2. дутийавагго
1. парӯпаха̄раван̣н̣ана̄
307. ида̄ни парӯпаха̄ракатха̄ на̄ма хоти. таттха йе арахаттам̣ пат̣иджа̄нанта̄нам̣ аппатте паттасан̃н̃ӣнам̣ адхима̄ника̄нам̣ кухака̄нам̣ ва̄ арахаттам̣ пат̣иджа̄нанта̄нам̣ суккависсат̣т̣хим̣ дисва̄ ‘‘ма̄рака̄йика̄ девата̄ арахато асучим̣ упасам̣харантӣ’’ти ман̃н̃анти; сеййатха̄пи етарахи пуббаселийа̄ ча апараселийа̄ ча; те сандха̄йа аттхи арахатоти пуччха̄ сакава̄дисса, пат̣ин̃н̃а̄ итарасса. ида̄ни йасма̄ суккависсат̣т̣хи на̄ма ра̄гасамут̣т̣ха̄на̄ хоти, тасма̄ аттхи арахато ра̄готи ануйого а̄раддхо. со саббопи утта̄наттхойева.
ма̄рака̄йика̄ девата̄ аттанотиа̄дипан̃хе йасма̄ та̄сам̣ девата̄нам̣ суккависсат̣т̣хи на̄ма наттхи, ан̃н̃есампи суккам̣ гахетва̄ на упасам̣харанти, арахато пана суккамева наттхи, тасма̄ на хеванти пат̣иккхипати.
нева аттанотипан̃хе пана нимминитва̄ упасам̣харантӣти ладдхийа̄ пат̣иджа̄на̄ти. ломакӯпехӣтипан̃хе саппитела̄нам̣ вийа ломакӯпехи упасам̣харан̣а̄бха̄вам̣ дисва̄ пат̣иккхипати.
308. ханда хӣти вачаса̄йаттхе нипа̄то. ‘‘араха̄ ну кхо ахам̣, но’’ти евам̣ виматим̣ га̄хайисса̄ма̄ти евам̣ вачаса̄йам̣ катва̄ упасам̣харантӣти аттхо. аттхи арахато виматӣти пут̣т̣хо ат̣т̣хаваттхукам̣ вичикиччхам̣ сандха̄йа пат̣иккхипати, дутийам̣ пут̣т̣хо иттхипуриса̄нам̣ на̄маготта̄дӣсу саннит̣т̣ха̄на̄бха̄вам̣ сандха̄йа пат̣иджа̄на̄ти.
309. аттхи тасса а̄сайоти тасса суккасса учча̄рапасса̄ва̄нам̣ вийа патит̣т̣ха̄нока̄со аттхӣти пуччхати.
312. садхаммакусаласса̄ти аттано арахаттадхаммаматтейева кусаласса. пан̃н̃а̄вимуттам̣ сандха̄йевам̣ вадати. парадхаммакусаласса̄ти садхаммато парасмим̣ ат̣т̣хасама̄паттидхаммепи кусаласса. убхатобха̄гавимуттам̣ сандха̄йевам̣ вадати. сесаметтха па̄л̣иануса̄ренева ведитаббанти.
парӯпаха̄ракатха̄ван̣н̣ана̄.
2-3-4. ан̃н̃а̄н̣а̄дикатха̄ван̣н̣ана̄
314. ида̄ни ан̃н̃а̄н̣ам̣, кан̇кха̄, паравитаран̣а̄ти тиссо катха̄ на̄ма хонти. таттха йесам̣ ‘‘арахато иттхипуриса̄дӣнам̣ на̄маготта̄дӣсу н̃а̄н̣аппаваттийа̄ абха̄вена аттхи ан̃н̃а̄н̣ам̣, таттхева саннит̣т̣ха̄на̄бха̄вена аттхи кан̇кха̄. йасма̄ ча несам̣ та̄ни ваттхӯни паре витаранти пака̄сенти а̄чиккханти, тасма̄ несам̣ аттхи паравитаран̣а̄’’ти има̄ ладдхийо, сеййатха̄пи етарахи пуббаселийа̄дӣнам̣; тесам̣ та̄ ладдхийо бхиндитум̣ тӣсупи катха̄су пуччха̄ сакава̄дисса, пат̣ин̃н̃а̄ ча пат̣иккхепо ча итарасса. таттха саббесупи пан̃хесу чева виссаджджанесу ча па̄л̣им̣ анугантва̄ва аттхо ведитабботи.
