4. чатуттхавагго
1. гихисса араха̄тикатха̄ван̣н̣ана̄
387. ида̄ни гихисса араха̄ти катха̄ на̄ма хоти. таттха йесам̣ йасакулапутта̄дӣнам̣ гихибйан̃джане т̣хита̄нам̣ арахаттаппаттим̣ дисва̄ ‘‘гихи асса араха̄’’ти ладдхи, сеййатха̄пи етарахи уттара̄патхака̄нам̣; те сандха̄йа пуччха̄ сакава̄дисса. таттха гихисса̄ти йо гихисам̣йоджанасампайуттата̄йа гихи, со арахам̣ асса̄ти аттхо. парава̄дӣ пана адхиппа̄йам̣ асаллаккхетва̄ гихибйан̃джанаматтамева пассанто пат̣иджа̄на̄ти. ида̄нисса ‘‘гихи на̄ма гихисам̣йоджанена хоти, на бйан̃джанаматтена. йатха̄ха бхагава̄ –
‘алан̇като чепи самам̣ чареййа,
санто данто нийато брахмача̄рӣ;
саббесу бхӯтесу нидха̄йа дан̣д̣ам̣,
со бра̄хман̣о со саман̣о са бхиккхӯ’’’ти. (дха. па. 142);
имам̣ найам̣ дассетум̣ аттхи арахатотиа̄ди а̄раддхам̣. там̣ саббам̣ утта̄наттхамева̄ти.
гихисса араха̄тикатха̄ван̣н̣ана̄.
2. упапаттикатха̄ван̣н̣ана̄
388. ида̄ни упапаттикатха̄ на̄ма хоти. таттха йесам̣ ‘‘опапа̄тико хоти таттхапаринибба̄йӣ’’тивачана̄ни (пу. па. 35-40) айонисо гахетва̄ суддха̄ва̄сесу упапаттийа̄ араха̄ти ладдхи, ‘‘йесам̣ ва̄ упахаччапаринибба̄йӣ’’ти падам̣ париваттитва̄ ‘‘упападжджапаринибба̄йӣ’’ти парийа̄пун̣анта̄нам̣ саха упапаттийа̄ араха̄ хотӣти ладдхи, сеййатха̄пи етарахи уттара̄патхака̄нам̣; те сандха̄йа пуччха̄ сакава̄дисса, пат̣ин̃н̃а̄ итарасса. таттха йасма̄ упапаттичиттам̣ на̄ма локийам̣, тена сота̄панна̄дайопи на хонти, пагева араха̄. тасма̄сса имам̣ найам̣ дассетум̣ саха упапаттийа̄ сота̄паннотиа̄ди а̄раддхам̣.
389. са̄рипуттотиа̄ди имесу маха̄тхересу ко екопи саха упапаттийа̄ араха̄ на̄ма̄ти чоданаттхам̣ вуттам̣.
390. упапаттесийена̄ти пат̣исандхичиттена. тан̃хи упапаттим̣ есати гавесати, тасма̄ упапаттесийанти вуччати. сесаметтха утта̄наттхамева̄ти.
упапаттикатха̄ван̣н̣ана̄.
3. ана̄савакатха̄ван̣н̣ана̄
391. ида̄ни ана̄савакатха̄ на̄ма хоти. таттха йе дхамма̄ ана̄савасса арахато, саббе те ана̄сава̄ти йесам̣ ладдхи, сеййатха̄пи етарахи уттара̄патхака̄нам̣; те сандха̄йа арахатоти пуччха̄ сакава̄дисса, пат̣ин̃н̃а̄ итарасса. атха нам̣ ана̄сава̄ на̄ма магга̄дайо, ким̣ тасса тейева уппаджджантӣти чоданаттхам̣ магго пхалантиа̄ди а̄раддхам̣. чаккху ана̄саванти пут̣т̣хо тасса са̄саватта̄ пат̣иккхипати. дутийам̣ пут̣т̣хо ана̄савассетанти пат̣иджа̄на̄ти.
392. чӣварапан̃хе екова дхаммо ана̄саво са̄саво ча хотӣти лаккхан̣авиродхабхайа̄ пат̣иккхипати. дутийам̣ пут̣т̣хо ана̄савасса хутва̄ са̄савасса хотӣти пат̣иджа̄на̄ти. тан̃н̃ева ана̄саванти пан̃ха̄двайепи есева найо. сакава̄дӣ пана тан̃н̃ева̄ти анун̃н̃а̄татта̄ ‘‘магго ана̄саво хутва̄’’тиа̄дӣхи чодети. имина̄ упа̄йена саббаттха аттхо ведитабботи.
ана̄савакатха̄ван̣н̣ана̄.
