсу ва̄ресу ануломанайе ат̣т̣ханавутисатам̣ йамака̄ни хонти. йатха̄ ча ануломанайе, евам̣ пат̣иломанайепӣти сабба̄нипи паччуппаннака̄ле чханнавута̄дхика̄ни тӣн̣и йамакасата̄ни хонти. тесу два̄навута̄дхика̄ни сатта пуччха̄сата̄ни, чатура̄сӣта̄дхика̄ни ча паннараса аттхасата̄ни хонтӣти ведитабба̄ни. евам̣ сесесупи пан̃часу ка̄лабхедесӯти сабба̄нипи чхасаттата̄дхика̄ни тевӣсати йамакасата̄ни. тато дигун̣а̄ пуччха̄, тато дигун̣а̄ аттха̄ти идаметтха уппа̄дава̄ре па̄л̣иваваттха̄нам̣. ниродхава̄рауппа̄даниродхава̄ресупи есева найоти. саббасмимпи паваттива̄ре ат̣т̣хавӣса̄ни екасаттати йамакасата̄ни. тато дигун̣а̄ пуччха̄, тато дигун̣а̄ аттха̄ ведитабба̄. па̄л̣и пана мана̄йатанам̣ дхамма̄йатанан̃ча екасадисам̣, на̄нам̣ наттхи. упари пана ‘‘ва̄расан̇кхепо хотӣ’’тиа̄дӣни ватва̄ таттха таттха сан̇кхитта̄. тасма̄ йам̣ таттха таттха сан̇кхиттам̣, там̣ саббам̣ асаммуйхантехи саллаккхетаббам̣.
аттхавиниччхайе панеттха идам̣ найамукхам̣. сачаккхука̄нам̣ асотака̄нанти апа̄йе джа̄тибадхираопапа̄тикам̣ сандха̄йа вуттам̣. со хи сачаккхуко асотако хутва̄ упападжджати. йатха̄ха – ‘‘ка̄мадха̄туйа̄ упапаттиккхан̣е кассачи апара̄ни даса̄йатана̄ни па̄тубхаванти. опапа̄тика̄нам̣ пета̄нам̣, опапа̄тика̄нам̣ асура̄нам̣, опапа̄тика̄нам̣ тираччха̄нагата̄нам̣, опапа̄тика̄нам̣ нерайика̄нам̣; джаччабадхира̄нам̣ упапаттиккхан̣е даса̄йатана̄ни па̄тубхаванти, чаккха̄йатанам̣ рӯпагха̄нагандхадживха̄расака̄йапхот̣т̣хабба̄йатанам̣ мана̄йатанам̣ дхамма̄йатана’’нти. сачаккхука̄нам̣ сасотака̄нанти сугатидуггатӣсу парипун̣н̣а̄йатане ча опапа̄тике рӯпӣбрахма̄но ча сандха̄йа вуттам̣. те хи сачаккхука̄ сасотака̄ хутва̄ упападжджанти. йатха̄ха – ‘‘ка̄мадха̄туйа̄ упапаттиккхан̣е кассачи ека̄даса̄йатана̄ни па̄тубхаванти; ка̄ма̄вачара̄нам̣ дева̄нам̣, пат̣хамакаппика̄нам̣ манусса̄нам̣, опапа̄тика̄нам̣ пета̄нам̣, опапа̄тика̄нам̣ асура̄нам̣, опапа̄тика̄нам̣ тираччха̄нагата̄нам̣, опапа̄тика̄нам̣ нерайика̄нам̣, парипун̣н̣а̄йатана̄нам̣. рӯпадха̄туйа̄ упапаттиккхан̣е пан̃ча̄йатана̄ни па̄тубхаванти, чаккха̄йатанам̣ рӯпасотамана̄йатанам̣ дхамма̄йатана’’нти.
агха̄нака̄нанти брахмапа̄рисаджджа̄дайо сандха̄йа вуттам̣. те хи сачаккхука̄ агха̄нака̄ хутва̄ упападжджанти. ка̄мадха̄туйам̣ пана агха̄нако опапа̄тико наттхи. йади бхавеййа ‘‘кассачи ат̣т̣ха̄йатана̄ни па̄тубхавантӣ’’ти ведаййа. йо габбхасеййако пана агха̄нако сийа̄, со ‘‘сачаккхука̄на’’нти вачанато идха анадхиппето. сачаккхука̄нам̣ сагха̄нака̄нанти джаччабадхирампи парипун̣н̣а̄йатанампи опапа̄тикам̣ сандха̄йа вуттам̣. сагха̄нака̄нам̣ ачаккхука̄нанти джаччандхампи джаччабадхирампи опапа̄тикам̣ сандха̄йа вуттамева. сагха̄нака̄нам̣ сачаккхука̄нанти парипун̣н̣а̄йатанамева опапа̄тикам̣ сандха̄йа вуттам̣.
сарӯпака̄нам̣ ачаккхука̄нанти еттха джаччандхаджаччабадхираопапа̄тикесу ан̃н̃атаропи габбхасеййакопи лаббхатийева. сачиттака̄нам̣ ачаккхука̄нанти еттха хет̣т̣ха̄ вуттехи джаччандха̄дӣхи тӣхи саддхим̣ арӯпинопи лаббханти. ачаккхука̄нанти еттха пуримападе вуттехи чатӯхи саддхим̣ асан̃н̃асатта̄пи лаббханти. сарӯпака̄нам̣ агха̄нака̄нанти еттха габбхасеййака̄ ча асан̃н̃асатта̄ ча сесарӯпӣбрахма̄но ча лаббханти. сачиттака̄нам̣ агха̄нака̄нанти еттха габбхасеййака̄ ча рӯпа̄рӯпабрахма̄но ча лаббханти. ачиттака̄нам̣ арӯпака̄нантипадесу пана екавока̄рачатувока̄расатта̄ва лаббхантӣти имина̄ найена саббесу пуггалава̄ресу пуггалавибха̄го ведитаббо.
22-254. ока̄сава̄ре йаттха чаккха̄йатананти рӯпӣбрахмалокам̣ пуччхати. тенева а̄манта̄ти вуттам̣. тасмин̃хи тале нийамато та̄ни а̄йатана̄ни пат̣исандхийам̣ уппаджджанти. идаметтха найамукхам̣. имина̄ найамукхена сакалепи паваттива̄ре аттхо ведитаббо. парин̃н̃а̄ва̄ро кхандхайамаке вуттанайойева̄ти.
паваттива̄раван̣н̣ана̄.
а̄йатанайамакаван̣н̣ана̄ нит̣т̣хита̄.