1. суддхасаччикат̣т̣хо
1. ануломапаччанӣкаван̣н̣ана̄
1. таттха пуггало упалаббхати саччикат̣т̣хапараматтхена̄ти айам̣ пуччха̄. а̄манта̄ти айам̣ пат̣иджа̄нана̄. касса пана̄йам̣ пуччха̄, касса пат̣иджа̄нана̄ти? асукасса̄ти на ваттабба̄. бхагавата̄ хи имасмим̣ пакаран̣е на̄наппака̄ра̄нам̣ ладдхӣнам̣ висодханаттхам̣ тантивасена ма̄тика̄ т̣хапита̄. са̄ тхерена саттха̄ра̄ диннанайе т̣хатва̄ тантивасена вибхатта̄. на хи тхеро йаттака̄ еттха ва̄дамагга̄ дассита̄, таттакехи ва̄дӣхи саддхим̣ ва̄дена вигга̄хикакатхам̣ катхеси. евам̣ сантепи пана та̄сам̣ та̄сам̣ катха̄нам̣ аттхасса сукха̄вадха̄ран̣аттхам̣ сакава̄дӣпуччха̄, парава̄дӣпуччха̄, сакава̄дӣпат̣ин̃н̃а̄, парава̄дӣпат̣ин̃н̃а̄ти евам̣ вибха̄гам̣ дассетва̄ва аттхаван̣н̣анам̣ карисса̄ма.
пуггало упалаббхати саччикат̣т̣хапараматтхена̄ти хи айам̣ сакава̄дӣпуччха̄. та̄йа ‘‘йе аттхи пуггалоти евам̣ладдхика̄ пуггалава̄дино, те евам̣ пуччхитабба̄’’ти дӣпети. ке пана пуггалава̄диноти? са̄сане ваджджипуттака̄ чева самитийа̄ ча бахиддха̄ ча бахӯ ан̃н̃атиттхийа̄. таттха пуггалоти атта̄, сатто джӣво. упалаббхатӣти пан̃н̃а̄йа упагантва̄ лаббхати, н̃а̄йатӣти аттхо. саччикат̣т̣хапараматтхена̄ти еттха саччикат̣т̣хоти ма̄йа̄марӣчиа̄дайо вийа абхӯта̄ка̄рена аггахетаббо бхӯтат̣т̣хо. параматтхоти ануссава̄дивасена аггахетаббо уттаматтхо. убхайена̄пи йо парато ‘‘пуггало упалаббхати саччикат̣т̣хапараматтхена, рӯпан̃ча упалаббхатӣ’’тиа̄дина̄ кхандха̄йатанадха̄туиндрийавасена саттапан̃н̃а̄савидхо дхаммаппабхедо дассито. йатха̄ со бхӯтена сабха̄ват̣т̣хена упалаббхати, евам̣ тава пуггало упалаббхатӣти пуччхати. парава̄дӣ а̄манта̄ти пат̣иджа̄на̄ти. пат̣иджа̄нанан̃хи каттхачи ‘‘а̄ма, бханте’’ти а̄гаччхати, каттхачи ‘‘а̄мо’’ти пат̣иджа̄нанам̣ а̄гаччхати. идха пана ‘‘а̄манта̄’’ти а̄гатам̣. татра̄йам̣ адхиппа̄йо – со хи йам̣ там̣ парато вуттам̣ бхагавата̄ – ‘‘аттхи пуггало аттахита̄йа пат̣ипанно’’ти суттам̣ а̄гатам̣, там̣ гахетва̄ йасма̄ пана бхагава̄ саччава̄дӣ на висам̣ва̄данапуреккха̄ро ва̄чам̣ бха̄сати, на̄пи ануссава̄дивасена дхаммам̣ десети, садевакам̣ пана локам̣ сайам̣ абхин̃н̃а̄ саччхикатва̄ паведети, тасма̄ йо тена вутто ‘‘аттхи пуггало аттахита̄йа пат̣ипанно’’ти, со саччикат̣т̣хапараматтхенева аттхӣти ладдхим̣ гахетва̄ ‘‘а̄манта̄’’ти пат̣иджа̄на̄ти.
атхасса та̄дисасса лесавачанасса чхалава̄дасса ока̄сам̣ ададама̄но сакава̄дӣ йо саччикат̣т̣хотиа̄дима̄ха. татра̄йам̣ адхиппа̄йо – йва̄йам̣ парато ‘‘саппаччайо аппаччайо, сан̇кхато асан̇кхато, сассато, асассато санимитто анимитто’’ти евам̣ паридӣпито рӯпа̄дисаттапан̃н̃а̄савидхо дхаммаппабхедо а̄гато; на саммутисаччавасена, на̄пи ануссава̄дивасена гахетаббо. аттано пана бхӯтата̄йа ева саччикат̣т̣хо, аттапаччаккхата̄йа ча параматтхо. там̣ сандха̄йа̄ха – ‘‘йо саччикат̣т̣хо параматтхо, тато со пуггало упалаббхати саччикат̣т̣хапараматтхена̄’’ти.
татоти каран̣авачанаметам̣, тасма̄ тена саччикат̣т̣хапараматтхена со пуггало упалаббхатӣти айаметтха аттхо. идам̣ вуттам̣ хоти – руппана̄дибхедена ва̄ саппаччайа̄дибхедена ва̄ а̄ка̄рена йо саччикат̣т̣хапараматтхо упалаббхати, ким̣ те пуггалопи тена̄ка̄рена упалаббхатӣти? на хевам̣ ваттаббети аваджа̄нана̄ парава̄дисса. со хи татха̄рӯпам̣ пуггалам̣ аниччханто аваджа̄на̄ти. татра̄йам̣ падаччхедо – ‘на хи евам̣ ваттаббе’ти, на хи евантипи ват̣т̣ати. двиннампи евам̣ на ваттабботи аттхо.
а̄джа̄на̄хи ниггаханти сакава̄дивачанам̣. йасма̄ те пурима̄йа ваттаббапат̣ин̃н̃а̄йа паччхима̄ наваттаббапат̣ин̃н̃а̄, паччхима̄йа ча пурима̄ на сандхийати, тасма̄пи ниггахам̣ патто. там̣ ниггахам̣ досам̣ апара̄дхам̣ сампат̣иччха̄хӣти аттхо. евам̣ ниггахам̣ а̄джа̄на̄петва̄ ида̄ни там̣ т̣хапана̄йа чева ануломапат̣иломато па̄пана̄ропана̄нан̃ча васена па̄кат̣ам̣ каронто хан̃чи пуггалотиа̄дима̄ха. таттха хан̃чи пуггало упалаббхатӣти йади пуггало упалаббхати, саче пуггало упалаббхати саччикат̣т̣хапараматтхена̄ти аттхо. айам̣ та̄ва парава̄дӣпаккхасса т̣хапанато ниггахапа̄пана̄ропана̄нам̣ лаккхан̣абхӯта̄ ануломат̣хапана̄ на̄ма. тена вата ретиа̄ди ануломапаккхе ниггахасса па̄питатта̄ ануломапа̄пана̄ на̄ма. таттха тена̄ти ка̄ран̣авачанам̣. вата̄ти окаппанавачанам̣. рети а̄мантанавачанам̣. идам̣ вуттам̣ хоти – тена, ре ваттаббе вата, ре хамбхо, бхадрамукха, тена ка̄ран̣ена ваттаббойева̄ти. йам̣ таттха вадесӣтиа̄ди ануломапаккхе ниггахасса а̄ропитатта̄ ануломаропана̄ на̄ма. йам̣ тасса парийоса̄не миччха̄типадам̣ тасса пурато идам̣ те’ти а̄харитаббам̣. идам̣ те миччха̄ти айан̃хеттха аттхо. парато ча па̄л̣ийам̣ етам̣ а̄гатамева.
но че пана ваттаббетиа̄ди ‘‘на хевам̣ ваттаббе’’ти пат̣иккхиттапаккхасса т̣хапитатта̄ пат̣иломато ниггахапа̄пана̄ропана̄нам̣ лаккхан̣абхӯта̄ пат̣иломат̣хапана̄ на̄ма. но ча вата ретиа̄ди пат̣иломапаккхе ниггахасса па̄питатта̄ пат̣иломапа̄пана̄ на̄ма. пуна йам̣ таттха вадесӣтиа̄ди пат̣иломапаккхе ниггахасса а̄ропитатта̄ пат̣иломаропана̄ на̄ма. идха̄пи парийоса̄не миччха̄типадасса пурато идам̣ тети а̄харитаббамева. паратопи еварӯпесу т̣ха̄несу есева найо.
татра̄йам̣ а̄дито пат̣т̣ха̄йа сан̇кхепаттхо – йади пуггало упалаббхати саччикат̣т̣хапараматтхена, тена вата бхо со упалаббхатӣти ваттаббо. йам̣ пана таттха вадеси ‘‘ваттаббо кхо пуримапан̃хе ‘саччикат̣т̣хапараматтхена упалаббхатӣ’ти, но ча ваттаббо дутийапан̃хе ‘тато со пуггало упалаббхатӣ’’’ти, идам̣ те миччха̄ти евам̣ та̄ва ануломато т̣хапана̄па̄пана̄ропана̄ хонти. атха на ваттаббо дутийапан̃хе ‘‘тато со упалаббхатӣ’’ти, пуримапан̃хепи на ваттаббова. йам̣ панеттха вадеси ‘‘ваттаббо кхо пуримапан̃хе ‘саччикат̣т̣хапараматтхена упалаббхатӣ’ти, но ча ваттаббо дутийапан̃хе ‘тато со пуггало упалаббхатӣ’’’ти, идам̣ те миччха̄ти евам̣ пат̣иломато т̣хапана̄па̄пана̄ропана̄ хонти. еваметам̣ ниггахасса ча ануломапат̣иломато чатуннам̣ па̄пана̄ропана̄нан̃ча вуттатта̄ упалаббхатӣтиа̄дикам̣ ануломапан̃чакам̣ на̄ма. еттха ча кин̃ча̄пи ануломато па̄пана̄ропана̄хи еко, пат̣иломато па̄пана̄ропана̄хи екоти две ниггаха̄ ката̄. ‘а̄джа̄на̄хи ниггаха’нти етассева панеттха пуггало упалаббхатӣти пат̣хамам̣ ва̄дам̣ нисса̄йа пат̣хамасса ниггахасса двӣха̄ка̄рехи а̄ропитатта̄ екова̄йам̣ ниггахоти пат̣хамо ниггахо.
