16. индрийасаччаниддесаван̣н̣ана̄
индрийавиттха̄ракатха̄ван̣н̣ана̄
525. ба̄вӣсатӣти ган̣анапариччхедо. индрийа̄нӣти париччхиннадхамманидассанам̣. чаккхундрийантиа̄ди тесам̣ сарӯпадассанам̣. таттха чаккхудва̄ре индат̣т̣хам̣ ка̄рети чаккхудва̄рабха̄ве там̣два̄рикехи аттано индабха̄вам̣ парамиссарабха̄вам̣ ка̄райатӣти чаккхундрийам̣. тан̃хи те рӯпаггахан̣е атта̄нам̣ ануваттети, те ча там̣ ануваттанти. сесесупи есева найо. тасма̄ сотагха̄надживха̄ка̄йадва̄ре индат̣т̣хам̣ ка̄ретӣти. ка̄йиндрийам̣. виджа̄наналаккхан̣е индат̣т̣хам̣ ка̄ретӣти маниндрийам̣. иттхибха̄валаккхан̣е, парисабха̄валаккхан̣е, анупа̄ланалаккхан̣е, сукхалаккхан̣е, дуккхалаккхан̣е, соманассалаккхан̣е, доманассалаккхан̣е, упеккха̄лаккхан̣е, адхимоккхалаккхан̣е, паггахалаккхан̣е, упат̣т̣ха̄налаккхан̣е, авиккхепалаккхан̣е, дассаналаккхан̣е, анан̃н̃а̄там̣ н̃асса̄мӣти паватте джа̄наналаккхан̣е, н̃а̄та̄нам̣ ева дхамма̄нам̣ пуна а̄джа̄нане ан̃н̃а̄та̄вибха̄ве индат̣т̣хам̣ ка̄ретӣти ан̃н̃а̄та̄виндрийам̣.
виджа̄нийа̄ти виджа̄неййа. бхӯмито ча̄ти ча-саддо авуттасампипан̣д̣анаттхо, тена та̄ватвам̣ сан̇ган̣ха̄ти, там̣ пана та̄ватвам̣ парато ван̣н̣айисса̄ма. асаммасанупага̄нампи аттхибха̄вато дат̣т̣хаббата̄ идха на гахита̄.
пуббабха̄гети арийамаггато пуббабха̄ге. анан̃н̃а̄танти на ан̃н̃а̄там̣ на адхигатам̣. ниччата̄йа наттхи етасса матам̣ бхан̇го, на ва̄ етасмим̣ адхигате маран̣анти аматам̣, паджджитаббато падан̃ча̄ти аматападам̣ нибба̄нам̣. ‘‘евам̣ пат̣ипаннасса уппаджджанато’’ти етена пуббабха̄гавасенетам̣ индрийам̣ евам̣ вохарӣйатӣти дассети. а̄джа̄нанатоти пат̣хамамаггена дит̣т̣хамарийа̄дам̣ анатиккамитва̄ва джа̄нанато. йена там̣саман̇гипуггало, там̣сампайуттадхамма̄ ва̄ ан̃н̃а̄та̄вино хонти, со ан̃н̃а̄та̄вибха̄во паринит̣т̣хитакиччаджа̄нанакхӣн̣а̄савасса бха̄вабхӯто хутва̄ уппаттито ‘‘кхӣн̣а̄савасса уппаджджанато’’ти вуттам̣.
