дуканиддесаван̣н̣ана̄

упа̄да̄бха̄джанӣйакатха̄

595. ида̄ни дувидхасан̇гаха̄дӣсу ‘аттхи рӯпам̣ упа̄да̄, аттхи рӯпам̣ ноупа̄да̄’ти евам̣ бхедасаббха̄вато пуччха̄пуббан̇гамам̣ падабха̄джанам̣ дассенто катамам̣ там̣ рӯпам̣ упа̄да̄тиа̄дима̄ха. таттха упа̄дийатӣти ‘упа̄да̄’; маха̄бхӯта̄ни гахетва̄, амун̃читва̄, та̄ни нисса̄йа паваттатӣти аттхо. ида̄ни там̣ пабхедато дассенто чаккха̄йатанантиа̄дима̄ха.

596. евам̣ тевӣсативидхам̣ упа̄да̄рӯпам̣ сан̇кхепато уддиситва̄ пуна тадева виттха̄рато ниддисанто катамам̣ там̣ рӯпам̣ чаккха̄йатанантиа̄дима̄ха. таттха дувидхам̣ чаккху – мам̣сачаккху пан̃н̃а̄чаккху ча. етесу ‘буддхачаккху самантачаккху н̃а̄н̣ачаккху диббачаккху дхаммачаккхӯ’ти пан̃чавидхам̣ пан̃н̃а̄чаккху. таттха ‘‘аддасам̣ кхо ахам̣, бхиккхаве, буддхачаккхуна̄ локам̣ волокенто сатте аппараджаккхе…пе… дувин̃н̃а̄пайе’’ти (ма. ни. 1.283) идам̣ буддхачаккху на̄ма. ‘‘самантачаккху вуччати саббан̃н̃утан̃н̃а̄н̣а’’нти идам̣ самантачаккху на̄ма. ‘‘чаккхум̣ удапа̄ди н̃а̄н̣ам̣ удапа̄дӣ’’ти (сам̣. ни. 5.1081; маха̄ва. 15) идам̣ н̃а̄н̣ачаккху на̄ма. ‘‘аддасам̣ кхо ахам̣, бхиккхаве, диббена чаккхуна̄ висуддхена̄’’ти (ма. ни. 1.284) идам̣ диббачаккху на̄ма. ‘‘тасмим̣ йева̄сане вираджам̣ вӣтамалам̣ дхаммачаккхум̣ удапа̄дӣ’’ти (ма. ни. 2.395) идам̣ хет̣т̣химамаггаттайасан̇кха̄там̣ н̃а̄н̣ам̣ дхаммачаккху на̄ма.

мам̣сачаккхупи паса̄дачаккху сасамбха̄рачаккхӯти дувидхам̣ хоти. таттха йойам̣ аккхикӯпаке патит̣т̣хито хет̣т̣ха̄ аккхикӯпакат̣т̣хикена, упари бхамукат̣т̣хикена, убхато аккхикӯт̣ехи, анто маттхалун̇гена, бахиддха̄ аккхиломехи париччхинно мам̣сапин̣д̣о. сан̇кхепато ‘чатассо дха̄туйо, ван̣н̣о гандхо расо оджа̄, самбхаво сан̣т̣ха̄нам̣, джӣвитам̣ бха̄во ка̄йапаса̄до чаккхупаса̄до’ти чуддасасамбха̄ро. виттха̄рато ‘чатассо дха̄туйо, там̣саннисситаван̣н̣агандхарасаоджа̄сан̣т̣ха̄насамбхава̄ ча̄’ти има̄ни даса чатусамут̣т̣ха̄никатта̄ чатта̄лӣсам̣ хонти. джӣвитам̣ бха̄во ка̄йапаса̄до чаккхупаса̄доти чатта̄ри екантакаммасамут̣т̣ха̄на̄нева̄ти имесам̣ чатучатта̄лӣса̄йа рӯпа̄нам̣ васена чатучатта̄лӣсасамбха̄ро. йам̣ локо сетам̣ чаккхум̣ путхулам̣ висат̣ам̣ виттхин̣н̣ам̣ ‘чаккху’нти сан̃джа̄нанто на чаккхум̣ сан̃джа̄на̄ти, ваттхум̣ чаккхуто сан̃джа̄на̄ти, со мам̣сапин̣д̣о аккхикӯпе патит̣т̣хито, нха̄русуттакена маттхалун̇ге а̄баддхо, йаттха сетампи аттхи, кан̣хампи лохитакампи, патхавӣпи а̄попи теджопи ва̄йопи, йам̣ семхӯссадатта̄ сетам̣, питтуссадатта̄ кан̣хам̣, рухируссадатта̄ лохитакам̣, патхавуссадатта̄ паттхин̣н̣ам̣ хоти, а̄пуссадатта̄ паггхарати, теджуссадатта̄ паридайхати, ва̄йуссадатта̄ самбхамати, идам̣ сасамбха̄рачаккху на̄ма.

йо панеттха сито еттха пат̣ибаддхо чатуннам̣ маха̄бхӯта̄нам̣ упа̄да̄йа паса̄до, идам̣ паса̄дачаккху на̄ма. тадетам̣ тасса сасамбха̄рачаккхуно сетаман̣д̣алапариккхиттасса кан̣хаман̣д̣аласса маджджхе, абхимукхе т̣хита̄нам̣ сарӣрасан̣т̣ха̄нуппаттидесабхӯте дит̣т̣химан̣д̣але, саттасу пичупат̣алесу а̄ситтателам̣ пичупат̣ала̄ни вийа, саттаккхипат̣ала̄ни бйа̄петва̄, дха̄ран̣анха̄панаман̣д̣анабӣджанакичча̄хи чатӯхи дха̄тӣхи кхаттийакума̄ро вийа, сандха̄ран̣аа̄бандханапарипа̄чанасамудӣран̣акичча̄хи чатӯхи дха̄тӯхи катӯпака̄рам̣, утучитта̄ха̄рехи упаттхамбхийама̄нам̣, а̄йуна̄ анупа̄лийама̄нам̣, ван̣н̣агандхараса̄дӣхи паривутам̣, пама̄н̣ато ӯка̄сираматтам̣, чаккхувин̃н̃а̄н̣а̄дӣнам̣ йатха̄рахам̣ ваттхудва̄рабха̄вам̣ са̄дхайама̄нам̣ тит̣т̣хати. вуттампи четам̣ дхаммасена̄патина̄ –

‘‘йена чаккхуппаса̄дена, рӯпа̄ни манупассати;

париттам̣ сукхумам̣ етам̣, ӯка̄сирасамӯпама’’нти.

чаккху ча там̣ а̄йатанан̃ча̄ти чаккха̄йатанам̣. йам̣ чаккху чатуннам̣ маха̄бхӯта̄нам̣ упа̄да̄йа паса̄доти идха̄пи упайогаттхейева са̄мивачанам̣; чатта̄ри маха̄бхӯта̄ни упа̄дийитва̄ паваттаппаса̄доти аттхо. имина̄ паса̄дачаккхумева ган̣ха̄ти, сесачаккхум̣ пат̣иккхипати. йам̣ пана индрийагочарасутте ‘‘екам̣ маха̄бхӯтам̣ упа̄да̄йа паса̄до патхавӣдха̄туйа̄ тӣхи маха̄бхӯтехи сан̇гахито а̄подха̄туйа̄ ча теджодха̄туйа̄ ча ва̄йодха̄туйа̄ ча,’’ чатупариваттасутте ‘‘двиннам̣ маха̄бхӯта̄нам̣ упа̄да̄йа паса̄до патхавӣдха̄туйа̄ ча а̄подха̄туйа̄ ча двӣхи маха̄бхӯтехи сан̇гахито теджодха̄туйа̄ ча ва̄йодха̄туйа̄ ча̄’’ти вуттам̣, там̣ парийа̄йена вуттам̣. айан̃хи суттантикакатха̄ на̄ма парийа̄йадесана̄. йо ча чатуннам̣ маха̄бхӯта̄нам̣ упа̄да̄йа паса̄до со тесу екекасса̄пи диннам̣ двиннампи паса̄дойева̄ти имина̄ парийа̄йена таттха десана̄ а̄гата̄. абхидхаммо пана ниппарийа̄йадесана̄ на̄ма. тасма̄ идха ‘чатуннам̣ маха̄бхӯта̄нам̣ упа̄да̄йа паса̄до’ти вуттам̣.

‘айам̣ ме атта̄’ти ба̄ладжанена париггахитатта̄ аттабха̄во вуччати сарӣрампи кхандхапан̃чакампи. тасмим̣ парийа̄панно таннисситоти аттабха̄вапарийа̄панно чаккхувин̃н̃а̄н̣ена пасситум̣ на сакка̄ти анидассано. пат̣игхат̣т̣ана̄нигхам̣со еттха джа̄йатӣти саппат̣игхо.

йена̄тиа̄дӣсу айам̣ сан̇кхепаттхо – йена каран̣абхӯтена чаккхуна̄ айам̣ сатто идам̣ вуттаппака̄рам̣ рӯпам̣ атӣте пасси ва̄, ваттама̄не пассати ва̄, ана̄гате пассиссати ва̄, сачасса апарибхиннам̣ чаккху бхавеййа, атха̄нена а̄па̄тхагатам̣ рӯпам̣ пассе ва̄, атӣтам̣ ва̄ рӯпам̣ атӣтена чаккхуна̄ пасси, паччуппаннам̣ паччуппаннена пассати, ана̄гатам̣ ана̄гатена пассиссати, саче там̣ рӯпам̣ чаккхусса а̄па̄тхам̣ а̄гаччхеййа чаккхуна̄ там̣ рӯпам̣ пассеййа̄ти идаметтха парикаппавачанам̣. дассанапарин̣а̄йакат̣т̣хена чаккхум̣петам̣, сан̃джа̄тисамосаран̣ат̣т̣хена чаккха̄йатанам̣петам̣, сун̃н̃атабха̄ваниссаттат̣т̣хена чаккхудха̄тупеса̄. дассаналаккхан̣е индат̣т̣хам̣ ка̄ретӣти чаккхундрийам̣петам̣. луджджанапалуджджанат̣т̣хена локопесо. вал̣ан̃джанат̣т̣хена два̄ра̄песа̄. апӯран̣ӣйат̣т̣хена самуддопесо. парисуддхат̣т̣хена пан̣д̣арам̣петам̣. пхасса̄дӣнам̣ абхиджа̄йанат̣т̣хена кхеттам̣петам̣. тесам̣йева патит̣т̣ха̄нат̣т̣хена ваттхум̣петам̣. самависамам̣ дассентам̣ аттабха̄вам̣ нетӣти неттам̣петам̣. теневат̣т̣хена найанам̣петам̣. сакка̄йапарийа̄паннат̣т̣хена оримам̣ тӣрам̣петам̣. бахуса̄дха̄ран̣ат̣т̣хена асса̄микат̣т̣хена ча сун̃н̃о га̄мопесоти.

етта̄вата̄ ‘пасси ва̄’тиа̄дӣхи чатӯхи падехи чаккхум̣петантиа̄дӣни чуддаса на̄ма̄ни йоджетва̄ чаккха̄йатанасса чатта̄ро ваваттха̄пананайа̄ вутта̄ти ведитабба̄. катхам̣? еттха хи йена чаккхуна̄ анидассанена саппат̣игхена рӯпам̣ санидассанам̣ саппат̣игхам̣ пасси ва̄ чаккхум̣петам̣…пе… сун̃н̃о га̄мопесо, идам̣ там̣ рӯпам̣ чаккха̄йатананти айамеко найо. евам̣ сеса̄пи ведитабба̄.

597. ида̄ни йасма̄ виджджуниччхаран̣а̄дика̄лесу анолокетука̄масса̄пи рӯпам̣ чаккхупаса̄дам̣ гхат̣т̣ети, тасма̄ там̣ а̄ка̄рам̣ дассетум̣ дутийо ниддесава̄ро а̄раддхо. таттха йамхи чаккхумхӣти йамхи адхикаран̣абхӯте чаккхумхи. рӯпанти паччаттавачанаметам̣. таттха пат̣ихан̃н̃и ва̄ти атӣтаттхо. пат̣ихан̃н̃ати ва̄ти паччуппаннаттхо. пат̣ихан̃н̃иссати ва̄ти ана̄гататтхо. пат̣ихан̃н̃е ва̄ти викаппанаттхо. атӣтан̃хи рӯпам̣ атӣте чаккхусмим̣ пат̣ихан̃н̃и на̄ма. паччуппаннам̣ паччуппанне пат̣ихан̃н̃ати на̄ма. ана̄гатам̣ ана̄гате пат̣ихан̃н̃иссати на̄ма. саче там̣ рӯпам̣ чаккхусса а̄па̄тхам̣ а̄гаччхеййа, чаккхумхи пат̣ихан̃н̃еййа там̣ рӯпанти айаметтха парикаппо. аттхато пана паса̄дам̣ гхат̣т̣айама̄намева рӯпам̣ пат̣ихан̃н̃ати на̄ма. идха̄пи пуриманайенева чатта̄ро ваваттха̄пананайа̄ ведитабба̄.

598. ида̄ни йасма̄ аттано иччха̄йа олокетука̄масса рӯпе чаккхум̣ упасам̣харато чаккху рӯпасмим̣ пат̣ихан̃н̃ати, тасма̄ там̣ а̄ка̄рам̣ дассетум̣ татийо ниддесава̄ро а̄раддхо. со аттхато па̄кат̣ойева. еттха пана чаккху а̄рамман̣ам̣ сампат̣иччхама̄намева рӯпамхи пат̣ихан̃н̃ати на̄ма. идха̄пи пуриманайенева чатта̄ро ваваттха̄пананайа̄ ведитабба̄.