ан̃н̃а̄н̣а̄дикатха̄ван̣н̣ана̄.
5. вачӣбхедакатха̄ван̣н̣ана̄
326. ида̄ни вачӣбхедакатха̄ на̄ма хоти. таттха йесам̣ ‘‘сота̄паттимаггаккхан̣е пат̣хамам̣ джха̄нам̣ сама̄паннасса дуккханти ва̄ча̄ бхиджджатӣ’’ти ладдхи, сеййатха̄пи етарахи пуббаселийа̄дӣнам̣; те сандха̄йа сама̄паннасса аттхи вачӣбхедоти пуччха̄ сакава̄дисса, ладдхийам̣ т̣хатва̄ пат̣ин̃н̃а̄ парава̄дисса. пуна саббаттха̄ти тайо бхаве сандха̄йа пут̣т̣хо арӯпам̣ сандха̄йа пат̣иккхипати. саббада̄ти ка̄лавасена пут̣т̣хо пат̣хамамаггаккхан̣е пат̣хамаджджха̄никасама̄паттито ан̃н̃ам̣ саббам̣ сама̄паттика̄лам̣ сандха̄йа пат̣иккхипати. саббесам̣ сама̄панна̄нанти пут̣т̣хо локийасама̄паттийо сама̄панне сандха̄йа пат̣иккхипати. саббасама̄паттӣсӯти пут̣т̣хо дутийаджджха̄на̄дикам̣ локуттарам̣ саббан̃ча локийасама̄паттим̣ сандха̄йа пат̣иккхипати.
ка̄йабхедоти абхиккама̄дивасена паваттака̄йавин̃н̃атти. идам̣ ‘‘йа̄ни читта̄ни вачӣвин̃н̃аттим̣ самут̣т̣ха̄пенти, та̄нева ка̄йавин̃н̃аттим̣. евам̣ санте касма̄ ка̄йабхедопи на хотӣ’’ти чоданаттхам̣ пуччхати. итаро ладдхивасена пат̣иккхипати чева пат̣иджа̄на̄ти ча. ида̄ни йади со маггаккхан̣е ‘‘дуккха’’нти ва̄чам̣ бха̄сати, ‘‘самудайо’’тиа̄дикампи бха̄сеййа. йади ва̄ там̣ на бха̄сати, итарампи на бха̄сеййа̄ти чоданаттхам̣ дуккханти джа̄нантотиа̄дайо пан̃ха̄ вутта̄. итаро пана аттано ладдхивасенева пат̣иджа̄на̄ти чева пат̣иккхипати ча. локуттарам̣ пат̣хамаджджха̄нам̣ сама̄панно дуккхадуккханти випассатӣти хисса ладдхи.
328. н̃а̄н̣анти локуттарам̣ чатусаччан̃а̄н̣ам̣. сотанти сотавин̃н̃а̄н̣ам̣ адхиппетам̣, йена там̣ саддам̣ сун̣а̄ти. двиннам̣ пхасса̄нанти сотасампхассаманосампхасса̄нам̣.
329. но вата ре ваттаббети йади ависесена йам̣кин̃чи сама̄паннасса наттхи вачӣбхедо, на ависесена ваттаббам̣ ‘‘сама̄паннасса аттхи вачӣбхедо’’ти. сесаметтха утта̄наттхамева саддхим̣ суттаса̄дхана̄йа. йам̣ панетена ‘‘сикхисса а̄нанда, бхагавато’’ти парийоса̄не суттам̣ а̄бхатам̣, таттха йена сама̄паттичиттена со вачӣбхедо самут̣т̣хито, ка̄йабхедопи тена самут̣т̣ха̄тийева, на ча там̣ локуттарам̣ пат̣хамаджджха̄начиттам̣, тасма̄ аса̄дхаканти.
вачӣбхедакатха̄ван̣н̣ана̄.
