дуккханиддесакатха̄ван̣н̣ана̄
джа̄тиниддесаван̣н̣ана̄
бхавети а̄да̄наниккхепапариччхинно дхаммаппабандхо бхаво, тасмим̣ бхаве. со хи джа̄йати еттха йонигатиа̄дивибха̄готи джа̄тӣти вуччати, джа̄йанти еттха сатта̄ сама̄нанвайа̄ти джа̄ти, ника̄йо. сан̇кхаталаккхан̣ети йаттха каттхачи уппа̄де. со хи джананат̣т̣хена джа̄ти. пат̣исандхийанти пат̣исандхичиттаккхан̣е. сампа̄тиджа̄тоти еттха джа̄тисаддена лаббхама̄нам̣ ма̄тукуччхито никкхаманасан̇кха̄там̣ джа̄йанаттхам̣ сандха̄йа̄ха ‘‘пасӯтийа’’нти, абхиджа̄тийанти аттхо. джа̄йати ета̄йа кхаттийа̄дисаман̃н̃а̄ти джа̄ти, кулам̣.
538. сайанти еттха̄ти сеййа̄, ма̄тукуччхисан̇кха̄то габбхо сеййа̄ етесанти габбхасеййака̄, ан̣д̣аджа̄, джала̄буджа̄ ча. итаресанти сам̣седаджа̄нам̣, опапа̄тика̄нан̃ча. айампи ча̄ти ‘‘пат̣исандхикхандхесвева̄’’ти анантарам̣ вуттакатха̄пи, пагева ‘‘пат̣исандхито пат̣т̣ха̄йа̄’’ти вуттакатха̄йам̣. тена̄ха ‘‘тесам̣ тесам̣ пат̣хамапа̄тубха̄во джа̄тӣ’’ти.
уммуджджанавасена гайхатӣти уммуджджанапаччупат̣т̣ха̄нам̣. ваккхама̄навибха̄гам̣ дуккхавичиттатам̣ паччупат̣т̣хапетӣти дуккхавичиттата̄паччупат̣т̣ха̄на̄.
539. ‘‘касма̄ пана̄’’ти вадато чодакасса̄йамадхиппа̄йо – екантадуккхе нирайе та̄ва джа̄тидуккха̄ хоту, ан̃н̃а̄супи ва̄ дуггатӣсу па̄пакаммасамут̣т̣ха̄нато сукхасам̣ваттанийакаммасамут̣т̣ха̄на̄су пана сугатӣсу катханти. итаро ‘‘на̄йам̣ джа̄ти сабха̄вадуккхавасена дуккха̄ти вутта̄, на хи ка̄чи пат̣исандхи дуккхаведана̄сампайутта̄ аттхи, атха кхо дуккхасса адхит̣т̣ха̄набха̄вато’’ти дассенто ‘‘анекесам̣ дуккха̄нам̣ ваттхубха̄вато’’тиа̄дима̄ха. адуккхасабха̄вампи парийа̄йато дуккханти вуччатӣти дуккхасабха̄вам̣ дуккхасаддена висесетва̄ вуттам̣ ‘‘дуккхадуккха’’нти йатха̄ рӯпарӯпанти.
дуккхуппаттихетутоти ‘‘аху вата ме, там̣ вата на̄хосӣ’’ти четасикадуккхуппаттихетуто.
‘‘йаданиччам̣, там̣ дуккха’’нти (сам̣. ни. 3.15, 45, 76, 77, 85; 2.4.1, 4) вачанато тебхӯмака̄ сан̇кха̄ра̄ сан̇кха̄радуккхам̣, таттха ка̄ран̣ама̄ха ‘‘удайаббайаппат̣ипа̄л̣итатта̄’’ти. йан̃хи абхин̣хам̣ пат̣ипӣл̣итам̣, там̣ дуккхаманата̄йа дуккханти, випассана̄ча̄расса адхиппетатта̄ тебхӯмакаггахан̣ам̣.
дуккхадуккханти дуккхадомассупа̄йа̄се вадати. ‘‘джа̄типи дуккха̄’’тиа̄дина̄ (вибха. 190) дуккхасаччавибхан̇ге а̄гатам̣.
бхагавата̄пӣти ана̄варан̣ан̃а̄н̣авата̄ аччарийа̄паримеййадесана̄косаллавата̄ бхагавата̄пи. упама̄васенати ан̇га̄рака̄сӯпама̄диупама̄васена.
540. пун̣д̣арӣка̄дӣсӯти а̄ди-саддена на ман̣иканакараджатапава̄л̣а̄диратанасанниччайе, на̄пи ан̣д̣аджамен̣д̣аджава̄йаджа̄тике субхаманун̃н̃асайанатале, на̄пи ратанамайакут̣т̣имаманохаре па̄са̄датале, на̄пи ситтасаммат̣т̣хакусумопаха̄равати па̄са̄дӯпача̄ре, на̄пи мутта̄джа̄ласадисава̄лика̄викин̣н̣е вивит̣ан̇ган̣е, на̄пи харитакамбаласадисамудусаддаласамотале бхӯмибха̄гети евама̄дӣнам̣ сан̇гахо дат̣т̣хаббо. парамасамба̄дхети ативийа самба̄дхе. тиббандхака̄рети бахаландхака̄ре. питтасемхапуббарухирагӯтходарийа̄ди на̄на̄кун̣апасамба̄дхе. ма̄та̄ йади вӣсативасса̄, атха тим̣са, чатта̄лӣса̄дивасса̄, таттакам̣ ка̄лам̣ адхотаваччакӯпасадисата̄йа адхиматтаджегуччхе. пӯтимаччха̄ ди саббам̣ на садисӯпаммам̣ тасса ва̄та̄дивасена екаччадуггандха̄пагамасаббха̄вато. даса ма̄сети аччантасам̣йоге упайогавачанам̣, йебхуййавасена вуттам̣ тато бхиййопи екачча̄нам̣ таттха̄ват̣т̣ха̄насамбхавато. аттано адхомукхам̣ т̣хапитасан̇кучитахаттхадвайасса уккут̣икассева нисӣдато самиджджанаппаса̄ран̣а̄дирахито.
абхимукхам̣ кад̣д̣ханам̣ а̄кад̣д̣ханам̣. парито самантато кад̣д̣ханам̣ парикад̣д̣ханам̣. хет̣т̣ха̄ дхунанам̣ одхӯнанам̣. нидха̄йа нидха̄йа дхӯнанам̣ ниддхӯнанам̣. а̄кад̣д̣хана̄дисадисан̃четтха ‘‘а̄кад̣д̣хана̄дӣ’’ти вуттам̣. тарун̣аван̣асадисам̣ ативийа сукхума̄лам̣ габбхагатам̣ сарӣрам̣ сӣта̄диаппакампи на сахатӣти сӣтанаракӯпапанната̄ди нидасситам̣. тан̃хи тасса ативийа сӣтам̣, ативийа ун̣хан̃ча хутва̄ упатит̣т̣хати. сарӣрам̣ ва̄сийа̄дӣхи таччхетва̄ кха̄ра̄васечанакаран̣ам̣ кха̄ра̄пат̣иччхакам̣. дуккхуппаттит̣т̣ха̄нети габбха̄сайасан̃н̃итам̣ татийам̣ а̄ват̣т̣ам̣ сандха̄йа̄ха.
париваттетва̄ти уддхам̣па̄даадхосӣсабха̄вена париваттетва̄. идам̣ виджа̄йанамӯлакам̣ дуккхам̣, йена маран̣адуккхена ча ат̣т̣ита̄ ведана̄ппатта̄ сатта̄ катипайама̄саматта̄тиккантампи паваттим̣ виссаранти, махандхака̄рам̣ маха̄видуггам̣ паккхандха̄ вийа хонти.
вадхентасса̄ти сочанапаридеванасӣсапат̣иханана̄дина̄ ба̄дхентасса. кхуппипа̄са̄ хи а̄тапа̄ват̣т̣ха̄на̄дина̄ ча а̄та̄панам̣. пан̃чаггита̄пана̄дина̄ парита̄панам̣.
имасса̄ти йатха̄вуттасса саттавидхасса. саббасса̄пӣти габбхака̄ла̄дӣсу та̄панамаддана̄динирайаггида̄ха̄дисан̃джанитасса сакаласса̄пи. ваттхумева хоти тадабха̄ве абха̄вато. тенева̄ха ‘‘джа̄йетха но че’’тиа̄ди.
541. вичиттанти вивидхам̣, аччхарийам̣ ва̄.
ити джа̄тиниддесаван̣н̣ана̄.
джара̄ниддесаван̣н̣ана̄
542. сан̇кха̄талаккхан̣анти ‘‘т̣хитасса ан̃н̃атхатта’’нти (сам̣. ни. 3.38; а. ни. 3.47; катха̄. 214) вуттам̣ кхан̣икаджарам̣ сандха̄йа̄ха. кхан̣д̣ичча̄дисамматоти кхан̣д̣иччапа̄личчавалиттачата̄дина̄ саман̃н̃ато. са̄ти кхандхапура̄н̣абха̄васан̃н̃ита̄ па̄кат̣аджара̄. кхандхапарипа̄ко екабхавапарийа̄панна̄нам̣ кхандха̄нам̣ пура̄н̣абха̄во.
ити джара̄ниддесаван̣н̣ана̄.
маран̣аниддесаван̣н̣ана̄
543. сан̇кхаталаккхан̣анти сан̇кха̄ра̄нам̣ вайасан̃н̃итам̣ кхан̣икамаран̣ама̄ха. йам̣ сандха̄йа̄ти йам̣ кхан̣икамаран̣ам̣ сандха̄йа, ‘‘джара̄маран̣ам̣ двӣхи кхандхехи сан̇гахита’’нти (дха̄ту. 71) еттха ‘‘маран̣а’’нти вуттанти аттхо. танти джӣвитиндрийупаччедасан̃н̃итам̣ па̄кат̣амаран̣ам̣. ‘‘чавана’’нти лаккхитаббата̄йа чутилаккхан̣ам̣. вийогарасанти йатха̄дхигатехи саттасан̇кха̄рехи вийоджанарасам̣. йатхӯпапанна̄йа гатийа̄ виппава̄савасена гайхатӣти гативиппава̄сапаччупат̣т̣ха̄нам̣.
па̄пасса̄ти па̄пайогена па̄пасса, упачитапа̄пакаммасса̄ти аттхо. па̄пакамма̄динимиттанти па̄пакаммакамманимиттагатинимиттасан̇кха̄там̣ маран̣ака̄ле упат̣т̣хитам̣ акусалавипа̄ка̄рамман̣ам̣. тамхи пассантассева кассачи анубхавантасса вийа маха̄дуккхам̣ хоти. бхаддасса̄ти бхаддакаммасса, катакусаласса̄ти аттхо. тасса пана ка̄мам̣ ит̣т̣хамева а̄рамман̣ам̣ упат̣т̣ха̄ти, пийавиппайогаваттхукам̣ пана махантам̣ дуккхам̣ а̄рамман̣ам̣ упат̣т̣ха̄ти, пийавиппайогаваттхукам̣ пана махантам̣ дуккхам̣ уппаджджатӣти а̄ха ‘‘асахантасса вийогам̣ пийаваттхука’’нти. ависесатоти па̄пасса, бхаддасса ча са̄ман̃н̃ато. ‘‘ависесато’’ти ватва̄пи ‘‘саббеса’’нти вачанам̣ там̣ идам̣ дуккхам̣ паримаддитасан̇кха̄ра̄нам̣ екачча̄нам̣ кхӣн̣а̄сава̄нампи хотийева̄ти дассанаттхам̣. витуджджама̄намамма̄нанти сандхибандхана̄ваччхедакава̄йуна̄ виджджхийама̄намаммат̣т̣ха̄на̄нам̣.
ити маран̣аниддесаван̣н̣ана̄.