599. ито парам̣ пхассапан̃чамака̄нам̣ уппаттидассанавасена пан̃ча, тесам̣йева а̄рамман̣апат̣ибаддхауппаттидассанавасена пан̃ча̄ти, даса ва̄ра̄ дассита̄. таттха чаккхум̣ нисса̄йа̄ти чаккхум̣ нисса̄йа, паччайам̣ катва̄. рӯпам̣ а̄раббха̄ти рӯпа̄рамман̣ам̣ а̄гамма, сандха̄йа, пат̣ичча. имина̄ чаккхупаса̄даваттхука̄нам̣ пхасса̄дӣнам̣ пуреджа̄тапаччайена чаккхудва̄раджаванавӣтхипарийа̄панна̄нам̣ а̄рамман̣а̄дхипатиа̄рамман̣ӯпаниссайапаччайехи рӯпасса паччайабха̄во дассито. итаресу пан̃часу ва̄ресу рӯпам̣ а̄рамман̣амасса̄ти рӯпа̄рамман̣оти евам̣ а̄рамман̣апаччайаматтенева паччайабха̄во дассито. йатха̄ пана пуримесу тӣсу, евам̣ имесупи дасасу ва̄ресу чатта̄ро чатта̄ро ваваттха̄пананайа̄ ведитабба̄. евам̣ катамам̣ там̣ рӯпам̣ чаккха̄йатананти пуччха̄йа уддхат̣ам̣ чаккхум̣ ‘идам̣ та’нти на̄наппака̄рато дассетум̣, пурима̄ тайо, име даса̄ти, тераса ниддесава̄ра̄ дассита̄. екекасмин̃четтха чатуннам̣ чатуннам̣ ваваттха̄пананайа̄нам̣ а̄гататта̄ двипан̃н̃а̄са̄йа найехи пат̣иман̣д̣етва̄ва дассита̄ти ведитабба̄.

600. ито паресу сота̄йатана̄диниддесесупи есева найо. висесаматтам̣ панеттха евам̣ ведитаббам̣ – сун̣а̄тӣти сотам̣. там̣ сасамбха̄расотабиласса анто танутамбалома̄чите ан̇гуливедхакасан̣т̣ха̄не падесе вуттаппака̄ра̄хи дха̄тӯхи катӯпака̄рам̣, утучитта̄ха̄рехи упаттхамбхийама̄нам̣, а̄йуна̄ анупа̄лийама̄нам̣, ван̣н̣а̄дӣхи паривутам̣ сотавин̃н̃а̄н̣а̄дӣнам̣ йатха̄рахам̣ ваттхудва̄рабха̄вам̣ са̄дхайама̄нам̣ тит̣т̣хати.

гха̄йатӣти гха̄нам̣. там̣ сасамбха̄рагха̄набиласса анто аджаппадасан̣т̣ха̄не падесе йатха̄вуттаппака̄раупака̄рупаттхамбхана̄нупа̄ланапарива̄рам̣ хутва̄ гха̄навин̃н̃а̄н̣а̄дӣнам̣ йатха̄рахам̣ ваттхудва̄рабха̄вам̣ са̄дхайама̄нам̣ тит̣т̣хати.

са̄йанат̣т̣хена дживха̄. са̄ сасамбха̄радживха̄маджджхасса упари уппаладалаггасан̣т̣ха̄не падесе йатха̄вуттаппака̄раупака̄рупаттхамбхана̄нупа̄ланапарива̄ра̄ хутва̄ дживха̄вин̃н̃а̄н̣а̄дӣнам̣ йатха̄рахам̣ ваттхудва̄рабха̄вам̣ са̄дхайама̄на̄ тит̣т̣хати.

йа̄вата̄ пана имасмим̣ ка̄йе упа̄дин̣н̣акарӯпам̣ на̄ма аттхи, саббаттха ка̄йа̄йатанам̣, каппа̄сапат̣але снехо вийа, йатха̄вуттаппака̄раупака̄рупаттхамбхана̄нупа̄ланапарива̄рамева хутва̄ ка̄йавин̃н̃а̄н̣а̄дӣнам̣ йатха̄рахам̣ ваттхудва̄рабха̄вам̣ са̄дхайама̄нам̣ тит̣т̣хати. айаметтха висесо. сесо па̄л̣иппабхедо ча аттхо ча чаккхуниддесе вуттанайенева ведитаббо. кевалан̃хи идха чаккхупадасса т̣ха̄не сотапада̄дӣни, рӯпападасса т̣ха̄не саддапада̄дӣни, пассӣти а̄дӣнам̣ т̣ха̄не сун̣ӣтиа̄дипада̄ни ча а̄гата̄ни. ‘неттам̣петам̣, найанам̣пета’нти имасса ча пададвайасса абха̄ва̄ два̄даса два̄даса на̄ма̄ни хонти. сесам̣ саббаттха вуттасадисамева.

таттха сийа̄ – йади йа̄вата̄ имасмим̣ ка̄йе упа̄дин̣н̣акарӯпам̣ на̄ма аттхи, саббаттха ка̄йа̄йатанам̣, каппа̄сапат̣але снехо вийа. ‘евам̣ санте лаккхан̣асаммиссата̄ а̄паджджатӣ’ти. ‘на̄паджджатӣ’ти. ‘касма̄’? ‘ан̃н̃асса ан̃н̃аттха абха̄вато’. ‘йади евам̣, на саббаттха ка̄йа̄йатана’нти? ‘нева параматтхато саббаттха. виниббхуджитва̄ панасса на̄на̄каран̣ам̣ пан̃н̃а̄петум̣ на сакка̄, тасма̄ евам̣ вуттам̣. йатха̄ хи рӯпараса̄дайо, ва̄лика̄чун̣н̣а̄ни вийа, вивечетум̣ асаккун̣еййата̄йа ан̃н̃аман̃н̃абйа̄пиноти вуччанти, на ча параматтхато рӯпе расо аттхи. йади сийа̄ рӯпаггахан̣енева расаггахан̣ам̣ гаччхеййа. евам̣ ка̄йа̄йатанампи параматтхато нева саббаттха аттхи, на ча саббаттха наттхи, вивечетум̣ асаккун̣еййата̄йа̄ти. еваметтха на лаккхан̣асаммиссата̄ а̄паджджатӣти ведитабба̄’.

апича лаккхан̣а̄диваваттха̄панатопетесам̣ асаммиссата̄ ведитабба̄ – етесу хи рӯпа̄бхигха̄та̄рахабхӯтаппаса̄далаккхан̣ам̣ дат̣т̣хука̄мата̄нида̄накаммасамут̣т̣ха̄набхӯтаппаса̄далаккхан̣ам̣ ва̄ чаккху, рӯпесу а̄вин̃чханарасам̣, чаккхувин̃н̃а̄н̣асса а̄дха̄рабха̄вапаччупат̣т̣ха̄нам̣, дат̣т̣хука̄мата̄нида̄накаммаджабхӯтападат̣т̣ха̄нам̣.

садда̄бхигха̄та̄рахабхӯтаппаса̄далаккхан̣ам̣ сотука̄мата̄нида̄накаммасамут̣т̣ха̄набхӯтаппаса̄далаккхан̣ам̣ ва̄ сотам̣, саддесу а̄вин̃чханарасам̣, сотавин̃н̃а̄н̣асса а̄дха̄рабха̄вапаччупат̣т̣ха̄нам̣, сотука̄мата̄нида̄накаммаджабхӯтападат̣т̣ха̄нам̣.

гандха̄бхигха̄та̄рахабхӯтаппаса̄далаккхан̣ам̣ гха̄йитука̄мата̄нида̄накаммасамут̣т̣ха̄набхӯтаппаса̄далаккхан̣ам̣ ва̄ гха̄нам̣, гандхесу а̄вин̃чханарасам̣, гха̄навин̃н̃а̄н̣асса а̄дха̄рабха̄вапаччупат̣т̣ха̄нам̣ гха̄йитука̄мата̄нида̄накаммаджабхӯтападат̣т̣ха̄нам̣.

раса̄бхигха̄та̄рахабхӯтаппаса̄далаккхан̣а̄ са̄йитука̄мата̄нида̄накаммасамут̣т̣ха̄набхӯтаппаса̄далаккхан̣а̄ ва̄ дживха̄, расесу а̄вин̃чханараса̄, дживха̄вин̃н̃а̄н̣асса а̄дха̄рабха̄вапаччупат̣т̣ха̄на̄, са̄йитука̄мата̄нида̄накаммаджабхӯтападат̣т̣ха̄на̄.

пхот̣т̣хабба̄бхигха̄та̄рахабхӯтаппаса̄далаккхан̣о пхуситука̄мата̄нида̄накаммасамут̣т̣ха̄набхӯтаппаса̄далаккхан̣о ва̄ ка̄йо, пхот̣т̣хаббесу а̄вин̃чханарасо, ка̄йавин̃н̃а̄н̣асса а̄дха̄рабха̄вапаччупат̣т̣ха̄но, пхуситука̄мата̄нида̄накаммаджабхӯтападат̣т̣ха̄но.

кечи пана ‘теджа̄дхика̄нам̣ бхӯта̄нам̣ паса̄до чаккху, ва̄йупатхавӣа̄па̄дхика̄нам̣ бхӯта̄нам̣ паса̄да̄ сотагха̄надживха̄, ка̄йо саббеса’нти ваданти. апаре ‘теджа̄дхика̄нам̣ паса̄до чаккху, виварава̄йуа̄папатхава̄дхика̄нам̣ паса̄да̄ сотагха̄надживха̄ка̄йа̄’ти ваданти. те ваттабба̄ – ‘суттам̣ а̄харатха̄’ти. аддха̄ суттамева на даккхиссанти. кечи панеттха ‘теджа̄дӣнам̣ гун̣ехи рӯпа̄дӣхи ануггайхабха̄вато’ти ка̄ран̣ам̣ ваданти. те ча ваттабба̄ – ‘ко паневама̄ха – рӯпа̄дайо теджа̄дӣнам̣ гун̣а̄’ти? авиниббхогесу хи рӯпесу ‘айам̣ имасса гун̣о, айам̣ имасса гун̣о’ти на лаббха̄ ваттум̣. атха̄пи вадеййум̣ – ‘йатха̄ тесу тесу самбха̄ресу тасса тасса бхӯтасса адхиката̄йа патхавӣа̄дӣнам̣ сандха̄ран̣а̄дӣни кичча̄ни иччхатха, евам̣ теджа̄диадхикесу самбха̄ресу рӯпа̄дӣнам̣ адхикабха̄вадассанато иччхитаббаметам̣ рӯпа̄дайо тесам̣ гун̣а̄’ти. те ваттабба̄ – иччхеййа̄ма, йади а̄па̄дхикасса а̄савасса гандхато патхавӣадхике каппа̄се гандхо адхикатаро сийа̄, теджа̄дхикасса ча ун̣ходакасса ван̣н̣атопи сӣтӯдакасса ван̣н̣о париха̄йетха. йасма̄ панетам̣ убхайампи наттхи, тасма̄ паха̄йетхетам̣ етесам̣ ниссайабхӯта̄нам̣ висесакаппанам̣, йатха̄ ависесепи екакала̄пе бхӯта̄нам̣ рӯпараса̄дайо ан̃н̃аман̃н̃ам̣ висадиса̄ хонти, евам̣ чаккхупаса̄да̄дайо, авиджджама̄непи ан̃н̃асмим̣ висесака̄ран̣ети гахетаббаметам̣.

ким̣ пана там̣ йам̣ ан̃н̃аман̃н̃асса аса̄дха̄ран̣ам̣? каммамева несам̣ висесака̄ран̣ам̣. тасма̄ каммависесато етесам̣ висесо, на бхӯтависесато. бхӯтависесе хи сати паса̄дова нуппаджджати. сама̄на̄нан̃хи паса̄до, на висама̄на̄нанти пора̄н̣а̄. евам̣ каммевисасато висесавантесу ча етесу чаккхусота̄ни асампаттависайагга̄хака̄ни аттано ниссайам̣ аналлӣнаниссайе ева висайе вин̃н̃а̄н̣ахетутта̄. гха̄надживха̄ка̄йа̄ сампаттависайагга̄хака̄, ниссайавасена чева сайан̃ча аттано ниссайам̣ аллӣнейева висайе вин̃н̃а̄н̣ахетутта̄.

ат̣т̣хакатха̄йам̣ пана ‘‘а̄па̄тхагататта̄ва а̄рамман̣ам̣ сампаттам̣ на̄ма. чандаман̣д̣аласӯрийаман̣д̣ала̄нан̃хи два̄чатта̄лӣсайоджанасахассаматтхаке т̣хита̄нам̣ ван̣н̣о чаккхупаса̄дам̣ гхат̣т̣ети. со дӯре т̣хатва̄ пан̃н̃а̄йама̄нопи сампаттойева на̄ма. там̣гочаратта̄ чаккху сампаттагочарамева на̄ма. дӯре руккхам̣ чхинданта̄нампи, раджака̄нан̃ча ваттхам̣ дхованта̄нам̣ дӯратова ка̄йавика̄ро пан̃н̃а̄йати. саддо пана дха̄тупарампара̄йа а̄гантва̄ сотам̣ гхат̣т̣етва̄ сан̣икам̣ ваваттха̄нам̣ гаччхатӣ’’ти вуттам̣.

таттха кин̃ча̄пи а̄па̄тхагататта̄ а̄рамман̣ам̣ сампаттанти вуттам̣, чандаман̣д̣ала̄диван̣н̣о пана чаккхум̣ асампатто дӯре т̣хитова пан̃н̃а̄йати. саддопи саче сан̣икам̣ а̄гаччхеййа, дӯре уппанно чирена суййеййа, парампарагхат̣т̣ана̄йа ча а̄гантва̄ сотам̣ гхат̣т̣енто асукадиса̄йа на̄ма̄ти на пан̃н̃а̄йеййа. тасма̄ асампаттагочара̄нева та̄ни.

ахиа̄дисама̄на̄ни чета̄ни. йатха̄ хи ахи на̄ма бахи ситтасаммат̣т̣хат̣т̣ха̄не на̄бхирамати, сан̇ка̄рат̣т̣ха̄натин̣апан̣н̣агаханаваммика̄нийева пана пависитва̄ нипаннака̄ле абхирамати, екаггатам̣ а̄паджджати, евамева чаккхупетам̣ висамаджджха̄сайам̣ мат̣т̣хесу суван̣н̣абхиттиа̄дӣсу на̄бхирамати, олокетумпи на иччхати, рӯпачиттапуппхалата̄дичиттесуйева пана абхирамати. та̄дисесу хи т̣ха̄несу чаккхумхи аппахонте мукхампи виваритва̄ олокетука̄ма̄ хонти.