2. ида̄ни паччанӣканайо хоти. таттха пуччха̄ парава̄дисса. со хи ‘‘аттхи пуггало аттахита̄йа пат̣ипанно’’ти гахитатта̄ ‘‘нупалаббхатӣ’’ти асампат̣иччханто евам̣ пуччхати. сакава̄дӣ йатха̄ рӯпа̄дидхамма̄ упалаббханти, евам̣ анупалаббханӣйато а̄манта̄ти пат̣иджа̄на̄ти. пуна итаро аттана̄ адхиппетам̣ саччикат̣т̣хам̣йева сандха̄йа йо саччикат̣т̣хотиа̄дима̄ха. саммутисаччапараматтхасачча̄ни ва̄ екато катва̄пи евама̄ха. сакава̄дӣ ‘пуггало’ти упа̄да̄пан̃н̃аттисаббха̄ватопи двиннам̣ сачча̄нам̣ екато катва̄ пуччхитатта̄пи на хеванти пат̣иккхипати.
ида̄ни кин̃ча̄пи тена пат̣хамам̣ параматтхасаччавасена нупалаббханӣйата̄ сампат̣иччхита̄, паччха̄ саммутисаччавасена вомиссакавасена ва̄ пат̣иккхитта̄. парава̄дӣ пана ‘нупалаббхатӣ’ти вачанаса̄ман̃н̃аматтам̣ чхалава̄дам̣ нисса̄йа йам̣ тайа̄ пат̣хамам̣ пат̣ин̃н̃а̄там̣, там̣ паччха̄ пат̣иккхиттанти бхан̣д̣анасса пат̣ибхан̣д̣анам̣ вийа аттано катасса ниггахакаммасса пат̣икаммам̣ каронто а̄джа̄на̄хи пат̣икамманти а̄ха. ида̄ни йатха̄сса ануломапан̃чаке сакава̄дина̄ ва̄дат̣т̣хапанам̣ катва̄ ануломапат̣иломато па̄пана̄ропана̄хи ниггахо па̄кат̣о като, евам̣ пат̣икаммам̣ па̄кат̣ам̣ каронто хан̃чи пуггалотиа̄дима̄ха. там̣ хет̣т̣ха̄ вуттанайенева аттхато ведитаббам̣. йасма̄ панеттха т̣хапана̄ на̄ма парава̄дӣпаккхасса т̣хапанато ‘‘айам̣ тава досо’’ти дассетум̣ т̣хапанаматтамева хоти, на ниггахасса ва̄ пат̣икаммасса ва̄ па̄кат̣абха̄вакаран̣ам̣, па̄пана̄ропана̄хи панасса па̄кат̣акаран̣ам̣ хоти. тасма̄ идам̣ ануломапат̣иломато па̄пана̄ропана̄нам̣ васена чатӯха̄ка̄рехи. пат̣икаммасса кататта̄ пат̣икаммачатуккам̣ на̄ма̄ти екам̣ чатуккам̣ ведитаббам̣.
3. евам̣ пат̣икаммам̣ катва̄ ида̄ни йва̄сса ануломапан̃чаке сакава̄дина̄ ниггахо като, тасса тамева чхалава̄дам̣ нисса̄йа дуккат̣абха̄вам̣ дассенто тван̃че пана ман̃н̃асӣтиа̄дима̄ха. таттха твам̣ че пана ман̃н̃асӣти йади твам̣ ман̃н̃аси. ваттаббе кхоти идам̣ паччанӣке а̄манта̄ти пат̣ин̃н̃ам̣ сандха̄йа вуттам̣. но ча ваттаббети идам̣ пана на хева̄ти аваджа̄нанам̣ сандха̄йа вуттам̣. тена тава таттха̄ти тена ка̄ран̣ена твам̣йева тасмим̣ нупалаббхатӣти паккхе – ‘‘хевам̣ пат̣иджа̄нантанти а̄манта̄’’ти евам̣ пат̣иджа̄нанто. хевам̣ ниггахетаббети пуна на хева̄ти аваджа̄нанто евам̣ ниггахетаббо. атха там̣ нигган̣ха̄ма̄ти атхевам̣ ниггаха̄рахам̣ там̣ нигган̣ха̄ма. суниггахито ча хосӣти сакена матена ниггахитатта̄ суниггахито ча бхаваси.
евамасса ниггахетаббабха̄вам̣ дассетва̄ ида̄ни там̣ нигган̣ханто хан̃чӣтиа̄дима̄ха. таттха т̣хапана̄па̄пана̄ропана̄ хет̣т̣ха̄ вуттанайенева ведитабба̄. парийоса̄не пана идам̣ те миччха̄ти идам̣ тава вачанам̣ миччха̄ хотӣти аттхо. идам̣ чхалава̄дена чатӯхи а̄ка̄рехи ниггахасса кататта̄ ниггахачатуккам̣ на̄ма.
4. евам̣ ниггахам̣ катва̄пи ида̄ни ‘‘йади айам̣ майа̄ тава матена като ниггахо дунниггахо, йо мама тайа̄ хет̣т̣ха̄ ануломапан̃чаке като ниггахо, сопи дунниггахо’’ти дассенто есе че дунниггахитетиа̄дима̄ха. таттха есе че дунниггахитети есо че тава ва̄до майа̄ дунниггахито. атха ва̄ есо че тава майа̄ като ниггахо дунниггахо. хевамевам̣ таттха даккха̄ти таттха̄пи тайа̄ мама хет̣т̣ха̄ кате ниггахе евамевам̣ пасса. ида̄ни йва̄сса хет̣т̣ха̄ сакава̄дина̄ ниггахо като, там̣ ‘‘ваттаббе кхо’’тиа̄дивачанена дассетва̄ пуна там̣ ниггахам̣ аниггахабха̄вам̣ упаненто но ча майам̣ тайа̄тиа̄дима̄ха. таттха но ча майам̣ тайа̄ таттха хета̄йа пат̣ин̃н̃а̄йа̄тиа̄дӣсу айаматтхо – йасма̄ со тайа̄ мама като ниггахо дунниггахо, тасма̄ майам̣ тайа̄ таттха ануломапан̃чаке а̄манта̄ти ета̄йа пат̣ин̃н̃а̄йа евам̣ пат̣иджа̄нанта̄ пуна на хева̄ти пат̣иккхепе катепи ‘‘а̄джа̄на̄хи ниггаха’’нти евам̣ на ниггахетаббойева. евам̣ аниггахетаббампи мам̣ нигган̣ха̄си, ӣдисена пана ниггахена дунниггахита̄ майам̣ хома.
ида̄ни йам̣ ниггахам̣ сандха̄йа ‘‘дунниггахита̄ ча хома̄’’ти авоча, там̣ дассетум̣ хан̃чи пуггало…пе… идам̣ те миччха̄тиа̄ха. евамидам̣ ануломапат̣иломато чатӯхи па̄пана̄ропана̄хи ниггахасса упанӣтатта̄ упанайаначатуккам̣ на̄ма хоти.
5. ида̄ни ‘‘на хевам̣ ниггахетаббе’’тиа̄дикам̣ ниггаманачатуккам̣ на̄ма хоти. таттха на хевам̣ ниггахетаббети йатха̄хам̣ тайа̄ ниггахито, на хи евам̣ ниггахетаббо. етасса хи ниггахасса дунниггахабха̄во майа̄ са̄дхито. тена хӣти тена ка̄ран̣ена, йасма̄ еса ниггахо дунниггахо, тасма̄ йам̣ мам̣ нигган̣ха̄си хан̃чи пуггало…пе… идам̣ те миччха̄ти, идам̣ нигган̣ханам̣ тава миччха̄ти аттхо. тена хи йе кате ниггахети йена ка̄ран̣ена идам̣ миччха̄, тена ка̄ран̣ена йо тайа̄ ниггахо като, со дуккат̣о. йам̣ майа̄ пат̣икаммам̣ катам̣, тадева сукатам̣. йа̄пи чеса̄ пат̣икаммачатукка̄дивасена катха̄маггасампат̣ипа̄дана̄ ката̄, са̄пи суката̄. еваметам̣ пуггало упалаббхатӣтиа̄дикасса ануломапан̃чакасса нупалаббхатӣтиа̄дика̄нам̣ пат̣икамманиггахопанайананиггаманачатукка̄нам̣ васена ануломапаччанӣкапан̃чакам̣ на̄ма ниддит̣т̣ханти ведитаббам̣. етта̄вата̄ сакава̄дино пуббапаккхе сати парава̄дино вачанаса̄ман̃н̃аматтена чхалава̄дена джайо хоти.
2. паччанӣка̄нуломаван̣н̣ана̄
6. ида̄ни йатха̄ парава̄дино пуббапаккхе сати сакава̄дино дхамменева татхена суджайо хоти, татха̄ ва̄дуппаттим̣ дассетум̣ пуггало нупалаббхатӣти паччанӣка̄нуломапан̃чакам̣ а̄раддхам̣. таттха паччанӣке пуччха̄ парава̄дисса, рӯпа̄дибхедам̣ саччикат̣т̣хапараматтхам̣ сандха̄йа пат̣ин̃н̃а̄ сакава̄дисса. суддхасаммутисаччам̣ ва̄ параматтхамиссакам̣ ва̄ саммутисаччам̣ сандха̄йа йо саччикат̣т̣хоти пуна ануйого парава̄дисса, саммутивасена нупалаббхатӣти наваттаббатта̄ миссакавасена ва̄ ануйогасса сам̣кин̣н̣атта̄ на хеванти пат̣иккхепо сакава̄дисса. пат̣ин̃н̃а̄там̣ пат̣иккхипатӣти вачанаса̄ман̃н̃аматтена а̄джа̄на̄хи ниггахантиа̄дивачанам̣ парава̄дисса. евамайам̣ пуггало нупалаббхатӣти дутийава̄дам̣ нисса̄йа дутийо ниггахо хотӣти ведитаббо. евам̣ тена чхалена ниггахо а̄ропито.
7-10. ида̄ни дхаммена самена аттано ва̄де джайам̣ дассетум̣ ануломанайе пуччха̄ сакава̄дисса, аттано ладдхим̣ нисса̄йа пат̣ин̃н̃а̄ парава̄дисса. ладдхийа̄ ока̄сам̣ адатва̄ параматтхавасена пуна ануйого сакава̄дисса, параматтхавасена пуггаласса абха̄вато пат̣иккхепо парава̄дисса. тато парам̣ дхаммена самена аттано джайадассанаттхам̣ а̄джа̄на̄хи пат̣икаммантиа̄ди саббам̣ сакава̄дӣвачанамева хоти. таттха саббесам̣ пат̣икамманиггахопанайананиггаманачатукка̄нам̣ хет̣т̣ха̄ вуттанайенева аттхо ведитаббо. евамидам̣ пуггало нупалаббхатӣтиа̄дикасса паччанӣкапан̃чакасса упалаббхатӣтиа̄дӣнам̣ пат̣икамманиггахопанайананиггаманачатукка̄нан̃ча васена паччанӣка̄нуломапан̃чакам̣ на̄ма ниддит̣т̣хам̣ хоти. евамета̄ни пат̣хамасаччикат̣т̣хе две пан̃чака̄ни ниддит̣т̣ха̄ни. таттха пуримапан̃чаке парава̄дисса сакава̄дина̄ като ниггахо суниггахо. сакава̄дисса пана парава̄дина̄ чхалава̄дам̣ нисса̄йа пат̣икаммам̣ катва̄ аттана̄ са̄дхито джайо дуджджайо. дутийапан̃чаке сакава̄дисса парава̄дина̄ като ниггахо дунниггахо. парава̄дисса пана сакава̄дина̄ дхаммава̄дам̣ нисса̄йа пат̣икаммам̣ катва̄ аттана̄ са̄дхито джайо суджайоти пат̣хамасаччикат̣т̣хо. таттхетам̣ вуччати –
‘‘ниггахо парава̄дисса, суддхо пат̣хамапан̃чаке;
асуддхо пана тассева, пат̣икаммаджайо тахим̣.