соканиддесаван̣н̣ана̄
544. соти соко. аттхато доманассамева хоти четасикантара̄бха̄вато. доманассависесо пана хоти висайависесе паваттиа̄ка̄рависесасаббха̄ватоти там̣ висесам̣ лаккхан̣а̄дито дассетум̣ ‘‘евам̣ сантепӣ’’тиа̄ди вуттам̣. анто ниджджха̄нам̣ читтасанта̄по. париджджха̄панам̣ ра̄гадосапарил̣а̄хависит̣т̣хам̣ даханам̣. ката̄катакусала̄кусалависайам̣ виппат̣иса̄ра̄ка̄рена паваттам̣ анусочанам̣ куккуччам̣, н̃а̄тибйасана̄дивисайам̣ кевалам̣ читтасантха̄пабхӯтам̣ анусочанам̣ сокоти анусочанапаччупат̣т̣ха̄наттепи айаметесам̣ висесо.
висапӣтам̣ саллам̣ висасаллам̣. сокавасена атиса̄ра̄ди бйа̄дхипи хоти, сокабахуласса сарӣрам̣ на чирассева джӣрати, балавасока̄бхибхӯто маран̣ампи па̄пун̣а̄тӣти а̄ха ‘‘сама̄вахати ча бйа̄дхиджара̄маран̣абхедана’’нти.
ити соканиддесаван̣н̣ана̄.
паридеваниддесаван̣н̣ана̄
545. вачӣпала̄поти ва̄ча̄виппала̄по, со аттхато саддо ева. бхиййоти сокадуккхато упари. сокасамут̣т̣ха̄но хи паридево.
ити паридеваниддесаван̣н̣ана̄.
дуккханиддесаван̣н̣ана̄
546. джа̄тиа̄дӣнампи йатха̄рахам̣ дуккхаваттхудуккхадуккхата̄хи сатипи дуккхабха̄ве ка̄йасса пӣл̣анавасена идам̣ сависесам̣ дуккхаманти а̄ха ‘‘дуккханти висесато вутта’’нти.
ити дуккханиддесаван̣н̣ана̄.
доманассаниддесаван̣н̣ана̄
547. мановигха̄тарасанти бйа̄па̄дасампайогавасена манасо вихан̃н̃анакиччам̣. четодуккхасамаппита̄ти четасикадуккхасаман̇гино. а̄ват̣т̣антӣти а̄мукхам̣ ват̣т̣анти, йам̣диса̄бхимукхам̣ патита̄, там̣диса̄бхимукха̄ ева ват̣т̣анти. виват̣т̣антӣти випариваттанавасена ват̣т̣анти. уддхам̣па̄дам̣ папатантӣти уддхам̣мукхапа̄да̄ хутва̄ патанти. саттхам̣ а̄харантӣти аттано сарӣрасса виджджханабхеданавасена саттхам̣ упаненти.
ити доманассаниддесаван̣н̣ана̄.
упа̄йа̄саниддесаван̣н̣ана̄
548. досойева̄ти ка̄йачитта̄нам̣ а̄йа̄санавасена досассева паваттиа̄ка̄роти аттхо, йато бхусо а̄йа̄соти упа̄йа̄соти вуччати йатха̄ бхусама̄да̄нам̣ упа̄да̄нанти. еко дхаммоти чуддасахи акусалачетасикехи ан̃н̃о еко четасикадхаммо, йам̣ ‘‘виса̄до’’ти ча ваданти. ниттхунанавасена сампаджджанато ниттхунанарасо, ка̄йе ва̄ ниттхунанакаран̣акиччо. ‘‘сан̇кха̄радуккхабха̄вато’’ти ватва̄ со панеттха са̄тисайоти дассенто ‘‘читтапаридаханато, ка̄йависа̄данато ча̄’’ти а̄ха.
ете ча сокапаридевупа̄йа̄са̄ вин̃н̃аттийа̄ вина̄, саха ча йатха̄паччайам̣ доманассачиттуппа̄дасса паваттиа̄ка̄рависесоти дассетум̣ ‘‘еттха ча̄’’тиа̄ди вуттам̣. таттха па̄ко вийа̄ти раджана̄дино пачитаббаваттхуно па̄ко вийа.
ити упа̄йа̄саниддесаван̣н̣ана̄.
аппийасампайоганиддесаван̣н̣ана̄
549. самодха̄нам̣ сама̄гамо. ка̄йикадуккхачиттавигха̄та̄дианаттха̄нам̣ аттхибха̄васса паччупат̣т̣ха̄но анаттхабха̄вапаччупат̣т̣ха̄но.
тесам̣ аппийа̄нам̣ ка̄йикава̄часикапайогасан̇кха̄то упаккамо тадупаккамо, тато самбхӯто тадупаккамасамбхӯто.
ити аппийасампайоганиддесаван̣н̣ана̄.
пийавиппайоганиддесаван̣н̣ана̄
550. упаддавабха̄вена паччупатит̣т̣хатӣти бйасанапаччупат̣т̣ха̄но.
ити пийавиппайоганиддесаван̣н̣ана̄.
иччхита̄ла̄бханиддесаван̣н̣ана̄
551. иччхита̄ла̄бхо на̄ма йасса кассачи аттана̄ иччхитасса ваттхуно ала̄бхо. ‘‘йампиччхам̣ на лабхатӣ’’ти хи вуттам̣. маттхакаппаттам̣ пана иччхита̄ла̄бхам̣ дассетум̣ па̄л̣ийам̣ ‘‘джа̄тидхамма̄нам̣ сатта̄на’’нтиа̄дина̄ ниддит̣т̣ханти тамева дассетум̣ ‘‘ахо вата̄’’тиа̄ди вуттам̣. иччха̄ва̄ти еттха иччха̄сахито ала̄бхова̄ти ча ваданти. таппарийесанараса̄ти тесам̣ алаббханеййаваттхӯнам̣ парийесанараса̄. аппатти ала̄бхо.
ити иччхита̄ла̄бханиддесаван̣н̣ана̄.
пан̃чупа̄да̄наккхандханиддесаван̣н̣ана̄
552. йам̣ вуттамидха̄ти идха саччаниддесе йам̣ сарӯпато вуттам̣. авуттанти ан̃н̃аттха дуккхаккхандхаба̄лапан̣д̣итасутта̄дӣсу вуттампи идха сарӯпато авуттам̣. тан̃ча саббам̣ име упа̄да̄наккхандхе вина̄ на лаббхатӣти таттха кхандхасанниссайамева дуккхам̣ кхандхе виба̄дхатӣти дассетум̣ ‘‘инданамива па̄вако’’ти вуттам̣. йатха̄ ва̄ лаккхам̣ пахаран̣апаха̄расса ваттху, евам̣ кхандха̄ сам̣са̄радуккхасса. йатха̄ ча горӯпам̣ д̣ам̣самакаса̄дивиба̄дха̄йа, йатха̄ ча кхеттам̣ ниппханнасассала̄йанасса, га̄мо ча га̄магха̄такавиба̄дха̄йа, евам̣ кхандха̄ джа̄тиа̄дидуккхасса ваттхӯти дассетум̣ ‘‘лаккхамива̄’’тиа̄ди вуттам̣. йебхуййена локе виба̄дхака̄ виба̄дхетабба̄дхӣна̄ на хонти, име пана виба̄дхетабба̄дхӣна̄ ева̄ти дассетум̣ ‘‘тин̣алата̄дӣнӣ’’ти вуттам̣. ка̄мам̣ ана̄димати сам̣са̄ре а̄ди на̄ма кассачи наттхи, екабхавапариччхиннасса пана кхандхасанта̄насса васена вуттам̣ ‘‘а̄дидуккхам̣ джа̄тӣ’’ти. тенева̄ха ‘‘парийоса̄надуккхам̣ маран̣а’’нти. на хеттха самуччхедамаран̣амева адхиппетам̣. маран̣асса антике а̄санне джа̄там̣ дуккхам̣ ма̄ран̣антикадуккхам̣. паридайханам̣ читтасанта̄по. ла̄лаппанам̣ ативийа виппала̄по. ануттхунанам̣ анто ниджджха̄йанам̣. екамеканти джа̄тиа̄дӣнам̣ антарабхедабхинна̄нам̣, джа̄тиа̄дӣнамева ва̄ упа̄да̄наккхандхапан̃чака̄нам̣ ва̄ екамекам̣. сан̇кхипитва̄ти сама̄сетва̄, са̄ман̃н̃аниддесена ва̄ сан̇кхепам̣ катва̄.
ити дуккханиддесакатха̄ван̣н̣ана̄.
самудайаниддесакатха̄ван̣н̣ана̄
553. пунаббхавакаран̣ам̣ пунаббхаво уттарападалопена, йатха̄ ва̄ апӯпабхаккханасӣло а̄пӯпико, евам̣ пунаббхавакаран̣асӣла̄, пунаббхавам̣ ва̄ пхалам̣ арахати, со ва̄ етисса̄ пайоджананти понобхавика̄. нанданато, ран̃джанато ча нандӣра̄габха̄вам̣ сабба̄су аваттха̄су апаччаккха̄йа вуттийа̄ нандӣра̄гасахагата̄. та̄йа ча сатта̄ таттха таттха бхава̄дике кимикӣт̣апат̣ан̇га̄диаттабха̄вепи нанданти, рӯпа̄бхинандана̄дибхӯта̄йа ран̃джанти ча̄ти татрататра̄бхинандинӣ. тена̄ха ‘‘нандӣра̄гена сахагата̄’’тиа̄ди. таббха̄ваттхо хи еса сахагатасаддо. ка̄мабхававибхавабхедавасена паваттийа̄ ка̄матан̣ха̄, бхаватан̣ха̄, вибхаватан̣ха̄ ча ведитабба̄. ка̄матан̣ха̄дибхедам̣ ана̄маситва̄ кевалам̣ тан̣ха̄бха̄венева екабха̄ваггахан̣ена екаттам̣ упанетва̄ кассачипи саттасса кеначи садисата̄бха̄вато там̣там̣вичиттабха̄ваджанакакамманиппха̄данена ативичиттасабха̄ва̄ сакаласса дуккхасса хетубха̄вато дуккхасамудайо арийасаччам̣.
касма̄ панеттха тан̣ха̄ва самудайасаччам̣ вутта̄ти? висесахетубха̄вато. авиджджа̄ хи бхавесу а̄дӣнавам̣ пат̣иччха̄дентӣ, дит̣т̣хиа̄диупа̄да̄нан̃ча таттха таттха абхинивисама̄нам̣ тан̣хам̣ абхивад̣д̣хентӣ доса̄дайопи каммасса ка̄ран̣ам̣ хонти, тан̣ха̄ пана там̣там̣бхавайонигативин̃н̃а̄н̣ат̣т̣хитисатта̄ва̄сасаттаника̄йакулабхогиссарийа̄дивичиттатам̣ абхипаттхентӣ, каммавичиттата̄йа упаниссайатам̣ каммасса ча саха̄йабха̄вам̣ упагаччхантӣ бхава̄дивичиттатам̣ нийамети, тасма̄ дуккхасса висесахетубха̄вато ан̃н̃есупи авиджджа̄упа̄да̄накамма̄дӣсу сутте (дӣ. ни. 2.400; ма. ни. 1.133; 3.374) абхидхамме (вибха. 203) ча авасесакилеса̄кусаламӯла̄дӣсу вуттесу дуккхахетӯсу виджджама̄несу тан̣ха̄ва самудайасаччанти вутта̄ти ведитаббам̣.
ити самудайаниддесакатха̄ван̣н̣ана̄.
ниродханиддесакатха̄ван̣н̣ана̄
554. тасса̄йева̄ти йадаггена тан̣ха̄ самудайасаччанти вутта̄, тадаггена тасса̄йева̄ти авадха̄ран̣ам̣. сати хи падха̄нахетуниродхе тадан̃н̃ахетӯ нируддха̄йева хонтӣти бйа̄дхинимиттавӯпасаманена бйа̄дхивӯпасамо вийа хетуниродхена пхаланиродхоти а̄ха ‘‘самудайаниродхена дуккханиродхо’’ти. на ан̃н̃атха̄ти йатха̄вуттасса аттхасса екантикатам̣ дассети.
анупаддавети па̄н̣акавиджджханасаттхаппаха̄ра̄диупаддаварахите. тато ева дал̣хе тхире. са̄кха̄дичхеданена чхиннопи. тан̣ха̄нусайети ка̄мара̄габхавара̄га̄нусайе. анӯхатети асамупагха̄т̣ите.