4. саманна̄гатакатха̄ван̣н̣ана̄
393. ида̄ни саманна̄гатакатха̄ на̄ма хоти. таттха две саманна̄гама̄ паччуппаннаккхан̣е саман̇гӣбха̄васаманна̄гамо ча рӯпа̄вачара̄дӣсу ан̃н̃атарабхӯмиппаттито пат̣ила̄бхасаманна̄гамо ча. со йа̄ва адхигатависеса̄ на париха̄йати, та̄вадева лаббхати. йесам̣ пана т̣хапетва̄ име две саманна̄гаме ан̃н̃о упапаттидхаммавасена еко саманна̄гамо на̄ма хотӣти ладдхи, сеййатха̄пи етарахи уттара̄патхака̄нам̣, тесам̣ паттидхаммо на̄ма кочи наттхӣти анубодханаттхам̣ араха̄ чатӯхи пхалехи саманна̄гатоти пуччха̄ сакава̄дисса, паттим̣ сандха̄йа пат̣ин̃н̃а̄ итарасса. атхасса ‘‘йади те араха̄ чатӯхи кхандхехи вийа чатӯхи пхалехи саманна̄гато, евам̣ санте йе чатӯсу пхалесу чатта̄ро пхасса̄дайо, техи те арахато саманна̄гатата̄ па̄пун̣а̄тӣ’’ти чоданаттхам̣ араха̄ чатӯхи пхассехӣтиа̄ди а̄раддхам̣. там̣ саббам̣ парава̄дина̄ екаккхан̣е чатуннам̣ пхасса̄дӣнам̣ абха̄ва̄ пат̣иккхиттам̣. ана̄га̄мипан̃ха̄дӣсупи есева найо.
395. сота̄паттипхалам̣ вӣтиваттоти на пат̣хамаджджха̄нам̣ вийа дутийаджджха̄нала̄бхӣ; пуна ануппаттийа̄ пана вӣтиваттоти пуччхати. сота̄паттимаггантиа̄ди йам̣ вӣтиватто, тенасса пуна асаманна̄гамам̣ дассетум̣ а̄раддхам̣.
396. техи ча апарихӣноти пан̃хе йасма̄ йатха̄ паччанӣкасамуда̄ча̄рена локийаджджха̄надхамма̄ париха̄йанти, на евам̣ локуттара̄. маггена хи йе килеса̄ пахӣйанти, пхалена ча пат̣иппассамбханти, те татха̄ пахӣна̄ва татха̄ пат̣иппассаддха̄йева ча хонти, тасма̄ сакава̄дина̄ а̄манта̄ти пат̣ин̃н̃а̄там̣. сва̄йаматтхо парато ‘‘арахата̄ чатта̄ро магга̄ пат̣иладдха̄’’тиа̄дӣсу пака̄ситойева. сесам̣ утта̄наттхамева̄ти.
саманна̄гатакатха̄ван̣н̣ана̄.
5. упеккха̄саманна̄гатакатха̄ван̣н̣ана̄
397. араха̄ чхахи упеккха̄хӣти катха̄йапи имина̄ва найена аттхо ведитаббо. араха̄ хи чхасу два̄ресу упеккха̄нам̣ уппаттибхаббата̄йа та̄хи саманна̄гатоти вуччати, на екаккхан̣е сабба̄сам̣ уппаттибха̄вена̄ти.
упеккха̄саманна̄гатакатха̄ван̣н̣ана̄.
6. бодхийа̄буддхотикатха̄ван̣н̣ана̄
398. ида̄ни бодхийа̄ буддхотикатха̄ на̄ма хоти. таттха бодхӣти чатумагган̃а̄н̣асса̄пи саббан̃н̃утан̃н̃а̄н̣асса̄пи адхивачанам̣. тасма̄ йесам̣ йатха̄ ода̄тена ван̣н̣ена ода̄то, са̄мена ван̣н̣ена са̄мо, евам̣ бодхийа̄ буддхоти ладдхи, сеййатха̄пи етарахи уттара̄патхака̄нам̣йева; те сандха̄йа пуччха̄ ча ануйого ча сакава̄дисса, пат̣ин̃н̃а̄ ча пат̣иккхепо ча итарасса.
атӣта̄йа̄ти пан̃хе тасмим̣ кхан̣е абха̄вато пат̣иккхипати. дутийам̣ пут̣т̣хо пат̣ила̄бхам̣ сандха̄йа пат̣иджа̄на̄ти. пуна киччавасена пут̣т̣хо кичча̄бха̄вато пат̣иккхипати. дутийам̣ пут̣т̣хо йам̣ тена та̄йа каран̣ӣйам̣ катам̣, таттха саммоха̄бха̄вам̣ пат̣иджа̄на̄ти. лесока̄сам̣ пана адатва̄ дуккхам̣ париджа̄на̄тӣтиа̄дина̄ найена пут̣т̣хо тасса киччасса абха̄ва̄ пат̣иккхипати.
