уддесаван̣н̣ана̄
ида̄ни рӯпакан̣д̣ам̣ бха̄джетва̄ дассетум̣ пуна катаме дхамма̄ абйа̄ката̄тиа̄ди а̄раддхам̣. таттха кин̃ча̄пи хет̣т̣ха̄ читтуппа̄дакан̣д̣е випа̄ка̄бйа̄катан̃чева кирийа̄бйа̄катан̃ча ниссесам̣ катва̄ бха̄джитам̣, рӯпа̄бйа̄катанибба̄на̄бйа̄ката̄ни пана акатхита̄ни, та̄ни катхетум̣ чатуббидхампи абйа̄катам̣ самодха̄нетва̄ дассенто кусала̄кусала̄нам̣ дхамма̄нам̣ випа̄ка̄тиа̄дима̄ха. таттха кусала̄кусала̄нанти чатубхӯмакакусала̄нан̃чева акусала̄нан̃ча. евам̣ та̄ва випа̄ка̄бйа̄катам̣ кусалавипа̄ка̄кусалавипа̄кавасена двӣхи падехи парийа̄дийитва̄ дасситам̣. йасма̄ пана там̣ саббампи ка̄ма̄вачарам̣ ва̄ хоти, рӯпа̄вачара̄дӣсу ва̄ ан̃н̃атарам̣, тасма̄ ‘ка̄ма̄вачара̄’тиа̄дина̄ найена тадева випа̄ка̄бйа̄катам̣ бхӯмантаравасена парийа̄дийитва̄ дасситам̣. йасма̄ пана там̣ ведана̄ккхандхопи хоти…пе… вин̃н̃а̄н̣аккхандхопи, тасма̄ пуна сампайуттачатуккхандхавасена парийа̄дийитва̄ дасситам̣.
евам̣ випа̄ка̄бйа̄катам̣ кусала̄кусалавасена бхӯмантаравасена сампайуттаккхандхавасена̄ти тӣхи найехи парийа̄да̄йа дассетва̄, пуна кирийа̄бйа̄катам̣ дассенто йе ча дхамма̄ кирийа̄тиа̄дима̄ха. таттха ‘ка̄ма̄вачара̄ рӯпа̄вачара̄ арӯпа̄вачара̄ ведана̄ккхандхо…пе… вин̃н̃а̄н̣аккхандхо’ти ваттаббам̣ бхавеййа. хет̣т̣ха̄ пана гахитамева̄ти найам̣ дассетва̄ ниссаджджитам̣. ида̄ни авибхаттам̣ дассенто саббан̃ча рӯпам̣ асан̇кхата̄ ча дха̄тӯти а̄ха. таттха ‘саббан̃ча рӯпа’нти падена пан̃чавӣсати рӯпа̄ни чханнавутирӯпакот̣т̣ха̄са̄ ниппадесато гахита̄ти ведитабба̄. ‘асан̇кхата̄ ча дха̄тӯ’ти падена нибба̄нам̣ ниппадесато гахитанти. етта̄вата̄ ‘абйа̄ката̄ дхамма̄’ти падам̣ нит̣т̣хитам̣ хоти.
584. таттха катамам̣ саббам̣ рӯпанти идам̣ касма̄ гахитам̣? хет̣т̣ха̄ рӯпа̄бйа̄катам̣ сан̇кхепена катхитам̣. ида̄ни там̣ екакадукатикачатукка…пе… ека̄дасакавасена виттха̄рато бха̄джетва̄ дассетум̣ идам̣ гахитам̣. тассаттхо – йам̣ вуттам̣ ‘саббан̃ча рӯпам̣, асан̇кхата̄ ча дха̄тӯ’ти, тасмим̣ пададвайе ‘катамам̣ саббам̣ рӯпам̣ на̄ма’? ида̄ни там̣ дассенто чатта̄ро ча маха̄бхӯта̄тиа̄дима̄ха. таттха чатта̄роти ган̣анапариччхедо. тена тесам̣ ӯна̄дхикабха̄вам̣ нива̄рети. ‘ча’-саддо сампин̣д̣анаттхо. тена на кевалам̣ ‘чатта̄ро маха̄бхӯта̄ва’ рӯпам̣, ан̃н̃ампи аттхӣти ‘упа̄да̄рӯпам̣’ сампин̣д̣ети.