йатха̄ сӣхо йенаттани саро кхитто, таттхева аттано балам̣ дассети, на саре, татха̄ буддха̄нам̣ ка̄ран̣е пат̣ипатти, на пхале. йатха̄ пана са̄рамеййа̄ кеначи лед̣д̣уппаха̄ре динне бхуссанта̄ лед̣д̣ум̣ кха̄данти, на паха̄рада̄йаке ут̣т̣хаханти, евам̣ ан̃н̃атиттхийа̄ дуккхам̣ ниродхетука̄ма̄ ка̄йаччхедамануйун̃джанти, на килесаниродхананти имаматтхам̣ дассетум̣ ‘‘сӣхасама̄навуттино’’тиа̄ди вуттам̣.
555. вираджджати палуджджати чхиджджати самудайо етена̄ти вира̄го вуччати магго. вираджджанам̣ палуджджанам̣ самуччхинданам̣ вира̄готи паха̄нам̣ вуччати. тасма̄ти йасма̄ паха̄напарийа̄йо вира̄гасаддо, ниродхасаддо ча, тасма̄. анусайасамуггха̄тато асесо вира̄го асесо ниродхоти самбандханӣйам̣. ча̄га̄дипада̄нипи гахетва̄ вадати сабба̄нева ета̄нӣти. йасма̄ нибба̄нам̣ вуччати, на дуккхасса нируджджханаматтам̣, тасма̄ тан̣ха̄йа асесавира̄ганиродха̄дипада̄нипи нибба̄навевачана̄нӣти. вуттамеваттхам̣ саматтхети ‘‘йасма̄ пана̄’’тиа̄ди. йатха̄ вира̄га̄дипада̄ни нибба̄не йуджджанти, там̣дассанам̣. таттха там̣ а̄гамма̄ти там̣ нибба̄нам̣ а̄рамман̣акаран̣авасена патва̄. тан̣ха̄ вираджджатӣти арийамаггена аччантавира̄гавасена тан̣ха̄ вираджджӣйати. нируджджхатӣти ниродхӣйати, тена вира̄ганиродхасадда̄нам̣ адхикаран̣аса̄дханатама̄ха. тадева̄ти нибба̄намева. ча̄га̄дайо хонтӣти ча̄га̄дихетум̣ пхалавоха̄рена вадати. ‘‘ка̄магун̣а̄лайесӯ’’ти поттхакесу ликханти, ‘‘ка̄магун̣а̄лайа̄дӣсӯ’’ти пана па̄т̣хо.
556. тайидантиа̄ди на пора̄н̣апа̄т̣хо, саччаттхадӣпане пана вуттанийа̄мена тато а̄нетва̄ паччха̄ т̣хапитам̣. татха̄ хи пуббе вутта̄нипи лаккхан̣а̄дӣни пунапи вутта̄ни. сам̣са̄радуккхато ниббиннама̄насасса асса̄сам̣ каронто вийа хотӣти асса̄сакаран̣арасам̣. ра̄га̄дисаббапапан̃чавӯпасаманимиттата̄йа ниппапан̃чатам̣ паччупат̣т̣хапетӣти ниппапан̃чапаччупат̣т̣ха̄нам̣.
557. наттхева нибба̄нанти йади са̄ман̃н̃ато пат̣ин̃н̃а̄, аттана̄ адхиппетанибба̄нассапи абха̄во а̄паджджати, татха̄ сати пат̣ин̃н̃а̄виродхо. атха пара̄бхиматам̣ нибба̄нам̣ пати, евам̣ сати дхаммиасиддхи, тато ча ниссайа̄сиддхо хету. анупалаббханӣйатоти ким̣ паччаккхато, уда̄ху анума̄нато? пуримасмим̣ паккхе чаккха̄дӣхи анекантиката̄, дутийасмим̣ парам̣ пати асиддхо хету. тена̄ха ‘‘на, упа̄йена упалаббханӣйато’’тиа̄ди. таттха йатха̄ четопарийан̃а̄н̣ала̄бхино ева арийа̄ паресам̣ локуттарачиттам̣ джа̄нанти, таттха̄пи ча араха̄ ева саббесам̣, на саббе, евам̣ нибба̄нампи сӣласама̄дхипан̃н̃а̄сан̇кха̄тасамма̄пат̣ипаттибхӯтена упа̄йена упалаббхатӣти аттхавачанам̣ четам̣ дат̣т̣хаббам̣, на пайогавачанам̣. там̣ парато а̄ви бхависсати.
558. наттхӣти на ваттаббам̣, арийехи упалаббханӣйатоти адхиппа̄йо. сам̣са̄рато сам̣виггама̄наса̄ самма̄пат̣ипаттийа̄ нибба̄нам̣ адхигаччхантӣти саббасамайасиддхойам̣ найо. таттха са̄саникамева нисса̄йа вадати ‘‘пат̣ипаттийа̄ ван̃чубха̄ва̄паджджанато’’ти. тена̄ха ‘‘асати хӣ’’тиа̄ди. самма̄дит̣т̣хипуреджава̄йа̄ти самма̄дит̣т̣хипуббан̇гама̄йа. пуббан̇гамата̄ часса̄ падха̄набха̄вато. татха̄ хи са̄ пат̣хамам̣ десана̄рул̣ха̄, на саббапат̣хамам̣ уппаджджанато. на ча̄йам̣ самма̄пат̣ипатти ван̃джха̄, нибба̄напа̄панато нибба̄насса сампа̄пакато. тава матена пана нибба̄нассева абха̄вато ван̃джхабха̄во а̄паджджатӣти йоджана̄. абха̄вапа̄пакатта̄ти самма̄пат̣ипаттийа̄ килесасамуччхинданамукхена кхандха̄нам̣ абха̄васампа̄пакабха̄вато, на ван̃джхабха̄ва̄паттӣти че вадеййа̄сӣти аттхо. на ити пат̣иккхепе. йам̣ тайа̄ ‘‘абха̄вапа̄пакатта̄’’ти вадантена кхандха̄бха̄во нибба̄нанти пат̣ин̃н̃а̄там̣, там̣ на. касма̄? атӣта̄на̄гата̄бха̄вепи нибба̄наппаттийа̄ абха̄вато. атӣта̄на̄гата̄ хи кхандха̄ на сантӣти тасмим̣ абха̄ве нибба̄нам̣ адхигатам̣ на̄ма сийа̄, со пана наттхӣти. на кевалам̣ атӣта̄на̄гата̄намева, атха кхо ваттама̄на̄нампӣти тийаддхагата̄нам̣ саббесам̣ кхандха̄нам̣ абха̄во нибба̄нам̣. на хи там̣ екадеса̄бха̄во бхавитум̣ йуттанти ваттама̄на̄ че, на на санти, на санти че, на ваттама̄на̄ти ‘‘ваттама̄на̄, на санти ча̄’’ти виппат̣исиддхаметанти а̄ха ‘‘на, тесам̣…пе… паджджанато’’ти.
кин̃ча бхиййо – йади ваттама̄на̄бха̄во нибба̄нам̣, йада̄ арийамагго ваттати, тада̄ тасса ниссайабхӯта̄ кхандха̄ ваттама̄на̄ти катва̄ тада̄ нибба̄насса абха̄во сийа̄. татха̄ ча сати маггаккхан̣епи нибба̄насаччхикирийа̄йа абха̄во а̄паджджатӣти дассенто ‘‘ваттама̄на…пе… досато’’ти а̄ха. на майам̣ саббесам̣йева аваттама̄ната̄йа нибба̄нам̣ вада̄ма. кин̃чарахӣти, тада̄ маггаккхан̣е килеса̄нам̣ аваттама̄натта̄, тасма̄ на досо йатха̄вуттадоса̄бха̄воти? йади килеса̄нам̣ аваттама̄ната̄сан̇кха̄то абха̄во нибба̄нам̣, евам̣ сати арийамаггасса нираттхаката̄ а̄паджджати маггаккхан̣ато пуббепи тадабха̄васиддхито. тена̄ха ‘‘арийамаггасса̄’’тиа̄ди. тасма̄ ака̄ран̣аметанти йасма̄ на нибба̄насса анупалаббханӣйата̄, абха̄ваматтата̄, пат̣ипаттийа̄ ван̃джхабха̄во, атӣта̄на̄гата̄бха̄ве нибба̄на̄дхигамо ча а̄паджджати, ваттама̄на̄нам̣ абха̄вопи на самбхавати, пагева килеса̄нам̣ аваттама̄ната̄, арийамаггасса ча нираттхакабха̄ва̄патти, тасма̄ нибба̄насса абха̄васа̄дханаттхам̣ йадидам̣ ‘‘анупалаббханӣйато, абха̄вапа̄пакатта̄, тада̄ килеса̄нам̣ аваттама̄натта̄’’ти ча ка̄ран̣ам̣ вуттам̣, ака̄ран̣аметам̣, айуттиреса̄ти аттхо.
559. а̄дивачанатоти а̄ди-саддена авасит̣т̣хам̣ джамбукха̄дакасуттападесам̣ (сам̣. ни. 4.314 а̄дайо), ан̃н̃ампи асан̇кхата̄йа дха̄туйа̄ ниддесапа̄л̣им̣ сан̇ган̣ха̄ти. татха̄ хи ‘‘нибба̄нам̣ нибба̄нанти, а̄вусо са̄рипутта, вуччати, катамам̣ ну кхо, а̄вусо, нибба̄нанти? йо кхо, а̄вусо, ра̄гаккхайо досаккхайо мохаккхайо, идам̣ вуччати нибба̄на’’нти джамбукха̄дакасутте (сам̣. ни. 4.314 а̄дайо), ‘‘таттха катама̄ асан̇кхата̄ дха̄ту? ра̄гаккхайо досаккхайо мохаккхайо’’ти (вибха. 184) а̄йатанавибхан̇ге вуттам̣. татра̄йаматтхо – нибба̄нам̣ асан̇кхата̄ дха̄ту асан̇кхатасабха̄во дхаммо. йасма̄ там̣ а̄гамма ра̄га̄дайо кхӣйанти, тасма̄ ра̄гаккхайо, досаккхайо, мохаккхайоти ча вуччатӣти. а̄гамма̄ти ча саббасан̇кха̄рехи ниббиннасса висан̇кха̄раниннасса готрабхуна̄ виват̣т̣итама̄насасса маггена саччхикаран̣ена̄ти аттхо. саччхикирийама̄нан̃хи там̣ адхигантва̄ а̄рамман̣апаччайабхӯтан̃ча пат̣ичча адхипатипаччайабхӯте ча тасмим̣ парамасса̄сабха̄вена винимуттасан̇кха̄расса парамагатибха̄вена ча патит̣т̣ха̄набхӯте патит̣т̣ха̄йа кхайасан̇кха̄то магго ра̄га̄дайо кхепетӣти там̣саччхикаран̣а̄бха̄ве ра̄га̄дӣнам̣ ануппаттиниродхагамана̄бха̄ва̄ там̣ а̄гамма ра̄га̄дайо кхӣйантӣти вуччанти. екам̣сена четам̣ евам̣ сампат̣иччхитаббам̣, итаратха̄ йатха̄рутавасена па̄л̣ийа̄ аттхе гайхама̄не бахӯ доса̄ а̄паджджантӣти те дассетум̣ ‘‘арахаттасса̄пӣ’’тиа̄ди вуттам̣. арахаттан̃хи аггапхалапамукха̄ чатта̄ро кхандха̄ти на тасса ра̄га̄дикхайаматтата̄ йутта̄. тампи хи…пе… ниддит̣т̣хам̣. таттха йатха̄ ра̄га̄дӣнам̣ кхӣн̣анте уппаннатта̄ арахаттам̣ ‘‘ра̄гаккхайо’’тиа̄дина̄ ниддит̣т̣ханти суттасса неййаттхатта̄. евам̣ нибба̄нам̣ а̄гамма ра̄га̄дайо кхӣйантӣти нибба̄нам̣ ‘‘ра̄гаккхайо’’тиа̄дина̄ ниддит̣т̣ханти имасса̄пи суттасса неййаттхата̄ ведитабба̄. нибба̄насса ра̄га̄диккхайаматтата̄йа бахӯдоса̄ а̄паджджантӣти дассетум̣ ‘‘кин̃ча бхиййо’’тиа̄ди а̄раддхам̣.