‘‘ниггахо сакава̄дисса, асуддхо дутийапан̃чаке;
висуддхо пана тассева, пат̣икаммаджайо тахим̣.
‘‘тасма̄ двӣсупи т̣ха̄несу, джайова сакава̄дино;
дхаммена хи джайо на̄ма, адхаммена куто джайо.
‘‘саччикат̣т̣хе йатха̄ четтха, пан̃чакадвайаман̣д̣ите;
дхамма̄дхаммавасенева, вутто джайапара̄джайо.
‘‘ито паресу саббесу, саччикат̣т̣хесу пан̣д̣ито;
евамева вибха̄веййа, убхо джайапара̄джайе’’ти.
2. ока̄сасаччикат̣т̣хо
1. ануломапаччанӣкаван̣н̣ана̄
11. евам̣ суддхикасаччикат̣т̣хам̣ виттха̄ретва̄ ида̄ни тамева апарехи ока̄са̄дӣхи найехи виттха̄ретум̣ пуна пуггало упалаббхатӣтиа̄ди а̄раддхам̣. таттха пуччха̄ сакава̄дисса, пат̣ин̃н̃а̄ парава̄дисса. пуна саббаттха̄ти сарӣрам̣ сандха̄йа ануйого сакава̄дисса, рӯпасмим̣ атта̄нам̣ саманупассана̄досан̃ча ‘ан̃н̃ам̣ джӣвам̣ ан̃н̃ам̣ сарӣра’нти а̄паджджанадосан̃ча дисва̄ пат̣иккхепо парава̄дисса. сесаметтха ануломапаччанӣкапан̃чаке хет̣т̣ха̄ вуттанайенева ведитаббам̣. па̄т̣хо пана сан̇кхитто. таттха йасма̄ сарӣрам̣ сандха̄йа ‘‘саббаттха на упалаббхатӣ’’ти вутте сарӣрато бахи упалаббхатӣти а̄паджджати. тасма̄ паччанӣке пат̣иккхепо сакава̄дисса, пат̣хамам̣ ануджа̄нитва̄ паччха̄ аваджа̄на̄тӣти чхалава̄дасса васена пат̣икаммам̣ парава̄дисса. сесам̣ па̄кат̣амева.
3. ка̄ласаччикат̣т̣хо
1. ануломапаччанӣкаван̣н̣ана̄
12. дутийанайе саббада̄ти пуримапаччхимаджа̄тика̄лан̃ча дхарама̄напариниббутака̄лан̃ча сандха̄йа ануйого сакава̄дисса, свева кхаттийо со бра̄хман̣отиа̄дӣнам̣ а̄паттидосан̃ча дхарама̄напариниббута̄нам̣ висеса̄бха̄вадосан̃ча дисва̄ пат̣иккхепо парава̄дисса. сесам̣ пат̣хаманайе вуттасадисамева.
4. авайавасаччикат̣т̣хо
1. ануломапаччанӣкаван̣н̣ана̄
13. татийанайе саббесӯти кхандха̄йатана̄дӣни сандха̄йа ануйого сакава̄дисса, рӯпасмим̣ атта̄, чаккхусмим̣ атта̄тиа̄дидосабхайена пат̣иккхепо парава̄дисса. сесам̣ та̄дисамева̄ти.
ока̄садисаччикат̣т̣ха̄ди
2. паччанӣка̄нуломаван̣н̣ана̄
14. евамета̄ни тӣн̣и ануломапаччанӣкапан̃чаке ануломаматтавасенева та̄ва пат̣ипа̄т̣ийа̄ бха̄джетва̄ пуна паччанӣка̄нуломапан̃чаке паччанӣкаматтавасенева бха̄джетум̣ пуггало нупалаббхатӣтиа̄ди а̄раддхам̣. таттха ануломапан̃чакасса па̄л̣ийам̣ сан̇кхипитва̄ а̄гате паччанӣке вуттанайенева паччанӣкасса ча па̄л̣ийам̣ сан̇кхипитва̄ а̄гате ануломе вуттанайенева аттхо ведитаббо. етта̄вата̄ суддхикасса чева имесан̃ча тин̣н̣анти чатуннам̣ саччикат̣т̣ха̄нам̣ екекасмим̣ саччикат̣т̣хе ануломапаччанӣкасса паччанӣка̄нуломасса ча̄ти двиннам̣ двиннам̣ паччанӣка̄нам̣ васена айам̣ ат̣т̣хамукха̄ на̄ма ва̄дайутти ниддит̣т̣ха̄ хотӣти ведитабба̄. йа̄ екекасмим̣ мукхе екекасса ниггахасса васена ат̣т̣хаканиггахоти па̄л̣ийам̣ ликхийати. таттхетам̣ вуччати –
‘‘евам̣ чатуббидхе пан̃хе, пан̃чакадвайабхедато;
еса̄ ат̣т̣хамукха̄ на̄ма, ва̄дайутти пака̄сита̄.
‘‘ат̣т̣хева ниггаха̄ таттха, чатта̄ро тесу дхаммика̄;
адхаммика̄ ча чатта̄ро, саббаттха сакава̄дино;
джайо пара̄джайо чева, саббаттха парава̄дино’’ти.
саччикат̣т̣хаван̣н̣ана̄ нит̣т̣хита̄.
5. суддхикасам̣санданаван̣н̣ана̄
17-27. ида̄ни рӯпа̄дӣхи саддхим̣ саччикат̣т̣хасам̣санданам̣ хоти. таттха рӯпан̃ча̄ти йатха̄ рӯпам̣ параматтхато упалаббхати, ким̣ те пуггалопи татхева упалаббхатӣти сандха̄йа пуччха̄ сакава̄дисса, аттхи пуггалоти вачанаматтам̣ гахетва̄ пат̣ин̃н̃а̄ парава̄дисса. йади те рӯпам̣ вийа параматтхато пуггало аттхи, рӯпато ведана̄дӣнам̣ вийа пуггаласса̄пи ан̃н̃аттам̣ а̄паджджатӣти ануйого сакава̄дисса, самайасуттавиродхам̣ дисва̄ пат̣иккхепо парава̄дисса. сесам̣ аттхато па̄кат̣амева. дхаммато панеттха саттапан̃н̃а̄сабхедасса саччикат̣т̣хапараматтхасса васена сакава̄дӣпаккхамӯлаке ануломапаччанӣке саттапан̃н̃а̄са ануломапан̃чака̄ни дассита̄ни. пат̣икаммачатукка̄дӣни сан̇кхитта̄ни. парава̄дӣпаккхамӯлакепи паччанӣка̄нуломе саттапан̃н̃а̄са пат̣иломапан̃чака̄ни дассита̄ни. пат̣икаммачатукка̄дӣни сан̇кхитта̄ни. таттха ‘‘вуттам̣ бхагавата̄’’ти вачанаматтена пуггаласса аттхитам̣ рӯпасса ча саччикат̣т̣хапараматтхавасена упалаббханӣйатам̣ дассетва̄ убхиннам̣ ан̃н̃аттам̣ пат̣иджа̄на̄панаттхам̣ вуттам̣ бхагавата̄ти ануйого парава̄дисса, саммутипараматтха̄нам̣ екаттана̄наттапан̃хасса т̣хапанӣйатта̄ пат̣иккхепо сакава̄дисса. сесамидха̄пи аттхато па̄кат̣амева̄ти.
суддхикасам̣санданаван̣н̣ана̄.
6. опаммасам̣санданаван̣н̣ана̄
28-36. ида̄ни рӯпа̄дӣхева саддхим̣ опаммавасена саччикат̣т̣хасам̣санданам̣ хоти. таттха рӯпаведана̄нам̣ упаладдхиса̄ман̃н̃ена ан̃н̃аттапуччха̄ ча пуггаларӯпа̄нам̣ упаладдхиса̄ман̃н̃апуччха̄ ча̄ти пуччха̄двайампи сакава̄дисса, убхопи пат̣ин̃н̃а̄ парава̄дисса. парава̄дина̄ анун̃н̃а̄тена упаладдхиса̄ман̃н̃ена рӯпаведана̄нам̣ вийа рӯпапуггала̄нам̣ ан̃н̃атта̄нуйого сакава̄дисса, пат̣иккхепо итарасса. сесамидха̄пи аттхато па̄кат̣амева. дхаммато панеттха рӯпамӯлака̄дӣнам̣ чакка̄нан̃ча васена сакава̄дӣпаккхе вӣса̄дхика̄ни нава ниггахапан̃чакасата̄ни дассита̄ни. катхам̣? кхандхесу та̄ва рӯпамӯлаке чакке чатта̄ри, татха̄ ведана̄димӯлакесӯти вӣсати. а̄йатанесу чаккха̄йатанамӯлаке чакке ека̄даса, татха̄ сесесӯти дваттим̣сасатам̣. дха̄тӯсу чаккхудха̄тумӯлаке чакке саттараса, татха̄ сесесӯти чха̄дхика̄ни тӣн̣и сата̄ни. индрийесу чаккхундрийамӯлаке чакке екавӣсати, татха̄ сесесӯти два̄сат̣т̣ха̄дхика̄ни чатта̄ри сата̄ни. евам̣ сабба̄нипи вӣса̄дхика̄ни нава ниггахапан̃чакасата̄ни хонти.
37-45. парава̄дӣпаккхепи рӯпам̣ упалаббхатӣти ануломавасенева рӯпаведана̄дӣнам̣ ан̃н̃аттапат̣ин̃н̃ам̣ ка̄ретва̄ пуна аттхи пуггалоти суттам̣ нисса̄йа чхалавасена пуггаласса рӯпа̄дӣхи упаладдхиса̄ман̃н̃ам̣ а̄ропетва̄ ан̃н̃атта̄нуйого като. сесамидха̄пи аттхато утта̄намева. дхамматопи сакава̄дӣпаккхе вуттанайена вӣса̄дхика̄ни нава пат̣икаммапан̃чакасата̄ни дассита̄ни.
рӯпа̄дӣхи саддхим̣ опаммавасена саччикат̣т̣хасам̣санданам̣.