сусума̄ропи бахи никкханто гахетаббам̣ на пассати, аккхӣни ниммӣлетва̄ва чарати. йада̄ пана бйа̄масатаматтам̣ удакам̣ ога̄хитва̄ билам̣ пависитва̄ нипанно хоти, тада̄ тасса читтам̣ екаггам̣ хоти сукхам̣ супати, евамева сотам̣ тампе биладжджха̄сайам̣ а̄ка̄сасаннисситам̣ кан̣н̣аччхиддакӯпакейева аджджха̄сайам̣ кароти. кан̣н̣аччхидда̄ка̄сойева тасса саддасаване паччайо хоти. аджат̣а̄ка̄сопи ват̣т̣атийева. антолен̣асмин̃хи саджджха̄йе карийама̄не на лен̣аччхаданам̣ бхиндитва̄ саддо бахи никкхамати, два̄рава̄тапа̄наччхиддехи пана никкхамитва̄ дха̄тупарампара̄йева гхат̣т̣енто гантва̄ сотапаса̄дам̣ гхат̣т̣ети. атха тасмим̣ ка̄ле ‘асуко на̄ма саджджха̄йатӣ’ти лен̣апит̣т̣хе нисинна̄ джа̄нанти.

евам̣ санте сампаттагочарата̄ хоти. ‘ким̣ панетам̣ сампаттагочара’нти? ‘а̄ма, сампаттагочарам̣’. ‘йади евам̣, дӯре бхерӣа̄дӣсу ваджджама̄несу дӯре саддоти джа̄нанам̣ на бхавеййа̄’ти? ‘но на бхавати. сотапаса̄дасмин̃хи гхат̣т̣ите дӯре саддо а̄санне саддо, паратӣре ориматӣрети татха̄ татха̄ джа̄нана̄ка̄ро хоти. дхаммата̄ еса̄’ти. ‘ким̣ ета̄йа дхаммата̄йа? йато йато чхиддам̣ тато тато саванам̣ хоти, чандимасӯрийа̄дӣнам̣ дассанам̣ вийа̄ти асампаттагочарамеветам̣’.

паккхӣпи руккхе ва̄ бхӯмийам̣ ва̄ на рамати. йада̄ пана екам̣ ва̄ две ва̄ лед̣д̣упа̄те атиккамма аджат̣а̄ка̄сам̣ паккхандо хоти, тада̄ екаггачиттатам̣ а̄паджджати, евамева гха̄нампи а̄ка̄саджджха̄сайам̣ ва̄тӯпаниссайагандхагочарам̣. татха̄ хи га̄во нававут̣т̣хе деве бхӯмийам̣ гха̄йитва̄ гха̄йитва̄ а̄ка̄са̄бхимукха̄ хутва̄ ва̄там̣ а̄кад̣д̣ханти. ан̇гулӣхи гандхапин̣д̣ам̣ гахетва̄пи ча упасин̇гханака̄ле ва̄там̣ ана̄кад̣д̣ханто нева тасса гандхам̣ джа̄на̄ти.

куккуропи бахи вичаранто кхемат̣т̣ха̄нам̣ на пассати лед̣д̣упаха̄ра̄дӣхи упаддуто хоти. антога̄мам̣ пависитва̄ уддханат̣т̣ха̄не чха̄рикам̣ бйӯхитва̄ нипаннасса пана пха̄сукам̣ хоти, евамева дживха̄пи га̄маджджха̄сайа̄ а̄посаннисситараса̄рамман̣а̄. татха̄ хи тийа̄мараттим̣ саман̣адхаммам̣ катва̄пи па̄това паттачӣварама̄да̄йа га̄мо пависитаббо хоти. суккхакха̄данӣйасса ча на сакка̄ кхел̣ена атемитасса расам̣ джа̄нитум̣.

син̇га̄лопи бахи чаранто ратим̣ на виндати, а̄макасуса̄не мануссамам̣сам̣ кха̄дитва̄ нипаннассева панасса пха̄сукам̣ хоти, евамева ка̄йопи упа̄дин̣н̣акаджджха̄сайо патхавӣнисситапхот̣т̣хабба̄рамман̣о. татха̄ хи ан̃н̃ам̣ упа̄дин̣н̣акам̣ алабхама̄на̄ сатта̄ аттанова хаттхатале сӣсам̣ катва̄ нипаджджанти. аджджхаттикаба̄хира̄ часса патхавӣ а̄рамман̣аггахан̣е паччайо хоти. сусантхатассапи хи сайанасса, хаттхе т̣хапита̄нампи ва̄ пхала̄нам̣, на сакка̄ анисӣдантена ва̄ аниппӣл̣ентена ва̄ тхаддхамудубха̄во джа̄нитунти. аджджхаттикаба̄хира̄патхавӣ етасса ка̄йапаса̄дасса пхот̣т̣хаббаджа̄нане паччайо хоти. евам̣ лаккхан̣а̄диваваттха̄натопетесам̣ асаммиссата̄ ведитабба̄. ан̃н̃ейева хи чаккхупаса̄дасса лаккхан̣арасапаччупат̣т̣ха̄нападат̣т̣ха̄нагочараджджха̄сайаниссайа̄ ан̃н̃е сотапаса̄да̄дӣнанти асаммисса̄нева чаккха̄йатана̄дӣни.

апича несам̣ асаммиссата̄йа айам̣ упама̄пи ведитабба̄ – йатха̄ хи пан̃чаван̣н̣а̄нам̣ дхаджа̄нам̣ усса̄пита̄нам̣ кин̃ча̄пи чха̄йа̄ ека̄баддха̄ вийа хоти, тасса тасса пана ан̃н̃аман̃н̃ам̣ асаммисса̄ва йатха̄ ча пан̃чаван̣н̣ена каппа̄сена ват̣т̣им̣ катва̄ дӣпе джа̄лите кин̃ча̄пи джа̄ла̄ ека̄баддха̄ вийа хоти, тасса тасса пана ам̣суно па̄т̣ийекка̄ па̄т̣ийекка̄ джа̄ла̄ асаммисса̄ ева, евамева кин̃ча̄пи има̄ни пан̃ча̄йатана̄ни екасмим̣ аттабха̄ве самосат̣а̄ни ан̃н̃аман̃н̃ам̣ пана асаммисса̄нева. на кевалан̃ча има̄нева пан̃ча, сесарӯпа̄нипи асаммисса̄нева. имасмин̃хи сарӣре хет̣т̣химака̄йо маджджхимака̄йо упаримака̄йоти тайо кот̣т̣ха̄са̄. таттха на̄бхито пат̣т̣ха̄йа хет̣т̣ха̄ хет̣т̣химака̄йо на̄ма. тасмим̣ ка̄йадасакам̣, бха̄вадасакам̣, а̄ха̄расамут̣т̣ха̄на̄ни ат̣т̣ха, утусамут̣т̣ха̄на̄ни ат̣т̣ха, читтасамут̣т̣ха̄на̄ни ат̣т̣ха̄ти чатучатта̄лӣса рӯпа̄ни. на̄бхито уддхам̣ йа̄ва галава̄т̣ака̄ маджджхимака̄йо на̄ма. таттха ча ка̄йадасакам̣, бха̄вадасакам̣, ваттхудасакам̣, а̄ха̄расамут̣т̣ха̄на̄дӣни тӣн̣и ат̣т̣хака̄нӣти чатупан̃н̃а̄са рӯпа̄ни. галава̄т̣акато уддхам̣ упаримака̄йо на̄ма. таттха чаккхудасакам̣, сотадасакам̣, гха̄надасакам̣, дживха̄дасакам̣, ка̄йадасакам̣, бха̄вадасакам̣, а̄ха̄расамут̣т̣ха̄на̄дӣни тӣн̣и ат̣т̣хака̄нӣти чатура̄сӣти рӯпа̄ни.

таттха чаккхупаса̄дасса паччайа̄ни чатта̄ри маха̄бхӯта̄ни, ван̣н̣о гандхо расо оджа̄, джӣвитиндрийам̣ чаккхупаса̄доти идам̣ екантато авинибхутта̄нам̣ дасаннам̣ ниппханнарӯпа̄нам̣ васена чаккхудасакам̣ на̄ма. имина̄ найена сеса̄нипи ведитабба̄ни. тесу хет̣т̣химака̄йе рӯпам̣ маджджхимака̄йаупаримака̄йарӯпехи саддхим̣ асаммиссам̣. сесака̄йадвайепи рӯпам̣ итарехи саддхим̣ асаммиссамева. йатха̄ хи са̄йанхасамайе паббатаччха̄йа̄ ча руккхаччха̄йа̄ ча кин̃ча̄пи ека̄баддха̄ вийа хонти ан̃н̃аман̃н̃ам̣ пана асаммисса̄ва евам̣ имесупи ка̄йесу чатучатта̄лӣса чатупан̃н̃а̄са чатура̄сӣти рӯпа̄ни ча кин̃ча̄пи ека̄баддха̄ни вийа хонти, ан̃н̃аман̃н̃ам̣ пана асаммисса̄нева̄ти.

616. рӯпа̄йатананиддесе ван̣н̣ова ван̣н̣анибха̄; нибха̄тӣти ва̄ нибха̄. чаккхувин̃н̃а̄н̣асса па̄кат̣а̄ хотӣти аттхо. ван̣н̣ова нибха̄ ван̣н̣анибха̄. саддхим̣ нидассанена санидассанам̣, чаккхувин̃н̃а̄н̣ена пасситаббанти аттхо. саддхим̣ пат̣игхена саппат̣игхам̣, пат̣игхат̣т̣ананигхам̣саджанаканти аттхо. нӣла̄дӣсу ума̄пуппхасама̄нам̣ нӣлам̣, кан̣ика̄рапуппхасама̄нам̣ пӣтакам̣, бандхуджӣвакапуппхасама̄нам̣ лохитакам̣, осадхита̄ракасама̄нам̣ ода̄там̣. джха̄ман̇га̄расама̄нам̣ ка̄л̣акам̣, мандараттам̣ синдува̄ракаравӣрамакул̣асама̄нам̣ ман̃джит̣т̣хакам̣. ‘‘хариттачахемаван̣н̣ака̄мам̣сумукхапаккама̄’’ти (джа̄. 1.15.133) еттха пана кин̃ча̄пи ‘харӣ’ти суван̣н̣ам̣ вуттам̣, парато панасса джа̄тарӯпаггахан̣ена гахитатта̄ идха са̄мам̣ хари на̄ма. има̄ни сатта ваттхум̣ ана̄маситва̄ сабха̄венева дассита̄ни.

хариван̣н̣анти харитасаддалаван̣н̣ам̣. амбан̇кураван̣н̣анти амбан̇курена сама̄наван̣н̣ам̣. има̄ни две ваттхум̣ а̄маситва̄ дассита̄ни. дӣгха̄дӣни два̄даса воха̄рато дассита̄ни. со ча несам̣ воха̄ро упанидха̄йасиддхо чева саннивесасиддхо ча. дӣгха̄дӣни хи ан̃н̃аман̃н̃ам̣ упанидха̄йасиддха̄ни, ват̣т̣а̄дӣни саннивесависесена. таттха рассам̣ упанидха̄йа тато уччатарам̣ дӣгхам̣, там̣ упанидха̄йа тато нӣчатарам̣ рассам̣. тхӯлам̣ упанидха̄йа тато кхуддакатарам̣ ан̣ум̣, там̣ упанидха̄йа тато махантатарам̣ тхӯлам̣. чаккасан̣т̣ха̄нам̣ ват̣т̣ам̣, куккут̣ан̣д̣асан̣т̣ха̄нам̣ париман̣д̣алам̣. чатӯхи ам̣сехи йуттам̣ чатурам̣сам̣. чхал̣ам̣са̄дӣсупи есева найо. ниннанти онатам̣, тхаланти уннатам̣.

таттха йасма̄ дӣгха̄дӣни пхуситва̄ сакка̄ джа̄нитум̣, нӣла̄дӣни паневам̣ на сакка̄, тасма̄ на ниппарийа̄йена дӣгхам̣ рӯпа̄йатанам̣; татха̄ расса̄дӣни. там̣ там̣ нисса̄йа пана татха̄ татха̄ т̣хитам̣ дӣгхам̣ рассанти тена тена воха̄рена рӯпа̄йатанамеветтха бха̄ситанти ведитаббам̣. чха̄йа̄ а̄тапоти идам̣ ан̃н̃аман̃н̃апариччхиннам̣; татха̄ а̄локо андхака̄ро ча. аббха̄ махика̄тиа̄дӣни чатта̄ри ваттхуна̄ва дассита̄ни. таттха ‘аббха̄’ти вала̄хако. ‘махика̄’ти химам̣. имехи чатӯхи аббха̄дӣнам̣ ван̣н̣а̄ дассита̄. чандаман̣д̣аласса ван̣н̣анибха̄тиа̄дӣхи тесам̣ тесам̣ пабха̄ван̣н̣а̄ дассита̄.

таттха чандаман̣д̣ала̄дӣнам̣ ваттхӯнам̣ евам̣ висесо ведитаббо – ман̣имайам̣ раджатапат̣иччханнам̣ екӯнапан̃н̃а̄сайоджана̄йа̄мавиттха̄рам̣ чандасса девапуттасса вима̄нам̣ чандаман̣д̣алам̣ на̄ма. сован̣н̣амайам̣ пхаликапат̣иччханнам̣ самапан̣н̣а̄сайоджана̄йа̄мавиттха̄рам̣ сӯрийасса девапуттасса вима̄нам̣ сӯрийаман̣д̣алам̣ на̄ма. саттаратанамайа̄ни саттат̣т̣хадасадва̄дасайоджана̄йа̄мавиттха̄ра̄ни тесам̣ тесам̣ девапутта̄нам̣ вима̄на̄ни та̄ракарӯпа̄ни на̄ма.

таттха хет̣т̣ха̄ чандо, сӯрийо упари, убхиннамантарам̣ йоджанам̣ хоти. чандасса хет̣т̣химантато сӯрийасса упариманто йоджанасатам̣ хоти. двӣсу пассесу наккхаттата̄рака̄ гаччханти. етесу пана тӣсу чандо дандхагамано, сӯрийо сӣгхагамано, наккхаттата̄рака̄ саббасӣгхагамана̄. ка̄лена чандимасӯрийа̄нам̣ пурато хонти ка̄лена паччха̄.