таттха иттарака̄ла̄диппаттидосатоти ра̄га̄дӣнам̣ кхайаматтата̄йа париттака̄лата̄, сан̇кхаталаккхан̣ата̄, пайогена вина̄ сарасенева адхигандхаббата̄, ра̄га̄дӣхи апаримуттата̄, а̄диттата̄, дуккхата̄, анупасантата̄, бахубха̄во, ол̣а̄риката̄, готрабхумагга̄нам̣ ана̄рамман̣ата̄ти евама̄дидоса̄паджджанато. ра̄гассева кхайо ра̄гаккхайо, на доса̄дӣнам̣. татха̄ досаккхайа̄дайопӣти ан̃н̃о ра̄гаккхайо, ан̃н̃о досаккхайо, ан̃н̃о мохаккхайоти тин̣н̣ам̣ акусаламӯла̄нам̣ кхайабхӯта̄ни тӣн̣и нибба̄на̄ни, чатуннам̣ упа̄да̄на̄нам̣ кхайе чатта̄ри, пан̃чаннам̣ нӣваран̣а̄нам̣ кхайе пан̃ча, чханнам̣ тан̣ха̄ка̄йа̄нам̣ кхайе чха, саттаннам̣ анусайа̄нам̣ кхайе сатта, ат̣т̣ханнам̣ миччхатта̄нам̣ кхайе ат̣т̣ха, наваннам̣ тан̣ха̄мӯлака̄нам̣ кхайе нава, дасаннам̣ сам̣йоджана̄нам̣ кхайе даса, дийад̣д̣хакилесасахассасса кхайе па̄т̣ийеккам̣ нибба̄нанти бахӯни нибба̄на̄ни хонти. ра̄га̄диккхайо на̄ма андхаба̄ла̄нампи па̄кат̣о, антамасо дӣпимигамаккат̣а̄дӣнампи сувин̃н̃еййоти ол̣а̄рикам̣ нибба̄нам̣ хоти. готрабхуккхан̣е килесаккхайасса абха̄вато, маггаккхан̣е ча акхӣн̣атта̄, а̄рамман̣акаран̣асса ча асамбхаво ева. тасса нибба̄набха̄ватоти саббапарийоса̄насса ра̄га̄диккхайасса нибба̄набха̄вато. йато кхайато пат̣т̣ха̄йа ра̄га̄дӣнам̣ паватти на хоти, со ‘‘айам̣ на̄ма̄’’ти нийаметаббо маггапхалан̃а̄н̣а̄нам̣ а̄рамман̣абхӯто наттхӣти а̄ха ‘‘на та̄дисасса кхайасса абха̄вато’’ти.
кин̃ча бхиййо – йо паччхимабхавато татийаттабха̄вейева ра̄га̄дӣсу а̄дӣнавам̣ дисва̄ джха̄набха̄вана̄йа те виккхамбхетва̄ апарихӣнаджджха̄но ка̄лам̣ катва̄ брахмалокам̣ упапанно, таттха йа̄вата̄йукам̣ т̣хатва̄ идха̄гатопи ка̄месу вӣтара̄гова хутва̄ паббаджитва̄ арахаттам̣ патто, йо ча пат̣хамавайе ева ра̄га̄дито ниббинно те ча джха̄нена виккхамбхетва̄ паччхимавайе арахаттам̣ патто, тесам̣ ра̄га̄дӣнам̣ виккхамбханато пат̣т̣ха̄йа ануппаджджанато ниродхасадисата̄йа ануппаттийева ниродхо. те нибба̄наппатта̄ на̄ма сийум̣, на ча хонти, тасма̄ на та̄дисасса кхайасса нибба̄набха̄во. тасса̄пи иттарака̄лата̄дидосасама̄його ева̄ти а̄ха ‘‘бха̄вепича̄’’тиа̄ди.
йади ‘‘кхайо’’ти вачанато йато кхайато пат̣т̣ха̄йа ра̄га̄дӣнам̣ аппаватти, там̣ кхайаматтам̣ нибба̄нам̣ ман̃н̃аси, евам̣ сати ‘‘кхайе н̃а̄н̣а’’нтиа̄дӣсу (дха. са. дукама̄тика̄ 142; 1382) ‘‘кхайо’’ти вуттатта̄ тадуппаттито пат̣т̣ха̄йа ча ра̄га̄дӣнам̣ ануппаттӣти маггасса̄пи нибба̄набха̄ва̄паттӣти дассенто ‘‘арийамаггасса ча̄’’тиа̄дима̄ха.
йатха̄ нируддха̄ на санти, евам̣ ануппанна̄пӣти абха̄васа̄ман̃н̃ато ниродхасадисата̄йа ануппатти ева ниродхо ануппаттиниродхо. айан̃хи маггена кхепетабба̄ка̄ро, йадидам̣ уппаджджана̄рахасса ануппаттидхаммата̄па̄дананти ‘‘кхайо’’ти ча вуччатӣти. там̣ итаракхайато висесенто ‘‘ануппаттиниродхасан̇кха̄тасса пана кхайасса̄’’ти а̄ха. аниппханната̄ пана тасса кхайасса парийа̄йена упаниссайатта̄ти вуттам̣. ануппаттиниродхаккхайакарасса хи маггасса а̄рамман̣абхӯтам̣ нибба̄нам̣ аттхато тасса упаниссайо вийа̄ти ваттаббатам̣ лабхати. тадупача̄рена̄ти аттхато пхалабхӯтакхайавоха̄рена. пхалӯпача̄рена хи ка̄ран̣ам̣ вохарӣйати йатха̄ ‘‘а̄йу гхатам̣, семхо гул̣о’’ти ча.
асса̄ти нибба̄насса. ‘‘идампи кхо т̣ха̄нам̣ судуддаса’’нтиа̄дина̄ (дӣ. ни. 2.64, 66-67; ма. ни. 2.337; сам̣. ни. 1.172; маха̄ва. 7-8) паччавеккхато бхагавато аппоссуккабха̄ва̄ваханато. ‘‘тан̃хи те, ма̄ган̣д̣ийа, арийам̣ чаккхум̣ наттхи, йена твам̣ арийена чаккхуна̄ а̄рогйам̣ джа̄неййа̄си, нибба̄нам̣ пассеййа̄сӣ’’ти (ма. ни. 2.218) вачанато арийена чаккхуна̄ пасситаббам̣.
560. йади нибба̄нам̣ на̄ма сабха̄вадхаммо аттхи саттасанта̄напарийа̄панно ча, атха касма̄ чатумаха̄патхе сабха̄ вийа саббаса̄дха̄ран̣а̄ на лаббхатӣти а̄ха ‘‘маггасаман̇гина̄ паттаббато аса̄дха̄ран̣а’’нти. ‘‘асукасса самма̄самбуддхасса ка̄ле уппанна’’нти евам̣ пурима̄йа кот̣ийа̄ абха̄вато аппабхавам̣. маггабха̄вети арийамаггасса аттхибха̄ве. бха̄вато виджджама̄нато ладдхаббато.
ан̣уа̄дӣнанти ан̣упакатика̄лапуриса̄дӣнам̣. ниччабха̄ва̄паттӣти сассатабха̄васиддхи. кӯт̣ат̣т̣ханиччата̄ хи идха̄дхиппета̄. хетуно абха̄ва̄ти упапаттийа̄ са̄дханахетуно абха̄ва̄. ничча̄ те ан̣уа̄дайо. нибба̄насса ниччатта̄ти апеккхадхамматта̄ти хетулаккхан̣а̄нупапатти. ‘‘ан̣уа̄дӣнам̣ асиддхатта̄’’ти етена ‘‘ничча̄ ан̣уа̄дайо’’ти пат̣ин̃н̃а̄йа дхаммиасиддхи, тато ча ниссайа̄сиддхо хетӯти дассети.
561. йатха̄вуттайуттисаббха̄ватоти ‘‘аппабхаватта̄’’ти аттана̄ вуттам̣ хетум̣ сандха̄йа̄ха. аппабхавата̄ часса апаччайата̄йа дат̣т̣хабба̄, та̄йа тасса пурима̄йа кот̣ийа̄ абха̄во. ‘‘рӯпасабха̄ва̄тиккамато’’ти етена йатха̄ рӯпадхамма̄нам̣ руппанасабха̄во, пат̣игха̄тавантата̄йа кала̄пасо вуттийа̄ падесасамбандхо ча сабха̄во, евам̣ нибба̄насса каттхачи пат̣игха̄то, саппадесата̄ ча наттхӣти дассети. на хи нибба̄нам̣ ‘‘асукадиса̄йа, асукадесе’’ти ва̄ ниддисӣйати, йато там̣ аппатит̣т̣хамева̄ти.
‘‘аситхила …пе… гаманӣйато’’ти етена нибба̄насса арийа̄нам̣ паччаккхасиддхатам̣ дассети. ‘‘саббан̃н̃увачанато’’ти етена тадан̃н̃есам̣ анума̄насиддхатам̣, тадубхайена ‘‘анупалаббханӣйато’’ти панасса хетуно асиддхатам̣ дассети. параматтхена на̄виджджама̄нам̣ виджджама̄намева̄ти йатха̄раддхаматтхам̣ нигаметва̄ тадаттхаса̄дханам̣ а̄гамам̣ дассенто ‘‘вуттан̃хета’’нти-. а̄дима̄ха.
таттха аджа̄там̣ абхӯтам̣ акатам̣ асан̇кхатанти (уда̄. 73; нетти. 41) чатта̄рипи пада̄ни ан̃н̃аман̃н̃авевачана̄ни. атха ва̄ ведана̄дайо вийа хетупаччайасамава̄йасан̇кха̄та̄йа ка̄ран̣аса̄маггийа̄ на джа̄там̣ на ниббаттанти аджа̄там̣. ка̄ран̣ена вина̄, сайамева ча на бхӯтам̣ на па̄тубхӯтам̣ на уппаннанти абхӯтам̣. евам̣ аджа̄татта̄, абхӯтатта̄ ча йена кеначи ка̄ран̣ена на катанти акатам̣. джа̄табхӯтакатабха̄во ча на̄ма рӯпа̄дӣнам̣ сан̇кхатадхамма̄нам̣ хоти, на асан̇кхатабха̄васса нибба̄насса̄ти дассанаттхам̣ ‘‘асан̇кхата’’нти вуттам̣. пат̣иломато ва̄ самечча самбхӯйа паччайехи катанти сан̇кхатам̣, татха̄ на сан̇кхатам̣ сан̇кхаталаккхан̣арахитанти ча асан̇кхатанти евам̣ анекехи ка̄ран̣ехи ниббаттитабха̄ве пат̣исиддхе ‘‘пакатива̄дӣнам̣ пакати вийа сийа̄ ну кхо екенева ка̄ран̣ена етам̣ ката’’нти а̄сан̇ка̄йам̣ кеначи на катанти дассанаттхам̣ ‘‘аката’’нти вуттам̣. евам̣ апаччайампи сама̄нам̣ ‘‘сайамева ну кхо идам̣ бхӯтам̣ па̄тубхӯта’’нти а̄сан̇ка̄йам̣ там̣ ниваттанаттхам̣ ‘‘абхӯта’’нти вуттам̣. айан̃четасса асан̇кхата̄ката̄бхӯтабха̄во саббена саббам̣ аджа̄тидхамматта̄ти дассетум̣ ‘‘аджа̄та’’нти вуттам̣.
еваметтха саттха̄ параматтхато нибба̄насса аттхибха̄вам̣ паведеси. паведенто ча ‘‘ахам̣ дхаммиссаро дхаммасса̄мӣ’’ти на аттано а̄н̣а̄маттена паведеси, апича кхо пана падапараме анукампама̄но йуттитопи паведеси. йатха̄ха –
‘‘но четам̣, бхиккхаве, абхависса аджа̄там̣ абхӯтам̣ акатам̣ асан̇кхатам̣, найидха джа̄тасса бхӯтасса катасса сан̇кхатасса ниссаран̣ам̣ пан̃н̃а̄йетха. йасма̄ ча кхо, бхиккхаве, аттхи аджа̄там̣ абхӯтам̣ акатам̣ асан̇кхатам̣, тасма̄ джа̄тасса бхӯтасса катасса сан̇кхатасса ниссаран̣ам̣ пан̃н̃а̄йатӣ’’ти (уда̄. 73; нетти. 41).