7. чатукканайасам̣санданаван̣н̣ана̄
46-52. ида̄ни йам̣ саччикат̣т̣хапараматтхена упалаббхати, тена йасма̄ рӯпа̄дӣсу саттапан̃н̃а̄са̄йа саччикат̣т̣хапараматтхесу ан̃н̃атарена бхавитаббам̣; рӯпа̄динисситена ва̄, ан̃н̃атра ва̄ рӯпа̄дӣхи, рӯпа̄дӣнам̣ ва̄ ниссайена, тасма̄ имина̄ чатукканайена саччикат̣т̣хасам̣санданам̣ а̄раддхам̣. таттха рӯпам̣ пуггалоти ануйого сакава̄дисса, уччхедадит̣т̣хибхайена на хева̄ти пат̣иккхепо парава̄дисса, ниггаха̄ропанам̣ сакава̄дисса. ким̣ панетам̣ йуттам̣, нану рӯпам̣ ведана̄ти вуттампи пат̣иккхипитаббамева̄ти? а̄ма пат̣иккхипитаббам̣. там̣ пана рӯпато ведана̄йа ан̃н̃асабха̄васаббха̄вато, на ан̃н̃атта̄бха̄вато. айан̃ча рӯпа̄дӣсу екадхамматопи пуггаласса ан̃н̃аттам̣ на иччхати, тасма̄ йуттам̣. айан̃ча ануйого рӯпам̣ пуггало…пе… ан̃н̃а̄та̄виндрийам̣ пуггалоти сакалам̣ параматтхасаччам̣ сандха̄йа а̄раддхо. сакалам̣ пана паччатталаккхан̣авасена екато ваттум̣ на сакка̄ти тантивасена ануйогалаккхан̣аматтаметам̣ т̣хапитам̣. тена вин̃н̃ӯ аттхам̣ вибха̄венти. ва̄дака̄мена пана имам̣ лаккхан̣ам̣ гахетва̄ йатха̄ йатха̄ парава̄дисса ока̄со на хоти, татха̄ татха̄ ваттаббам̣. ити тантивасена ануйогалаккхан̣асса т̣хапитатта̄пи йуттамева. имина̄ найена сабба̄нуйогесу аттхо ведитаббо.
айам̣ пана висесо – рӯпасмим̣ пуггалотиа̄дӣсу йатха̄ екам̣ маха̄бхӯтам̣ нисса̄йа тайо маха̄бхӯта̄, ваттхурӯпам̣ нисса̄йа вин̃н̃а̄н̣ам̣ рӯпасминти ваттум̣ ват̣т̣ати, ким̣ те евам̣ рӯпасмим̣ пуггало? йатха̄ ча сабха̄гавиниббхогато ведана̄дайо саббадхамма̄, арӯпа̄ ва̄ пана чатта̄ро кхандха̄, нибба̄намева ва̄ ‘‘ан̃н̃атра рӯпа̄’’ти ваттум̣ ват̣т̣ати, ким̣ те евам̣ пуггало? йатха̄ ча читтасамут̣т̣ха̄на̄нам̣ рӯпа̄нам̣ ниссайавасена ‘‘ведана̄йа рӯпам̣…пе… вин̃н̃а̄н̣асмим̣ рӯпа’’нти ваттум̣ ват̣т̣ати, ким̣ те евам̣ пуггалоти? сабба̄нуйогесу пана уччхедадит̣т̣хибхайена чева самайавиродхена ча пат̣иккхепо парава̄дисса. сесаметтха аттхато па̄кат̣амева. дхаммато панеттха саттапан̃н̃а̄са̄йа саччикат̣т̣хесу екекасмим̣ чатта̄ри чатта̄ри катва̄ ниггахавасена ат̣т̣хавӣса̄дхика̄ни две пан̃чакасата̄ни дассита̄ни. парава̄дӣпаккхепи пат̣икаммавасена таттака̄нева. йа̄ панеттха аттхи пуггалоти вутте сакава̄дисса пат̣ин̃н̃а̄, са̄ сутте а̄гатена саммутивасена. йо рӯпам̣ пуггалотиа̄дӣсу пат̣иккхепо, со сакка̄йадит̣т̣хипан̃хасса т̣хапанӣйатта̄. парава̄дисса пат̣икаммам̣ чхалавасенева̄ти.
чатукканайасам̣санданам̣.
нит̣т̣хита̄ ча сам̣санданакатха̄.
8. лаккхан̣айуттиван̣н̣ана̄
53. ида̄ни лаккхан̣айутти на̄ма хоти. таттха йасма̄ т̣хапетва̄ нибба̄нам̣ сесо саччикат̣т̣хапараматтхо паччайапат̣ибаддхата̄йа саппаччайо, паччайехи сама̄гамма кататта̄ сан̇кхато, уппаджджитва̄ нируджджханато сада̄ абха̄вато асассато, уппаттика̄ран̣асан̇кха̄тасса нимиттасса аттхита̄йа санимитто, нибба̄нам̣ вуттаппака̄ра̄бха̄вато аппаччайам̣ асан̇кхатам̣ сассатам̣ анимиттанти идам̣ саччикат̣т̣хасса лаккхан̣ам̣. тасма̄ йади пуггалопи саччикат̣т̣хапараматтхова тасса̄пи имина̄ лаккхан̣ена бхавитаббанти сандха̄йа пуггало саппаччайотиа̄дайо ат̣т̣хапи ануйога̄ сакава̄дисса, пат̣иккхепо парава̄дисса. а̄джа̄на̄хи ниггахантиа̄ди панеттха сан̇кхиттам̣. евамета̄ни сакава̄дӣпаккхе ануломапаччанӣке ануломаматтавасена ат̣т̣ха пан̃чака̄ни ведитабба̄ни.
54. парава̄дӣпаккхепи паччанӣка̄нуломе паччанӣкаматтавасена ат̣т̣хева. таттха йасма̄ парава̄дина̄ суттавасена саммутисаччам̣ са̄дхитам̣, саммутийа̄ ча саппаччайа̄дибха̄во наттхи, тасма̄ йа̄тха̄вато ча пат̣иккхепо сакава̄дисса. чхалавасена пана ваттаббам̣ ‘‘а̄джа̄на̄хи пат̣икамма’’нтиа̄ди саббам̣ идха̄пи сан̇кхиттамева.
лаккхан̣айуттикатха̄ван̣н̣ана̄ нит̣т̣хита̄.
9. вачанасодханаван̣н̣ана̄
55-59. ида̄ни вачанасодханам̣ хоти. таттха йадетам̣ пуггало упалаббхатӣти вачанам̣, там̣ содхетум̣ пуггало упалаббхати, упалаббхати пуггалоти. пуччха̄ сакава̄дисса. тассаттхо – йадетам̣ пуггало упалаббхатӣти пададвайам̣, там̣ екаттхам̣ ва̄ бхавеййа на̄наттхам̣ ва̄. йади та̄ва на̄наттхам̣, йатха̄ ан̃н̃ам̣ рӯпам̣, ан̃н̃а̄ ведана̄, евам̣ ан̃н̃о пуггало, ан̃н̃о упалаббхатӣти а̄паджджати. атхекаттхам̣, йатха̄ йам̣ читтам̣ там̣ мано, евам̣ свева пуггало, со упалаббхатӣти а̄паджджати. тена там̣ вада̄ми ‘‘йади те йо пуггало, со упалаббхати, евам̣ санте йо йо упалаббхати, со со пуггалоти а̄паджджати, ким̣ сампат̣иччхаси ета’’нти? тато пуггалава̄дӣ йасма̄ пуггаласса упалаббхатам̣ иччхати, на упалаббхама̄на̄нампи рӯпа̄дӣнам̣ пуггалабха̄вам̣, тасма̄ пуггало упалаббхати, упалаббхати ке хи чи пуггало ке хи чи на пуггалотиа̄дима̄ха. тассаттхо – мама пуггало аттхи пуггалоти саттху вачанато упалаббхати. йо пана упалаббхати, на со саббо пуггало, атха кхо ке хи чи пуггало ке хи чи на пуггалоти. таттха ко-ка̄раттхе ке-ка̄ро, хи-ка̄ро ча нипа̄таматто. кочи пуггало, кочи на пуггалоти айам̣ панеттха аттхо. идам̣ вуттам̣ хоти – пуггалопи хи рӯпа̄дӣсупи йо кочи дхаммо упалаббхатийева, таттха пуггалова пуггало. рӯпа̄дӣсу пана кочипи на пуггалоти. тато там̣ сакава̄дӣ а̄ха – пуггало ке хи чи упалаббхати ке хи чи на упалаббхатӣти. тассаттхо – пуггало упалаббхатӣти пададвайасса аттхато екатте йади упалаббхатӣти анун̃н̃а̄то дхаммо пуггалато анан̃н̃опи кочи пуггало кочи на пуггало, пуггалопи те кочи упалаббхати, кочи на упалаббхатӣти а̄паджджати, ким̣ сампат̣иччхаси етанти? со пуггаласса анупаладдхим̣ аниччханто на хеванти пат̣иккхипати. ито парам̣ ‘‘а̄джа̄на̄хи ниггаха’’нтиа̄ди саббам̣ сан̇кхиттам̣. виттха̄рато пана ведитаббам̣. пуггало саччикат̣т̣хотиа̄дӣсупи есева найо. сабба̄ни хета̄ни упалаббхативевачана̄нева, апича йасма̄ ‘‘пуггало упалаббхатисаччикат̣т̣хапараматтхена̄’’ти айам̣ пуггалава̄дино пат̣ин̃н̃а̄, тасма̄сса йатхева пуггало упалаббхатӣти ладдхи, евамевам̣ пуггало саччикат̣т̣хотипи а̄паджджати. йа̄ панасса пуггало аттхӣти ладдхи, тасса̄ виджджама̄нотивевачанамева, тасма̄ сабба̄нипета̄ни вачана̄ни содхита̄ни.
60. таттха йам̣ аваса̄не ‘‘пуггало аттхи, аттхи на саббо пуггало’’тиа̄ди вуттам̣, татра̄йамадхиппа̄йо – йан̃хетам̣ парава̄дина̄ ‘‘пуггало аттхи, аттхи кехичи пуггало, кехичи на пуггало’’ти вуттам̣, там̣ йасма̄ аттхато пуггало аттхи, аттхи на саббо пуггалоти еттакам̣ хоти, тасма̄ нам̣ сакава̄дӣ сампат̣иччха̄петва̄ ида̄ни нам̣ евам̣ ануйун̃джати. тайа̄ хи ‘‘аттхи пуггало аттахита̄йа пат̣ипанно’’ти вачанаматтам̣ нисса̄йа ‘‘пуггало аттхӣ’’ти ладдхи гахита̄, йатха̄ ча бхагавата̄ етам̣ вуттам̣, татха̄ ‘‘сун̃н̃ато локам̣ авеккхассу, могхара̄джа̄, сада̄ сато’’тиа̄дина̄ (су. ни. 1125) найена ‘‘наттхӣ’’типи вуттам̣, тасма̄ йатхева те ‘‘пуггало аттхи, аттхи на саббо пуггало’’ти ладдхи, татха̄ пуггало наттхи, наттхи на саббо пуггалотипи а̄паджджати, ким̣ етам̣ сампат̣иччхасӣти? атха нам̣ асампат̣иччханто на хева̄ти пат̣иккхипати. сесаметтха ниггаха̄дивидха̄нам̣ вуттанайенева ведитаббанти.