лин̇гети гамети н̃а̄петӣти лин̇гам̣, лин̇гӣйати ва̄ етена̄ти лин̇гам̣. ким̣ лин̇гети, ким̣ ва̄ лин̇гӣйатӣти? индам̣, индо ва̄. индасса лин̇га индалин̇гам̣, индалин̇гасса аттхо там̣сабха̄во индалин̇гат̣т̣хо, индалин̇гамева ва̄ индрийасаддасса аттхоти индалин̇гат̣т̣хо. саджджитам̣ уппа̄дитанти сит̣т̣хам̣, индена сит̣т̣хам̣ индасит̣т̣хам̣. джут̣т̣хам̣ севитам̣. каммасан̇кха̄тасса индасса лин̇га̄ни, тена ча сит̣т̣ха̄нӣти каммаджа̄нева йоджетабба̄ни, на ан̃н̃а̄ни, те ча две аттха̄ камме ева йоджетабба̄, итаре ча бхагавати ева̄ти а̄ха ‘‘йатха̄йога’’нти. тена̄ти бхагавато, каммасса ча индатта̄. еттха̄ти етесу индрийесу. уллин̇генти н̃а̄пенти пака̄сенти пхаласампаттивипаттӣхи ка̄ран̣асампаттивипаттиавабодхато. ‘‘со там̣ нимиттам̣ а̄севатӣ’’тиа̄дӣсу (а. ни. 9.35) гочаракаран̣ампи а̄севана̄ вутта̄ти а̄ха ‘‘ка̄ничи гочара̄севана̄йа̄’’ти. таттха саббесам̣ гочарика̄таббаттепи ‘‘ка̄ничӣ’’ти вачанам̣ авипасситабба̄нам̣ бахулам̣ манасикаран̣ена ана̄севанӣйатта̄. паччавеккхана̄маттамева хи тесу хотӣти. ‘‘тасса там̣ маггам̣ а̄севато’’тиа̄дӣсу (а. ни. 4.170) бха̄вана̄ а̄севана̄ти вутта̄ти бха̄ветабба̄ни саддха̄дӣни сандха̄йа̄ха ‘‘ка̄ничи бха̄вана̄севана̄йа̄’’ти.
а̄дхипаччам̣ индрийапаччайабха̄во. асатипи ча индрийапаччайабха̄ве иттхипурисиндрийа̄нам̣, аттано аттано паччайавасена паваттама̄не там̣сахитасанта̄не ан̃н̃а̄ка̄рена аппаваттама̄нехи лин̇га̄дӣхи ануваттанӣйабха̄ве а̄дхипаччам̣. имасмим̣ ча аттхе инданти паримиссарийам̣ каронтиччева индрийа̄ни. чаккха̄дӣсу дасситена найена ан̃н̃есан̃ча джӣвита̄дӣнам̣ тадануваттӣсу а̄дхипаччам̣ йатха̄рахам̣ йоджетаббам̣.
амохойева на висум̣ чатта̄ро дхамма̄, тасма̄ тасса сан̇кха̄раккхандхакатха̄йам̣ вибха̄вита̄ни лаккхан̣а̄дӣни тесан̃ча ведитабба̄нӣти адхиппа̄йо. сеса̄ни таттха кхандханиддесе лаккхан̣а̄дӣхи арӯпенева а̄гата̄ни.
526. сатта̄нам̣ арийабхӯмипат̣ила̄бхо бхагавато десана̄йа са̄дха̄ран̣ам̣, пада̄нан̃ча пайоджананти а̄ха ‘‘аджджхаттадхамме парин̃н̃а̄йа̄’’тиа̄ди. ан̃н̃есампи индрийа̄нам̣ аттабха̄вапарийа̄панната̄йа сатипи аттабха̄вапан̃н̃а̄пана̄йа мӯлабха̄вато чаккха̄дӣнам̣ са̄тисайа̄ аттабха̄вапарийа̄панна̄ти вуттам̣ ‘‘аттабха̄вапарийа̄панна̄ни чаккхундийа̄дӣнӣ’’ти (вибха. ат̣т̣ха. 219). абхидхаммат̣т̣хакатха̄йам̣ иттхипурисиндрийа̄нантарам̣ джӣвитиндрийадесана̄ккамо вуттоти идха̄пи ‘‘тато джӣвитиндрийа’’нти вуттам̣. там̣ индрийайамакадесана̄йа (йама. 3.индрийайамака.1 а̄дайо) самети. индрийавибхан̇ге (вибха. 219 а̄дайо) пана маниндрийа̄нантарам̣ джӣвитиндрийам̣ вуттам̣, там̣ пуримапаччхима̄нам̣ аджджха̄ттикаба̄хира̄нам̣ анупа̄лакабха̄вадӣпанаттхам̣ теса маджджхе вуттанти ведитаббам̣. йан̃ча кин̃чи ведайитам̣, саббам̣ там̣ дуккхам̣. йа̄ва ча дувидхаттабха̄ва̄нупа̄лакасса джӣвитиндрийасса паватти, та̄ва дуккхабхӯта̄нам̣ етесам̣ ведайита̄нам̣ аниваттӣти н̃а̄панаттхам̣, тена ча чаккха̄дӣнам̣ дуккха̄нубандхата̄йа парин̃н̃еййатам̣ н̃а̄пети. пат̣ипаттидассанаттханти пуббабха̄гапат̣ипаттидассанаттхам̣. тассева̄ти анан̃н̃а̄тан̃н̃асса̄мӣтиндрийассева. тато анантарам̣ бха̄ветаббатта̄ти бха̄вана̄маггасампайуттам̣ ан̃н̃индрийам̣ сандха̄йа вуттам̣. дассана̄нтара̄ хи бха̄вана̄ти.