а̄да̄саман̣д̣аланти кам̣самайам̣. ман̣ӣти т̣хапетва̄ вел̣урийам̣ сесо джотираса̄дианекаппабхедо. сан̇кхоти са̄муддико; мутта̄ са̄муддика̄пи, сеса̄пи. вел̣урийоти вел̣уван̣н̣аман̣и. джа̄тарӯпам̣ вуччати саттхуван̣н̣о. саттха̄ хи суван̣н̣аван̣н̣о, суван̣н̣ампи саттхуван̣н̣ам̣. раджатам̣ вуччати каха̄пан̣о – лохама̄сако да̄рума̄сако джатума̄сако, йе ‘воха̄рам̣ гаччхантӣ’ти (па̄ра̄. 584) вуттам̣ там̣ саббампи идха гахитам̣.

йам̣ ва̄ панан̃н̃ампӣти имина̄ па̄л̣иа̄гатам̣ т̣хапетва̄ сесам̣ тат̣т̣икапилотикакан̣н̣икаван̣н̣а̄дибхедам̣ рӯпам̣ гахитам̣. тан̃хи саббам̣ йева̄панакесу павит̣т̣хам̣.

еваметам̣ нӣла̄дина̄ бхедена бхиннампи рӯпам̣ саббам̣ лаккхан̣а̄дӣхи абхиннамева. саббан̃хетам̣ чаккхупат̣ихананалаккхан̣ам̣ рӯпам̣, чаккхувин̃н̃а̄н̣асса висайабха̄варасам̣, тассева гочарапаччупат̣т̣ха̄нам̣, чатумаха̄бхӯтападат̣т̣ха̄нам̣. йатха̄ четам̣ татха̄ сабба̄нипи упа̄да̄рӯпа̄ни. йаттха пана висесо аттхи таттха ваккха̄ма. сесаметтха чаккха̄йатананиддесе вуттанайенева ведитаббам̣. кевалан̃хи таттха чаккхупуббан̇гамо ниддесо идха рӯпапуббан̇гамо. таттха ‘чаккхум̣ пета’нтиа̄дӣни чуддаса на̄ма̄ни, идха ‘рӯпам̣пета’нтиа̄дӣни тӣн̣и. сесам̣ та̄дисамева. йатха̄ хи чатӯхи чатӯхи найехи пат̣иман̣д̣етва̄ чаккхум̣ ваваттха̄петум̣ тераса ва̄ра̄ вутта̄, идха̄пи те татхева вутта̄ти.

620. садда̄йатананиддесе бхерисаддоти маха̄бхерӣпахат̣абхерӣнам̣ саддо. мудин̇гасан̇кхапан̣авасадда̄пи мудин̇га̄дипаччайа̄ садда̄. гӣтасан̇кха̄то саддо гӣтасаддо. вутта̄васеса̄нам̣ вӣн̣а̄дӣнам̣ тантибаддха̄нам̣ саддо ва̄дитасаддо. саммасаддоти кам̣сата̄лакат̣т̣хата̄ласаддо. па̄н̣исаддоти па̄н̣иппаха̄расаддо. сатта̄нам̣ ниггхосасаддоти бахӯнам̣ саннипатита̄нам̣ апан̃н̃а̄йама̄нападабйан̃джананиггхосасаддо. дха̄тӯнам̣ саннигха̄тасаддоти руккха̄нам̣ ан̃н̃аман̃н̃анигхам̣санагхан̣т̣ика̄кот̣ана̄дисаддо. ва̄тасса ва̄йато саддо ва̄тасаддо. удакасса сандама̄насса ва̄ пат̣ихатасса ва̄ саддо удакасаддо. манусса̄нам̣ салла̄па̄дисаддо мануссасаддо. там̣ т̣хапетва̄ сесо саббопи амануссасаддо. имина̄ пададвайена саббопи саддо парийа̄динно. евам̣ сантепи вам̣сапха̄ланапилотикапха̄лана̄дӣсу паватто па̄л̣ийам̣ ана̄гатасаддо йева̄панакат̣т̣ха̄нам̣ павит̣т̣хоти ведитаббо.

евамайам̣ бхерӣсадда̄дина̄ бхедена бхиннопи саддо лаккхан̣а̄дӣхи абхиннойева. саббопи хеса сотапат̣ихананалаккхан̣о саддо сотавин̃н̃а̄н̣асса висайабха̄варасо, тассева гочарапаччупат̣т̣ха̄но. сесам̣ чаккха̄йатананиддесе вуттанайенева ведитаббам̣. идха̄пи хи чатӯхи чатӯхи найехи пат̣иман̣д̣ита̄ тераса ва̄ра̄ вутта̄. тесам̣ аттхо сакка̄ вуттанайенева джа̄нитунти на виттха̄рито.

624. гандха̄йатананиддесе мӯлагандхоти йам̣ кин̃чи мӯлам̣ пат̣ичча ниббатто гандхо. са̄рагандха̄дӣсупи есева найо. асиддхадусиддха̄нам̣ д̣а̄ка̄дӣнам̣ гандхо а̄макагандхо. маччхасакалика̄пӯтимам̣сасам̣килит̣т̣хасаппиа̄дӣнам̣ гандхо виссагандхо. сугандхоти ит̣т̣хагандхо. дуггандхоти анит̣т̣хагандхо. имина̄ пададвайена саббопи гандхо парийа̄динно. евам̣ сантепи кан̣н̣акагандхапилотикагандха̄дайо па̄л̣ийам̣ ана̄гата̄ саббепи гандха̄ йева̄панакат̣т̣ха̄нам̣ павит̣т̣ха̄ти ведитабба̄.

евамайам̣ мӯлагандха̄дина̄ бхедена бхиннопи гандхо лаккхан̣а̄дӣхи абхиннойева. саббопи хеса гха̄напат̣ихананалаккхан̣о гандхо, гха̄навин̃н̃а̄н̣асса висайабха̄варасо, тассева гочарапаччупат̣т̣ха̄но. сесам̣ чаккха̄йатананиддесе вуттанайенева ведитаббам̣. идха̄пи хи татхева двипан̃н̃а̄санайапат̣иман̣д̣ита̄ тераса ва̄ра̄ вутта̄. те аттхато па̄кат̣а̄йева.

628. раса̄йатананиддесе мӯларасоти йам̣кин̃чи мӯлам̣ пат̣ичча ниббаттарасо. кхандхараса̄дӣсупи есева найо. амбиланти таккамбила̄ди. мадхуранти екантато госаппиа̄ди. мадху пана каса̄вайуттам̣ чираниккхиттам̣ каса̄вам̣ хоти. пха̄н̣итам̣ кха̄рийуттам̣ чираниккхиттам̣ кха̄рийам̣ хоти. саппи пана чираниккхиттам̣ ван̣н̣агандхе джахантампи расам̣ на джахатӣти тадева екантамадхурам̣. титтаканти нимбапан̣н̣а̄ди. кат̣уканти син̇гиверамарича̄ди. лон̣иканти са̄муддикалон̣а̄ди. кха̄риканти ва̄тин̇ган̣акал̣ӣра̄ди. ламбиланти бадара̄малакакапит̣т̣хаса̄лава̄ди. каса̄ванти харитака̄ди. име саббепи раса̄ ваттхувасена вутта̄. там̣там̣ваттхуто панеттха расова амбила̄дӣхи на̄мехи вуттоти ведитаббо. са̄дӯти ит̣т̣харасо, аса̄дӯти анит̣т̣харасо. имина̄ пададвайена саббопи расо парийа̄динно. евам̣ сантепи лед̣д̣урасабхиттирасапилотикараса̄дайо па̄л̣ийам̣ ана̄гата̄ саббепи раса̄ йева̄панакат̣т̣ха̄нам̣ павит̣т̣ха̄ти ведитабба̄.

евамайам̣ мӯлараса̄дина̄бхедена бхиннопи расо лаккхан̣а̄дӣхи абхиннойева. саббопи хеса дживха̄пат̣ихананалаккхан̣о расо, дживха̄вин̃н̃а̄н̣асса висайабха̄варасо, тассева гочарапаччупат̣т̣ха̄но. сесам̣ чаккха̄йатананиддесе вуттанайенева ведитаббам̣. идха̄пи хи татхева двипан̃н̃а̄санайапат̣иман̣д̣ита̄ тераса ва̄ра̄ вутта̄.

632. иттхиндрийаниддесе йанти каран̣авачанам̣. йена ка̄ран̣ена иттхийа̄ иттхилин̇га̄дӣни хонтӣти айаметтха аттхо. таттха ‘лин̇га’нти сан̣т̣ха̄нам̣. иттхийа̄ хи хаттхапа̄дагӣва̄ура̄дӣнам̣ сан̣т̣ха̄нам̣ на пурисасса вийа хоти. иттхӣнан̃хи хет̣т̣химака̄йо висадо хоти, упаримака̄йо ависадо. хаттхапа̄да̄ кхуддака̄, мукхам̣ кхуддакам̣. нимиттанти сан̃джа̄нанам̣. иттхӣнан̃хи урамам̣сам̣ ависадам̣ хоти, мукхам̣ ниммассуда̄т̣хикам̣. кесабандхаваттхаггахан̣ампи на пуриса̄нам̣ вийа хоти. куттанти кирийа̄. иттхийо хи дахарака̄ле суппакамусалакехи кӣл̣анти, читтадхӣталика̄йа кӣл̣анти, маттикава̄кена суттакам̣ на̄ма кантанти. а̄каппоти гамана̄диа̄ка̄ро. иттхийо хи гаччхама̄на̄ ависада̄ гаччханти, тит̣т̣хама̄на̄ нипаджджама̄на̄ нисӣдама̄на̄ кха̄дама̄на̄ бхун̃джама̄на̄ ависада̄ бхун̃джанти. пурисампи хи ависадам̣ дисва̄ ма̄туга̄мо вийа гаччхати тит̣т̣хати нипаджджати нисӣдати кха̄дати бхун̃джатӣти ваданти.

иттхаттам̣ иттхибха̄воти убхайампи екаттхам̣; иттхисабха̄воти аттхо. айам̣ каммаджо пат̣исандхисамут̣т̣хито. иттхилин̇га̄дӣни пана иттхиндрийам̣ пат̣ичча паватте самут̣т̣хита̄ни. йатха̄ хи бӣдже сати, бӣджам̣ пат̣ичча, бӣджапаччайа̄ руккхо вад̣д̣хитва̄ са̄кха̄вит̣апасампанно хутва̄ а̄ка̄сам̣ пӯретва̄ тит̣т̣хати, евамева иттхибха̄васан̇кха̄те иттхиндрийе сати иттхилин̇га̄дӣни хонти. бӣджам̣ вийа хи иттхиндрийам̣, бӣджам̣ пат̣ичча вад̣д̣хитва̄ а̄ка̄сам̣ пӯретва̄ т̣хитаруккхо вийа иттхиндрийам̣ пат̣ичча иттхилин̇га̄дӣни паватте самут̣т̣хаханти. таттха иттхиндрийам̣ на чаккхувин̃н̃еййам̣, мановин̃н̃еййамева. иттхилин̇га̄дӣни чаккхувин̃н̃еййа̄нипи мановин̃н̃еййа̄нипи.

идам̣ там̣ рӯпам̣ иттхиндрийанти идам̣ там̣ рӯпам̣, йатха̄ чаккхундрийа̄дӣни пурисасса̄пи хонти, на евам̣; нийамато пана иттхийа̄ ева индрийам̣ ‘иттхиндрийам̣’.

633. пурисиндрийепи есева найо. пурисалин̇га̄дӣни пана иттхилин̇га̄дӣнам̣ пат̣ипаккхато ведитабба̄ни. пурисасса хи хаттхапа̄дагӣва̄ура̄дӣнам̣ сан̣т̣ха̄нам̣ на иттхийа̄ вийа хоти. пуриса̄нан̃хи упаримака̄йо висадо хоти хет̣т̣химака̄йо ависадо, хаттхапа̄да̄ маханта̄, мукхам̣ махантам̣, урамам̣сам̣ висадам̣, массуда̄т̣хика̄ уппаджджанти. кесабандханаваттхаггахан̣ам̣ на иттхӣнам̣ вийа хоти. дахарака̄ле ратханан̇гала̄дӣхи кӣл̣анти, ва̄ликапа̄л̣им̣ катва̄ ва̄пим̣ на̄ма кхананти, гамана̄дӣни висада̄ни хонти. иттхимпи гамана̄дӣни висада̄ни курума̄нам̣ дисва̄ ‘пурисо вийа гаччхатӣ’тиа̄дӣни ваданти. сесам̣ иттхиндрийе вуттасадисамева.

таттха иттхибха̄валаккхан̣ам̣ иттхиндрийам̣, иттхӣти пака̄санарасам̣, иттхилин̇ганимиттакутта̄каппа̄нам̣ ка̄ран̣абха̄вапаччупат̣т̣ха̄нам̣. пурисабха̄валаккхан̣ам̣ пурисиндрийам̣, пурисоти пака̄санарасам̣, пурисалин̇ганимиттакутта̄каппа̄нам̣ ка̄ран̣абха̄вапаччупат̣т̣ха̄нам̣. убхайампетам̣ пат̣хамакаппика̄нам̣ паватте самут̣т̣ха̄ти. апарабха̄ге пат̣исандхийам̣. пат̣исандхисамут̣т̣хитампи паватте чалати париваттати.

йатха̄ха –

‘‘тена кхо пана самайена ан̃н̃атарасса бхиккхуно иттхилин̇гам̣ па̄тубхӯтам̣ хоти. тена кхо пана самайена ан̃н̃атарисса̄ бхиккхунийа̄ пурисалин̇гам̣ па̄тубхӯтам̣ хотӣ’’ти (па̄ра̄. 69).

имесу пана двӣсу пурисалин̇гам̣ уттамам̣, иттхилин̇гам̣ хӣнам̣. тасма̄ пурисалин̇гам̣ балаваакусалена антарадха̄йати, иттхилин̇гам̣ дуббалакусалена патит̣т̣ха̄ти. иттхилин̇гам̣ пана антарадха̄йантам̣ дуббалаакусалена антарадха̄йати, пурисалин̇гам̣ балавакусалена патит̣т̣ха̄ти. евам̣ убхайампи акусалена антарадха̄йати, кусалена патит̣т̣ха̄тӣти ведитаббам̣.