6. дуккха̄ха̄ракатха̄ван̣н̣ана̄
334. ида̄ни дуккха̄ха̄ракатха̄ на̄ма хоти. таттха ‘‘дуккхам̣ дуккханти ва̄чам̣ бха̄санто дуккхе н̃а̄н̣ам̣ а̄харати, там̣ дуккха̄ха̄ро на̄ма вуччати. тан̃ча панетам̣ магган̇гам̣ маггапарийа̄панна’’нти йесам̣ ладдхи, сеййатха̄пи етарахи пуббаселийа̄нам̣; те сандха̄йа дуккха̄ха̄роти пуччха̄ сакава̄дисса, пат̣ин̃н̃а̄ парава̄дисса. йе кечӣти пат̣хамапан̃хе авипассаке сандха̄йа пат̣иккхипати, дутийапан̃хе випассаке сандха̄йа пат̣иджа̄на̄ти, там̣ панасса ладдхиматтамева. тасма̄ ‘‘саббе те’’ти ва̄дасса бхинданаттхам̣ ба̄лапутхуджджана̄тиа̄дима̄ха. там̣ утта̄наттхамева̄ти.
дуккха̄ха̄ракатха̄ван̣н̣ана̄.
7. читтат̣т̣хитикатха̄ван̣н̣ана̄
335. ида̄ни читтат̣т̣хитикатха̄ на̄ма хоти. таттха йесам̣ сама̄паттичиттан̃чева бхаван̇гачиттан̃ча ануппабандхена паваттама̄нам̣ дисва̄ ‘‘екамева читтам̣ чирам̣ тит̣т̣хатӣ’’ти ладдхи сеййатха̄пи етарахи хет̣т̣ха̄ вуттаппабхеда̄нам̣ андхака̄нам̣, там̣ладдхивисодханаттхам̣ екам̣, читтам̣ дивасам̣ тит̣т̣хатӣти пуччха̄ сакава̄дисса, пат̣ин̃н̃а̄ парава̄дисса. упад̣д̣хадивасо уппа̄даккхан̣оти еттха т̣хитиккхан̣ам̣ ана̄маситва̄ ‘‘аничча̄ вата сан̇кха̄ра̄, уппа̄давайадхаммино’’ти (сам̣. ни. 1.186; 2.143) десана̄найена уппа̄давайавасенева пуччха̄ ката̄.
те дхамма̄ читтена лахупариватта̄ти пут̣т̣хо читтато лахутарапариваттино дхамме апассанто пат̣иккхипати. дутийам̣ пут̣т̣хо йасса читтасса дӣгхат̣т̣хитим̣ иччхати, там̣ сандха̄йа пат̣иджа̄на̄ти. йа̄вата̄йукам̣ тит̣т̣хатӣти пан̃хе ‘‘чулла̄сӣтисахасса̄ни, каппа̄ тит̣т̣ханти йе марӯ’’тиа̄дивачанавасена (маха̄ни. 10) а̄руппато ан̃н̃атра пат̣иккхипати, а̄руппе пат̣иджа̄на̄ти. мухуттам̣ мухуттам̣ уппаджджатӣти пан̃хе парава̄дисса ‘‘уппа̄давайадхаммино’’тиа̄дисуттавиродхабхайена пат̣иджа̄на̄ти. т̣хитим̣ панасса ладдхивасена иччхати. сесаметтха утта̄наттхамева̄ти.
читтат̣т̣хитикатха̄ван̣н̣ана̄.
8. куккул̣акатха̄ван̣н̣ана̄
338. ида̄ни куккул̣акатха̄ на̄ма хоти. таттха йесам̣ ‘‘саббам̣, бхиккхаве, а̄диттам̣ (сам̣. ни. 4.28; маха̄ва. 54) саббе сан̇кха̄ра̄ дуккха̄’’тиа̄дӣни (дха. па. 278) сутта̄ни айонисо гахетва̄ ‘‘ниппарийа̄йенева саббе сан̇кха̄ра̄ куккул̣а̄ вӣтаччитан̇га̄расаммисса̄ чха̄риканирайасадиса̄’’ти ладдхи, сеййатха̄пи етарахи гокулика̄нам̣; тесам̣ на̄наппака̄расукхасандассанена там̣ ладдхим̣ вивечетум̣ пуччха̄ сакава̄дисса, пат̣ин̃н̃а̄ парава̄дисса. таттха анодхим̣ катва̄ти одхим̣ марийа̄дам̣ кот̣т̣ха̄сам̣ акаритва̄, ависесена саббейева̄ти аттхо. сесам̣ саббам̣ па̄л̣инайенева ведитаббам̣ саддхим̣ суттаса̄дхана̄йа̄ти.
куккул̣акатха̄ван̣н̣ана̄.