маха̄бхӯта̄ти еттха махантапа̄тубха̄ва̄дӣхи ка̄ран̣ехи маха̄бхӯтата̄ ведитабба̄. ета̄ни хи махантапа̄тубха̄вато, маха̄бхӯтаса̄ман̃н̃ато, маха̄париха̄рато, маха̄вика̄рато, махантабхӯтатта̄ ча̄ти имехи ка̄ран̣ехи маха̄бхӯта̄нӣти вуччанти. таттха ‘махантапа̄тубха̄вато’ти, ета̄ни хи анупа̄диннакасанта̄непи упа̄диннакасанта̄непи маханта̄ни па̄тубхӯта̄ни. тесам̣ анупа̄диннакасанта̄не евам̣ махантапа̄тубха̄вата̄ ведитабба̄ – екан̃хи чаккава̄л̣ам̣ а̄йа̄мато ча виттха̄рато ча йоджана̄нам̣ два̄даса сатасахасса̄ни тӣн̣и сахасса̄ни чатта̄ри сата̄ни пан̃н̃а̄сан̃ча йоджана̄ни. париккхепато –
саббам̣ сатасахасса̄ни, чхаттим̣са париман̣д̣алам̣;
даса чева сахасса̄ни, ад̣д̣худ̣д̣ха̄ни сата̄ни ча. (па̄ра̄. ат̣т̣ха. 1.1; висуддхи. 1.137);
таттха –
дуве сатасахасса̄ни, чатта̄ри нахута̄ни ча;
еттакам̣ бахалаттена, сан̇кха̄та̄йам̣ васундхара̄. (па̄ра̄. ат̣т̣ха. 1.1; висуддхи. 1.137);
тасса̄йева сандха̄ракам̣ –
чатта̄ри сатасахасса̄ни, ат̣т̣хева нахута̄ни ча;
еттакам̣ бахалаттена, джалам̣ ва̄те патит̣т̣хитам̣.
тасса̄пи сандха̄рако –
навасатасахасса̄ни, ма̄луто набхамуггато;
сат̣т̣хи чева сахасса̄ни, еса̄ локасса сан̣т̣хити.
евам̣ сан̣т̣хите четтха йоджана̄нам̣ –
чатура̄сӣтисахасса̄ни, аджджхога̄л̣хо махан̣н̣аве;
аччуггато та̄вадева, синеру паббатуттамо.
тато упад̣д̣хупад̣д̣хена, пама̄н̣ена йатха̄ккамам̣;
аджджхога̄л̣хуггата̄ дибба̄, на̄на̄ратаначиттита̄.
йугандхаро ӣсадхаро, каравӣко судассано;
неминдхаро винатако, ассакан̣н̣о гири браха̄.
ете сатта маха̄села̄, синерусса самантато;
маха̄ра̄джа̄нама̄ва̄са̄ девайаккханисевита̄.
йоджана̄нам̣ сата̄нуччо, химава̄ пан̃ча паббато;
йоджана̄нам̣ сахасса̄ни, тӣн̣и а̄йатавиттхато;
чатура̄сӣтисахассехи, кӯт̣ехи пат̣иман̣д̣ито.
типан̃чайоджанаккхандхапариккхепа̄ нагавхайа̄;
пан̃н̃а̄сайоджанаккхандхаса̄кха̄йа̄ма̄ самантато.