бхедоти идха сабха̄вато бхедо адхиппето, на бхӯмипуггала̄дивасена̄ти а̄ха ‘‘сеса̄нам̣ абхедо’’ти. нану ча джӣвитиндрийасса анупа̄ланалаккхан̣ам̣ сабха̄во, тенасса дувидхасса̄пи абхедоти? саччаметам̣, тасса пана рӯпа̄рӯпасабха̄вакато бхедо гахито, на евам̣ сеса̄нам̣ кочи бхедо аттхӣти тесам̣ абхедоти бхеда̄бха̄во вутто. нану четтха ведана̄, пан̃н̃а̄ ча бхиндитва̄ вутта̄ти? на, йатха̄ деситесу ба̄вӣсатийа̄ индрийесу бхеда̄бхедасса адхиппетатта̄.
527. чаккхундрийа̄дӣнам̣ сатипи пуреджа̄та̄дипаччайабха̄ве индрийапаччайабха̄вена са̄дхетаббамева киччам̣ киччанти вуттам̣ тасса анан̃н̃аса̄дха̄ран̣атта̄, индрийакатха̄йа ча адхикататта̄. аттано тиккхаманда̄диа̄ка̄ро атта̄ка̄ро, тасса ануватта̄панам̣ атта̄ка̄ра̄нуватта̄панам̣. тена̄ха ‘‘тиккхаманда̄дисан̇кха̄таатта̄ка̄ра̄нуватта̄пана’’нти. атха ва̄ тиккхаманда̄дисан̇кха̄тасса ча атта̄ка̄расса ча ануватта̄панам̣ тиккха…пе… ватта̄панам̣. висум̣ атта̄ка̄раггахан̣ена четтха рӯпа̄вабха̄сана̄дикасса сан̇гахо дат̣т̣хаббо. чаккхундрийасса хи рӯпа̄бхихананайогйата̄сан̇кха̄те рӯпа̄вабха̄санаса̄маттхийе асати на када̄чипи чаккхувин̃н̃а̄н̣асса дассанакиччам̣ самбхавати. еса найо сотиндрийа̄дӣсупи. пуббан̇гамабха̄вена маниндрийасса васа̄ватта̄панам̣ хоти, на ан̃н̃есам̣. там̣сампайутта̄нипи хи индрийа̄ни таббасенева хутва̄ аттано аттано индрийакиччам̣ са̄дхенти четасикабха̄вато, на тесам̣ васена маниндрийам̣. айан̃хисса пуббан̇гамата̄. саббаттха ча индрийапаччайабха̄вена са̄дхетаббанти адхика̄ро ануваттатӣти дат̣т̣хаббо. сатипи ануппа̄дане, анупаттхамбхане ча таппаччайа̄нам̣ таппаваттане нимиттабха̄во анувидха̄нам̣.