9. анупубба̄бхисамайакатха̄ван̣н̣ана̄
339. ида̄ни анупубба̄бхисамайакатха̄ на̄ма хоти. таттха йесам̣ –
‘‘анупуббена медха̄вӣ, тхокам̣ тхокам̣ кхан̣е кхан̣е;
камма̄ро раджатассева, ниддхаме маламаттано’’ти. (дха. па. 239) –
а̄дӣни сутта̄ни айонисо гахетва̄ ‘‘сота̄паттипхаласаччхикирийа̄йа пат̣ипанно екачче килесе дуккхадассанена паджахати, екачче самудайаниродхамаггадассанена, татха̄ сеса̄пӣти евам̣ сол̣асахи кот̣т̣ха̄сехи анупуббена килесаппаха̄нам̣ катва̄ арахаттапат̣ила̄бхо хотӣ’’ти еварӯпа̄ на̄на̄бхисамайаладдхи уппанна̄, сеййатха̄пи етарахи андхакасаббаттхикасаммитийабхадрайа̄ника̄нам̣; тесам̣ ладдхививечанаттхам̣ анупубба̄бхисамайоти пуччха̄ сакава̄дисса, пат̣ин̃н̃а̄ итарасса. анупуббена сота̄паттимагганти пут̣т̣хо пана екасса маггасса бахубха̄ва̄паттибхайена пат̣иккхипати. дутийам̣ пут̣т̣хо дуккхадассана̄дивасена пат̣иджа̄на̄ти. та̄ни ва̄ чатта̄рипи н̃а̄н̣а̄ни еко сота̄паттимаггойева̄ти пат̣иджа̄на̄ти, пхалам̣ пана екамева иччхати, тасма̄ пат̣иккхипати. сакада̄га̄мимагга̄дӣсупи есева найо.
344. магге дит̣т̣хе пхале т̣хитоти пан̃хе йасма̄ дуккхадассана̄дӣхи дассанам̣ апаринит̣т̣хитам̣, маггадассанена паринит̣т̣хитам̣ на̄ма хоти, тада̄ со пхале т̣хитоти сан̇кхам̣ гаччхати, тасма̄ пат̣иджа̄на̄ти.
345. дуккхе дит̣т̣хе чатта̄ри сачча̄нӣти пуччха̄ парава̄дисса, ека̄бхисамайавасена пат̣ин̃н̃а̄ сакава̄дисса. пуна дуккхасаччам̣ чатта̄ри сачча̄нӣти ануйоге чатуннампи на̄на̄сабха̄ватта̄ пат̣иккхепо тассева.
рӯпаккхандхе аниччато дит̣т̣хети пуччха̄ сакава̄дисса, самуддато екабиндусса расе пат̣ивиддхе сесаудакасса пат̣иведхо вийа екадхамме аничча̄дито пат̣ивиддхе саббепи пат̣ивиддха̄ хонтӣти ладдхийа̄ пат̣ин̃н̃а̄ парава̄дисса.
чатӯхи н̃а̄н̣ехӣти дуккхе н̃а̄н̣а̄дӣхи. ат̣т̣хахи н̃а̄н̣ехӣти са̄вака̄нам̣ са̄дха̄ран̣ехи саччан̃а̄н̣ехи чева пат̣исамбхида̄н̃а̄н̣ехи ча. два̄дасахи н̃а̄н̣ехӣти два̄дасан̇гапат̣иччасамуппа̄дан̃а̄н̣ехи. чатучатта̄рӣса̄йа н̃а̄н̣ехӣти ‘‘джара̄маран̣е н̃а̄н̣ам̣, джара̄маран̣асамудайе н̃а̄н̣а’’нти евам̣ нида̄навагге вуттан̃а̄н̣ехи. саттасаттатийа̄ н̃а̄н̣ехӣти ‘‘джара̄маран̣ам̣, бхиккхаве, аниччам̣ сан̇кхатам̣ пат̣иччасамуппаннам̣ кхайадхаммам̣ вайадхаммам̣ вира̄гадхаммам̣ ниродхадхамма’’нти (сам̣. ни. 2.20) евам̣ таттхева вуттан̃а̄н̣ехи. сесаметтха па̄л̣инайенева ведитаббам̣ саддхим̣ суттаса̄дханена̄ти.
анупубба̄бхисамайакатха̄ван̣н̣ана̄.