сатайоджанавиттхин̣н̣а̄, та̄вадева ча уггата̄;
джамбӯ йасса̄нубха̄вена, джамбудӣпо пака̄сито. (па̄ра̄. ат̣т̣ха. 1.1; висуддхи. 1.137);
йан̃четам̣ джамбуйа̄ пама̄н̣ам̣ тадева асура̄нам̣ читтапа̄т̣алийа̄, гарул̣а̄нам̣ симбалируккхасса, апарагойа̄не кадамбаруккхасса, уттаракурумхи каппаруккхасса, пуббавидехе сирӣсасса, та̄ватим̣сесу па̄риччхаттакасса̄ти. тена̄ху пора̄н̣а̄ –
па̄т̣алӣ симбалӣ джамбӯ, дева̄нам̣ па̄риччхаттако;
кадамбо каппаруккхо ча, сирӣсена бхавати саттаманти.
двеасӣтисахасса̄ни, аджджхога̄л̣хо махан̣н̣аве;
аччуггато та̄вадева, чаккава̄л̣асилуччайо;
париккхипитва̄ там̣ саббам̣, локадха̄тумайам̣ т̣хитоти.
упа̄диннакасанта̄непи маччхакаччхападевада̄нава̄дисарӣравасена маханта̄нева па̄тубхӯта̄ни. вуттан̃хетам̣ бхагавата̄ – ‘‘санти, бхиккхаве, маха̄самудде йоджанасатика̄пи аттабха̄ва̄ти’’а̄ди.
‘маха̄бхӯтаса̄ман̃н̃ато’ти ета̄ни хи йатха̄ ма̄йа̄ка̄ро аман̣им̣йева удакам̣ ман̣им̣ катва̄ дассети, асуван̣н̣ам̣йева лед̣д̣ум̣ суван̣н̣ам̣ катва̄ дассети, йатха̄ ча сайам̣ нева йаккхо на паккхӣ сама̄но йаккхабха̄вампи паккхибха̄вампи дассети, евамева сайам̣ анӣла̄нева хутва̄ нӣлам̣ упа̄да̄рӯпам̣ дассенти, апӣта̄ни… алохита̄ни… анода̄та̄нева хутва̄ ода̄там̣ упа̄да̄рӯпам̣ дассентӣти ма̄йа̄ка̄рамаха̄бхӯтаса̄ман̃н̃ато маха̄бхӯта̄ни. йатха̄ ча йаккха̄дӣни маха̄бхӯта̄ни йам̣ ган̣ханти нева тесам̣ тасса анто на бахит̣ха̄нам̣ упалаббхати, на ча там̣ нисса̄йа на тит̣т̣ханти, евамева ета̄нипи нева ан̃н̃аман̃н̃асса анто на бахи т̣хита̄ни хутва̄ упалаббханти, на ча ан̃н̃аман̃н̃ам̣ нисса̄йа на тит̣т̣хантӣти. ачинтеййат̣т̣ха̄ната̄йа йаккха̄димаха̄бхӯтаса̄ман̃н̃атопи маха̄бхӯта̄ни.
йатха̄ ча йаккхинӣсан̇кха̄та̄ни маха̄бхӯта̄ни мана̄пехи ван̣н̣асан̣т̣ха̄навиккхепехи аттано бхайа̄накабха̄вам̣ пат̣иччха̄детва̄ сатте ван̃ченти, евамева ета̄нипи иттхипурисасарӣра̄дӣсу мана̄пена чхавиван̣н̣ена, мана̄пена ан̇гапаччан̇гасан̣т̣ха̄нена, мана̄пена ча хаттхапа̄дан̇гулибхамукавиккхепена аттано каккхал̣ата̄дибхедам̣ сарасалаккхан̣ам̣ пат̣иччха̄детва̄ ба̄ладжанам̣ ван̃ченти, аттано сабха̄вам̣ дат̣т̣хум̣ на денти. ити ван̃чакат̣т̣хена йаккхинӣмаха̄бхӯтаса̄ман̃н̃атопи маха̄бхӯта̄ни.