тассаттхо – бхиккхаве, йади аджа̄та̄дисабха̄ва̄ асан̇кхата̄ дха̄ту на абхависса на сийа̄, идха локе джа̄та̄дисабха̄васса рӯпа̄диккхандхапан̃чакасан̇кха̄тасса сан̇кхатасса ниссаран̣ам̣ анавасесавӯпасамо на пан̃н̃а̄йеййа на упалаббхеййа на самбхавеййа. нибба̄нан̃хи а̄рамман̣ам̣ катва̄ паваттама̄на̄ самма̄дит̣т̣хиа̄дайо арийамаггадхамма̄ анавасесам̣ сам̣килесе самуччхинданти, тенеттха саббасса̄пи ват̣т̣адуккхасса апагамо ниссаран̣ам̣ пан̃н̃а̄йати. евам̣ бйатирекавасена нибба̄насса аттхибха̄вам̣ дассетва̄ ида̄ни анугаманавасенапи там̣ дассетва̄ нигаметум̣ ‘‘йасма̄ ча кхо’’тиа̄ди вуттам̣. тассаттхо вуттанайенева ведитаббо.
еттха ча йасма̄ ‘‘аппаччайа̄ дхамма̄ асан̇кхата̄ дхамма̄ (дха. са. дукама̄тика̄ 7-8). аттхи, бхиккхаве, тада̄йатанам̣, йаттха нева патхавӣ (уда̄. 71). идампи кхо т̣ха̄нам̣ судуддасам̣, йадидам̣ саббасан̇кха̄расаматхо саббӯпадхипат̣иниссагго (дӣ. ни. 2.64, 67; ма. ни. 2.337; сам̣. ни. 2.172; маха̄ва. 7-8). асан̇кхатан̃ча во, бхиккхаве, дхаммам̣ десесса̄ми асан̇кхатага̄минин̃ча пат̣ипада’’нтиа̄дӣхи (сам̣. ни. 4.366) анекехи суттападехи ‘‘аттхи, бхиккхаве, аджа̄та’’нти (уда̄. 73; нетти. 41) имина̄ ча суттападена нибба̄надха̄туйа̄ параматтхато саббха̄во саббалокам̣ анукампама̄нена самма̄самбуддхена пака̄сито, тасма̄ йадипи каттха апаччаккхака̄рӣнампи са̄сане абхиппасанна̄нам̣ вин̃н̃ӯнам̣ сам̣сайо наттхийева. йе пана паранеййабуддхино пуггала̄, тесам̣ вимативиноданаттхам̣ айаметтха адхиппа̄йаниддха̄ран̣амукхена йуттивича̄ран̣а̄.
йатха̄ парин̃н̃еййата̄йа сауттара̄нам̣ ка̄ма̄нам̣, рӯпа̄нан̃ча пат̣ипаккхабхӯтам̣ таббидхурасабха̄вам̣ ниссаран̣ам̣ пан̃н̃а̄йати, евам̣ сабха̄ва̄нам̣ саббесампи сан̇кхатадхамма̄нам̣ пат̣ипаккхабхӯтена таббидхурасабха̄вена ниссаран̣ена бхавитаббам̣. йан̃ча там̣ ниссаран̣ам̣, са̄ асан̇кхата̄ дха̄ту. кин̃ча бхиййо – сан̇кхатадхамма̄рамман̣авипассана̄н̃а̄н̣ам̣, апича ануломан̃а̄н̣ам̣ килесе тадан̇гавасена паджахати, на самуччхедавасена паджахитум̣ саккоти. татха̄ саммутисачча̄рамман̣ам̣ пат̣хамаджджха̄на̄дӣсу н̃а̄н̣ам̣ виккхамбханавасенева килесе паджахати, на самуччхедавасена. ити сан̇кхатадхамма̄рамман̣асса, саммутисачча̄рамман̣асса ча н̃а̄н̣асса килеса̄нам̣ самуччхедаппаха̄не асаматтхабха̄вато тесам̣ самуччхедаппаха̄накарасса арийамагган̃а̄н̣асса тадубхайавипарӣтасабха̄вена а̄рамман̣ена бхавитаббам̣, са̄ асан̇кхата̄ дха̄ту.
татха̄ ‘‘аттхи, бхиккхаве, аджа̄там̣ абхӯтам̣ акатам̣ асан̇кхата’’нти (уда̄. 73; нетти. 41) евама̄ди нибба̄насса параматтхато аттхибха̄ваджотакавачанам̣ авипарӣтаттхам̣ бхагавата̄ бха̄ситатта̄. йан̃хи бхагавата̄ бха̄ситам̣, там̣ авипарӣтаттхам̣ йатха̄ там̣ ‘‘саббе сан̇кха̄ра̄ аничча̄, саббе сан̇кха̄ра̄ дуккха̄, саббе дхамма̄ анатта̄’’ти (ма. ни. 1.353, 356; дха. па. 277-279; тхерага̄. 676-678; нетти. 5), татха̄ нибба̄насаддо каттхачи висайе йатха̄бхӯтапараматтхависайо упача̄равуттисаббха̄вато. сеййатха̄пи сӣхасаддоти евама̄дӣхи найехи йуттитопи асан̇кхата̄йа дха̄туйа̄ параматтхато аттхибха̄во ведитаббо.
апаро найо – йади пана нибба̄нам̣ абха̄ваматтамева сийа̄, тасса ‘‘гамбхӣро дуддасо дуранубодхо санто пан̣ӣто атакка̄вачаро нипун̣о пан̣д̣итаведанӣйо’’ти (дӣ. ни. 2.64, 67; ма. ни. 2.337; сам̣. ни. 1.172; маха̄ва. 7-8) гамбхӣра̄дита̄, ‘‘асан̇кхатан̃ча во, бхиккхаве, дхаммам̣ десесса̄мӣ’’тиа̄дина̄ (сам̣. ни. 4.366) асан̇кхата̄дита̄, ‘‘абйа̄ката̄ дхамма̄ апаччайа̄дхамма̄’’тиа̄дина̄ абйа̄катадхамма̄дита̄ ча на ваттабба̄ сийа̄. на хи абха̄васса кочи сабха̄во аттхи, йена со гамбхӣра̄сан̇кхата̄диа̄ка̄рато вин̃н̃а̄йеййа. абха̄во хи абха̄во ева, куто тасса гамбхӣра̄сан̇кха̄та̄дибха̄васамбандхо. кин̃ча̄йамабха̄во саббесам̣ килеса̄нам̣ саббасаттасанта̄нагата̄нам̣ еко ва̄ бхавеййа анеко ва̄. йади еко, екенева маггена саббакилеса̄бха̄во като, саччхикато ча̄ти ан̃н̃асса, ан̃н̃есан̃ча магга̄нам̣ нираттхаката̄ти на сийа̄ маггабахута̄, екаджджхан̃ча саббасатта̄нам̣ нибба̄на̄дхигамо а̄паджджати. сийа̄ паневам̣ еко ева со нибба̄насан̃н̃ито килеса̄бха̄во, со пана на маггехи ка̄таббо, атха кхо саччхика̄табботи. евам̣ сати висесато маггасса нираттхаката̄ а̄паджджати, килеса̄нам̣ аппаха̄натоти екопи магго на сийа̄. асати ча килесаппаха̄не дуккхасса анупаччхеданато килеса̄бха̄васаччхикирийа̄ киматтхийа̄ сийа̄, атха пана магга̄нам̣ санта̄нагатасам̣йоджанаттайаппаха̄на̄дипат̣инийатакиччата̄йа чатӯсу маггесу па̄т̣ийеккам̣ килеса̄бха̄во. евам̣ сати сабха̄вапабхедена вина̄ на бахубха̄воти со килесаккхайапарийа̄йена вутто сабха̄вадхаммо ева сийа̄.
йесам̣ абха̄во, таппабхедена абха̄ве бхедопача̄роти че? йесам̣ абха̄во, тесам̣ сасабха̄вата̄йа тасса сабха̄вопача̄ропи сийа̄. татха̄ ча те сам̣килесасан̇кхатата̄дито килесасан̇кхатата̄диупача̄ра̄пи сийум̣. но че те иччхита̄, таппабхедена бхедопача̄ропи на иччхитаббо. на ча пахоти упачарито бахубха̄во аттхато бахубха̄ва̄йа. на хи джалам̣ аналанти упачаритам̣ дахати, пачати ва̄. екаттапан̃хампи ча̄йамабха̄во асабха̄вата̄йа на сахатӣти на сакка̄ ваттум̣ наттхибха̄васа̄ман̃н̃ато абхедавоха̄ро йуттарӯпоти. екатте ча пуббе вутта̄ ева доса̄, бахубха̄ве пана сати вуттанайенева сиддха̄ сабха̄вадхаммата̄. сабха̄вадхамматтепи ча бахубха̄во вийа бха̄вам̣ бха̄вопи бахубха̄вам̣ на бйабхичареййа̄ти нибба̄насса бахубха̄вапасан̇го сийа̄ти че? на бахубха̄вассева абха̄ваппасан̇гато. йади хи йатха̄ каккхал̣ата̄ бха̄вам̣, евам̣ бха̄вопи каккхал̣атам̣ на бйабхичареййа. евам̣ сати саббесам̣ бха̄ва̄нам̣ патхавӣбха̄ва̄паттито куто бха̄васса бахубха̄во, тасма̄ локавоха̄ра̄нам̣ вичиттата̄йа йадипи бахута̄ бха̄ва̄пеккха̄, бха̄вата̄ пана на бахута̄пеккха̄ти на бха̄васса сато нибба̄насса бахубха̄во ‘‘ека̄ нит̣т̣ха̄ на путху нит̣т̣ха̄’’ти вачанато. екасмим̣йева ча дассанабха̄вана̄двайам̣ самбхавати.
париниббута̄нам̣ паччекам̣ нибба̄набха̄ве саттасанта̄нанийатам̣ на̄ма нибба̄нам̣ сийа̄. татха̄ ча сати сан̇кхатата̄дидоса̄нативаттийева, килесаппаха̄нам̣ ва̄ маггакиччам̣ килеса̄нам̣ абха̄во. тасса ча екатте на маггабахута̄ киччантарасса каттаббасса абха̄вато. маггабахубха̄во ча маггехи саччхика̄таббе екасмим̣ дхамме индрийа̄нам̣ апа̄т̣авапа̄т̣авапа̄т̣аватарапа̄т̣аватамабха̄вена саччхикирийа̄висесена килеса̄нам̣ паха̄набхедена хотӣти нибба̄насса сабха̄вадхамматте ева сийа̄. абха̄вопи ча килеса̄нам̣ маггена сакиччаката̄йа ка̄таббо ева сийа̄, на саччхика̄таббо. ко хи сабха̄во абха̄васса? йо саччхика̄таббо сийа̄, со че нибба̄нам̣ екенева маггена саббакилеса̄нам̣ абха̄во еко абхинно ка̄таббо а̄панно. ан̃н̃атха̄ маггавасена чатуббидхабха̄ве нибба̄насса чатуббидхабха̄ваппасан̇го, нибба̄нависесаппасан̇го ча а̄паджджеййа̄ти маггакиччасса екаттена маггабахута̄ сийа̄. бахубха̄ве пана тесам̣ со вуттанайена екасмим̣ дхамме саччхикирийа̄висесатоти сиддха̄ нибба̄насса сабха̄вадхаммата̄. кхайа̄дхигантаббата̄йа панетам̣ ‘‘кхайо’’ти вуттам̣. ‘‘кхайе н̃а̄н̣а’’нти (дха. са. дукама̄тика̄ 142; 1382) хи вачанато арийамагго кхайо на̄ма. тена четам̣ адхигантаббам̣ саччхика̄таббам̣, тасма̄ ‘‘кхайо’’ти вуттанти.
ити ниродханиддесакатха̄ван̣н̣ана̄.