убхатобйан̃джанакасса пана ким̣ екам̣ индрийам̣ уда̄ху двети? екам̣. тан̃ча кхо иттхиубхатобйан̃джанакасса иттхиндрийам̣, пурисаубхатобйан̃джанакасса пурисиндрийам̣. ‘евам̣ санте дутийабйан̃джанакасса абха̄во а̄паджджати. индрийан̃хи бйан̃джанака̄ран̣ам̣ вуттам̣. тан̃часса наттхӣ’ти? ‘на тасса индрийам̣ бйан̃джанака̄ран̣ам̣’. ‘касма̄’? ‘сада̄ абха̄вато. иттхиубхатобйан̃джанакасса хи йада̄ иттхийа̄ ра̄гачиттам̣ уппаджджати, тада̄ва пурисабйан̃джанам̣ па̄кат̣ам̣ хоти, иттхибйан̃джанам̣ пат̣иччханнам̣ гул̣хам̣ хоти. татха̄ итарасса итарам̣.

йади ча тесам̣ индрийам̣ дутийабйан̃джанака̄ран̣ам̣ бхавеййа, сада̄пи бйан̃джанадвайам̣ тит̣т̣хеййа. на пана тит̣т̣хати. тасма̄ ведитаббаметам̣ на тасса там̣ бйан̃джанака̄ран̣ам̣. каммасаха̄йам̣ пана ра̄гачиттамеветтха ка̄ран̣ам̣. йасма̄ часса екамева индрийам̣ хоти, тасма̄ иттхиубхатобйан̃джанако сайампи габбхам̣ ган̣ха̄ти, парампи ган̣ха̄пети. пурисаубхатобйан̃джанако парам̣ габбхам̣ ган̣ха̄пети, сайам̣ пана на ган̣ха̄тӣти.

634. джӣвитиндрийаниддесе йам̣ ваттаббам̣ там̣ хет̣т̣ха̄ арӯпаджӣвитиндрийе вуттамева. кевалан̃хи таттха йо тесам̣ арӯпӣнам̣ дхамма̄нанти вуттам̣, идха рӯпаджӣвитиндрийатта̄ йо тесам̣ рӯпӣнам̣ дхамма̄нанти айамева висесо. лаккхан̣а̄дӣни панасса евам̣ ведитабба̄ни – сахаджа̄тарӯпа̄нупа̄ланалаккхан̣ам̣ джӣвитиндрийам̣, тесам̣ паваттанарасам̣, тесам̣ йева т̣хапанапаччупат̣т̣ха̄нам̣, йа̄пайитаббабхӯтападат̣т̣ха̄нанти.

635. ка̄йавин̃н̃аттиниддесе ка̄йавин̃н̃аттӣти еттха та̄ва ка̄йена аттано бха̄вам̣ вин̃н̃а̄пента̄нам̣ тираччха̄нехипи пуриса̄нам̣, пурисехи ва̄ тираччха̄на̄нампи ка̄йагахан̣а̄нуса̄рена гахита̄йа ета̄йа бха̄во вин̃н̃а̄йатӣти ‘вин̃н̃атти’. сайам̣ ка̄йагахан̣а̄нуса̄рена вин̃н̃а̄йатӣтипи ‘вин̃н̃атти’. ‘‘ка̄йена сам̣варо са̄дхӯ’’тиа̄дӣсу (дха. па. 361) а̄гато чопанасан̇кха̄то ка̄йова вин̃н̃атти ‘ка̄йавин̃н̃атти’. ка̄йавиппханданена адхиппа̄йавин̃н̃а̄панахетутта̄, сайан̃ча татха̄ вин̃н̃еййатта̄ ка̄йена вин̃н̃аттӣтипи ‘ка̄йавин̃н̃атти’.

кусалачиттасса ва̄тиа̄дӣсу ат̣т̣хахи ка̄ма̄вачарехи абхин̃н̃а̄читтена ча̄ти навахи кусалачиттехи кусалачиттасса ва̄, два̄дасахипи акусалачиттехи акусалачиттасса ва̄, ат̣т̣хахи маха̄кирийехи двӣхи ахетукакирийехи абхин̃н̃а̄ппаттена екена рӯпа̄вачаракирийена̄ти ека̄дасахи кирийачиттехи абйа̄катачиттасса ва̄. ито ан̃н̃а̄ни хи читта̄ни вин̃н̃аттим̣ на джаненти. секкха̄секкхапутхуджджана̄нам̣ пана еттакехева читтехи вин̃н̃атти хотӣти етесам̣ кусала̄дӣнам̣ васена тӣхи падехи ‘хетуто’ дассита̄.

ида̄ни чхахи падехи ‘пхалато’ дассетум̣ абхиккамантасса ва̄тиа̄ди вуттам̣. абхиккама̄дайо хи вин̃н̃аттивасена паваттатта̄ вин̃н̃аттипхалам̣ на̄ма. таттха ‘абхиккамантасса̄’ти пурато ка̄йам̣ абхихарантасса. пат̣иккамантасса̄ти паччхато пачча̄харантасса. а̄локентасса̄ти уджукам̣ пеккхантасса. вилокентасса̄ти ито чито ча пеккхантасса. самин̃джентасса̄ти сандхайо сан̇кочентасса. паса̄рентасса̄ти сандхайо пат̣ипан̣а̄ментасса.

ида̄ни чхахи падехи ‘сабха̄вато’ дассетум̣ ка̄йасса тхамбхана̄ти а̄ди вуттам̣. таттха ‘ка̄йасса̄’ти сарӣрасса. ка̄йам̣ тхамбхетва̄ тхаддхам̣ каротӣти тхамбхана̄. тамева упасаггена вад̣д̣хетва̄ сантхамбхана̄ти а̄ха. балаватара̄ ва̄ тхамбхана̄ ‘сантхамбхана̄’. сантхамбхитаттанти сантхамбхитабха̄во. вин̃н̃а̄панавасена вин̃н̃атти. вин̃н̃а̄пана̄ти вин̃н̃а̄пана̄ка̄ро. вин̃н̃а̄питабха̄во вин̃н̃а̄питаттам̣. сесаметтха йам̣ ваттаббам̣ там̣ хет̣т̣ха̄ два̄ракатха̄йам̣ вуттамева. татха̄ вачӣвин̃н̃аттийам̣.

636. вачӣвин̃н̃аттӣтипадасса пана ниддесапада̄нан̃ча аттхо таттха на вутто, со евам̣ ведитаббо – ва̄ча̄йа аттано бха̄вам̣ вин̃н̃а̄пента̄нам̣ тираччха̄нехипи пуриса̄нам̣, пурисехи ва̄ тираччха̄на̄нампи, вачӣгахан̣а̄нуса̄рена гахита̄йа ета̄йа бха̄во вин̃н̃а̄йатӣти вин̃н̃атти. сайан̃ча вачӣгахан̣а̄нуса̄рена вин̃н̃а̄йатӣтипи вин̃н̃атти. ‘‘са̄дху ва̄ча̄йа сам̣варо’’тиа̄дӣсу (дха. па. 361) а̄гата̄ чопанасан̇кха̄та̄ вачӣ ева вин̃н̃атти ‘вачӣвин̃н̃атти’. вачӣгхосена адхиппа̄йавин̃н̃а̄панахетутта̄ сайан̃ча татха̄вин̃н̃еййатта̄ ва̄ча̄йа вин̃н̃аттӣтипи ‘вачӣвин̃н̃атти’. ва̄ча̄ гира̄тиа̄дӣсу вуччатӣти ‘ва̄ча̄’. гирийатӣти ‘гира̄’. бйаппатхоти ва̄кйабхедо. ва̄кйан̃ча там̣ патхо ча аттхам̣ н̃а̄тука̄ма̄нам̣ н̃а̄петука̄ма̄нан̃ча̄типи ‘бйаппатхо’. удӣрийатӣти удӣран̣ам̣. гхуссатӣти гхосо. карийатӣти каммам̣. гхосова каммам̣ гхосакаммам̣. на̄наппака̄рехи като гхосоти аттхо. вачийа̄ бхедо вачӣбхедо. со пана ‘на бхан̇го, пабхедагата̄ ва̄ча̄ ева̄’ти н̃а̄панаттхам̣ ва̄ча̄ вачӣбхедоти вуттам̣. имехи саббехипи падехи ‘саддава̄ча̄ва’ дассита̄. ида̄ни та̄йа ва̄ча̄йа саддхим̣ йоджетва̄ хет̣т̣ха̄ вуттаттха̄нам̣ вин̃н̃аттиа̄дӣнам̣ пада̄нам̣ васена тӣха̄ка̄рехи сабха̄вато там̣ дассетум̣ йа̄ та̄йа ва̄ча̄йа вин̃н̃аттӣтиа̄ди вуттам̣. там̣ хет̣т̣ха̄ вуттанайатта̄ утта̄наттхамева.

ида̄ни вин̃н̃аттисамут̣т̣ха̄пакачиттесу асаммохаттхам̣ дваттим̣са чхаббӣса екӯнавӣсати сол̣аса паччхима̄нӣти идам̣ пакин̣н̣акам̣ ведитаббам̣ – дваттим̣са читта̄ни хи рӯпам̣ самут̣т̣ха̄пенти, ирийа̄патхампи упаттхамбхенти, дувидхампи вин̃н̃аттим̣ джаненти. чхаббӣсати вин̃н̃аттимева на джаненти, итарадвайам̣ каронти. екӯнавӣсати рӯпамева самут̣т̣ха̄пенти, итарадвайам̣ на каронти. сол̣аса имесу тӣсу екампи на каронти.

таттха дваттим̣са̄ти хет̣т̣ха̄ вутта̄нева ка̄ма̄вачарато ат̣т̣ха кусала̄ни, два̄даса акусала̄ни, кирийато даса читта̄ни, секкхапутхуджджана̄нам̣ абхин̃н̃а̄читтам̣, кхӣн̣а̄сава̄нам̣ абхин̃н̃а̄читтанти. чхаббӣса̄ти рӯпа̄вачарато пан̃ча кусала̄ни, пан̃ча кирийа̄ни, арӯпа̄вачарато чатта̄ри кусала̄ни, чатта̄ри кирийа̄ни, чатта̄ри маггачитта̄ни, чатта̄ри пхалачитта̄нӣти. екӯнавӣсатӣти ка̄ма̄вачаракусалавипа̄като ека̄даса, акусалавипа̄като две, кирийато кирийаманодха̄ту, рӯпа̄вачарато пан̃ча випа̄качитта̄нӣти. сол̣аса̄ти две пан̃чавин̃н̃а̄н̣а̄ни, саббасатта̄нам̣ пат̣исандхичиттам̣, кхӣн̣а̄сава̄нам̣ чутичиттам̣, арӯпе чатта̄ри випа̄качитта̄нӣти. има̄ни сол̣аса рӯпирийа̄патхавин̃н̃аттӣсу екампи на каронти. ан̃н̃а̄нипи бахӯни арӯпе уппанна̄ни анока̄сагататта̄ рӯпам̣ на самут̣т̣ха̄пенти. на та̄нева, ка̄йавачӣвин̃н̃аттийопи.

637. а̄ка̄садха̄туниддесе на кассати, на никассати, каситум̣ ва̄ чхиндитум̣ ва̄ бхиндитум̣ ва̄ на сакка̄ти а̄ка̄со. а̄ка̄сова а̄ка̄сагатам̣, кхел̣агата̄ди вийа. а̄ка̄соти ва̄ гатанти ‘а̄ка̄сагатам̣’. на хан̃н̃атӣти агхам̣, агхат̣т̣анӣйанти аттхо. агхамева агхагатам̣. чхиддат̣т̣хена виваро. виварова виварагатам̣. асампхут̣т̣хам̣ чатӯхи маха̄бхӯтехӣти етехи асампхут̣т̣хам̣ ниджджат̣а̄ка̄сам̣ва катхитам̣. лаккхан̣а̄дито пана рӯпапариччхедалаккхан̣а̄ а̄ка̄садха̄ту, рӯпапарийантаппака̄санараса̄, рӯпамарийа̄дапаччупат̣т̣ха̄на̄ асампхут̣т̣хабха̄вачхиддавиварабха̄вапаччупат̣т̣ха̄на̄ ва̄, париччхиннарӯпападат̣т̣ха̄на̄, йа̄йа париччхиннесу рӯпесу ‘идамито уддхам̣ адхо тирийа’нти ча хоти.

638. ито паре рӯпассалахута̄дӣнам̣ ниддеса̄ читтассалахута̄дӣсу вуттанайенева ведитабба̄. лаккхан̣а̄дито панеттха адандхата̄лаккхан̣а̄ рӯпасса лахута̄, рӯпа̄нам̣ гарубха̄вавиноданараса̄, лахупариваттита̄паччупат̣т̣ха̄на̄, лахурӯпападат̣т̣ха̄на̄. атхаддхата̄лаккхан̣а̄ рӯпасса мудута̄, рӯпа̄нам̣ тхаддхабха̄вавиноданараса̄, саббакирийа̄су авиродхита̄паччупат̣т̣ха̄на̄, мудурӯпападат̣т̣ха̄на̄. сарӣракирийа̄нукӯлакамман̃н̃абха̄валаккхан̣а̄ рӯпасса камман̃н̃ата̄, акамман̃н̃ата̄виноданараса̄, адуббалабха̄вапаччупат̣т̣ха̄на̄, камман̃н̃арӯпападат̣т̣ха̄на̄.