‘маха̄париха̄рато’ти махантехи паччайехи парихаритаббато. ета̄ни хи дивасе дивасе упанетаббатта̄ махантехи гха̄саччха̄дана̄дӣхи бхӯта̄ни паватта̄нӣти маха̄бхӯта̄ни. маха̄париха̄ра̄ни ва̄ бхӯта̄нӣти маха̄бхӯта̄ни.
‘маха̄вика̄рато’ти бхӯта̄нам̣ маха̄вика̄рато. ета̄ни хи упа̄дин̣н̣а̄нипи анупа̄дин̣н̣а̄нипи маха̄вика̄ра̄ни хонти. таттха анупа̄дин̣н̣а̄нам̣ каппавут̣т̣ха̄не вика̄рамахаттам̣ па̄кат̣ам̣ хоти, упа̄дин̣н̣а̄нам̣ дха̄туккхобхака̄ле. татха̄ хи –
бхӯмито вут̣т̣хита̄ йа̄ва, брахмалока̄ видха̄вати;
аччи аччимато локе, дайхама̄намхи теджаса̄.
кот̣исатасахассекам̣, чаккава̄л̣ам̣ вилӣйати;
купитена йада̄ локо, салилена винассати.
кот̣исатасахассекам̣, чаккава̄л̣ам̣ викӣрати;
ва̄йодха̄туппакопена, йада̄ локо винассати.
паттхаддхо бхавати ка̄йо, дат̣т̣хо кат̣т̣хамукхена ва̄;
патхавӣдха̄туппакопена, хоти кат̣т̣хамукхева со.
пӯтийо бхавати ка̄йо, дат̣т̣хо пӯтимукхена ва̄;
а̄подха̄туппакопена, хоти пӯтимукхева со.
сантатто бхавати ка̄йо, дат̣т̣хо аггимукхена ва̄;
теджодха̄туппакопена, хоти аггимукхева со.
сан̃чхинно бхавати ка̄йо, дат̣т̣хо саттхамукхена ва̄;
ва̄йодха̄туппакопена, хоти саттхамукхева со. (сам̣. ни. ат̣т̣ха. 3.4.238);
ити маха̄вика̄ра̄ни бхӯта̄нӣти маха̄бхӯта̄ни.
‘махантабхӯтатта̄ ча̄’ти ета̄ни хи маханта̄ни махата̄ ва̄йа̄мена париггахетаббатта̄, бхӯта̄ни виджджама̄натта̄ти, махантабхӯтатта̄ ча маха̄бхӯта̄ни. евам̣ махантапа̄тубха̄ва̄дӣхи ка̄ран̣ехи маха̄бхӯта̄ни.
чатуннан̃ча маха̄бхӯта̄нам̣ упа̄да̄йа рӯпанти упайогаттхе са̄мивачанам̣. чатта̄ри маха̄бхӯта̄ни упа̄да̄йа, нисса̄йа, амун̃читва̄ паваттарӯпанти аттхо. идам̣ вуччати саббам̣ рӯпанти идам̣ чатта̄ри маха̄бхӯта̄ни, падапат̣ипа̄т̣ийа̄ ниддит̣т̣ха̄ни тевӣсати упа̄да̄рӯпа̄нӣти, саттавӣсатиппабхедам̣ саббам̣ рӯпам̣ на̄ма.
екавидхарӯпасан̇гахо
ида̄ни там̣ виттха̄рато дассетум̣ екавидха̄дӣхи ека̄дасахи сан̇гахехи ма̄тикам̣ т̣хапенто саббам̣ рӯпам̣ на хетӯтиа̄дима̄ха.
таттха ‘саббам̣ рӯпа’нти идам̣ падам̣ ‘саббам̣ рӯпам̣ на хету’ ‘саббам̣ рӯпам̣ ахетука’нти евам̣ саббападехи саддхим̣ йоджетаббам̣. сабба̄нева чета̄ни ‘на хетӯ’тиа̄дӣни течатта̄лӣсапада̄ни уддит̣т̣ха̄ни. тесу пат̣ипа̄т̣ийа̄ чатта̄лӣсапада̄ни ма̄тикато гахетва̄ т̣хапита̄ни, аваса̄не тӣн̣и ма̄тика̄муттака̄нӣти. евам̣ та̄ва пат̣хаме сан̇гахе па̄л̣иваваттха̄намева ведитаббам̣. татха̄ дутийасан̇гаха̄дӣсу.