вачанасодханаван̣н̣ана̄ нит̣т̣хита̄.
10. пан̃н̃атта̄нуйогаван̣н̣ана̄
61-66. ида̄ни пан̃н̃атта̄нуйого на̄ма хоти. рӯпадха̄туйа̄ хи пуггалава̄дӣ рӯпим̣ пуггалам̣ пан̃н̃апети, татха̄ арӯпадха̄туйа̄ арӯпим̣. тасса там̣ ладдхим̣ бхиндитум̣ сабба̄пи пуччха̄ сакава̄дисса, пат̣ин̃н̃а̄ ча пат̣иккхепо ча итарасса. со хи рӯпӣти вутте рӯпака̄йасаббха̄вато чева татха̄рӯпа̄йа ча пан̃н̃аттийа̄ аттхита̄йа пат̣иджа̄на̄ти. ка̄мӣти вутте вӣтара̄гасаббха̄вато чева татха̄рӯпа̄йа ча пан̃н̃аттийа̄ наттхита̄йа пат̣иккхипати. арӯпӣти вуттепи арӯпаккхандхасаббха̄вато чева татха̄рӯпа̄йа ча пан̃н̃аттийа̄ аттхита̄йа пат̣иджа̄на̄ти. двӣсупи найесу саттоти пуггаласса вевачанавасена вуттам̣.
67. ида̄ни йасма̄ со ‘‘ка̄йе ка̄йа̄нупассӣ’’ти а̄гатат̣т̣ха̄не ан̃н̃о ка̄йо ан̃н̃о пуггалоти иччхати, тасма̄ там̣ ладдхим̣ бхиндитум̣ ка̄йоти ва̄ сарӣранти ва̄тиа̄ди сакава̄дӣпуччха̄ хоти. таттха ка̄йам̣ аппийам̣ каритва̄ти ка̄йам̣ аппетаббам̣ аллӣйа̄петаббам̣ екӣбха̄вам̣ упанетаббам̣ авибхаджитаббам̣ катва̄ пуччха̄мӣти аттхо. есесети есо сойева. есе есетипи па̄т̣хо. есо есойева̄ти аттхо. екат̣т̣хети екат̣т̣хо. саме самабха̄ге таджджа̄тети само самабха̄го таджджа̄тико. вачанаматтейеветтха бхедо. аттхато пана ка̄йова есоти пуччхати. парава̄дӣ на̄наттам̣ апассанто а̄манта̄ти пат̣иджа̄на̄ти. пуггалоти ва̄ джӣвоти ва̄ти пуччха̄йапи есева найо. ан̃н̃о ка̄йоти пут̣т̣хо пана ка̄йа̄нупассана̄йа евам̣ладдхикатта̄ пат̣иджа̄на̄ти. ан̃н̃ам̣ джӣванти пут̣т̣хо пана а̄хачча бха̄ситам̣ суттам̣ пат̣иккхипитум̣ асакконто аваджа̄на̄ти. тато парам̣ ‘‘а̄джа̄на̄хи ниггаха’’нтиа̄ди утта̄наттхамева.
68. парава̄дӣпаккхе пана ан̃н̃о ка̄йо ан̃н̃о пуггалоти пут̣т̣хо сакава̄дӣ т̣хапанӣйапан̃хатта̄ пат̣иккхипати, парава̄дӣ чхалавасена пат̣икаммам̣ кароти. тампи утта̄наттхамева̄ти.
пан̃н̃атта̄нуйогаван̣н̣ана̄ нит̣т̣хита̄.
11. гатиануйогаван̣н̣ана̄
69-72. ида̄ни гатипариваттанамукхена чутипат̣исандхиануйого хоти. таттха йасма̄ пуггалава̄дӣ ‘‘са саттаккхаттупарамам̣ сандха̄витва̄на пуггало’’тиа̄дӣни (сам̣. ни. 2.133; итиву. 24) сутта̄ни нисса̄йа пуггало сандха̄ватӣти ладдхим̣ гахетва̄ вохарати, тасма̄сса там̣ ладдхим̣ бхиндитум̣ сандха̄ватӣти пуччха̄ сакава̄дисса. таттха сандха̄ватӣти сам̣сарати гамана̄гаманам̣ кароти. аттано ладдхивасена пат̣ин̃н̃а̄ парава̄дисса. со пуггалотиа̄дайо ануйогопи сакава̄дисса, пат̣иккхепо итарасса. таттха соти сойева̄ти аттхо. евам̣ пана ануйутто сассатадит̣т̣хибхайена пат̣иккхипати. ан̃н̃оти пут̣т̣хо уччхедадит̣т̣хибхайена. со ча ан̃н̃о ча̄ти пут̣т̣хо екаччасассатадит̣т̣хибхайена. нева со на ан̃н̃оти пут̣т̣хо амара̄виккхепадит̣т̣хибхайена. пуна чатта̄ропи пан̃хе екато пут̣т̣хо чатуннампи дит̣т̣хӣнам̣ бхайена пат̣иккхипитва̄ пуна йа̄нисса сутта̄ни нисса̄йа ладдхи уппанна̄ та̄ни дассенто тена хи пуггалосандха̄ватӣтиа̄дима̄ха.
76. пуна сакава̄дина̄ ‘‘йва̄йам̣ тава ладдхийа̄ сандха̄вати, ким̣ со асмин̃ча парасмин̃ча локе екойева̄’’ти адхиппа̄йена свева̄ти нийаметва̄ пут̣т̣хо сассатабхайа̄ пат̣иккхипитва̄ пуна дал̣хам̣ катва̄ татхева пут̣т̣хо йасма̄ со пуггалова на ан̃н̃о бха̄во, ‘‘со тато чуто идхӯпапанно’’тиа̄дисуттампи (па̄ра̄. 12; дӣ. ни. 1.245) аттхи, тасма̄ пат̣иджа̄на̄ти. свева мануссоти пут̣т̣хо мануссассева деватта̄бха̄вато пат̣иккхипати.
77. пуна пут̣т̣хо ‘‘ахам̣ тена самайена сунетто на̄ма саттха̄ ахоси’’нтиа̄дисуттавасена (а. ни. 7.66 аттхато сама̄нам̣) пат̣иджа̄на̄ти. атхасса сакава̄дӣ девамануссупапаттӣнам̣ на̄наттато вачанам̣ миччха̄ти пака̄сенто мануссо хутва̄тиа̄дима̄ха.
78. таттха хевам̣ маран̣ам̣ на хехитӣти евам̣ санте маран̣ам̣ на бхависсатӣти аттхо. ито парам̣ йаккхо петоти аттабха̄вана̄наттавасена ануйогана̄наттам̣ ведитаббам̣.
82. кхаттийотиа̄дӣни джа̄тивасена чева ан̇гавекалла̄дивасена ча вутта̄ни.
87. пуна на ваттаббанти парава̄дина̄ пут̣т̣хо идхат̣т̣хакасса упапаттивасена паралокасса гамана̄бха̄вато пат̣ин̃н̃а̄ сакава̄дисса пуна сота̄паннасса бхавантарепи сота̄паннабха̄ва̄виджаханато дутийапат̣ин̃н̃а̄пи тассева. хан̃чӣтиа̄дивачанам̣ парава̄дисса.
88. пуна девалоке упапаннасса мануссатта̄бха̄вадассанена ануйого сакава̄дисса.
89. тато парам̣ анан̃н̃о авигатоти еттха анан̃н̃оти сабба̄ка̄рена екасадисо. авигатоти екена̄пи а̄ка̄рена авигатоти аттхо. на хеванти девалоке упапаннасса мануссабха̄ва̄бха̄вато евама̄ха.
90. пуна дал̣хам̣ катва̄ ануйутто ‘‘свева пуггало сандха̄ватӣ’’ти ладдхийа̄ ануджа̄на̄ти. хаттхаччхиннотиа̄ди а̄ка̄равигаманадассанена авигато сандха̄ватӣти ладдхибхинданаттхам̣ вуттам̣. таттха ал̣аччхинноти йасса ан̇гут̣т̣хака̄ чхинна̄. кан̣д̣араччхинноти йасса маха̄нха̄рӯ чхинна̄.
91. сарӯпотиа̄дӣсу пат̣хаме пан̃хе имина̄ рӯпака̄йена саддхим̣ агаманам̣ сандха̄йа пат̣иккхипати. дутийе антара̄бхавапуггалам̣ сандха̄йа пат̣иджа̄на̄ти. со хи тасса ладдхийа̄ сарӯпова гантва̄ ма̄тукуччхим̣ пависати. атхасса там̣ рӯпам̣ бхиджджати. там̣ джӣванти йена рӯпасан̇кха̄тена сарӣрена саддхим̣ гаччхати, кимасса тадева джӣвам̣ там̣ сарӣранти пуччхати. парава̄дӣ идха сарӣраниккхепа̄ суттавиродха̄ ча пат̣иккхипати.
саведанотиа̄дӣсу асан̃н̃ӯпапаттим̣ сандха̄йа пат̣иккхипати, тадан̃н̃ам̣ упапаттим̣ сандха̄йа пат̣иджа̄на̄ти. там̣ джӣванти йена ведана̄дисан̇кха̄тена сарӣрена саддхим̣ гаччхати. кимасса тадева джӣвам̣ там̣ сарӣранти пуччхати. там̣ джӣвам̣ там̣ сарӣрам̣, ан̃н̃ам̣ джӣвам̣ ан̃н̃ам̣ сарӣранти етисса̄ хи ладдхийа̄ пан̃чапи кхандха̄ сарӣранти адхиппета̄. парава̄дӣ суттавиродха̄ пат̣иккхипати.
92. арӯпотиа̄дӣсу пат̣хаме пан̃хе антара̄бхавам̣ сандха̄йа пат̣иккхипати. дутийе арӯпа̄ рӯпам̣ упападжджама̄нам̣ сандха̄йа пат̣иджа̄на̄ти. ан̃н̃ам̣, джӣванти йам̣ рӯпасан̇кха̄там̣ сарӣрам̣ паха̄йа арӯпо сандха̄вати, ким̣ те там̣ сарӣрам̣ ан̃н̃ам̣, ан̃н̃ам̣ джӣванти пуччхати. итаро суттавиродха̄ пат̣иккхипати.