ета̄ пана тиссо на ан̃н̃аман̃н̃ам̣ виджаханти. евам̣ сантепи йо арогино вийа рӯпа̄нам̣ лахубха̄во, адандхата̄лахупариваттиппака̄ро, рӯпадандхаттакарадха̄туккхобхапат̣ипаккхапаччайасамут̣т̣ха̄но, со рӯпавика̄ро ‘рӯпассалахута̄’. йо супаримаддитачаммассева рӯпа̄нам̣ мудубха̄во саббакирийа̄висесесу сарасаваттанабха̄во васаваттанабха̄вамаддаваппака̄ро рӯпатхаддхаттакарадха̄туккхобхапат̣ипаккхапаччайасамут̣т̣ха̄но, со рӯпавика̄ро ‘рӯпасса мудута̄’. йо пана судхантасуван̣н̣ассева рӯпа̄нам̣ камман̃н̃абха̄во сарӣракирийа̄нукӯлабха̄ваппака̄ро сарӣракирийа̄нам̣ ананукӯлакарадха̄туккхобхапат̣ипаккхапаччайасамут̣т̣ха̄но, со рӯпавика̄ро ‘рӯпасса камман̃н̃ата̄’ти. евамета̄сам̣ висесо ведитаббо.

ета̄ пана тиссопи каммам̣ ка̄тум̣ на саккоти, а̄ха̄ра̄дайова каронти. татха̄ хи йогино ‘аджджа амхехи бходжанасаппа̄йам̣ ладдхам̣, ка̄йо но лаху муду камман̃н̃о’ти ваданти. ‘аджджа утусаппа̄йам̣ ладдхам̣, аджджа амха̄кам̣ читтам̣ екаггам̣, ка̄йо но лаху муду камман̃н̃о’ти вадантӣти.

641. упачайасантатиниддесесу а̄йатана̄нанти ад̣д̣хека̄дасаннам̣ рӯпа̄йатана̄нам̣. а̄чайоти ниббатти. со рӯпасса упачайоти йо а̄йатана̄нам̣ а̄чайо пунаппунам̣ ниббаттама̄на̄нам̣, сова рӯпасса упачайо на̄ма хоти; вад̣д̣хӣти аттхо. йо рӯпасса упачайо са̄ рӯпасса сантатӣти йа̄ евам̣ упачита̄нам̣ рӯпа̄нам̣ вад̣д̣хи, тато уттаритарам̣ паваттика̄ле са̄ рӯпасса сантати на̄ма хоти; паваттӣти аттхо. надитӣре кхатакӯпасмин̃хи удакуггаманака̄ло вийа а̄чайо, ниббатти; парипун̣н̣ака̄ло вийа упачайо, вад̣д̣хи; аджджхоттхаритва̄ гаманака̄ло вийа сантати, паваттӣти ведитабба̄.

евам̣ ким̣ катхитам̣ хотӣти? а̄йатанена хи а̄чайо катхито, а̄чайена а̄йатанам̣ катхитам̣. а̄чайова катхито а̄йатанамева катхитам̣. евампи ким̣ катхитам̣ хотӣти? чатусантатирӯпа̄нам̣ а̄чайо упачайо ниббатти вад̣д̣хи катхита̄. аттхато хи убхайампетам̣ джа̄тирӯпассева адхивачанам̣. а̄ка̄рана̄наттена пана венеййавасена ча упачайо сантатӣти уддесадесанам̣ катва̄ йасма̄ еттха аттхато на̄наттам̣ наттхи, тасма̄ ниддесе ‘‘йо а̄йатана̄нам̣ а̄чайо со рӯпасса упачайо, йо рӯпасса упачайо са̄ рӯпасса сантатӣ’’ти вуттам̣.

йасма̄ ча убхайампетам̣ джа̄тирӯпассева адхивачанам̣ тасма̄ еттха а̄чайалаккхан̣о рӯпасса упачайо, пуббантато рӯпа̄нам̣ уммуджджа̄панарасо, ниййа̄танапаччупат̣т̣ха̄но парипун̣н̣абха̄вапаччупат̣т̣ха̄но ва̄, упачитарӯпападат̣т̣ха̄но. паваттилаккхан̣а̄ рӯпасса сантати, ануппабандхараса̄, анупаччхедапаччупат̣т̣ха̄на̄, ануппабандхарӯпападат̣т̣ха̄на̄ти ведитабба̄.

643. джарата̄ниддесе джӣран̣акавасена джара̄; айаметтха сабха̄ваниддесо. джӣран̣а̄ка̄ро джӣран̣ата̄. кхан̣д̣иччанти а̄дайо тайо ка̄ла̄тиккаме киччаниддеса̄. паччхима̄ две пакатиниддеса̄. айан̃хи ‘джара̄’ти имина̄ падена сабха̄вато дӣпита̄; тенасса̄йам̣ сабха̄ваниддесо. ‘джӣран̣ата̄’ти имина̄ а̄ка̄рато; тенасса̄йам̣ а̄ка̄раниддесо. кхан̣д̣иччанти имина̄ ка̄ла̄тиккаме дантанакха̄нам̣ кхан̣д̣итабха̄вакаран̣акиччато. па̄личчанти имина̄ кесалома̄нам̣ палитабха̄вакаран̣акиччато. валиттачата̄ти имина̄ мам̣сам̣ мила̄петва̄ таче валибха̄вакаран̣акиччато дӣпита̄. тенасса̄ име ‘кхан̣д̣ичча’нтиа̄дайо тайо ка̄ла̄тиккаме киччаниддеса̄. техи имесам̣ вика̄ра̄нам̣ дассанавасена па̄кат̣ӣбхӯта̄ па̄кат̣аджара̄ дассита̄. йатхева хи удакасса ва̄ аггино ва̄ тин̣аруккха̄дӣнам̣ сам̣бхаггапалибхаггата̄йа ва̄ джха̄мата̄йа ва̄ гатамагго па̄кат̣о хоти, на ча со гатамагго та̄нева удака̄дӣни, евамева джара̄йа данта̄дӣсу кхан̣д̣ичча̄дивасена гатамагго па̄кат̣о, чаккхум̣ уммӣлетва̄пи гайхати, на ча кхан̣д̣ичча̄дӣнева джара̄. на хи джара̄ чаккхувин̃н̃еййа̄ хоти.

а̄йуно сам̣ха̄ни индрийа̄нам̣ парипа̄коти имехи пана падехи ка̄ла̄тиккамейева абхибйатта̄йа а̄йуккхайачаккха̄дииндрийапарипа̄касан̃н̃ита̄йа пакатийа̄ дӣпита̄. тенассиме паччхима̄ две пакатиниддеса̄ти ведитабба̄. таттха йасма̄ джарам̣ паттасса а̄йу ха̄йати, тасма̄ джара̄ ‘а̄йуно сам̣ха̄нӣ’ти пхалӯпача̄рена вутта̄. йасма̄ ча дахарака̄ле суппасанна̄ни, сукхумампи аттано висайам̣ сукхенева ган̣ханасаматтха̄ни чаккха̄дӣни индрийа̄ни джарам̣ паттасса парипакка̄ни а̄лул̣ита̄ни ависада̄ни, ол̣а̄рикампи аттано висайам̣ гахетум̣ асаматтха̄ни хонти, тасма̄ ‘индрийа̄нам̣ парипа̄ко’типи пхалӯпача̄ренева вутта̄.

са̄ пана̄йам̣ евам̣ ниддит̣т̣ха̄ сабба̄пи джара̄ па̄кат̣а̄ пат̣иччханна̄ти дувидха̄ хоти. таттха данта̄дӣсу кхан̣д̣абха̄ва̄дидассанато рӯпадхаммесу джара̄ па̄кат̣аджара̄ на̄ма. арӯпадхаммесу пана джара̄ та̄дисасса вика̄расса адассанато пат̣иччханнаджара̄ на̄ма. пуна авӣчи савӣчӣти евампи дувидха̄ хоти. таттха ман̣иканакараджатапава̄л̣ачандимасӯрийа̄дӣнам̣ вийа, мандадасака̄дӣсу па̄н̣ӣнам̣ вийа ча, пуппхапхалапаллава̄дӣсу ча апа̄н̣ӣнам̣ вийа, антарантара̄ ван̣н̣ависеса̄дӣнам̣ дувин̃н̃еййатта̄ джара̄ авӣчиджара̄ на̄ма; нирантараджара̄ти аттхо. тато ан̃н̃есу пана йатха̄вуттесу антарантара̄ ван̣н̣ависеса̄дӣнам̣ сувин̃н̃еййатта̄ джара̄ савӣчиджара̄ на̄ма̄ти ведитабба̄.

лаккхан̣а̄дитопи рӯпапарипа̄калаккхан̣а̄ рӯпасса джарата̄, упанайанараса̄, сабха̄ва̄напагамепи навабха̄ва̄пагамапаччупат̣т̣ха̄на̄, вӣхипура̄н̣абха̄во вийа парипаччама̄нарӯпападат̣т̣ха̄на̄ти ведитабба̄.

644. аниччата̄ниддесе кхайагаманавасена кхайо, вайагаманавасена вайо, бхиджджанавасена бхедо. атха ва̄, йасма̄ там̣ патва̄ рӯпам̣ кхӣйати, вети, бхиджджати ча, тасма̄ кхӣйати етасминти ‘кхайо’, вети етасминти ‘вайо’, бхиджджати етасминти ‘бхедо’. упасаггавасена падам̣ вад̣д̣хетва̄ бхедова парибхедо. хутва̄ абха̄ват̣т̣хена, на ниччанти аниччам̣. тасса бха̄во аниччата̄. антарадха̄йати еттха̄ти антарадха̄нам̣. маран̣ан̃хи патва̄ рӯпам̣ антарадха̄йати, адассанам̣ гаччхати. на кевалан̃ча рӯпамева, саббепи пан̃чаккхандха̄. тасма̄ пан̃чаннампи кхандха̄нам̣ аниччата̄йа идамева лаккхан̣анти ведитаббам̣. лаккхан̣а̄дито пана парибхедалаккхан̣а̄ рӯпасса аниччата̄, сам̣сӣданараса̄, кхайавайапаччупат̣т̣ха̄на̄, парибхиджджама̄нарӯпападат̣т̣ха̄на̄ти ведитабба̄.

хет̣т̣ха̄ джа̄ти гахита̄ джара̄ гахита̄, имасмим̣ т̣ха̄не маран̣ам̣ гахитам̣. име тайо дхамма̄ имесам̣ сатта̄нам̣ уккхитта̄сикапачча̄миттасадиса̄. йатха̄ хи пурисасса тайо пачча̄митта̄ ота̄рам̣ гавесама̄на̄ вичареййум̣. тесу еко евам̣ вадеййа – ‘етам̣ нӣхаритва̄ ат̣авипавесанам̣ майхам̣ бха̄ро хотӯ’ти. дутийо ‘ат̣авигатака̄ле потхетва̄ патхавийам̣ па̄танам̣ майхам̣ бха̄ро’ти. татийо ‘патхавигатака̄лато пат̣т̣ха̄йа асина̄ сӣсаччхеданам̣ майхам̣ бха̄ро’ти. еварӯпа̄ име джа̄ти а̄дайо. нӣхаритва̄ ат̣авипавесанапачча̄миттасадиса̄ хеттха джа̄ти, тасмим̣ тасмим̣ т̣ха̄не ниббатта̄панато. ат̣авигатам̣ потхетва̄ патхавийам̣ па̄танапачча̄миттасадиса̄ джара̄, ниббаттаккхандха̄нам̣ дуббалапара̄дхӣнаман̃чапара̄йан̣абха̄вакаран̣ато. патхавигатасса асина̄ сӣсаччхедакапачча̄миттасадисам̣ маран̣ам̣, джара̄ппатта̄нам̣ кхандха̄нам̣ джӣвитаккхайапа̄панатоти.

645. кабал̣ӣка̄ра̄ха̄раниддесе кабал̣ам̣ карӣйатӣти кабал̣ӣка̄ро. а̄харӣйатӣти а̄ха̄ро. кабал̣ам̣ катва̄ аджджхохарӣйатӣти аттхо. рӯпам̣ ва̄ а̄харатӣтипи ‘а̄ха̄ро’. евам̣ ваттхувасена на̄мам̣ уддхаритва̄ пуна ваттхувасеневетам̣ пабхедато дассетум̣ одано кумма̄сотиа̄ди вуттам̣. одана̄дӣни хи пха̄н̣итапарийанта̄ни два̄даса идха̄дхиппетасса а̄ха̄расса ваттхӯни. па̄л̣ийам̣ ана̄гата̄ни мӯлапхала̄дӣни йева̄панакам̣ павит̣т̣ха̄ни.

ида̄ни та̄ни мӯлапхала̄дӣни каттаббато дассетум̣ йамхи йамхи джанападетиа̄дима̄ха. таттха мукхена аситаббам̣ бхун̃джитаббанти мукха̄сийам̣. дантехи викха̄дитаббанти дантавикха̄данам̣. галена аджджхохаритаббанти галаджджхохаран̣ӣйам̣. ида̄ни там̣ киччавасена дассетум̣ куччхивиттхамбхананти а̄ха. тан̃хи мӯлапхала̄ди оданакумма̄са̄ди ва̄ аджджхохат̣ам̣ куччхим̣ виттхамбхети. идамасса киччам̣. йа̄йа оджа̄йа сатта̄ йа̄пентӣти хет̣т̣ха̄ саббападехи саваттхукам̣ а̄ха̄рам̣ дассетва̄ ида̄ни ниббат̣т̣итаоджамева дассетум̣ идам̣ вуттам̣.

ким̣ панеттха ваттхусса киччам̣? ким̣ оджа̄йа? париссайахаран̣апа̄лана̄ни. ваттхухи париссайам̣ харати па̄летум̣ на саккоти, оджа̄ па̄лети париссайам̣ харитум̣ на саккоти. двепи екато хутва̄ па̄летумпи сакконти париссайампи харитум̣. ко панеса париссайо на̄ма? каммаджатеджо. антокуччхийан̃хи одана̄диваттхусмим̣ асати, каммаджатеджо ут̣т̣хахитва̄ ударапат̣алам̣ ган̣ха̄ти, ‘чха̄томхи, а̄ха̄рам̣ ме детха̄’ти вада̄пети. бхуттака̄ле ударапат̣алам̣ мун̃читва̄ ваттхум̣ ган̣ха̄ти. атха сатто екагго хоти.