дувидхарӯпасан̇гахо
татра̄йам̣ найо – дутийасан̇гахе та̄ва сатам̣ чатта̄ро ча дука̄. таттха аттхи рӯпам̣ упа̄да̄, аттхи рӯпам̣ ноупа̄да̄тиа̄дайо а̄димхи чуддаса дука̄ ан̃н̃аман̃н̃асамбандха̄бха̄вато пакин̣н̣акадука̄ на̄ма. тато аттхи рӯпам̣ чаккхусампхассасса ваттхӯтиа̄дайо пан̃чавӣсати дука̄ ваттхуаваттхуупапариккхан̣авасена паваттатта̄ ваттхудука̄ на̄ма. тато аттхи рӯпам̣ чаккхусампхассасса а̄рамман̣антиа̄дайо пан̃чавӣсати а̄рамман̣а̄на̄рамман̣аупапариккхан̣авасена паваттатта̄ а̄рамман̣адука̄ на̄ма. тато аттхи рӯпам̣ чаккха̄йатананти а̄дайо даса а̄йатана̄на̄йатанаупапариккхан̣авасена паваттатта̄ а̄йатанадука̄ на̄ма. тато аттхи рӯпам̣ чаккхудха̄тӯтиа̄дайо даса дха̄туадха̄туупапариккхан̣авасена паваттатта̄ дха̄тудука̄ на̄ма. тато аттхи рӯпам̣ чаккхундрийантиа̄дайо ат̣т̣ха индрийа̄ниндрийаупапариккхан̣авасена паваттатта̄ индрийадука̄ на̄ма. тато аттхи рӯпам̣ ка̄йавин̃н̃аттӣтиа̄дайо два̄даса сукхума̄сукхумарӯпаупапариккхан̣авасена паваттатта̄ сукхумарӯпадука̄ на̄ма̄ти. идам̣ дутийасан̇гахе па̄л̣иваваттха̄нам̣.
тивидхарӯпасан̇гахо
585. татийасан̇гахе сатам̣ тӣн̣и ча тика̄ни. таттха дутийасан̇гахе вуттесу чуддасасу пакин̣н̣акадукесу екам̣ аджджхаттикадукам̣ сесехи терасахи йоджетва̄ йам̣ там̣ рӯпам̣ аджджхаттикам̣ там̣ упа̄да̄; йам̣ там̣ рӯпам̣ ба̄хирам̣ там̣ аттхи упа̄да̄, аттхи ноупа̄да̄тиа̄дина̄ найена т̣хапита̄ тераса пакин̣н̣акатика̄ на̄ма. тато тамева дукам̣ сесадукехи саддхим̣ йоджетва̄ йам̣ там̣ рӯпам̣ ба̄хирам̣ там̣ чаккхусампхассасса на ваттху, йам̣ там̣ рӯпам̣ аджджхаттикам̣ там̣ аттхи чаккхусампхассасса ваттху, аттхи чаккхусампхассасса на ваттхӯтиа̄дина̄ найена сесатика̄ т̣хапита̄. тесам̣ на̄ман̃ча ган̣ана̄ ча тесам̣йева ваттхудука̄дӣнам̣ васена ведитабба̄ти. идам̣ татийасан̇гахе па̄л̣иваваттха̄нам̣.