аведанотиа̄дӣсу сан̃н̃ӣбхавам̣ сандха̄йа пат̣иккхипати, тадан̃н̃ам̣ упапаттим̣ сандха̄йа пат̣иджа̄на̄ти. ан̃н̃ам̣ джӣванти йам̣ ведана̄дисан̇кха̄там̣ сарӣрам̣ паха̄йа аведано авин̃н̃а̄н̣о сандха̄вати, ким̣ те там̣ ан̃н̃ам̣ сарӣрам̣, ан̃н̃ам̣ джӣванти пуччхати. итаро суттавиродха̄ пат̣иккхипати.
93. рӯпам̣ сандха̄ватӣтиа̄дӣсу йе рӯпа̄дайо кхандхе упа̄да̄йа пуггалам̣ пан̃н̃апети, ким̣ те тасмим̣ пуггале сандха̄ванте тампи рӯпам̣ сандха̄ватӣти пуччхати. парава̄дӣ ‘‘авиджджа̄нӣваран̣а̄нам̣ сатта̄нам̣ тан̣ха̄сам̣йоджана̄нам̣ сандха̄ватам̣ сам̣сарата’’нти саттассева сандха̄ванавачанато пат̣иккхипати. пуна пут̣т̣хо йасма̄ рӯпа̄дидхамме вина̄ пуггало наттхи, тасма̄ тасмим̣ сандха̄ванте тенапи рӯпена сандха̄витаббанти сан̃н̃а̄йа пат̣иджа̄на̄ти. ведана̄дӣсупи есева найо.
94. рӯпам̣ на сандха̄ватӣтиа̄дӣсу йасма̄ те рӯпам̣ пуггало на хоти, свева ча сандха̄ватӣти вадеси, тасма̄ там̣ пуччха̄ми, ким̣ те рӯпам̣ на сандха̄ватӣти аттхо. итаро пуггале сандха̄ванте на сакка̄ тасса упа̄да̄набхӯтена рӯпена сандха̄витунти сан̃н̃а̄йа пат̣иккхипати. пуна пут̣т̣хо сатта̄нан̃н̃ева сандха̄ванавачанато пат̣иджа̄на̄ти. сесаметтха утта̄намева.
га̄тха̄нам̣ пана айаматтхо – а̄йасмато матена руккхам̣ упа̄да̄йа чха̄йа̄ вийа, индханам̣ упа̄да̄йа агги вийа ча, кхандхе упа̄да̄йа пуггало; рӯпа̄дӣнам̣ сандха̄ване асати тесу кхандхесу бхиджджама̄несу со тава пуггало бхиджджати че, евам̣ санте уччхеда̄ бхавати дит̣т̣хи, уччхедадит̣т̣хи те а̄паджджати. катара̄ йа̄ буддхена виваджджита̄ акусаладит̣т̣хи. йа̄ пана ‘‘уччхедава̄дӣ саман̣о готамо’’ти парийа̄йабха̄сита̄, на там̣ вада̄ма̄ти дассети. атха̄пи тесу кхандхесу бхиджджама̄несу со пуггало на бхиджджати, евам̣ санте сассато пуггало хоти. тато со нибба̄нена самасамо а̄паджджати. самасамоти ативийа само, самена ва̄ само, самабха̄венева само. йатхева нибба̄нам̣ нуппаджджати на бхиджджати, евам̣ те пуггалопи тена самасамоти.
гатипариваттанамукхена чутипат̣исандха̄нуйого нит̣т̣хито.
ануйогаван̣н̣ана̄.
12. упа̄да̄пан̃н̃атта̄нуйогаван̣н̣ана̄
95. ида̄ни упа̄да̄пан̃н̃атта̄нуйого хоти. таттха пуччха̄ сакава̄дисса, пат̣ин̃н̃а̄пат̣иккхепо парава̄дисса. со хи руккхам̣ упа̄да̄йа чха̄йа̄йа вийа, индханам̣ упа̄да̄йа аггисса вийа ча, рӯпа̄дӣни упа̄да̄йа пуггаласса пан̃н̃аттим̣ пан̃н̃а̄панам̣ авабодханам̣ иччхати, тасма̄ ‘‘рӯпам̣ упа̄да̄йа̄’’ти пут̣т̣хо пат̣иджа̄на̄ти. пуна йатха̄ руккхупа̄да̄на̄ чха̄йа̄ руккхо вийа, индханупа̄да̄но ча агги индханам̣ вийа аничча̄дидхаммо, евам̣ те рӯпа̄диупа̄да̄но пуггало рӯпа̄дайо вийа аниччоти имаматтхам̣ пут̣т̣хо аттано ладдхийам̣ т̣хатва̄ пат̣иккхипати.
97. нӣлам̣ рӯпам̣ упа̄да̄йа нӣлотиа̄дӣсу нӣларӯпена саддхим̣ пуггаласса екаттам̣, екасарӣре нӣла̄дӣнам̣ бахӯнам̣ васена бахубха̄ван̃ча аниччханто пат̣иккхипати.
98. кусалам̣ ведананти еттха̄пи ведана̄йа саддхим̣ екаттам̣ екасанта̄не бахӯнам̣ кусалаведана̄нам̣ васена бахубха̄ван̃ча аниччханто пат̣иккхипати. дутийанайе маггакусалотиа̄дивачанасаббха̄вато чхекат̣т̣хам̣ сандха̄йа пат̣иджа̄на̄ти. сапхалотиа̄дӣни пут̣т̣хо татха̄рӯпасса воха̄расса абха̄вато пат̣иккхипати.
99. акусалапаккхе ачхекат̣т̣хам̣ сандха̄йа пат̣иджа̄на̄ти.
100. абйа̄катапаккхе сассата̄дивасена абйа̄катабха̄вам̣ сандха̄йа пат̣иджа̄на̄ти. сесаметтха хет̣т̣ха̄ вуттанайенева ведитаббам̣.
104. чаккхум̣ упа̄да̄йа̄тиа̄дӣсу ‘‘чаккхума̄ висама̄нӣва…пе… па̄па̄ни париваджджайе’’ти(уда̄. 43) а̄дивоха̄расаббха̄вато пат̣иджа̄на̄ти. чаккхуматта̄диниродхена пуггаланиродхам̣ аниччханто пат̣иккхипати.
107. рӯпам̣ упа̄да̄йа веданам̣ упа̄да̄йа̄ти еттха ан̃н̃епи рӯпамӯлака̄ дукатикачатукка̄ ведитабба̄. йасма̄ пана кхандхе упа̄да̄йа пуггаласса пан̃н̃атти, тасма̄ двепи тайопи чатта̄ропи пан̃чапи упа̄да̄йа пан̃н̃аттим̣ пат̣иджа̄на̄ти. екасанта̄не пана двиннам̣ пан̃чаннам̣ ва̄ абха̄ва̄ пат̣иккхипати. а̄йатана̄дӣсупи есева найо.
112. ида̄ни йам̣ упа̄да̄йа йасса пан̃н̃атти, йатха̄ тасса аниччата̄йа тасса̄пи аниччата̄, тато ча ан̃н̃аттам̣ сиддхам̣, евам̣ тасса пуггаласса̄пи а̄паджджатӣти дассетум̣ йатха̄ руккхантиа̄дима̄ха. таттха упа̄да̄йа̄ти пат̣ичча а̄гамма, на вина̄ танти аттхо. парава̄дӣ пана татха̄ аниччханто ладдхийам̣ т̣хатва̄ пат̣иккхипати.
115. нигал̣оти сан̇кхаликабандханам̣. негал̣икоти тена бандхако йасса рӯпам̣ со рӯпава̄ти йасма̄ йасса рӯпам̣ со рӯпава̄ хоти, тасма̄ йатха̄ на нигал̣о …пе… ан̃н̃о рӯпава̄ти аттхо.
116. читте читтетиа̄дӣсу сара̄га̄дичиттавасена сара̄га̄дитам̣ сандха̄йа читта̄нупассана̄васена пат̣иджа̄на̄ти. джа̄йатӣтиа̄дина̄ найена пут̣т̣хо пуггаласса кхан̣икабха̄вам̣ аниччханто пат̣иккхипати. ‘‘со’’ти ва̄ ‘‘ан̃н̃о’’ти ва̄ пут̣т̣хо сассатуччхедабхайена пат̣иккхипати. пуна на ваттаббам̣ ‘‘кума̄рако’’ти ва̄ ‘‘кума̄рика̄’’ти ва̄ пут̣т̣хо локавоха̄расамуччхедабхайена ваттаббанти пат̣иджа̄на̄ти. сесаметтха па̄кат̣амева.
118. ида̄ни парава̄дӣ ан̃н̃ена̄ка̄рена ладдхим̣ патит̣т̣ха̄петука̄мо на ваттаббам̣ пуггало упалаббхатӣтиа̄дима̄ха. таттха на ваттаббанти ким̣ те имина̄ евам̣ бахуна̄ упа̄да̄пан̃н̃атта̄нуйогена, идам̣ та̄ва вадехи, ким̣ на ваттаббам̣ ‘‘пуггало упалаббхати саччикат̣т̣хапараматтхена̄’’ти. тато сакава̄дина̄ а̄манта̄ти вутте нану йо пассатӣтиа̄дима̄ха. таттха йоти пуггало. йанти рӯпам̣. йена̄ти чаккхуна̄. соти пуггало. танти рӯпам̣. тена̄ти чаккхуна̄. идам̣ вуттам̣ хоти – нану йо йам̣ рӯпам̣ йена чаккхуна̄ пассати, со там̣ рӯпам̣ тена чаккхуна̄ пассанто пуггалоти. сакава̄дӣ кин̃ча̄пи чаккхувин̃н̃а̄н̣асса ниссайабха̄вам̣ гаччхантам̣ чаккхумева рӯпам̣ пассати, татха̄ сотамева саддам̣ сун̣а̄ти…пе… вин̃н̃а̄н̣амева дхаммам̣ виджа̄на̄ти, ‘‘аттхи арахато чаккху, пассати араха̄ чаккхуна̄ рӯпа’’нтиа̄дисаммутивасена пана а̄манта̄ти пат̣иджа̄на̄ти.
120. тато чхалава̄дам̣ нисса̄йа парава̄дина̄ пуггаласса ваттаббата̄йа са̄дхита̄йа тамева ва̄дам̣ париваттетва̄ пуггало упалаббхатӣтиа̄дима̄ха. таттха йо на пассатӣти андхо асан̃н̃асатто арӯпам̣ упапанно ниродхам̣ сама̄панно, анандхопи ча ан̃н̃атра дассанасамайа̄ на пассати на̄ма. сесава̄ресупи есева найо. сесам̣ па̄л̣ивасенева аттхато ведитаббам̣.
122. суттасам̣сандана̄йам̣ диббасса чаккхуно рӯпагочаратта̄ рӯпам̣ пассатӣти а̄ха. дутийава̄ре ‘‘сатте пасса̄мӣ’’тивачанато пуггалам̣ пассатӣти а̄ха. татийава̄ре ‘‘рӯпам̣ дисва̄ пуггалам̣ вибха̄ветӣ’’ти ладдхито убхо пассатӣти а̄ха. йасма̄ пана пасситаббам̣ на̄ма дит̣т̣хам̣ сутам̣ мутам̣ вин̃н̃а̄танти чатуббидхе рӯпасан̇гахе рӯпа̄йатанамева сан̇гахитам̣, тасма̄ сакава̄дӣ ‘‘рӯпам̣ пуггало, пуггало рӯпам̣, убхо рӯпа’’нти ануйогам̣ кароти. тассаттхо па̄кат̣ойева̄ти.