чха̄детва̄ пхаритва̄ уппаджджама̄на̄ сукхадуккхаведана̄ сахаджа̄тадхамме абхибхавитва̄ аджджоттхаритва̄ сайамева па̄кат̣а̄ хоти, сахаджа̄тадхамма̄ ча тасса̄ васена сукхадуккхаба̄ваппата̄ вийа хонтӣти а̄ха ‘‘йатха̄сакам̣ ол̣а̄рика̄ка̄ра̄нупа̄пана’’нти. асантасса, апан̣ӣтассапи акусалатаббипа̄ка̄дисампайуттасса йатха̄рахам̣ маджджхатта̄ка̄ра̄нупа̄панам̣ йоджетаббам̣. сама̄наджа̄тийехи ва̄ сукхадуккхехи сантапан̣ӣта̄ка̄ра̄нупа̄панам̣ дат̣т̣хаббам̣. пат̣ипаккха̄бхибхавананти ассаддхийа̄дипат̣ипаккха̄бхибхаванам̣. пасанна̄ка̄ра̄да̄ти пасаннапаггахитаупат̣т̣хитасама̄хитадассана̄ка̄ра̄нупа̄панам̣ йатха̄ккамам̣ саддха̄дӣнам̣. бйа̄па̄да̄дӣти а̄ди-саддена уддхамбха̄гийасам̣йоджана̄ни гахита̄ни. маггасампайуттассева ча ан̃н̃индрийасса киччам̣ дасситам̣. тенева ча пхаласампайуттасса там̣там̣сам̣йоджанаппат̣иппассаддхипаха̄накиччата̄ дассита̄ хотӣти. катасаббакиччасса ан̃н̃а̄та̄виндрийам̣ ан̃н̃асса ка̄таббасса абха̄ва̄ амата̄бхимукхамева таббха̄вапаччайо ча хоти, на итара̄ни вийа киччантарапасутам̣. тена̄ха ‘‘амата̄бхимукхабха̄вапаччайата̄ ча̄’’ти.
528. бхӯмито виниччхайо утта̄наттхо ева. еттха̄ха – касма̄ пана еттакенева индрийа̄ни вутта̄ни, ета̄ни ева ча вутта̄нӣти? а̄дхипаччат̣т̣хавасена, а̄дхипаччам̣ на̄ма иссарийанти вуттамеветам̣. тайидам̣ а̄дхипаччам̣ аттано аттано кичче, пхале ча̄ти ан̃н̃есампи сабха̄вадхамма̄нам̣ касма̄ на лаббхати? паччайа̄дхӣнавуттика̄ хи паччайуппанна̄ти сийа̄ пхалахетудхаммесу ануваттана̄нуваттанӣйата̄ти? саччаметам̣, татха̄пи аттхи тесам̣ висесо. сва̄йам̣ ‘‘чаккхувин̃н̃а̄н̣а̄диппаваттийан̃хи чаккха̄дӣнам̣ сиддхама̄дхипачча’’нтиа̄дина̄ (вибха. ат̣т̣ха. 219) ат̣т̣хакатха̄йам̣ дасситойева. апича кхандхапан̃чаке йа̄йам̣ саттапан̃н̃атти, тасса̄ висесаниссайо ‘‘чха аджджхаттика̄ни а̄йатана̄нӣ’’ти та̄ни та̄ва а̄дхипаччаттам̣ упа̄да̄йа ‘‘чаккхундрийам̣…пе…маниндрийа’’нтиа̄дито (вибха. 219) вутта̄ни. сва̄йам̣ аттабха̄во имесам̣ васена ‘‘иттхӣ пурисо’’ти саман̃н̃ам̣ лабхатӣти дассанаттхам̣ бха̄вадвайам̣. тайиме упа̄диннадхамма̄ йена дхаммена паваттанти, айам̣ со дхаммо тесам̣ т̣хитихетӯти дассанаттхам̣ джӣвитиндрийам̣. сва̄йам̣ саттасан̃н̃ито дхаммапун̃джо пабандхавасена паваттама̄но има̄хи ведана̄хи сам̣килиссатӣти дассанаттхам̣ ведана̄пан̃чакам̣. тато висуддхика̄ма̄нам̣ вода̄насамбха̄радассанаттхам̣ саддха̄дипан̃чакам̣. самбхававода̄насамбха̄ра̄ имехи висуджджанти, висуддхиппатта̄ нит̣т̣хитакичча̄ва хонтӣти дассанаттхам̣ анан̃н̃а̄тан̃н̃асса̄мӣтиндрийа̄дӣни тӣн̣и вутта̄ни. саббаттха ‘‘а̄дхипаччаттам̣ упа̄да̄йа̄’’ти падам̣ йоджетаббам̣. етта̄вата̄ адхиппетаттхасиддхӣти ан̃н̃есам̣ аггахан̣ам̣.