10. воха̄ракатха̄ван̣н̣ана̄
347. ида̄ни воха̄ракатха̄ на̄ма хоти. таттха буддхо бхагава̄ локуттарена воха̄рена вохаратӣти йесам̣ ладдхи, сеййатха̄пи етарахи андхака̄нам̣; те сандха̄йа пуччха̄ сакава̄дисса, ладдхивасена пат̣ин̃н̃а̄ парава̄дисса. локуттаре сотетиа̄дӣни тасса айуттава̄дӣбха̄вадӣпанаттхам̣ вутта̄ни. айан̃хеттха адхиппа̄йо – ‘‘садда̄йатанамева те локуттарам̣, уда̄ху сота̄дӣнипӣ’’ти.
хан̃чи буддхасса бхагавато воха̄ро локийе соте пат̣ихан̃н̃атӣти еттха йади со локуттаре пат̣ихан̃н̃еййа. локуттаро сийа̄ти еваматтхо на гахетаббо. локийе пат̣ихан̃н̃ама̄насса пана локуттарата̄ на̄ма наттхӣти айаметтха̄дхиппа̄йо. локийена вин̃н̃а̄н̣ена̄ти еттха̄пи локийенева̄ти аттхо. итаратха̄ анекантата̄ сийа̄. локуттаран̃хи локийенапи н̃а̄н̣ена н̃а̄йатӣ. евам̣ саббам̣ йатха̄нурӯпато ведитаббам̣. саббе те маггам̣ бха̄вентӣти пан̃хесу йе маггам̣ наппат̣илабханти, те сандха̄йа пат̣иккхипати. йе пат̣илабханти, те сандха̄йа пат̣иджа̄на̄ти.
351. сован̣н̣амайа̄йа̄ти суван̣н̣амайа̄йа. идам̣ парава̄дисса уда̄харан̣ам̣.
ел̣ан̣д̣ийа̄йа̄ти ел̣ан̣д̣амайа̄йа. идам̣ сакава̄дисса уда̄харан̣ам̣. локийам̣ вохарантасса локийоти айампи ека̄ ладдхи. са̄ етарахи екачча̄нам̣ андхака̄нам̣ ладдхи. сесаметтха утта̄наттхамева̄ти.
воха̄ракатха̄ван̣н̣ана̄.
11. ниродхакатха̄ван̣н̣ана̄
353. ида̄ни ниродхакатха̄ на̄ма хоти. таттха йесам̣ аппат̣исан̇кха̄ниродхан̃ча пат̣исан̇кха̄ниродхан̃ча двепи екато катва̄ ниродхасаччанти ладдхи, сеййатха̄пи етарахи махиса̄сака̄нан̃чева андхака̄нан̃ча; те сандха̄йа две ниродха̄ти пуччха̄ сакава̄дисса, пат̣ин̃н̃а̄ парава̄дисса. две дуккханиродха̄ти пан̃хесу йасма̄ две дуккхасачча̄ни на иччхати, тасма̄ пат̣иккхипати. йасма̄ двӣха̄ка̄рехи дуккхам̣ нируджджхатӣти иччхати, тасма̄ пат̣иджа̄на̄ти. две ниродхасачча̄нӣтипан̃хесу двиннам̣ дуккхасачча̄нам̣ ниродхавасенааниччханто пат̣иккхипати. двӣха̄ка̄рехи дуккхасса нируджджханато пат̣иджа̄на̄ти. две та̄н̣а̄нӣтиа̄дӣсупи есева найо.
аттхи двиннам̣ нибба̄на̄нантиа̄дӣсу пуччха̄су уччанӣчата̄дӣни апассанто пат̣иккхипати.
аппат̣исан̇кха̄нируддхети йе пат̣исан̇кха̄йа локуттарена н̃а̄н̣ена анируддха̄ суддхапакатикатта̄ ва̄ уддесапарипуччха̄дӣнам̣ ва̄ васена на самуда̄чаран̣ато нируддха̄ти вуччанти, те сан̇кха̄ре. пат̣исан̇кха̄ ниродхентӣти. локуттаран̃а̄н̣ена ниродхенти ануппаттибха̄вам̣ гаменти. нану аппат̣исан̇кха̄нируддха̄ сан̇кха̄ра̄ти пуччха̄ парава̄дисса. таттха бхагга̄нам̣ пуна абхан̃джанато аппат̣исан̇кха̄нируддха̄нам̣ ва̄ арийамагге уппанне татха̄ нируджджханатова сакава̄дӣ аччантабхаггатам̣ пат̣иджа̄на̄ти. сесаметтха утта̄наттхамева̄ти.
ниродхакатха̄ван̣н̣ана̄.
дутийо вагго.