упа̄да̄пан̃н̃атта̄нуйогаван̣н̣ана̄.
13. пурисака̄ра̄нуйогаван̣н̣ана̄
123. ида̄ни пурисака̄ра̄нуйого хоти. таттха камме сати нийамато тасса ка̄ракенапи бхавитаббанти ладдхийа̄ пуччха̄ парава̄дисса, татха̄рӯпа̄нам̣ камма̄нам̣ аттхита̄йа пат̣ин̃н̃а̄ сакава̄дисса. пуна катта̄ ка̄рета̄ти пуччха̄ парава̄дисса. таттха катта̄ти тесам̣ камма̄нам̣ ка̄рако. ка̄рета̄ти а̄н̣аттидесана̄дӣхи упа̄йехи ка̄ра̄пако. ида̄ни йасма̄ парава̄дӣ пуггалам̣ сандха̄йа катта̄ти пуччхати, на каран̣аматтам̣, тасма̄ пат̣иккхепо сакава̄дисса.
124. тасса катта̄ ка̄рета̄ти еттха йади йам̣ йам̣ упалаббхати, тасса тасса катта̄ пуггало те упалаббхати, ким̣ тасса̄пи ка̄рако ча ка̄ра̄пако ча ан̃н̃о пуггало упалаббхатӣти аттхо. парава̄дӣ татха̄ аниччханто иссаранимма̄нава̄дабхайена пат̣иккхипати. пуна пут̣т̣хо йасма̄ пуггалам̣ ма̄та̄питаро джаненти на̄мам̣ каронти посенти, тасма̄сса те ка̄рака̄. йе ча пана там̣ калйа̄н̣амитта̄ ва̄ а̄чарийа̄ ва̄ та̄ни та̄ни виджджа̄т̣т̣ха̄насиппа̄йатана̄ни сиккха̄пенти, те ка̄ра̄пака̄ на̄ма̄ти имаматтхам̣ сандха̄йа пат̣иджа̄на̄ти. пуримакаммамева тасса катта̄ чева ка̄ра̄пета̄ ча̄ти адхиппетам̣.
125. тасса тассева̄ти имина̄ идам̣ пуччхати – йади камма̄нам̣ ка̄ракасса катта̄ тасса̄пи катта̄ тасса̄пи катта̄ аттхева, евам̣ санте пуримена пуримена авассам̣ паччха̄ паччха̄ пуггало ка̄табботи имина̄пи те камма̄нам̣ ка̄ракена пуггалена а̄йатим̣ ан̃н̃о пуггало ка̄таббо, тена̄пи ан̃н̃оти наттхи дуккхасса антакирийа̄, наттхи ват̣т̣асса упаччхедо, наттхи аппаччайапаринибба̄нам̣. паччайа̄бха̄вена паччайапат̣ибаддхасса дуккхасса абха̄ва̄ йам̣ нибба̄нам̣ вуттам̣, наттхи те танти. атха ва̄ тасса тассева̄ти йади каммам̣ каммаматтам̣ на хоти, тасса пана ка̄рако пуггало, тасса̄пи ка̄рако, тасса̄пи ка̄ракоти евам̣ пуггалапарампара̄ аттхи. евам̣ санте йа̄ еса̄ каммават̣т̣асса аппаваттикаран̣ена дуккхасса антакирийа̄ вутта̄, са̄ наттхӣти аттхо. парава̄дӣ там̣ аниччханто пат̣иккхипати. ито апара̄супи упалаббхати са̄ман̃н̃ена ка̄ракапуччха̄су пуггалам̣йева сандха̄йа ‘‘катта̄ ка̄рета̄’’ти вуттам̣, на паччайе. на хи маха̄патхавӣа̄дӣнам̣ паччайа̄ наттхи.
135. ан̃н̃о калйа̄н̣апа̄пака̄нам̣ камма̄нам̣ катта̄ти пан̃хо ‘‘сан̇кха̄равантам̣ ва̄ атта̄на’’нтиа̄дидит̣т̣хибхайа̄ пат̣иккхитто.
136. випа̄ко упалаббхатӣтиа̄ди випа̄капат̣исам̣ведӣвасена пуггалам̣ дассентасса ладдхибхинданаттхам̣ вуттам̣. таттха випа̄капат̣исам̣ведӣти ануйого парава̄дисса, випа̄капаваттито ан̃н̃асса ведакасса абха̄ва̄ пат̣иккхепо сакава̄дисса. пуна пуччха̄ сакава̄дисса, пат̣ин̃н̃а̄ итарасса.
138. тасса пат̣исам̣ведӣти тасса випа̄капат̣исам̣ведакасса пат̣исам̣ведӣ йасма̄ пана пат̣исам̣ведитаббо на̄ма випа̄ко, на ча пуггало випа̄ко, тасма̄ пат̣иккхепо парава̄дисса. пуна пут̣т̣хо йасма̄ пун̃н̃авипа̄ке т̣хитатта̄ випа̄капат̣исам̣ведӣ путтам̣ ва̄ патим̣ ва̄ ма̄та̄ ва̄ джа̄йа̄ ва̄ паричумбати парисаджджати, тасма̄ татха̄рӯпам̣ пат̣исам̣ведитам̣ сандха̄йа пат̣иджа̄на̄ти парава̄дӣ.
тасса тассева̄ти йади випа̄ко випа̄каматтам̣ на хоти, тасса пана пат̣исам̣ведӣ пуггало, тасса̄пи пат̣исам̣ведӣ тасса̄пи пат̣исам̣ведӣти евам̣ пуггалапарампара̄ аттхи. евам̣ санте йа̄ еса̄ випа̄кават̣т̣асса аппаваттикаран̣ена дуккхасса антакирийа̄ вутта̄, са̄ наттхӣти аттхо. ито парам̣ упалаббхатиса̄ман̃н̃ена пат̣исам̣ведӣпуччха̄су хет̣т̣ха̄ вуттанайенева аттхо ведитаббо.
142. ан̃н̃о калйа̄н̣апа̄пака̄нам̣ камма̄нам̣ випа̄капат̣исам̣ведӣти пан̃хо ‘‘веданавантам̣ ва̄ атта̄на’’нтиа̄дидит̣т̣хибхайа̄ пат̣иккхитто.
143. диббам̣ сукхантиа̄ди калйа̄н̣апа̄пака̄нам̣ камма̄нам̣ випа̄кам̣ бха̄джетва̄ дассанавасена а̄раддхам̣. там̣ саббам̣ хет̣т̣ха̄ вуттанайенева ведитаббам̣. сакава̄дино четтха пуггалавасенева пат̣исам̣ведӣпат̣иккхепо ведитаббо, на ведайитавасена.
148. маха̄патхавӣа̄дӣни хи а̄рамман̣ам̣ катва̄ ведайита̄нам̣ уппатти аппат̣исиддха̄.
170. катта̄ ка̄рета̄ випа̄капат̣исам̣ведӣтиа̄ди вомиссаканайавасена а̄раддхам̣. таттха со каротӣти йам̣ твам̣ катта̄ти ча пат̣исам̣ведӣти ча вадеси, ким̣ сойева кароти, со пат̣исам̣ведети. айамануйого сакава̄дисса, суттавиродхабхайена пат̣иккхепо парава̄дисса.
171. пуна пут̣т̣хо ‘‘идха нандати печча нандатӣ’’тиа̄дисуттавасена (дха. па. 18) пат̣ин̃н̃а̄ тассева. атхасса вачанока̄сам̣ пат̣иба̄ханто сакава̄дӣ сайам̣катам̣ сукхадуккханти а̄ха.
172. таттха ан̃н̃о каротӣти ка̄ракаведака̄нам̣ ан̃н̃аттапуччха̄васена вуттам̣. тато парава̄дӣ суттавиродхабхайена пат̣иккхипитва̄ пуна пут̣т̣хо ‘‘мануссабхӯто катва̄ девабхӯто пат̣исам̣ведетӣ’’ти ман̃н̃ама̄но пат̣иджа̄на̄ти. евам̣ва̄дино пана парам̣катам̣ сукхадуккхам̣ а̄паджджатӣти тасса васена пут̣т̣хо пуна пат̣иккхипати.
174. со ча ан̃н̃о ча̄ти ка̄ракаведака̄нам̣ екаттаан̃н̃аттапуччха̄васена вуттам̣. тато парава̄дӣ суттавиродхабхайенева пат̣иккхипитва̄ пуна пут̣т̣хо пуриме двепи найе екато катва̄ пат̣иджа̄на̄ти. евам̣ва̄дино пана сайам̣катан̃ча парам̣катан̃ча сукхадуккхам̣ а̄паджджатӣти тасса васена пут̣т̣хо пуна пат̣иккхипати.
176. нева со каротӣти ка̄ракаведака̄нам̣ екаттаан̃н̃аттапат̣иккхепавасена вуттам̣. тато парава̄дӣ суттавиродхавасенева пат̣иккхипитва̄ пуна пут̣т̣хо йасма̄ мануссо девалокӯпапаттийа̄ каммам̣ катва̄ на мануссабхӯтова пат̣исам̣ведети, на̄пи йена каммам̣ катам̣, тато ан̃н̃ова пат̣исам̣ведети, тасма̄ ка̄ракато ведако нева со хоти, на ан̃н̃оти ман̃н̃ама̄но пат̣иджа̄на̄ти. ладдхиматтамеветам̣? евам̣ва̄дино пана асайам̣ка̄рам̣ апарам̣ка̄рам̣ адхиччасамуппаннам̣ сукхадуккхам̣ а̄паджджатӣти тасса васена пут̣т̣хо пуна пат̣иккхипати. апича имасмим̣ вомиссаканайе а̄дито пат̣т̣ха̄йа имина̄пи найена аттхо ведитаббо. йасма̄ хи айам̣ пуггалава̄дӣ камма̄нам̣ ка̄ракан̃чева ведакан̃ча иччхати, тасма̄сса йо ка̄рако, тенева ва̄ ведакена бхавитаббам̣, ан̃н̃ена ва̄ убхохи ва̄ бхавитаббам̣, убхохи ва̄пи на бхавитаббанти идама̄паннам̣ хоти. евама̄паннамева ануйогам̣ ануйун̃джанто сакава̄дӣ ‘‘со каротӣ’’тиа̄дайо чатта̄ропи викаппе а̄ха. сесам̣ вуттаппака̄рамева.