атха ва̄ паваттиниваттӣнам̣ ниссара̄дидассанаттампи ета̄нийева вутта̄ни. паваттийа̄ хи висесато мӯланиссайабхӯта̄ни чха аджджхаттика̄йатана̄ни. йатха̄ха ‘‘чхасу локо самуппанно’’тиа̄ди (су. ни. 171). тасса уппатти иттхипурисиндрийехи висабха̄гаваттхусара̄ганимиттехи йебхуййена саттака̄йасса абхиниббатти. вуттан̃хетам̣ ‘‘тин̣н̣ам̣ кхо, маха̄ра̄джа, саннипа̄та̄ габбхасса авакканти хоти ма̄та̄ ча утунӣ хоти, гандхаббо ча паччупат̣т̣хито хоти, ма̄та̄питаро ча саннипатита̄ хонтӣ’’тиа̄ди (ма. ни. 1.408; ми. па. 4.1.6). ават̣т̣ха̄нам̣ джӣвитиндрийена тена анупа̄летаббато. тена̄ха ‘‘а̄йу т̣хити йапана̄ йа̄пана̄’’тиа̄ди (дха. са. 19). упабхого ведана̄хи. ведана̄васена хи ит̣т̣ха̄дисаббависайӯпабхого. йатха̄ха ‘‘ведайати ведайатӣти кхо, бхиккхаве, тасма̄ ведана̄ти вуччатӣ’’ти (ма. ни. 1.450). евам̣ паваттийа̄ ниссайасамуппа̄дат̣т̣хитисамбхогадассанаттам̣ чаккхундрийам̣ йа̄ва упеккхиндрийанти чуддасиндрийа̄ни десита̄ни. йатха̄ чета̄ни паваттийа̄, евам̣ итара̄ни ниваттийа̄. виват̣т̣асаннисситена хи ниббаттита̄ни саддха̄дӣни пан̃чиндрийа̄ни ниваттийа̄ ниссайо. уппа̄до анан̃н̃а̄тан̃н̃асса̄мӣтиндрийена тасса ниваттивасена пат̣хамам̣ уппаджджанато. ават̣т̣ха̄нам̣ ан̃н̃индрийена, упабхого ан̃н̃а̄та̄виндрийена аггапхаласамупабхогато. кхӣн̣а̄сава̄хи висавита̄йа ниббутисукхам̣ парибхуджджанти. евампи ета̄ни ева индрийа̄ни десита̄ни. етта̄вата̄ йатха̄дхиппетаттхасиддхито ан̃н̃есам̣ аггахан̣ам̣. имина̄ва несам̣ десана̄ккамопи сам̣ван̣н̣итоти ведитабботи.
индрийаниддесаван̣н̣ана̄ нит̣т̣хита̄.
саччавиттха̄ракатха̄ван̣н̣ана̄
529. арийасаддена висесанам̣ акатва̄ кевалам̣ саччасаддена уддхит̣т̣ха̄нипи арийасачча̄ни ева̄ти дассенто ‘‘сачча̄нӣти чатта̄ри арийасачча̄нӣ’’ти а̄да. сама̄н̃н̃аджотана̄ хи висесе аватит̣т̣хати, висесаттхина̄ ча висесо анупайуджджитабботи. арийасаччесу ва̄ вича̄ритесу итара̄нипи аттхато вича̄рита̄нева хонтӣти випассана̄йа ча бхӯмибхӯта̄ни, арийасачча̄нева̄ти ча катва̄ ‘‘сачча̄нӣ’’ти уддхаритва̄пи ‘‘чатта̄ри арийасачча̄нӣ’’ти вуттам̣.