ана̄гатапан̃хе тасмим̣ кхан̣е магган̃а̄н̣асса абха̄ва̄ пат̣иккхипати. дутийам̣ пут̣т̣хо ‘‘агама̄ ра̄джагахам̣ буддхо’’ти (су. ни. 410) ана̄гата̄йа бодхийа̄ буддхабха̄вам̣ ман̃н̃ама̄но пат̣иджа̄на̄ти. бодхикаран̣ӣйам̣ каротӣти пут̣т̣хо тасмим̣ кхан̣е кичча̄бха̄вена пат̣иккхипати. дутийам̣ пут̣т̣хо йади на кареййа, буддхоти на вуччеййа. йасма̄ авассам̣ кариссати, тасма̄ каротийева на̄ма̄ти пат̣иджа̄на̄ти. пуна лесока̄сам̣ адатва̄ пут̣т̣хо пат̣иккхипати. паччуппаннапан̃хо саддхим̣ сам̣сандана̄йа утта̄наттхова.
399. тиссо бодхийо екато катва̄ пут̣т̣хо саббан̃н̃утан̃н̃а̄н̣ам̣ сандха̄йа тӣхипи буддхоти ваттаббабха̄вато пат̣иджа̄на̄ти. пуна тӣхити пут̣т̣хо сабба̄сам̣ екаккхан̣е абха̄ва̄ пат̣иккхипати. дутийам̣ пут̣т̣хо атӣта̄на̄гатапаччуппаннасса саббан̃н̃утан̃н̃а̄н̣асса васена пат̣иджа̄на̄ти. пуна лесока̄сам̣ адатва̄ сататам̣ самитанти пут̣т̣хо пат̣иккхипати.
на баттаббам̣ бодхийа̄ти пуччха̄ парава̄дисса, бодхийа̄ абха̄ваккхан̣е абуддхабха̄ва̄паттито пат̣ин̃н̃а̄ сакава̄дисса. нану бодхипат̣ила̄бха̄ти пан̃хе пана йасмим̣ санта̄не бодхисан̇кха̄там̣ магган̃а̄н̣ам̣ уппаннам̣, таттха буддхоти саммутисаббха̄вато пат̣ин̃н̃а̄ тассева. тасса адхиппа̄йам̣ аджа̄нитва̄ хан̃чӣти ладдхит̣т̣хапана̄ парава̄дисса. ида̄нисса асаллаккхан̣ам̣ па̄кат̣ам̣ ка̄тум̣ бодхипат̣ила̄бха̄ буддхоти бодхийа̄ буддхоти пуччха̄ сакава̄дисса. тассаттхо – ‘‘ким̣ те йасма̄ бодхипат̣ила̄бха̄ буддхо, тасма̄ бодхийа̄ буддхо’’ти. итаро ‘‘бодхипат̣ила̄бхо на̄ма бодхийа̄ уппаджджитва̄ нируддха̄йапи санта̄не уппаннабха̄войева. бодхи на̄ма маггаккхан̣е н̃а̄н̣а’’нти имам̣ вибха̄гам̣ асаллаккхентова пуна пат̣иджа̄на̄ти. тато сакава̄дина̄ бодхипат̣ила̄бха̄ бодхӣти пут̣т̣хо вачанока̄сам̣ алабханто пат̣иккхипатӣти.
бодхийа̄буддхотикатха̄ван̣н̣ана̄.
ити има̄ тиссопи катха̄ уттара̄патхака̄нам̣йева.
7. лаккхан̣акатха̄ван̣н̣ана̄
400. ида̄ни лаккхан̣акатха̄ на̄ма хоти. таттха ‘‘йехи саманна̄гатасса маха̄пурисасса двева гатийо бхавантӣ’’ти (дӣ. ни. 1.258) имам̣ суттам̣ айонисо гахетва̄ лаккхан̣асаманна̄гато бодхисаттова хотӣти йесам̣ ладдхи, сеййатха̄пи етарахи уттара̄патхака̄нам̣; те сандха̄йа пуччха̄ сакава̄дисса, пат̣ин̃н̃а̄ итарасса.
чаккаваттисаттоти пан̃хесу йасма̄ чаккаваттӣ саттопи ча бодхисаттопи, тасма̄ абодхисаттам̣ сандха̄йа пат̣иккхипати. бодхисаттам̣ сандха̄йа пат̣иджа̄на̄ти.
402. дваттим̣сима̄нӣтисуттам̣ бодхисаттамева сандха̄йа вуттам̣. со хи паччхиме бхаве буддхо хоти, итаресу чаккаваттӣ, тасма̄ а̄бхатампи ана̄бхатасадисамева̄ти.