йатха̄ хи чха̄йа̄раккхасо чха̄йам̣ павит̣т̣хам̣ гахетва̄ девасан̇кхалика̄йа бандхитва̄ аттано бхаване моданто чха̄така̄ле а̄гантва̄ сӣсе д̣ам̣сати. со д̣ат̣т̣хатта̄ виравати. там̣ виравам̣ сутва̄ ‘дуккхаппатто еттха аттхӣ’ти тато тато манусса̄ а̄гаччханти. со а̄гата̄гате гахетва̄ кха̄дитва̄ бхаване модати. евам̣сампадамидам̣ ведитаббам̣. чха̄йа̄раккхасо вийа хи каммаджатеджо, девасан̇кхалика̄йа бандхитва̄ т̣хапитасатто вийа ударапат̣алам̣, пуна а̄гатаманусса̄ вийа одана̄диваттху, отаритва̄ сӣсе д̣ам̣санам̣ вийа каммаджатеджасса ваттхуто муттасса ударапат̣алаггахан̣ам̣, д̣ат̣т̣хасса вираванака̄ло вийа ‘а̄ха̄рам̣ детха̄’ти вачанака̄ло, та̄йа сан̃н̃а̄йа а̄гата̄гате гахетва̄ кха̄дитва̄ бхаване моданака̄ло вийа каммаджатеджена ударапат̣алам̣ мун̃читва̄ ваттхусмим̣ гахите екаггачиттата̄.

таттха ол̣а̄рике ваттхусмим̣ оджа̄ манда̄ хоти. сукхуме балаватӣ. кудрӯсакабхатта̄дӣни хи бхун̃джитва̄ мухуттенева чха̄то хоти. саппиа̄дӣни пивитва̄ т̣хитасса дивасампи бхаттам̣ на руччати. еттха ча упа̄да̄йупа̄да̄йа ол̣а̄рикасукхумата̄ ведитабба̄. кумбхӣла̄нан̃хи а̄ха̄рам̣ упа̄да̄йа мора̄нам̣ а̄ха̄ро сукхумо. кумбхӣла̄ кира па̄са̄н̣е гиланти. те ча несам̣ куччхиппатта̄ вилӣйанти. мора̄ саппавиччхика̄дипа̄н̣е кха̄данти. мора̄нам̣ пана а̄ха̄рам̣ упа̄да̄йа тараччха̄нам̣ а̄ха̄ро сукхумо. те кира тивассачхад̣д̣ита̄ни виса̄н̣а̄ни чева ат̣т̣хӣни ча кха̄данти. та̄ни ча несам̣ кхел̣ена темитаматта̄нева кандамӯлам̣ вийа мудука̄ни хонти. тараччха̄нампи а̄ха̄рамупа̄да̄йа хаттхӣнам̣ а̄ха̄ро сукхумо. те хи на̄на̄руккхаса̄кха̄дайо кха̄данти. хаттхӣнам̣ а̄ха̄рато гавайагокан̣н̣амига̄дӣнам̣ а̄ха̄ро сукхумо. те кира нисса̄ра̄ни на̄на̄руккхапан̣н̣а̄дӣни кха̄данти. тесампи а̄ха̄рато гуннам̣ а̄ха̄ро сукхумо. те алласуккхатин̣а̄ни кха̄данти. тесампи а̄ха̄рато саса̄нам̣ а̄ха̄ро сукхумо. саса̄нам̣ а̄ха̄рато сакун̣а̄нам̣ а̄ха̄ро сукхумо. сакун̣а̄нам̣ а̄ха̄рато паччантава̄сӣнам̣ а̄ха̄ро сукхумо. паччантава̄сӣнам̣ а̄ха̄рато га̄мабходжака̄нам̣ а̄ха̄ро сукхумо. га̄мабходжака̄нам̣ а̄ха̄рато ра̄джара̄джамаха̄матта̄нам̣ а̄ха̄ро сукхумо. тесампи а̄ха̄рато чаккаваттино а̄ха̄ро сукхумо. чаккаваттино а̄ха̄рато бхуммадева̄нам̣ а̄ха̄ро сукхумо. бхуммадева̄нам̣ а̄ха̄рато ча̄тумаха̄ра̄джика̄нам̣ а̄ха̄ро сукхумо. евам̣ йа̄ва параниммитавасаваттӣнам̣ а̄ха̄ро виттха̄ретаббо. тесам̣ пана̄ха̄ро сукхумотвева нит̣т̣хам̣ патто.

лаккхан̣а̄дитопи оджа̄лаккхан̣о кабал̣ӣка̄ро а̄ха̄ро, рӯпа̄харан̣арасо, упаттхамбханапаччупат̣т̣ха̄но, кабал̣ам̣ катва̄ а̄харитаббаваттхупадат̣т̣ха̄ноти ведитаббо.

646. ноупа̄да̄ниддесе йатха̄ упа̄да̄рӯпам̣ упа̄дийатева, на ан̃н̃ена упа̄дийати, еваметам̣ на упа̄дийатева̄ти ноупа̄да̄.

647. пхуситаббанти пхот̣т̣хаббам̣. пхуситва̄ джа̄нитаббанти аттхо. пхот̣т̣хаббан̃ча там̣ а̄йатанан̃ча̄ти пхот̣т̣хабба̄йатанам̣. а̄по ча там̣ ниссаттасун̃н̃атасабха̄ват̣т̣хена дха̄ту ча̄ти а̄подха̄ту. ида̄ни йасма̄ тӣн̣и рӯпа̄ни пхуситва̄ джа̄нитабба̄ни тасма̄ та̄ни бха̄джетва̄ дассетум̣ катамам̣ там̣ рӯпам̣ пхот̣т̣хабба̄йатанам̣? патхавӣдха̄тӯтиа̄дима̄ха. таттха каккхал̣атталаккхан̣а̄ патхавӣдха̄ту, патит̣т̣ха̄нараса̄, сампат̣иччханапаччупат̣т̣ха̄на̄. теджодха̄ту ун̣хатталаккхан̣а̄, парипа̄чанараса̄, маддава̄нуппада̄напаччупат̣т̣ха̄на̄. ва̄йодха̄ту виттхамбханалаккхан̣а̄, самудӣран̣араса̄, абхинӣха̄рапаччупат̣т̣ха̄на̄. пурима̄ пана ‘а̄подха̄ту’ паггхаран̣алаккхан̣а̄, брӯханараса̄, сан̇гахапаччупат̣т̣ха̄на̄. екека̄ четтха сесаттайападат̣т̣ха̄на̄ти ведитабба̄.

каккхал̣анти тхаддхам̣. мудуканти атхаддхам̣. сан̣ханти мат̣т̣хам̣. пхарусанти кхарам̣. сукхасампхассанти сукхаведана̄паччайам̣ ит̣т̣хапхот̣т̣хаббам̣. дуккхасампхассанти дуккхаведана̄паччайам̣ анит̣т̣хапхот̣т̣хаббам̣. гаруканти бха̄рийам̣. лахуканти абха̄рийам̣, саллахуканти аттхо. еттха ча ‘каккхал̣ам̣ мудукам̣ сан̣хам̣ пхарусам̣ гарукам̣ лахука’нти падехи патхавӣдха̄ту ева бха̄джита̄. ‘‘йада̄йам̣ ка̄йо а̄йусахагато ча хоти усма̄сахагато ча вин̃н̃а̄н̣асахагато ча тада̄ лахутаро ча хоти мудутаро ча камман̃н̃атаро ча̄’’ти (дӣ. ни. 2.424) суттепи лахумудубхӯтам̣ патхавӣдха̄тумева сандха̄йа вуттам̣.

‘сукхасампхассам̣ дуккхасампхасса’нти пададвайена пана тӣн̣ипи маха̄бхӯта̄ни бха̄джита̄ни. патхавӣдха̄ту хи сукхасампхасса̄пи аттхи дуккхасампхасса̄пи. татха̄ теджодха̄тува̄йодха̄туйо. таттха сукхасампхасса̄ патхавӣдха̄ту мудуталун̣ахаттхе дахаре па̄де самба̄ханте асса̄детва̄ асса̄детва̄ ‘самба̄ха та̄та, самба̄ха та̄та̄’ти вада̄пана̄ка̄рам̣ кароти. сукхасампхасса̄ теджодха̄ту сӣтасамайе ан̇га̄ракапаллам̣ а̄харитва̄ гаттам̣ седенте асса̄детва̄ асса̄детва̄ ‘седехи та̄та, седехи та̄та̄’ти вада̄пана̄ка̄рам̣ кароти. сукхасампхасса̄ ва̄йодха̄ту ун̣хасамайе ваттасампанне дахаре бӣджанена бӣджанте асса̄детва̄ асса̄детва̄ ‘бӣджа та̄та, бӣджа та̄та̄’ти вада̄пана̄ка̄рам̣ кароти. тхаддхахаттхе пана дахаре па̄де самба̄ханте ат̣т̣хӣнам̣ бхиджджанака̄ло вийа хоти. сопи ‘апехӣ’ти ваттаббатам̣ а̄паджджати. ун̣хасамайе ан̇га̄ракапалле а̄бхате ‘апанехи на’нти ваттаббам̣ хоти. сӣтасамайе бӣджанена бӣджанте ‘апехи, ма̄ бӣджа̄’ти ваттаббам̣ хоти. евамета̄сам̣ сукхасампхассата̄ дуккхасампхассата̄ ча ведитабба̄.

йам̣ пхот̣т̣хаббам̣ анидассанам̣ саппат̣игхантиа̄дина̄ найена вутта̄ пана чатӯхи чатӯхи найехи пат̣иман̣д̣ита̄ тераса ва̄ра̄ хет̣т̣ха̄ рӯпа̄йатана̄дӣсу вуттанайенева ведитабба̄.

ким̣ панета̄ни тӣн̣и маха̄бхӯта̄ни екаппаха̄ренева а̄па̄тхам̣ а̄гаччханти уда̄ху ноти? а̄гаччханти. евам̣ а̄гата̄ни ка̄йапаса̄дам̣ гхат̣т̣енти на гхат̣т̣ентӣти? гхат̣т̣енти. екаппаха̄ренева та̄ни а̄рамман̣ам̣ катва̄ ка̄йавин̃н̃а̄н̣ам̣ уппаджджати нуппаджджатӣти? нуппаджджати. а̄бхуджитавасена ва̄ хи уссадавасена ва̄ а̄рамман̣акаран̣ам̣ хоти.

таттха а̄бхуджитавасена та̄ва, паттасмин̃хи оданена пӯретва̄ а̄бхате екам̣ ситтхам̣ гахетва̄ тхаддхам̣ ва̄ мудукам̣ ва̄ти вӣмам̣санто кин̃ча̄пи таттха теджопи аттхи ва̄йопи аттхи, патхавӣдха̄тумева пана а̄бхуджати. ун̣ходаке хаттхам̣ ота̄ретва̄ вӣмам̣санто кин̃ча̄пи таттха патхавӣпи аттхи ва̄йопи аттхи, теджодха̄тумева пана а̄бхуджати. ун̣хасамайе ва̄тапа̄нам̣ виваритва̄ ва̄тена сарӣрам̣ пахара̄пенто т̣хито мандаманде ва̄те пахаранте кин̃ча̄пи таттха патхавӣпи аттхи теджопи аттхи, ва̄йодха̄тумева пана а̄бхуджати. евам̣ а̄бхуджитавасена а̄рамман̣ам̣ кароти на̄ма.

йо пана упаккхалати ва̄ сӣсена ва̄ руккхам̣ пахарати бхун̃джанто ва̄ саккхарам̣ д̣ам̣сати, со кин̃ча̄пи таттха теджопи аттхи ва̄йопи аттхи, уссадавасена пана патхавӣдха̄тумева а̄рамман̣ам̣ кароти. аггим̣ аккамантопи кин̃ча̄пи таттха патхавӣпи аттхи ва̄йопи аттхи, уссадавасена пана теджодха̄тумева а̄рамман̣ам̣ кароти. балавава̄те кан̣н̣асаккхалим̣ пахаритва̄ бадхирабха̄вам̣ каронте. кин̃ча̄пи таттха патхавӣпи аттхи теджопи аттхи, уссадавасена пана ва̄йодха̄тумева а̄рамман̣ам̣ кароти.

йам̣кин̃чи дха̄тум̣ а̄рамман̣ам̣ каронтасса ка̄йавин̃н̃а̄н̣ампи екаппаха̄рена нуппаджджати. сӯчикала̄пена виддхасса екаппаха̄рена ка̄йо гхат̣т̣ийати. йасмим̣ йасмим̣ пана т̣ха̄не ка̄йапаса̄до уссанно хоти, таттха таттха ка̄йавин̃н̃а̄н̣ам̣ уппаджджати. йаттха йаттха̄пи пат̣игхат̣т̣ананигхам̣со балава̄ хоти таттха таттха пат̣хамам̣ уппаджджати. куккут̣апаттена ван̣е дховийама̄не ам̣суам̣су ка̄йапаса̄дам̣ гхат̣т̣ети. йаттха йаттха пана паса̄до уссанно хоти, таттха таттхева ка̄йавин̃н̃а̄н̣ам̣ уппаджджати. евам̣ уссадавасена а̄рамман̣ам̣ кароти. уссадавасенева ча ка̄йавин̃н̃а̄н̣ам̣ уппаджджати на̄ма.

катхам̣ пана читтасса а̄рамман̣ато сан̇канти хотӣти? двӣха̄ка̄рехи хоти – аджджха̄сайато ва̄ висайа̄дхиматтато ва̄. виха̄рапӯджа̄дӣсу хи ‘та̄ни та̄ни четийа̄ни чева пат̣има̄йо ча вандисса̄ми, поттхакаммачиттакамма̄ни ча олокесса̄мӣ’ти аджджха̄сайена гато екам̣ вандитва̄ ва̄ пасситва̄ ва̄ итарасса ванданаттха̄йа ва̄ дассанаттха̄йа ва̄ манам̣ катва̄ вандитумпи пасситумпи гаччхатийева, евам̣ аджджха̄сайато сан̇камати на̄ма.

кела̄сакӯт̣апат̣ибха̄гам̣ пана маха̄четийам̣ олокенто т̣хитопи апарабха̄ге саббатӯрийесу паггахитесу рӯпа̄рамман̣ам̣ виссаджджетва̄ садда̄рамман̣ам̣ сан̇камати. манун̃н̃агандхесу пуппхесу ва̄ гандхесу ва̄ а̄бхатесу садда̄рамман̣ам̣ виссаджджетва̄ гандха̄рамман̣ам̣ сан̇камати. евам̣ висайа̄дхиматтато сан̇камати на̄ма.