магганиддесакатха̄ван̣н̣ана̄
562. ат̣т̣ха дхамма̄ти ‘‘катамам̣ дуккханиродхага̄минӣ пат̣ипада̄ арийасачча’’нти а̄рабхитва̄ ‘‘самма̄дит̣т̣хӣ’’тиа̄дина̄ па̄л̣ийам̣ (вибха. 205) дуккханиродхага̄минипат̣ипада̄ниддесе а̄гата̄, тамева ча па̄л̣им̣ а̄нетва̄ уддесавасена идха ча вутта̄ самма̄дит̣т̣хиа̄дайо ат̣т̣ха дхамма̄ аттхато пака̄сита̄, на маггасаччаниддесавасена̄ти адхиппа̄йо. йади аттхато пака̄сита̄, киматтхийам̣ пана идха катхананти а̄ха ‘‘идха пана̄’’тиа̄ди. таттха ‘‘екаккхан̣е паваттама̄на̄на’’нти идам̣ локийакусалачиттуппа̄десу виратийо на̄на̄ккхан̣ика̄ ева хонтӣти катва̄ вуттам̣. сесамаггадхамма̄ пана таттха̄пи екаджджхам̣ уппаджджантийева. висеса̄вабодханаттханти пат̣ипаккхасамуггха̄та̄дипаваттиа̄ка̄рависесасса авабодханаттхам̣. виттха̄рато маггакатха̄ парато а̄ви бхависсатӣти а̄ха ‘‘сан̇кхепато’’ти. чатусаччапат̣иведха̄йа пат̣ипаннасса̄ти йатха̄ чатусачча̄бхисамайо хоти, евам̣ саббасо пуббабха̄гапат̣ипаттийа̄ парипӯран̣авасена пат̣ипаннасса. арийамаггасан̇кха̄тасса йогасса саббха̄вато йогино. ка̄мам̣ авиджджа̄нусайасамуггха̄те тадекат̣т̣хакилеса̄нам̣ лесопи на̄васиссати, виджджа̄йа пана авиджджа̄ уджувипаччанӣкадхаммоти дассанаттхам̣ ‘‘авиджджа̄нусайасамуггха̄така’’нти вуттам̣. парато миччха̄сан̇каппа̄диггахан̣епи есева найо. дха̄туппака̄санараса̄ти параматтхапака̄санараса̄, чатусаччавибха̄ванакичча̄ти аттхо. маггадхамма̄нам̣ пат̣ипаккхавидхамана̄ка̄ро са̄тисайам̣ па̄кат̣о хутва̄ упат̣т̣ха̄тӣти авиджджа̄нусайасамуггха̄такатам̣ самма̄дит̣т̣хийа̄ ватва̄пи авиджджандхака̄равиддхам̣санапаччупат̣т̣ха̄ната̄ вутта̄.
татха̄ сампаннадит̣т̣хиноти йатха̄ авиджджа̄нусайасамуггха̄то хоти, татха̄ маггасамма̄дит̣т̣хийа̄ сампаннадит̣т̣хино. еван̃хи чатусаччапат̣иведха̄йа пат̣ипаннасса йогиноти имаматтхам̣ татха̄-саддо упасам̣харати. нибба̄на̄рамман̣ата̄ пана там̣сампайуттавачаненева бодхита̄. миччха̄сан̇каппанигха̄таканти ка̄масан̇каппа̄димиччха̄сан̇каппасамуччхедакам̣. аппана̄расоти нибба̄на̄рамман̣е маггачиттасса самуппа̄давасена паваттанато аппана̄киччо.
татха̄ пассато витаккайато ча̄ти вуттаппака̄ра̄йа самма̄дит̣т̣хийа̄ пассато, нибба̄на̄рамман̣е ча самма̄сан̇каппена читтам̣ абхиниропайато. вачӣдуччаритасамуггха̄тика̄ти чатуббидхассапи вачӣдуччаритасса самуччхедика̄. муса̄ва̄да̄дӣнам̣ висам̣ва̄дана̄дикиччата̄йа лӯкха̄нам̣ апаригга̄хака̄нам̣ пат̣ипаккхабха̄вато синиддхабха̄вена сампайуттадхамма̄нам̣ паригга̄хакасабха̄ва̄ самма̄ва̄ча̄ти а̄ха ‘‘са̄ париггахалаккхан̣а̄’’ти. ка̄йикакирийа̄ кин̃чи каттаббам̣ самут̣т̣ха̄пети, сайан̃ча самут̣т̣хаханам̣ гхат̣анам̣ хотӣти самма̄каммантасан̇кха̄та̄ виратипи самут̣т̣ха̄насабха̄ва̄ вутта̄. сампайуттадхамма̄нам̣ ва̄ уккхипанам̣ самут̣т̣ха̄панам̣ ка̄йикакирийа̄йа бха̄руккхипанам̣ вийа.
асса̄ти йогино. тасмим̣ сати висуджджханато висуддхибхӯта̄. джӣвама̄насса саттасса, сампайуттадхамма̄нам̣ ва̄ суддхи вода̄нам̣, а̄джӣвассева ва̄ джӣвитиндрийавуттийа̄. н̃а̄йа̄джӣвасса абуддхапат̣икут̣т̣ха̄йа самма̄джӣвика̄йа паваттихетута̄йа н̃а̄йа̄джӣвапаваттирасо. имасса хи паваттито пат̣т̣ха̄йа миччха̄джӣво на паваттатӣти.
сабба̄кусалавиддхам̣сакопи самма̄ва̄йа̄мо уджупат̣ипаккхадассанавасена косаджджасамуччхедако вутто. сам̣килесапаккхатопи тасса пагган̣ханам̣ паггахо. ка̄йа̄дӣсу субха̄диа̄ка̄рупадха̄ран̣авасена паватта̄ субхасан̃н̃а̄дипуббан̇гама̄ акусалаккхандха̄ миччха̄сати, тасса̄ виддхам̣сано миччха̄сативиниддхунано. асаммосоти саммосавиддхам̣санато таппат̣ипаккхо. а̄рамман̣асса йатха̄сабха̄васаллаккхан̣ам̣ упат̣т̣ха̄нам̣. ‘‘а̄раккхапаччупат̣т̣ха̄на̄’’ти, ‘‘сата̄раккхена четаса̄’’ти (дӣ. ни. 3.348) ча вачанато висесато сати кусалачиттасса а̄раккха̄ти а̄ха ‘‘сатийа̄ сам̣раккхийама̄начиттасса̄’’ти.
563. саччан̃а̄н̣асса̄ти сачча̄ни а̄раббха паваттанакан̃а̄н̣асса, на пат̣иведхан̃а̄н̣ам̣ вийа сакидева буджджхати, атха кхо пунаппунам̣ уппаджджанато ану ану бодхо анубодхо, ануссава̄ка̄рапаривитаккадит̣т̣хиниджджха̄наккхантианугато ва̄ бодхо анубодхо, тадева н̃а̄н̣анти анубодхан̃а̄н̣ам̣. на хи там̣ паччаккхато буджджхати, ануссава̄дивасена пана каппанамукхена буджджхати. киччатоти париджа̄нана̄дито. там̣киччакаран̣енева хи парин̃н̃еййа̄дӣни вийа та̄нипи тасса па̄кат̣а̄ни хонти. виват̣т̣а̄нупассана̄йа хи сан̇кха̄рехи патилӣйама̄нама̄насасса уппаджджама̄нам̣ магган̃а̄н̣ам̣ висан̇кха̄рам̣ дуккханиссаран̣ам̣ а̄рамман̣ам̣ катва̄ дуккхам̣ париччхиндати, дуккхагатан̃ча тан̣хам̣ паджахати, ниродхан̃ча саччхикароти пхусати. а̄диччо вийа пабха̄йа самма̄сан̇каппа̄дӣхи саха самуппаннам̣ там̣ маггам̣ бха̄вети, на ча сан̇кха̄ре амун̃читва̄ паваттама̄нена н̃а̄н̣ена етам̣ саббам̣ ка̄тум̣ сакка̄ нимиттапаваттехи авут̣т̣хитатта̄. тасма̄ ета̄ни кичча̄ни каронтам̣ там̣ н̃а̄н̣ам̣ дуккха̄дӣни вибха̄вети таттха саммоханиваттанена̄ти ‘‘чатта̄рипи сачча̄ни пат̣ивиджджхатӣ’’ти вуттам̣, екапат̣иведхена̄ти адхиппа̄йо.
дуккхасамудайампи со пассатӣти ка̄лантарадассанам̣ сандха̄йа вуттанти че? на, ‘‘йо ну кхо, а̄вусо, дуккхам̣ пассати, дуккхасамудайампи со пассатӣ’’тиа̄дина̄ (сам̣. ни. 5.1100) екадассино ан̃н̃аттайадассита̄вича̄ран̣а̄йам̣ там̣са̄дханаттхам̣ а̄йасмата̄ гавампатиттхерена имасса суттасса а̄нӣтатта̄, паччекан̃ча саччесу диссама̄несу ан̃н̃аттайадассанасса йоджитатта̄. ан̃н̃атха̄ анупубба̄бхисамайе пуримадит̣т̣хасса паччха̄ адассанато самудайа̄дидассино дуккха̄дидассита̄ на йоджетабба̄ сийа̄. йоджита̄ ча са̄ ‘‘йо дуккхасамудайам̣ пассати, дуккхампи со пассатӣ’’тиа̄дина̄ (сам̣. ни. 5.1100). локийам̣ саччан̃а̄н̣ам̣. таттха локийан̃а̄н̣е. парийут̣т̣ха̄насан̇кха̄то абхибхаво парийут̣т̣ха̄на̄бхибхаво, тасса васена. суддхасан̇кха̄рапун̃джаматтадассанато сакка̄йадит̣т̣хипарийут̣т̣ха̄нам̣ ниваттети. ‘‘локасамудайам̣ кхо, качча̄на, йатха̄бхӯтам̣ саммаппан̃н̃а̄йа пассато йа̄ локе наттхита̄, са̄ на хотӣ’’ти (сам̣. ни. 2.15) вачанато самудайадассанам̣ хетупхалапабандха̄виччхедадассанато парийут̣т̣ха̄на̄бхибхававасена паваттама̄нам̣ уччхедадит̣т̣хим̣ ниваттети. ‘‘локаниродхам̣ кхо…пе… пассато йа̄ локе аттхита̄, са̄ на хотӣ’’ти (сам̣. ни. 2.15) вачанато ниродхадассанам̣ хетуниродха̄ пхаланиродхадассанато сассатадит̣т̣хим̣ ниваттети. аттака̄расса паччаккхадассанато маггадассанам̣ ‘‘наттхи аттака̄ре, наттхи парака̄ре, наттхи пурисака̄ре’’тиа̄дикам̣ (дӣ. ни. 1.168) акирийадит̣т̣хим̣ паджахати. ‘‘наттхи хету, наттхи паччайо сатта̄нам̣ сам̣килеса̄йа, ахетӯ аппаччайа̄ сатта̄ сам̣килиссанти, наттхи хету…пе… висуддхийа̄, ахетӯ аппаччайа̄ сатта̄ висуджджхантӣ’’тиа̄дика̄ (дӣ. ни. 1.168; ма. ни. 2.101, 227; сам̣. ни. 3.212) ахетукадит̣т̣хи ча идха акирийа̄дит̣т̣хиггахан̣енева гахита̄ти дат̣т̣хабба̄. са̄пи хи висуддхимаггадассанена пахӣйатӣти. дуккхе н̃а̄н̣ам̣ самудайапхаласса дуккхасса аддхува̄дибха̄вам̣ пассатӣти пхале виппат̣ипаттим̣ ниваттети.
иссаро локам̣ паваттети саджджети ниваттети сам̣харатӣти иссарака̄ран̣ино ваданти. падха̄нато локо а̄ви бхавати, таттхева ча патилӣйатӣти падха̄нака̄ран̣ино.
‘‘ка̄ло кароти бхӯта̄ни, ка̄ло сам̣харатӣ паджа̄;
ка̄ло сутте джа̄гарати, ка̄ло хи дуратиккамо’’ти. –
ка̄лава̄дино. кан̣т̣акасса тикхин̣абха̄во вийа, капит̣т̣хапхала̄дӣнам̣ париман̣д̣алата̄ вийа, мигапаккхисарӣсапа̄дӣнам̣ вичиттата̄ вийа ча сабха̄венева локо самбхоти, вибхоти ча̄ти сабха̄вава̄дино. а̄ди-саддена ан̣ӯхи локо паваттати, саббам̣ пуббекатахету, локо нийато аччхеджджасутта̄вута̄бхеджджаман̣исадисо, на еттха кассачи пурисака̄роти нийатива̄дино.