лаккхан̣акатха̄ван̣н̣ана̄.
8. нийа̄моккантикатха̄ван̣н̣ана̄
403. ида̄ни нийа̄моккантикатха̄ на̄ма хоти. таттха йесам̣ гхат̣ика̄расутте джотипа̄ласса паббаджджам̣ сандха̄йа ‘‘бодхисатто кассапабхагавато па̄вачане оккантанийа̄мо чаритабрахмачарийо’’ти ладдхи, сеййатха̄пи етарахи андхака̄нам̣; те сандха̄йа бодхисаттоти пуччха̄ сакава̄дисса, ладдхийам̣ т̣хатва̄ пат̣ин̃н̃а̄ итарасса. тато йасма̄ нийа̄моти ва̄ брахмачарийанти ва̄ арийамаггасса на̄мам̣, бодхисатта̄нан̃ча т̣хапетва̄ па̄рамӣпӯран̣ам̣ ан̃н̃а̄ нийа̄мокканти на̄ма наттхи. йади бхавеййа, бодхисатто сота̄панно са̄вако бхавеййа. на четамевам̣. кевалан̃хи нам̣ буддха̄ аттано н̃а̄н̣абале т̣хатва̄ – ‘‘айам̣ буддхо бхависсатӣ’’ти бйа̄каронти, тасма̄ пуна бодхисаттоти ануйого сакава̄дисса. паччхимабхавам̣ сандха̄йа пат̣иккхепо итарасса. дутийапан̃хе джотипа̄лака̄лам̣ сандха̄йа пат̣ин̃н̃а̄ тассева. са̄вако хутва̄тиа̄дӣсупи есева найо. ануссавийоти ануссавена пат̣ивиддхадхаммо. паччхимабхавам̣ сандха̄йа пат̣иккхипитва̄ джотипа̄лака̄ле ануссавам̣ сандха̄йа пат̣иджа̄на̄ти.
404. ан̃н̃ам̣ саттха̄рантиа̄л̣а̄ран̃ча ра̄мапуттан̃ча сандха̄йа вуттам̣. а̄йасма̄ а̄нандотиа̄ди ‘‘оккантанийа̄ма̄ва са̄вака̄ хонти, на итаре оккантанийа̄ма̄ еварӯпа̄ хонтӣ’’ти дассетум̣ вуттам̣.
са̄вако джа̄тим̣ вӣтиваттоти йа̄йа джа̄тийа̄ са̄вако, там̣ вӣтиватто ан̃н̃асмим̣ бхаве аса̄вако хотӣти пуччхати. итаро сота̄панна̄дӣнам̣ сота̄панна̄диса̄вакабха̄вато пат̣иккхипати. сесаметтха утта̄наттхамева̄ти.
нийа̄моккантикатха̄ван̣н̣ана̄.
9. апара̄пи саманна̄гатакатха̄ван̣н̣ана̄
406. ида̄ни апара̄пи саманна̄гатакатха̄ на̄ма хоти. таттха йесам̣ ‘‘чатуттхамаггат̣т̣хо пуггало паттидхаммавасена тӣхи пхалехи саманна̄гато’’ти ладдхи, сеййатха̄пи етарахи андхака̄нам̣; те сандха̄йа пуччха̄ сакава̄дисса, пат̣ин̃н̃а̄ итарасса. сесаметтха хет̣т̣ха̄ чатӯхи пхалехи саманна̄гатакатха̄йам̣ вуттанайенева ведитаббанти.
апара̄пи саманна̄гатакатха̄ван̣н̣ана̄.
10. саббасам̣йоджанаппаха̄накатха̄ван̣н̣ана̄
413. ида̄ни сам̣йоджанаппаха̄накатха̄ на̄ма хоти. таттха йесам̣ ‘‘ниппарийа̄йенева саббасам̣йоджанаппаха̄нам̣ арахатта’’нти ладдхи, сеййатха̄пи етарахи андхака̄нам̣; те сандха̄йа пуччха̄ сакава̄дисса, пат̣ин̃н̃а̄ итарасса. пуна саббе сам̣йоджана̄ти пут̣т̣хо хет̣т̣ха̄ вуттамаггаттайена пахӣне сандха̄йа пат̣иккхипати. дутийам̣ пут̣т̣хо тена маггена аппахӣнасса абха̄ва̄ пат̣иджа̄на̄ти. сакка̄йадит̣т̣хиа̄дӣсупи пат̣хамамаггена пахӣнабха̄вам̣ сандха̄йа пат̣иккхипати, чатуттхамаггена анавасесаппаха̄нам̣ сандха̄йа пат̣иджа̄на̄ти. есева найо саббаттха̄ти.
саббасам̣йоджанаппаха̄накатха̄ван̣н̣ана̄.
чатуттхо вагго.