651. а̄подха̄туниддесе а̄поти сабха̄ваниддесо. а̄пова а̄погатам̣. синехавасена синехо, синехова синехагатам̣. бандханаттам̣ рӯпасса̄ти патхавӣдха̄туа̄дикасса бхӯтарӯпасса бандханабха̄во. айопин̣д̣иа̄дӣни хи а̄подха̄ту а̄бандхитва̄ баддха̄ни кароти. та̄йа а̄баддхатта̄ та̄ни баддха̄ни на̄ма хонти. па̄са̄н̣апаббатата̄лат̣т̣хихаттхидантагосин̇га̄дӣсупи есева найо. сабба̄ни хета̄ни а̄подха̄ту ева а̄бандхитва̄ баддха̄ни кароти. а̄подха̄туйа̄ а̄баддхатта̄ва баддха̄ни хонти.

ким̣ пана патхавӣдха̄ту сесадха̄тӯнам̣ патит̣т̣ха̄ хоти на хотӣти хоти пхуситва̄ хоти уда̄ху апхуситва̄? а̄подха̄ту ва̄ сеса̄ а̄бандхама̄на̄ пхуситва̄ а̄бандхати уда̄ху апхуситва̄ти? патхавӣдха̄ту та̄ва а̄подха̄туйа̄ апхуситва̄ва патит̣т̣ха̄ хоти, теджодха̄туйа̄ ча ва̄йодха̄туйа̄ ча пхуситва̄. а̄подха̄ту пана патхавӣдха̄тумпи теджова̄йодха̄туйопи апхуситва̄ва а̄бандхати. йади пхуситва̄ а̄бандхеййа пхот̣т̣хабба̄йатанам̣ на̄ма бхавеййа.

теджодха̄тува̄йодха̄тӯнампи сесадха̄тӯсу сакасакакиччакаран̣е есева найо. теджодха̄ту хи патхавӣдха̄тум̣ пхуситва̄ джха̄пети. са̄ пана на ун̣ха̄ хутва̄ джха̄йати. йади ун̣ха̄ хутва̄ джха̄йеййа ун̣хатталаккхан̣а̄ на̄ма бхавеййа. а̄подха̄тум̣ пана апхуситва̄ва та̄пети. са̄пи тапама̄на̄ на ун̣ха̄ хутва̄ тапати. йади ун̣ха̄ хутва̄ тапеййа ун̣хатталаккхан̣а̄ на̄ма бхавеййа. ва̄йодха̄тум̣ пана пхуситва̄ва та̄пети. са̄пи тапама̄на̄ на ун̣ха̄ хутва̄ тапати. йади ун̣ха̄ хутва̄ тапеййа ун̣хатталаккхан̣а̄ на̄ма бхавеййа. ва̄йодха̄ту патхавӣдха̄тум̣ пхуситва̄ виттхамбхети, татха̄ теджодха̄тум̣ а̄подха̄тум̣ пана апхуситва̄ва виттхамбхети.

уччхурасам̣ пачитва̄ пха̄н̣итапин̣д̣е карийама̄не а̄подха̄ту тхаддха̄ хоти на хотӣти? на хоти. са̄ хи паггхаран̣алаккхан̣а̄. патхавӣдха̄ту каккхал̣алаккхан̣а̄. оматтам̣ пана а̄по адхиматтапатхавӣгатикам̣ джа̄там̣. са̄ хи раса̄ка̄рена т̣хитабха̄вам̣ виджахати, лаккхан̣ам̣ на виджахати. пха̄н̣итапин̣д̣е вилӣйама̄непи патхавӣдха̄ту на вилӣйати. каккхал̣алаккхан̣а̄ хи патхавӣдха̄ту паггхаран̣алаккхан̣а̄ а̄подха̄ту. оматта̄ пана патхавӣ адхиматтаа̄пагатика̄ хоти. са̄ пин̣д̣а̄ка̄рена т̣хитабха̄вам̣ виджахати, лаккхан̣ам̣ на виджахати. чатуннан̃хи маха̄бхӯта̄нам̣ бха̄ван̃н̃атхаттамева хоти, лаккхан̣ан̃н̃атхаттам̣ на̄ма наттхи. тасса абха̄во ат̣т̣ха̄напарикаппасуттена дӣпито. вуттан̃хетам̣ –

‘‘сийа̄, а̄нанда, чатуннам̣ маха̄бхӯта̄нам̣ ан̃н̃атхаттам̣, патхавӣдха̄туйа̄…пе… ва̄йодха̄туйа̄; на твева буддхе авеччаппаса̄дена саманна̄гатасса арийаса̄вакасса сийа̄ ан̃н̃атхатта’’нти (а. ни. 3.76).

айан̃хеттха аттхо – а̄нанда, каккхал̣атталаккхан̣а̄ патхавӣдха̄ту париваттитва̄ паггхаран̣алаккхан̣а̄ а̄подха̄ту на̄ма бхавеййа, арийаса̄вакасса пана ан̃н̃атхаттам̣ на̄ма наттхӣти. еваметтха ат̣т̣ха̄напарикаппо а̄гато.

652. ито паресу упа̄дин̣н̣арӯпа̄диниддесесу упа̄дин̣н̣апада̄дӣнам̣ аттхо ма̄тика̄катха̄йам̣ вуттанайенева ведитаббо. чаккха̄йатана̄дӣни хет̣т̣ха̄ виттха̄рита̄нева. таттха таттха пана висесаматтамева ваккха̄ма.

упа̄дин̣н̣аниддесе та̄ва чаккха̄йатана̄дӣни екантаупа̄дин̣н̣атта̄ вутта̄ни. йасма̄ пана рӯпа̄йатана̄дӣни упа̄дин̣н̣а̄нипи аттхи анупа̄дин̣н̣а̄нипи, тасма̄ та̄ни йам̣ ва̄ пана̄ти сан̇кхепато дассетва̄ пуна каммасса кататта̄ рӯпа̄йатанантиа̄дина̄ найена виттха̄рита̄ни. имина̄ упа̄йена саббайева̄панакесу аттхо ведитаббо.

касма̄ пана ‘каммасса кататта̄’ти ча ‘на каммасса кататта̄’ти ча убхиннампи ниддесе ‘джарата̄ ча аниччата̄ ча’ на гахита̄, анупа̄дин̣н̣а̄дӣнам̣йева ниддесесу гахита̄ти? на каммасса кататта̄ти еттха та̄ва каммато ан̃н̃апаччайасамут̣т̣ха̄нам̣ сан̇гахитам̣. ‘каммасса кататта̄’ти еттха каммасамут̣т̣ха̄намева. има̄ни ча две рӯпа̄ни нева каммато на ан̃н̃асма̄ рӯпаджанакапаччайа̄ уппаджджанти, тасма̄ на гахита̄ни. са̄ ча несам̣ ануппатти парато а̄ви бхависсати. анупа̄дин̣н̣антиа̄дӣсу пана кевалам̣ анупа̄дин̣н̣а̄диггахан̣ена камма̄дисамут̣т̣ха̄ната̄ пат̣иккхитта̄, наан̃н̃апаччайасамут̣т̣ха̄ната̄ анун̃н̃а̄та̄. тасма̄ таттха гахита̄нӣти ведитабба̄ни.

666. читтасамут̣т̣ха̄наниддесе ка̄йавин̃н̃атти вачӣвин̃н̃аттӣти идам̣ двайам̣ йасма̄ екантачиттасамут̣т̣ха̄на̄ни бхӯта̄ни упа̄да̄йа пан̃н̃а̄йати, тасма̄ вуттам̣. параматтхато пана тасса ниссайабхӯта̄ни бхӯта̄нева читтасамут̣т̣ха̄на̄ни, там̣нисситатта̄. йатха̄ аниччасса рӯпасса джара̄маран̣ам̣ аниччам̣ на̄ма хоти, евамидампи читтасамут̣т̣ха̄нам̣ на̄ма джа̄там̣.

668. читтасахабхуниддесепи есева найо. йа̄ва читтам̣ та̄ва пан̃н̃а̄йанато идамева двайам̣ вуттам̣. на панетам̣ читтена саха бхӯта̄ни вийа, четана̄дайо вийа ча уппаджджати.

670. читта̄нупариваттита̄йапи есева найо. йа̄ва читтам̣ та̄ва пан̃н̃а̄йанато ева хетам̣ двайам̣ читта̄нупариваттӣти вуттам̣.

674. ол̣а̄риканти ваттха̄рамман̣абхӯтатта̄ сам̣н̇гхат̣т̣анавасена гахетаббато тхӯлам̣. вуттавипалла̄сато сукхумам̣ ведитаббам̣.

676. дӯрети гхат̣т̣анавасена аггахетаббатта̄ дуббин̃н̃еййабха̄вена самӣпе т̣хитампи дӯре. итарам̣ пана гхат̣т̣анавасена гахетаббатта̄ сувин̃н̃еййабха̄вена дӯре т̣хитампи сантике. чаккха̄йатана̄диниддеса̄ хет̣т̣ха̄ вуттанайенева виттха̄рато ведитабба̄. идам̣ та̄ва дувидхена рӯпасан̇гахе висесаматтам̣. тивидхасан̇гахо утта̄наттхова.

чатукканиддесаван̣н̣ана̄

966. чатуббидхасан̇гаха̄васа̄не дит̣т̣ха̄дӣнам̣ паччхимападасса бхеда̄бха̄вена а̄дито пат̣т̣ха̄йа пуччхам̣ акатва̄ва рӯпа̄йатанам̣ дит̣т̣хам̣ садда̄йатанам̣ сутантиа̄ди вуттам̣. таттха рӯпа̄йатанам̣ чаккхуна̄ олокетва̄ даккхитум̣ сакка̄ти ‘дит̣т̣хам̣’ на̄ма джа̄там̣. садда̄йатанам̣ сотена сутва̄ джа̄нитум̣ сакка̄ти ‘сутам̣’ на̄ма джа̄там̣. гандха̄йатана̄диттайам̣ гха̄надживха̄ка̄йехи патва̄ гахетаббато мунитва̄ джа̄нитаббат̣т̣хена мутам̣ на̄ма джа̄там̣. пхуситва̄ вин̃н̃а̄н̣уппаттика̄ран̣ато ‘мутам̣’ на̄ма̄типи вуттам̣. саббамева пана рӯпам̣ мановин̃н̃а̄н̣ена джа̄нитаббанти манаса̄ вин̃н̃а̄там̣ на̄ма джа̄там̣.

пан̃чаканиддесаван̣н̣ана̄

967. пан̃чавидхасан̇гаханиддесе каккхал̣анти тхаддхам̣. кхарамева кхарагатам̣, пхарусанти аттхо. итаре двепи сабха̄ваниддеса̄ ева. аджджхаттанти нийакаджджхаттам̣. бахиддха̄ти ба̄хирам̣. упа̄дин̣н̣анти на каммасамут̣т̣ха̄намева. ависесена пана сарӣрат̣т̣хакассетам̣ гахан̣ам̣. сарӣрат̣т̣хакан̃хи упа̄дин̣н̣ам̣ ва̄ хоту анупа̄дин̣н̣ам̣ ва̄, а̄диннагахитапара̄мат̣т̣хавасена саббам̣ упа̄дин̣н̣амева на̄ма.

969. теджогатанти саббатеджесу гатам̣ ун̣хатталаккхан̣ам̣, теджо ева ва̄ теджобха̄вам̣ гатанти ‘теджогатам̣’. усма̄ти усма̄ка̄ро. усма̄гатанти усма̄бха̄вам̣ гатам̣. усма̄ка̄рассеветам̣ на̄мам̣. усуманти балаваусма̄. усумамева усумабха̄вам̣ гатанти усумагатам̣.

970. ва̄йанакавасена ва̄йо. ва̄йова ва̄йобха̄вам̣ гататта̄ ва̄йогатам̣. тхамбхитаттанти уппалана̄л̣атача̄дӣнам̣ вийа ва̄тапун̣н̣а̄нам̣ тхамбхитабха̄во рӯпасса.

чхакка̄диниддесаван̣н̣ана̄

972-4. чхаббидха̄дисан̇гаха̄нам̣ тин̣н̣ам̣ оса̄нападасса бхеда̄бха̄вато а̄дито пат̣т̣ха̄йа апуччхитва̄ва ниддесо като. таттха чаккхувин̃н̃а̄н̣ена джа̄нитум̣ сакка̄ти чаккхувин̃н̃еййам̣…пе… мановин̃н̃а̄н̣ена джа̄нитум̣ сакка̄ти мановин̃н̃еййам̣. тивидха̄йа манодха̄туйа̄ джа̄нитум̣ сакка̄ти манодха̄тувин̃н̃еййам̣ саббам̣ рӯпанти еттха йасма̄ екам̣ рӯпампи мановин̃н̃а̄н̣адха̄туйа̄ аджа̄нитаббам̣ на̄ма наттхи, тасма̄ ‘саббам̣ рӯпа’нти вуттам̣. самма̄самбуддхена хи абхидхаммам̣ патва̄ найам̣ ка̄тум̣ йуттат̣т̣ха̄не найо акато на̄ма наттхи. идан̃ча екарӯпасса̄пи мановин̃н̃а̄н̣адха̄туйа̄ аджа̄нитаббасса абха̄вена найам̣ ка̄тум̣ йуттат̣т̣ха̄нам̣ на̄ма, тасма̄ найам̣ каронто ‘саббам̣ рӯпа’нти а̄ха.

974. сукхасампхассоти сукхаведана̄пат̣ила̄бхапаччайо. дуккхасампхассоти дуккхаведана̄пат̣ила̄бхапаччайо. идха̄пи пхот̣т̣хабба̄рамман̣асса сукхадуккхасса саббха̄вато айам̣ найо динно.

навака̄диниддесаван̣н̣ана̄

975. наваке пана индрийарӯпасса на̄ма аттхита̄йа найо динно. тассева саппат̣игхааппат̣игхата̄йа дасаке найо динно. ека̄дасаке ад̣д̣хека̄даса а̄йатана̄ни вибхатта̄ни. тесам̣ ниддесава̄ра̄ хет̣т̣ха̄ вуттанайена виттха̄рато ведитабба̄. сесам̣ саббаттха утта̄наттхамева.