‘‘йадиччха̄йа паваттанти, йадиччха̄йа ниваттаре;
йадиччха̄йа сукхам̣ дуккхам̣, тасма̄ йа̄диччхакӣ паджа̄’’ти. –
йадиччха̄ва̄дино, йе адхиччасамуппаттива̄диноти ча вуччанти. евама̄диака̄ран̣ава̄дасан̇гахо дат̣т̣хаббо. ра̄мудакаа̄л̣а̄ра̄дӣнам̣ вийа, арӯпалоке ниган̣т̣ха̄нам̣ вийа ча локатхӯпика̄йам̣ апавагго моккхоти гахан̣ам̣ апаваггага̄хо. а̄ди-саддена падха̄насса аппаватти, гун̣авийуттасса аттано сакаттани ават̣т̣ха̄нам̣, брахмуна̄ салоката̄, самӣпата̄, сам̣його, дит̣т̣хадхамманибба̄нава̄да̄ти евама̄дӣнам̣ гахан̣ам̣ дат̣т̣хаббам̣. еттха ча падха̄насса аппаватти махата̄дибха̄вена апарин̣а̄мо, анабхибйатти ва̄. ‘‘ахаман̃н̃о, пакати ан̃н̃а̄’’ти евам̣ паваттапакатипурисантараджа̄нанена аттасукхадуккхамохесу авибха̄гаггахан̣е кира ниваттите вуттанайена падха̄нам̣ наппаваттати, со вимоккхоти ка̄пила̄. гун̣авийуттасса̄ти буддхисукхадуккхаиччха̄досаппайаттадхамма̄дхаммасан̇кха̄рехи навахи аттагун̣ехи вийуттасса̄ти кан̣а̄дамата̄нуса̄рино. салоката̄ брахмуна̄ сама̄налоката̄. самӣпата̄ тасса самӣпаппаваттита̄. сам̣його тена екӣбха̄вӯпагаманам̣. ‘‘индрийатаппанапуттамукхадассана̄дӣхи вина̄ апавагго наттхӣ’’ти гахетва̄ татха̄ паваттанам̣ ка̄масукхаллика̄нуйого. анасанакесалун̃чана̄дитапачарийа̄йа наггасӣлагосӣлакуккурасӣла̄дӣхи ча аттапарита̄панена моккхо хотӣти аттакиламатхо.
сва̄йам̣ саббо миччха̄га̄хо саччан̃а̄н̣е сати патит̣т̣хам̣ на лабхатӣти вуттамеваттхам̣ сан̇ган̣ханто ‘‘локе локаппабхаве’’ти га̄тхама̄ха̄ти.
н̃а̄н̣акиччато виниччхайаван̣н̣ана̄ нит̣т̣хита̄.
564. сеса̄ саббадхамма̄ти сеса̄ ека̄сӣти локийадхамма̄. аджджхаттикаба̄хиресу два̄дасасу а̄йатанесу ка̄мабхававибхаватан̣ха̄васена два̄дасатика̄ чхаттим̣са тан̣ха̄вичарита̄ни, кхуддакаваттхувибхан̇ге ва̄ а̄гатанайена ка̄лавибха̄гам̣ ана̄маситва̄ вутта̄ни. тада̄масане хи ат̣т̣хасатам̣ хонти. асаммиссанти екакатта̄ кеначи асаммиссам̣, куто тадантогадхаппабхедоти адхиппа̄йо. вӣмам̣сиддхипа̄да̄дӣнам̣ бодхипаккхийа̄нам̣ сатипи киччана̄натте аттхато екатта̄ самма̄дит̣т̣хийа̄ сан̇гахоти самма̄дит̣т̣химукхена тадантогадхата̄ вутта̄.
тайо неккхаммавитакка̄дайоти локийаккхан̣е алобхаметта̄карун̣а̄сампайогавасена бхинна̄, маггаккхан̣е лобхабйа̄па̄давихим̣са̄самуччхеданавасена тайоти екопи вутто. еса найо самма̄ва̄ча̄дӣсу. аппиччхата̄сантут̣т̣хита̄нам̣ пана бха̄ве самма̄а̄джӣвасамбхавато тена тесам̣ сан̇гахо дат̣т̣хаббо. бхавантарепи джӣвитахетупи арийехи авӣтиккаманӣйатта̄ арийаканта̄нам̣ самма̄ва̄ча̄дисӣла̄нам̣ гахан̣ена йена саддха̄хаттхена та̄ни гахетабба̄ни, со саддха̄хаттхо гахито ева хотӣти тато анан̃н̃а̄ни саддхиндрийасаддха̄бала̄ни таттха антогадха̄ни вутта̄ни. чхандо пана саддха̄нугун̣оти катва̄ чхандиддхипа̄дасса̄пи тадантогадхата̄ вутта̄. тесам̣ аттхита̄йа̄ти саддхиндрийасаддха̄балачхандиддхипа̄да̄нам̣ аттхита̄йа сӣласса аттхибха̄вато тивидхена̄пи сӣлена те тайопи гахита̄ти таттха антогадха̄. читтасама̄дхӣти читтиддхипа̄дам̣ вадати. ‘‘читтам̣ пан̃н̃ан̃ча бха̄вайа’’нти (сам̣. ни. 1.23, 192; пет̣ако. 22; ми. па. 2.1.9) хи читтамукхена сама̄дхи вуттоти сама̄дхимукхена читтампи ваттаббатам̣ арахати. читтиддхипа̄дабха̄вана̄йа пана сама̄дхипи адхиматто хотӣти вӣмам̣сиддхипа̄да̄дивачанам̣ вийа читтиддхипа̄доти аватва̄ идха ‘‘читтасама̄дхӣ’’ти вуттам̣. ‘‘пӣтиманасса ка̄йо пассамбхати, пассаддхака̄йо сукхам̣ ведети, сукхино читтам̣ сама̄дхийатӣ’’ти (дӣ. ни. 1.466; 3.359; сам̣. ни. 5.376; а. ни. 3.96; 11.12) вачанато сама̄дхиупака̄ра̄ пӣтипассаддхийо, тасма̄ сама̄дхиггахан̣ена гахита̄. упеккха̄ пана сама̄дхиупака̄ракато, там̣садисакиччато ча. тасма̄ сама̄дхисӣсена етесам̣ антогадхата̄ дат̣т̣хабба̄.
антогадха̄нам̣ пабхедавиниччхайаван̣н̣ана̄ нит̣т̣хита̄.
565. бха̄ро вийа дуккхасаччам̣ вигха̄такатта̄, сам̣харан̣ӣйавасена вихантабха̄ватоти аттхо. бха̄ра̄да̄намива таттха таттха бхаве уппаджджанакавигха̄тасса хетубха̄вато. бха̄раниккхепанамива паваттидуккхавӯпасамабха̄вато. рого вийа, дуббхиккхамива ча ба̄дхакатта̄. роганида̄нам̣ вийа, дуббут̣т̣хи вийа ча пабхавалаккхан̣атта̄. дуббут̣т̣хӣти ча авассанам̣ ва̄ ативассанам̣ ва̄. рогавӯпасамо вийа, субхиккхамива ча сантилаккхан̣атта̄, сукхабха̄вато. ‘‘нибба̄нам̣ парамам̣ сукха’’нти (дха. па. 203-204) хи вуттам̣. бхесаджджамива, сувут̣т̣хи вийа ча дуккхасса хетупаччхедато, тасса ча апагамӯпа̄йабха̄вато. ниййа̄налаккхан̣ан̃хи маггасаччам̣. анит̣т̣хабха̄вато, са̄сан̇касаппат̣ибхайато ча дуккхам̣ веривисаруккхабхайаориматӣрӯпамам̣. верам̣ бйа̄па̄до, паччаттхикабха̄во ва̄. верасамуггха̄то веравӯпасамо метта̄. верасамуггха̄тупа̄йо сан̇гахаваттхӯни.
упама̄то виниччхайаван̣н̣ана̄ нит̣т̣хита̄.
566. еса найо самудайа̄дӣсӯти аттхи четтха самудайо, на арийасаччам̣, аттхи арийасаччам̣, на самудайо, аттхи самудайо чева арийасаччан̃ча, аттхи нева самудайо на арийасаччанти. сесасаччадвайепи есева найо. на арийасаччам̣ парин̃н̃еййапаха̄табба̄сан̇кхатаниййа̄набха̄ва̄бха̄вато. итарам̣ пана арийасаччадвайанти самудайамаггасаччадвайама̄ха. сийа̄ дуккхам̣ сан̇кха̄радуккхата̄йа. тена̄ха ‘‘аниччато’’ти. татхаттена̄ти татхасабха̄вена, парин̃н̃еййабха̄вена̄ти аттхо. етена там̣ арийасаччадвайам̣ ‘‘сийа̄ дуккхам̣, на арийасаччам̣, сийа̄ арийасаччам̣, на дуккха’’нти имаматтхам̣ дассети. арийасаччасаддапара̄ хи дуккха̄дисадда̄ парин̃н̃еййа̄дибха̄вам̣ ваданти. тенева арийасаччасадда̄напеккхам̣ дуккхасаддам̣ сандха̄йа маггасампайуттаса̄ман̃н̃апхаладхамма̄нам̣ а̄дипадасан̇гахо вутто, арийасаччасадда̄пеккхам̣ пана сандха̄йа чатуттхападасан̇гахо.
сабба̄ка̄рена̄ти саббаппака̄рена. йатха̄ маггасампайуттадхамма̄дайо екан̇гавикала̄, евам̣ ахутва̄ саббан̇гайогена дуккхата̄йа чева арийасаччата̄йа ча̄ти аттхо. ‘‘упа̄да̄наккхандхапан̃чака’’нти вутте тан̣ха̄йапи сан̇гахо сийа̄ти там̣ниваттанаттхам̣ ‘‘ан̃н̃атра тан̣ха̄йа̄’’ти вуттам̣ тасса̄ висум̣ арийасаччабха̄вато. самудайа̄дӣсу авасесакилеса̄дайо пабхават̣т̣хена самудайо, на арийасаччам̣ суттантасам̣ван̣н̣ана̄ айанти катва̄. ниродхо арийасаччам̣, на самудайо. итарам̣ пана арийасаччадвайам̣ сийа̄ самудайо аттано пхаласса паччайат̣т̣хена, на пана йасса паха̄на̄йа бхагавати брахмачарийам̣ вуссати татхаттена, сабба̄ка̄рена пана тан̣ха̄самудайо чева арийасаччан̃ча. маггасампайуттадхамма̄, са̄ман̃н̃апхала̄ни ча йасса паха̄на̄йа бхагавати брахмачарийам̣ вуссати татхаттена нева самудайо, на арийасаччам̣. сан̇кха̄раниродхо, ниродхасама̄патти ча ниродхо, на арийасаччам̣. самудайо арийасаччам̣, на ниродхо. итарам̣ пана арийасаччадвайам̣ сийа̄ ниродхо кхан̣аниродхасаббха̄вато, на пана йасса саччхикирийа̄йа бхагавати брахмачарийам̣ вуссати татхаттена. сабба̄ка̄рена пана асан̇кхата̄ дха̄ту ниродхо чева арийасаччан̃ча. сесам̣ вуттанайамева. арийамаггато ан̃н̃а̄ни магга̄ни магго, на арийасаччам̣. ниродхо арийасаччам̣, на магго. итарам̣ пана саччадвайам̣ сийа̄ магго бхавага̄минипат̣ипада̄бха̄вато, на пана йасса бха̄вана̄йа бхагавати брахмачарийам̣ вуссати татхаттена, сабба̄ка̄рена пана ниродхага̄минипат̣ипада̄ магго чева арийасаччан̃ча. сесам̣ вуттанайамева.
чатуккато виниччхайаван̣н̣ана̄ нит̣т̣хита̄.
567. сун̃н̃а̄нӣти ведака̄дӣхи ба̄хиракапарикаппитехӣти адхиппа̄йо. дуккхан̃хи веданӣйампи сантам̣ ведакарахитам̣, кевалам̣ пана тасмим̣ аттано паччайехи паваттама̄не дуккхам̣ ведетӣти воха̄раматтам̣ хоти. еса найо итаресупи.