са̄санаккамоти арийасачча̄ни вуччанти, арийасаччадесана̄ ва̄. сакалан̃хи са̄санам̣ бхагавато вачанам̣ саччавинимуттам̣ наттхи паваттиниваттитадубхайахетусандассанавасена паваттанато. тасма̄ саччесу камати, сӣласама̄дхипан̃н̃а̄сан̇кха̄там̣ ва̄ са̄санам̣ етесу камати, парин̃н̃а̄дикиччаса̄дханавасена паваттати, тасма̄ камати еттха̄ти камо, ким̣ камати? са̄санам̣. са̄санасса камо ‘‘са̄санаккамо’’ти сачча̄ни са̄санаппаваттит̣т̣ха̄на̄ни вуччанти, там̣десана̄ ча таббоха̄рена̄ти.
татха̄ти там̣сабха̄ва̄ дуккха̄дисабха̄ва̄. авитатха̄ти амуса̄сабха̄ва̄ ба̄дхана̄дибха̄вена бхӯтасабха̄ва̄. анан̃н̃атха̄ти ан̃н̃а̄ка̄рарахита̄ аба̄дхана̄диа̄ка̄равивитта̄. дуккхадуккхата̄таннимиттата̄хи адхит̣т̣хитатта̄ пӣл̣анат̣т̣хо. самечча самбхӯйа паччайехи катабха̄во сан̇кхатат̣т̣хо. дуккхадуккхата̄таннимиттата̄хи паридаханам̣, килесада̄хасама̄його ва̄ санта̄пат̣т̣хо. джара̄йа, маран̣ена ча̄ти дведа̄ випарин̣а̄метаббата̄ випарин̣а̄мат̣т̣хо. еттха ча пӣл̣анат̣т̣хо дуккхасса сарасенева а̄вибхавана̄ка̄ро, итаре йатха̄ккамам̣ самудайамагганиродхадассанехи а̄вибхавана̄ка̄ра̄ти айам̣ чатуннампи висесо. татратра̄бхинанданавасена бйа̄питва̄ ӯханам̣ ра̄сикаран̣ам̣ дуккхасса ниббаттанам̣ а̄йӯханам̣ а̄ка̄расса бйа̄панаттхатта̄. а̄гаччхати самудайатоти ва̄ а̄йам̣, дуккхам̣, тасса ӯханам̣ паваттанам̣ а̄йӯханам̣, айам̣ сарасенева а̄вибхавана̄ка̄ро. нидада̄ти дуккханти нида̄нам̣, ‘‘идам̣ там̣ дуккха’’нти сампат̣иччха̄пентам̣ вийа самут̣т̣ха̄петӣти аттхо. айам̣ нида̄нат̣т̣хо дуккхадассанена а̄вибхавана̄ка̄ро. сам̣са̄радуккхена сам̣йоджанам̣ сам̣йогат̣т̣хо. магга̄дхигамананива̄ран̣ам̣ палибодхат̣т̣хо. име ча сам̣йогапалибодхат̣т̣ха̄ ниродхамаггадассанехи а̄вибхавана̄ка̄ра̄. ниссаранти сатта̄ еттха, сайамева ва̄ ниссат̣ам̣ висам̣йуттам̣ саббасан̇кхатехи саббӯпадхипат̣иниссаггабха̄ватоти ниссаранам̣. айамасса сабха̄вена а̄вибхавана̄ка̄ро, итаре вивека̄сан̇кха̄та̄матат̣т̣а̄, самудайаккхараапаччайаавина̄сита̄ ва̄ самудайамаггадуккхадассанена а̄вибхавана̄ка̄ра̄.