парийоса̄не пана чатта̄ропи пан̃ха̄ екато пут̣т̣ха̄. таттха пат̣иккхепо ча пат̣иджа̄нана̄ ча сайам̣ката̄дидосаппатти ча пуриманайенева ведитабба̄. ито парам̣ ‘‘калйа̄н̣апа̄пака̄нӣ’’ти аватва̄ хет̣т̣ха̄ вуттанайа̄ ева ‘‘каммам̣ аттхӣ’’тиа̄дина̄ викаппена дассита̄. тесампи хет̣т̣ха̄ вуттанайенева аттхо ведитаббо.
пурисака̄ра̄нуйогаван̣н̣ана̄.
калйа̄н̣авагготипи етассева на̄мам̣.
14. абхин̃н̃а̄нуйогаван̣н̣ана̄
193. ито парам̣ абхин̃н̃а̄нуйога̄дивасена арахаттаса̄дхана̄ хоти. таттха а̄манта̄ти сакава̄дина̄ пат̣ин̃н̃а̄те парава̄дӣ ‘‘бахиддха̄ аниндрийабаддхарӯпе иддхивидха̄дивисеса̄дхигамо наттхи, аджджхаттам̣ аттхи, тасма̄ иддха̄диниббаттакена пуггалена бхавитабба’’нти ман̃н̃ама̄но нану аттхи кочи иддхим̣ викуббатӣтиа̄дима̄ха. там̣ саббам̣ утта̄наттхамева.
абхин̃н̃а̄нуйогаван̣н̣ана̄.
15-18. н̃а̄така̄нуйога̄диван̣н̣ана̄
197. ида̄ни ма̄та̄тиа̄дико н̃а̄така̄нуйого. кхаттийотиа̄дико джа̄тиануйого. гахат̣т̣хо паббаджитоти пат̣ипаттиануйого. дево мануссоти упапаттиануйого. сота̄паннотиа̄дико пат̣иведха̄нуйого, арийа̄нуйоготипи вуччати. те саббе утта̄наттха̄йева. ‘‘араха̄ хутва̄ на араха̄’’ти панеттха могхапан̃хатта̄ на вуттам̣.
206. чатта̄ро пурисайуга̄тиа̄ди сам̣гха̄нуйого, сопи утта̄наттхойева.
209. сан̇кхатотиа̄ди саччикат̣т̣хасабха̄ва̄нуйого. таттха татийа̄ кот̣ӣти пуччха̄ сакава̄дисса. татха̄рӯпасса саччикат̣т̣хасса абха̄вато пат̣иккхепо парава̄дисса. пуна пут̣т̣хо пуггалам̣ сандха̄йа пат̣ин̃н̃а̄ тассева.
211. ан̃н̃о пуггалотипан̃хепи сан̇кхатехи кхандхехи ан̃н̃аттам̣ аниччханто пат̣иккхепо тассева.
212. кхандха̄ сан̇кхата̄тиа̄ди сан̇кхата̄сан̇кхата̄ни сарӯпена дассетва̄ ан̃н̃аттапуччханаттхам̣ вуттам̣.
213. рӯпам̣ сан̇кхатантиа̄ди кхандхе вибха̄гато дассетва̄ ан̃н̃аттапуччханаттхам̣ вуттам̣.
214. пуггаласса уппа̄доти пуччха̄ сакава̄дисса, ‘‘джа̄тидхамма̄ джара̄дхамма̄, атхо маран̣адхаммино’’тиа̄дисуттавасена пат̣ин̃н̃а̄ парава̄дисса. сан̇кхатабха̄вам̣ панасса со на иччхати, тасма̄ пат̣иккхипати.
215. пуна на уппа̄до пан̃н̃а̄йатӣтиа̄дина̄ найена пут̣т̣хо ‘‘дуккхамева хи самбхоти, дуккхам̣ тит̣т̣хати вети ча̄’’тиа̄дивачанато (сам̣. ни. 1.171) пуггаласса уппа̄да̄дайо на̄ма на йуджджантӣти пат̣иджа̄на̄ти.
216. аттхаттхамхӣти аттхам̣ вуччати нибба̄нам̣. таттха аттхӣти пуччхати. тасса аттхита̄йа сассатам̣, наттхита̄йа. уччхедо а̄паджджати. тадубхайампи аниччханто паччха̄ пат̣иккхипати.
н̃а̄така̄нуйога̄диван̣н̣ана̄.
19. пат̣иведха̄нуйога̄диван̣н̣ана̄
217. бхавам̣ нисса̄йа пан̃хе бхаванти упапаттибхавам̣.
218. веданам̣ ведийама̄напан̃хе веданам̣ ведийама̄но париггахитаведано йога̄вачарова паджа̄на̄ти, ба̄лапутхуджджано наппаджа̄на̄ти.
224. ка̄йа̄нупассана̄дипан̃ха̄ утта̄наттха̄йева.
226. па̄ра̄йанага̄тха̄йа сун̃н̃ато локам̣ авеккхассӯти саттасун̃н̃атавасена кхандхалокам̣ олокехӣти аттхо.
228. пуггало авеккхатӣти сакава̄дипуччха̄. парава̄дисса хи ‘‘сун̃н̃ато локам̣ авеккхассӯ’’ти га̄тха̄йа йо авеккхати, со пуггалоти ладдхи, тасма̄ нам̣ евам̣ пуччхати. саха рӯпена̄ти рӯпака̄йена саддхим̣. тато аниссат̣о хутва̄ти аттхо. идам̣ пан̃чавока̄равасена ануджа̄нитва̄ пуна там̣ джӣванти пут̣т̣хо суттавиродхабхайена пат̣иккхипати. вина̄ рӯпена̄ти идам̣ чатувока̄равасена ануджа̄нитва̄ пуна ан̃н̃ам̣ джӣванти пут̣т̣хо суттавиродхабхайенева пат̣иккхипати. ‘‘аббхантарагато’’ти ча ‘‘бахиддха̄ никкхамитва̄’’ти ча идам̣ ‘‘саха рӯпена вина̄ рӯпена̄’’ти хет̣т̣ха̄ вуттасса лаккхан̣авачанам̣. таттха аббхантарагатоти рӯпасса антогато, ито ва̄ етто ва̄ аниккхамитва̄ рӯпапариччхедавасенева т̣хито хутва̄ти аттхо. никкхамитва̄ти рӯпапариччхедам̣ атиккамитва̄. рӯпам̣ аниссито хутва̄ти аттхо.
231. анатта̄ти аттана̄ джӣвена пуггалена рахито. екадхаммепи пуггало наттхӣти аттхо. евам̣ саббасутта̄нам̣ а̄гамат̣т̣хакатха̄су вуттанайенева аттхо ведитаббо. идха пана сандха̄йабха̄ситаматтамева ваккха̄ма.
237. вуттам̣ бхагавата̄ саппикумбхотиа̄ди ‘‘сабба̄ва десана̄ йатха̄рутавасенева аттхато на гахетабба̄’’ти дассанаттхам̣ а̄бхатам̣. йатха̄ хи суван̣н̣ам̣ гахетва̄ като суван̣н̣авика̄ро кумбхо суван̣н̣акумбхоти вуччати, на евам̣ саппим̣ гахетва̄ като сапписса вика̄ро саппикумбхо на̄ма аттхи. йасмим̣ пана кумбхе саппи паккхиттам̣, со саппикумбхо на̄ма̄ти айаметтха аттхо. телакумбха̄дӣсупи есева найо. йатха̄ ча нибба̄нам̣ ниччам̣ дхувам̣, на евам̣ бхаттам̣ ва̄ йа̄гу ва̄ аттхи. ка̄лапариччхедам̣ пана акатва̄ дивасе дивасе дасса̄ма̄ти пан̃н̃аттавасена ‘‘ниччабхаттам̣ дхувайа̄гӯ’’ти вуччатӣти айаметтха аттхо.
‘‘аттхи пуггало аттахита̄йа пат̣ипанно’’тиа̄дӣсупи йатха̄ рӯпа̄дайо дхамма̄ паччатталаккхан̣аса̄ман̃н̃алаккхан̣авасена аттхи, на евам̣ пуггало. рӯпа̄дӣсу пана сати ‘евам̣на̄мо’‘евам̣готто’ти воха̄ро хоти. ити имина̄ локавоха̄рена локасаммутийа̄ локанируттийа̄ аттхи пуггалоти айаметтха аттхо. вуттампи четам̣ бхагавата̄ – ‘‘има̄ кхо читта, локасаман̃н̃а̄ локанируттийо локавоха̄ра̄ локапан̃н̃аттийо’’ти (дӣ. ни. 1.440). рӯпа̄дидхамма̄ пана вина̄пи локасаммутим̣ паччаттаса̄ман̃н̃алаккхан̣авасена пан̃н̃а̄панато аттхӣти айаметтха аттхо.
буддха̄нам̣ пана две катха̄ саммутикатха̄ ча параматтхакатха̄ ча. таттха сатто, пуггало, дево, брахма̄тиа̄дика̄ саммутикатха̄ на̄ма. аниччам̣, дуккхам̣, анатта̄, кхандха̄, дха̄туйо, а̄йатана̄ни, сатипат̣т̣ха̄на̄, саммаппадха̄на̄тиа̄дика̄ параматтхакатха̄ на̄ма.
таттха йо саммутидесана̄йа саттоти ва̄…пе… брахма̄ти ва̄ти вутте джа̄нитум̣ пат̣ивиджджхитум̣ ниййа̄тум̣ арахаттаджайагга̄хам̣ гахетум̣ саккоти, тасса бхагава̄ а̄дитова саттоти ва̄ пуггалоти ва̄ посоти ва̄ девоти ва̄ брахма̄ти ва̄ катхети. йо параматтхадесана̄йа аниччанти ва̄ дуккханти ва̄тиа̄дӣсу ан̃н̃атарам̣ сутва̄ва джа̄нитум̣ пат̣ивиджджхитум̣ ниййа̄тум̣ арахаттаджайагга̄хам̣ гахетум̣ саккоти. тасса аниччантиа̄дӣсу ан̃н̃атарам̣ катхети. татха̄ саммутикатха̄йа буджджханакасаттасса на пат̣хамам̣ параматтхакатхам̣ катхети. саммутикатха̄йа пана бодхетва̄ паччха̄ параматтхакатхам̣ катхети. параматтхакатха̄йа буджджханакасаттасса̄пи на пат̣хамам̣ саммутикатхам̣ катхети. параматтхакатха̄йа пана бодхетва̄ паччха̄ саммутикатхам̣ катхети. пакатийа̄ пана пат̣хамамева параматтхакатхам̣ катхентасса десана̄ лӯкха̄ка̄ра̄ хоти. тасма̄ буддха̄ пат̣хамам̣ саммутикатхам̣ катхетва̄ паччха̄ параматтхакатхам̣ катхенти. те саммутикатхам̣ катхента̄пи саччамева сабха̄вамева амуса̄ва катхенти. параматтхакатхам̣ катхента̄пи саччамева сабха̄вамева амуса̄ва катхенти. айан̃хи –