‘‘дуккхамева̄’’ти авадха̄ран̣ена ниваттитаматтхам̣ дассетум̣ ‘‘на кочи дуккхито’’ти вуттам̣. кирийа̄ва виджджатӣти самудайасаччам̣ сандха̄йа вадати. пуримасаччадвайасса випа̄кават̣т̣акаммават̣т̣асан̇гахато ка̄ракасса ва̄ дуккхасаччасабха̄вама̄ха. ка̄табба̄пи хи кирийа̄ ка̄ракарахита̄ кевалам̣ аттано паччайехи та̄йа паваттама̄на̄йа дуккхасан̃н̃ите дхаммаппабандхе кирийам̣ каротӣти воха̄раматтам̣ хоти. ниббутагамакесупи есева найо. ‘‘магго аттхӣ’’ти ваттаббе ‘‘маггаматтхӣ’’ти ока̄расса абха̄во катоти дат̣т̣хаббам̣. гамакоти ниббутим̣ ганта̄.
килеса̄сучипаггхаран̣ат̣т̣хена са̄савата̄ асубхата̄ти катва̄ ана̄саватта̄ ниродхамагга̄ субха̄ ева. дуккха̄дӣнам̣ парийа̄йена самудайа̄дибха̄во ча аттхи, на пана ниродхабха̄во, ниродхасса ва̄ на дуккха̄дибха̄воти ниродха̄васесаттайа̄нам̣ на ан̃н̃аман̃н̃асаман̇гита̄ти а̄ха ‘‘ниродхасун̃н̃а̄ни ва̄’’тиа̄ди.
самудайе дуккхасса̄бха̄ватоти понобхавика̄йа тан̣ха̄йа пунаббхавасса абха̄вато. йатха̄ ва̄ пакатива̄дӣнам̣ вика̄ра̄ авика̄рибха̄вато, пуббе патипалӣна̄ ча пакатибха̄венева тит̣т̣ханти, на евам̣ самудайасампайуттампи дуккхам̣ самудайабха̄вена тит̣т̣хатӣти а̄ха ‘‘самудайе дуккхасса̄бха̄вато’’ти. магге ча ниродхасса абха̄ватоти самбандхо. йатха̄ авибхаттехи вика̄рехи маха̄хан̇ка̄ратамматтависесиндрийабхӯтависесехи пакатибха̄венева т̣хитехи пакати сагаббха̄ иччхита̄ пакатива̄дӣхи, евам̣ на пхалена сагаббхо хетӯти аттхо. ‘‘дуккхасамудайа̄нам̣ ниродхамагга̄нан̃ча асамава̄йа̄’’ти етам̣ виваранто а̄ха ‘‘на хетусамаветам̣ хетупхала’’нтиа̄ди. таттха ‘‘идха тантӯсу пат̣о, капа̄лесу гхат̣о, бӣран̣есу кат̣о двӣсу ан̣ӯсу двиан̣ука’’нтиа̄дина̄ идха вуддхивоха̄раджанако ависум̣ сиддха̄нам̣ самбандхо самава̄йо, тена самава̄йена ка̄ран̣есу двӣсу ан̣ӯсу двиан̣укам̣ пхалам̣ самаветам̣ екӣбхӯтамива самбаддхам̣, тӣсу ан̣ӯсу тиан̣уканти евам̣ маха̄патхавӣмаха̄удакамаха̄аггимаха̄ва̄таккхандхапарийантам̣ пхалам̣ аттано ка̄ран̣есу самаветанти самава̄йава̄дино ваданти. евам̣ пана вадантехи апарима̄н̣есу ка̄ран̣есу маха̄парима̄н̣ам̣ екам̣ пхалам̣ самаветам̣ аттано антогадхехи ка̄ран̣ехи сагаббхам̣ асун̃н̃анти вуттам̣ хоти. евамидха самава̄йа̄бха̄ва̄ пхале хету наттхӣти хетусун̃н̃ам̣ пхаланти аттхо.
сун̃н̃ато виниччхайаван̣н̣ана̄ нит̣т̣хита̄.
ити магганиддесакатха̄ван̣н̣ана̄.
екавидха̄дивиниччхайакатха̄ван̣н̣ана̄
568. паваттибха̄ватоти сам̣са̄расса паваттибха̄вато. чатуа̄ха̄рабхедатоти чатуа̄ха̄раппаччайависесато. етена чатта̄ро кабал̣ӣка̄ра̄диа̄ха̄рависесе, аджджхохаран̣ӣйаваттху, сал̣а̄йатана, авиджджа̄, абхисан̇кха̄расан̇кха̄те таппаччайабхӯтадхаммависесе ча сан̇ган̣ха̄ти, оджат̣т̣хамакарӯпа, ведана̄, пат̣исандхивин̃н̃а̄н̣а, на̄марӯпасан̇кха̄те танниббаттадхаммависесе ча.
паваттакабха̄вато паваттидуккхасса. рӯпа̄бхинандана̄дибхедо рӯпаккхандха̄диабхинанданабхедо, рӯпа̄рамман̣а̄дивасена̄пӣти ваданти. рӯпатан̣ха̄дӣнам̣ паччекам̣ анекабхедатта̄ чха тан̣ха̄ка̄йа̄, тесам̣ бхедато.
упа̄да̄нехи упа̄дӣйатӣти упа̄ди, упа̄да̄наккхандхапан̃чакам̣. танниссаран̣абхӯтам̣ нибба̄нам̣, тасса вӯпасамо там̣сантӣти катва̄ тасса йа̄ва паччхимам̣ читтам̣, та̄ва сесатам̣, тато парам̣ анавасесатан̃ча упа̄да̄йа саупа̄дисесанибба̄надха̄ту, нирупа̄дисесанибба̄надха̄тӯти двидха̄ вохарӣйати. йатха̄ ча̄йам̣ бхедо воха̄рато, евамитарепӣти те катипайе дассетум̣ ‘‘тивидхо’’тиа̄ди вуттам̣. ан̃н̃атха̄ екасса сато нибба̄насса куто бхедоти.
саматхавипассана̄бхедатоти еттха самма̄дит̣т̣хисамма̄сан̇каппа̄ випассана̄, итаре саматха̄ти ваданти. сӣлампи хи саматхасса упака̄ракатта̄ саматхаггахан̣ена гайхатӣти тесам̣ адхиппа̄йо. атха ва̄ йа̄надвайасса васена ладдхо магго саматхо випассана̄ти а̄гаманавасена вуттоти дат̣т̣хаббо. айанти арийамагго. саппадесатта̄ти сӣлаккхандха̄дӣнам̣ екадесатта̄ти аттхо. екадесо хи падиссати авайавабха̄вена ападисӣйатӣти падесо, аттано самуда̄йам̣ пати саха падесена̄ти саппадесоти вуччати йатха̄ ‘‘санидассана̄ дхамма̄’’ти (дха. са. дукама̄тика̄ 9), сӣлаккхандха̄дайо ча саббалокийалокуттарасӣла̄дисан̇га̄хака̄, арийамагго локуттаро ева̄ти тадекадесо хоти.
саджа̄титоти сама̄наджа̄тито, вачӣдуччаритавиратиа̄дибхедесу сама̄на̄йа сӣладжа̄тийа̄ти аттхо.
онатасаха̄йо вийа ва̄йа̄мо паггахакиччаса̄ман̃н̃ато. ам̣сакӯт̣ам̣ датва̄ т̣хитасаха̄йо вийа сати апила̄панавасена ниччалабха̄вакаран̣аса̄ман̃н̃ато. саджа̄титоти савитаккасавича̄ра̄дибхедесу сама̄на̄йа сама̄дхиджа̄тийа̄ти аттхо. кирийатоти сама̄дхианурӯпакирийато. тато ева хи ‘‘чатта̄ро сатипат̣т̣ха̄на̄ сама̄дхинимитта̄, чатта̄ро саммаппадха̄на̄ сама̄дхипариккха̄ра̄’’ти (ма. ни. 1.46) сатива̄йа̄ма̄нам̣ сама̄дхисса нимиттапариккха̄рабха̄во вутто.
а̄кот̣ентена вийа̄ти ‘‘аниччам̣ аничча’’нтиа̄дина̄ пан̃н̃а̄киччасадисена киччена самантато кот̣ентена вийа, ‘‘аниччам̣ кхайат̣т̣хена, дуккхам̣ бхайат̣т̣хена̄’’тиа̄дина̄ (пат̣и. ма. 1.48) париваттентена вийа ча а̄да̄йа ӯхитва̄ диннамева пан̃н̃а̄ пат̣ивиджджхати. двиннам̣ сама̄нака̄латтепи паччайабха̄вена самма̄сан̇каппасса пуримака̄ласса вийа ниддесо като. саджа̄титоти ‘‘дуккхе н̃а̄н̣а’’нтиа̄дӣсу (сам̣. ни. 5.8) сама̄на̄йа пан̃н̃а̄джа̄тийа̄. кирийатоти еттха пан̃н̃а̄садисам̣ киччам̣ ‘‘кирийа̄’’ти вуттам̣, пуббе пана сама̄дхиупака̄ракам̣ таданурӯпакиччанти айаметтха висесо.
‘‘саббам̣, бхиккхаве, абхин̃н̃еййа’’нти (сам̣. ни. 4.46) вачанато чатта̄рипи абхимукхам̣ паччаккхато н̃а̄табба̄ни, абхивисит̣т̣хена ва̄ н̃а̄н̣ена н̃а̄табба̄нӣти абхин̃н̃еййа̄ни.
569. ан̃н̃аман̃н̃ам̣ сабха̄га̄нӣти ан̃н̃аман̃н̃асама̄набха̄га̄ни, садисарӯпа̄нӣти аттхо.
дурабхисамбхаватаранти абхисамбхавитум̣ са̄дхетум̣ асаккун̣еййатарам̣, саттивигха̄тена дурадхигаманти аттхо. асананти кан̣д̣ам̣. атипа̄теййа̄ти кхипеййа. кот̣ийа̄ти кан̣д̣асса кот̣ийа̄ ва̄лаггена. кот̣инти ва̄лассева кот̣им̣. пат̣ивиджджхеййа̄ти пат̣имукхабха̄вена виджджхеййа.
ба̄дхакапабхавасантиниййа̄налаккхан̣ехи ваваттха̄нам̣ салаккхан̣ававаттха̄нам̣. дуравага̄хаттхена гамбхӣратта̄ти ол̣а̄рика̄ дуккхасамудайа̄. тираччха̄нагата̄нампи хи дуккхам̣, а̄ха̄ра̄дӣсу ча абхила̄со па̄кат̣о. пӣл̣ана̄диа̄йӯхана̄дивасена пана ‘‘идам̣ дуккхам̣, идамасса ка̄ран̣а’’нти йа̄тха̄вато ога̄хитум̣ асаккун̣еййатта̄ гамбхӣра̄. сан̣хасукхумадхамматта̄ ниродхамагга̄ сабха̄вато ева гамбхӣрат̣т̣хена дуравага̄ха̄. тенева уппанне магге наттхи ниродхамагга̄нам̣ анавага̄хоти. нибба̄нампи маггена адхигантаббатта̄ тасса пхаланти ападисӣйатӣти а̄ха ‘‘пхала̄падесато’’ти. вуттан̃хетам̣ ‘‘дуккханиродхе н̃а̄н̣ам̣ аттхапат̣исамбхида̄’’ти (вибха. 719). маггопи ниродхасса сампа̄пакабха̄вато ‘‘хетӯ’’ти ападисӣйатӣти а̄ха ‘‘хетуападесато’’ти. вуттампи четам̣ ‘‘дуккханиродхага̄минийа̄ пат̣ипада̄йа н̃а̄н̣ам̣ дхаммапат̣исамбхида̄’’ти (вибха. 719).
ити евам̣ пака̄рехӣти ити виджан̃н̃а̄ти самбандхо. таттха итисаддена виджа̄нанаккамам̣ дассети. евам̣ пака̄рехӣти евам̣-саддена виджа̄нанака̄ран̣абхӯтена ева.
сабха̄гависабха̄гатовиниччхайаван̣н̣ана̄ нит̣т̣хита̄.
индрийасаччаниддесаван̣н̣ана̄ нит̣т̣хита̄.
ити сол̣асамапариччхедаван̣н̣ана̄.