сам̣са̄рато ниггаманам̣ ниййа̄нам̣. айамасса сарасена а̄вибхавана̄ка̄ро. парибодхӯпаччхеданена нибба̄на̄дхигамова нибба̄нанимиттатта̄ маггасса хетут̣т̣хо. пан̃н̃а̄падха̄натта̄ часса нибба̄надассанам̣, чатусаччадассанам̣ ва̄ дассанат̣т̣хо. чатусаччадассане, килесадуккхасанта̄павӯпасамане ча а̄дхипаччам̣ каронти маггадхамма̄ сампайуттадхаммесӯти со маггасса а̄дхипатеййат̣т̣хо. висесато ва̄ а̄ламбана̄дхипатибхӯта̄ маггадхамма̄ хонти ‘‘магга̄дхипатино’’ти (дха. са. тикама̄тика̄ 16) вачанатоти со тесам̣ а̄ка̄ро а̄дхипатеййат̣т̣хо. ете хетудассана̄дхипатеййат̣т̣ха̄ самудайаниродхадуккхадассанехи а̄вибхавана̄ка̄ра̄. евама̄ди а̄ха̄ти самбандхо. абхисамайат̣т̣хоти абхисаметаббат̣т̣хо. абхисамайасса ва̄ висайабхӯто аттхо абхисамайат̣т̣хо. атха ва̄ абхисамайасса паваттиа̄ка̄ро абхисамайат̣т̣хо. со четтха абхисаметаббена пӣл̣ана̄дина̄ дасситоти дат̣т̣хаббо.
530. куччхитам̣ кхам̣ дуккхам̣, га̄райхам̣ хутва̄ аса̄ранти аттхо.
‘‘сама̄гамо самета’’нтиа̄дӣсу кеваласса а̄гамасаддасса, ета-саддасса ча пайоге сам̣йогаттхасса анупалаббханато, сам̣-саддасса ча сам̣йоге упалаббханато ‘‘сам̣йогам̣ дӣпетӣ’’ти а̄ха анвайато, бйатирекато ча тадаттхаджотаката̄сиддхито. уппаннам̣ удитанти еттха̄пи есева найо. айа-саддо гатиаттхе сиддхо хетусаддовийа ка̄ран̣ам̣ дӣпети. аттано пхаланиппха̄данена айати паваттати, ети ва̄ етасма̄ пхаланти айоти, сам̣йоге уппаттика̄ран̣ам̣ самудайоти. еттха висум̣ пайуджджама̄на̄пи упасаггасадда̄ садха̄тукам̣ сам̣йогаттхам̣, уппа̄даттхан̃ча дӣпенти, кирийа̄висесакатта̄ти ведитабба̄.
‘‘абха̄во еттха родхасса̄ти ниродхо’’ти етена нибба̄насса дуккхавивиттабха̄вам̣ дассети. самадхигате тасмим̣ тададхигамато пуггаласса родха̄бха̄во паваттисан̇кха̄тасса родхасса пат̣ипаккхабхӯта̄йа ниваттийа̄ адхигататта̄ти. етасмин̃ча аттхе абха̄во етасмим̣ родхасса̄ти ниродхо иччева падасама̄со. дуккха̄бха̄во панеттха пуггаласса, на нибба̄нассева. ануппа̄до ева ниродхо ануппа̄даниродхо. а̄йатим̣ бхава̄дӣсу аппаватти, на пана бхан̇готи бхан̇гава̄чакам̣ ниродхасаддам̣ ниваттетва̄ ануппа̄дава̄чакам̣ ган̣ха̄ти. етасмим̣ аттхе ка̄ран̣е пхалӯпача̄рам̣ катва̄ ниродхапаччайо ниродхоти вутто.
пат̣ипада̄ ча хоти пуггаласса дуккханиродаппаттийа̄. нану ча са̄ ева дуккханиродаппаттӣти тасса̄ ева са̄ пат̣ипада̄ти на йуджджатӣти? на пуггала̄дхигамасса паттибха̄вена, йехи со адхигаччхати, тесам̣ ка̄ран̣абхӯта̄нам̣ пат̣ипада̄бха̄вена ча вуттатта̄. саччхи кирийа̄саччхикаран̣адхамма̄нан̃хи ан̃н̃аттха̄бха̄вепи пуггаласаччхикирийа̄дхаммабха̄вехи на̄наттам̣ катва̄ ниддесо катоти. атха ва̄ йам̣ дуккханиродхаппаттийа̄ нит̣т̣ха̄нам̣ пхалам̣, сайан̃ча дуккханиродхаппаттибхӯтам̣, тасса абхисамайабхӯта̄йа дуккханиродхаппаттийа̄ пат̣ипадата̄ дат̣т̣хабба̄.