чатуббидха̄дирӯпасан̇гаха̄
586. чатуттхасан̇гахе два̄вӣсати чатукка̄. таттха саббапаччхимо аттхи рӯпам̣ упа̄да̄ аттхи рӯпам̣ ноупа̄да̄ти евам̣ идха вуттам̣ ма̄тикам̣ ана̄маситва̄ т̣хапито. итаре пана а̄маситва̄ т̣хапита̄. катхам̣? йе та̄ва идха дувидхасан̇гахе пакин̣н̣акесу а̄дито тайо дука̄, тесу екекам̣ гахетва̄ йам̣ там̣ рӯпам̣ упа̄да̄ там̣ аттхи упа̄дин̣н̣ам̣, аттхи анупа̄дин̣н̣антиа̄дина̄ найена пан̃чахи пан̃чахи дукехи саддхим̣ йоджетва̄ дукаттайамӯлака̄ а̄димхи пан̃чадаса чатукка̄ т̣хапита̄.
ида̄ни йо йам̣ чатукко санидассанадуко со йасма̄ йам̣ там̣ рӯпам̣ санидассанам̣ там̣ аттхи саппат̣игхам̣, аттхи аппат̣игхантиа̄дина̄ найена парехи ва̄, аттхи упа̄да̄ аттхи ноупа̄да̄тиа̄дина̄ найена пуримехи ва̄, дукехи саддхим̣ аттха̄бха̄вато кама̄бха̄вато висеса̄бха̄вато ча йогам̣ на гаччхати. санидассанан̃хи ‘аппат̣игхам̣’ на̄ма, ‘но упа̄да̄’ ва̄ наттхӣти аттха̄бха̄вато йогам̣ на гаччхати. ‘упа̄дин̣н̣ам̣ пана анупа̄дин̣н̣ан̃ча аттхи там̣ кама̄бха̄ва̄ йогам̣ на гаччхати. саббадука̄ хи паччхимапаччхимехева саддхим̣ йоджита̄. айаметтха камо. пуримехи пана саддхим̣ кама̄бха̄воти. ‘сати аттхе кама̄бха̄во ака̄ран̣ам̣. тасма̄ упа̄дин̣н̣апада̄дӣхи саддхим̣ йоджетаббо’ти че – на, висеса̄бха̄ва̄; упа̄дин̣н̣апада̄дӣни хи имина̄ саддхим̣ йоджита̄ни. таттха ‘упа̄дин̣н̣ам̣ ва̄ санидассанам̣, санидассанам̣ ва̄ упа̄дин̣н̣а’нти вутте висесо наттхӣти висеса̄бха̄ва̄пи йогам̣ на гаччхати. тасма̄ там̣ чатуттхадукам̣ ана̄маситва̄, тато парехи аттхи рӯпам̣ саппат̣игхантиа̄дӣхи тӣхи дукехи саддхим̣ ‘йам̣ там̣ рӯпам̣ саппат̣игхам̣ там̣ аттхи индрийам̣, аттхи на индрийам̣, йам̣ там̣ рӯпам̣ аппат̣игхам̣ там̣ аттхи индрийам̣, аттхи на индрийа’нтиа̄дина̄ найена йуджджама̄не две две дуке йоджетва̄ чха чатукка̄ т̣хапита̄.
йатха̄ ча̄йам̣ чатуттхадуко йогам̣ на гаччхати, татха̄ тена саддхим̣ а̄дидукопи. касма̄? анупа̄да̄рӯпасса екантена анидассанатта̄. со хи йам̣ там̣ рӯпам̣ ноупа̄да̄ там̣ аттхи санидассанам̣, аттхи анидассананти – евам̣ чатуттхена дукена саддхим̣ йоджийама̄но йогам̣ на гаччхати. тасма̄ там̣ атиккамитва̄ пан̃чамена саха йоджито. евам̣ йо йена саддхим̣ йогам̣ гаччхати, йо ча на гаччхати со ведитабботи. идам̣ чатуттхасан̇гахе па̄л̣иваваттха̄нам̣. ито паре пана пан̃чавидхасан̇гаха̄дайо сатта сан̇гаха̄ асаммисса̄ ева. евам̣ сакала̄йапи ма̄тика̄йа па̄л̣иваваттха̄нам̣ ведитаббам̣.