531. буддха̄дайо арийа̄ пат̣ивиджджхантӣти еттха пат̣ивиддхака̄ле паваттам̣ буддха̄дивоха̄рам̣ ‘‘агама̄ ра̄джагахам̣ буддхо’’тиа̄дӣсу (су. ни. 410) вийа бха̄вини бхӯте вийа упача̄роти пуримака̄лепи а̄ропетва̄ ‘‘буддха̄дайо’’ти вуттам̣. те хи буддха̄дайо чатӯхи маггехи пат̣ивиджджхантӣти. тасма̄ арийасачча̄нӣти вуччантӣти еттха арийапат̣ивиджджхитабба̄ни сачча̄ни арийасачча̄нӣти пуримападе уттарападалопо арийасачча̄нӣти вуччантӣти аттхо. татха̄гатена хи сайам̣ адхигататта̄, паведитатта̄, тато ева ча ан̃н̃ехи адхигаманӣратта̄ та̄ни тасса хонтӣти. арийабха̄васиддхитопӣти еттха арийаса̄дхака̄ни сачча̄ни арийасачча̄нӣти пуббе вийа уттарападалопо дат̣т̣хаббо. арийа̄ни сачча̄нӣтипӣти еттха авитатхабха̄вена аран̣ӣйатта̄ адхигантаббатта̄ арийа̄ни, арийасаман̃н̃а̄ ва̄ ависам̣ва̄даке авитатхе нирул̣ха̄ дат̣т̣хабба̄.
532. ба̄дханалаккхан̣анти еттха дуккхадуккхатаннимиттабха̄во, удайавайапат̣ипӣл̣итабха̄во ва̄ ба̄дханам̣. бхава̄дӣсу джа̄тиа̄дивасена, чаккхурога̄дивасена ча анекада̄ дуккхасса паваттанамева пуггаласса санта̄панам̣, тадасса киччам̣ расоти санта̄панарасам̣. паваттиниваттӣсу сам̣са̄равимоккхесу паватти хутва̄ гайхатӣти паваттипаччупат̣т̣ха̄нам̣. пабхавати етасма̄ дуккхам̣ ниббаттати, пуримабхавена паччхимабхаво гхат̣ито сам̣йутто хутва̄ паваттатӣти пабха̄во. ‘‘евампи тан̣ха̄нусайе анӯхате, ниббаттати дуккхамидам̣ пунаппуна’’нти (дха. па. 338; нетти. 30) евам̣ пунаппунам̣ уппа̄данам̣ анупаччхедакаран̣ам̣. бхаваниссаран̣анива̄ран̣ам̣ палибодхо. тан̣хаккхайа̄дибха̄вена саббадуккхасантата̄ санти. аччутирасанти аччутисампаттикам̣ ачаванакиччам̣ ва̄. киччанти ча чавана̄бха̄вам̣ киччамива катва̄ парийа̄йена вуттам̣, ачаванан̃часса сабха̄ва̄париччаджанам̣ авика̄рита̄ дат̣т̣хабба̄. пан̃чаккхандханимиттасун̃н̃ата̄йа авиггахам̣ хутва̄ гайхатӣти анимиттапаччупат̣т̣ха̄нам̣. анусайасамуччхинданена сам̣са̄рача̄ракато ниггаманӯпа̄йабха̄во ниййа̄нам̣. саббакилеса̄нам̣ ануппа̄даниродханам̣ килесаппаха̄накаран̣ам̣. нимиттато, паваттато ча читтасса вут̣т̣ха̄нам̣ хутва̄ гайхатӣти вут̣т̣ха̄напаччупат̣т̣ха̄нам̣.
533. асуван̣н̣а̄ди суван̣н̣а̄ди вийа диссама̄нам̣ ма̄йа̄ти ваттхусаббха̄ва̄ тасса̄ випарӣтата̄ вутта̄. удакам̣ вийа диссама̄на̄ пана марӣчи упагата̄нам̣ туччха̄. ваттхуматтампи тасса̄ на диссатӣти висам̣ва̄дика̄ вутта̄. марӣчима̄йа̄аттавидхуро бха̄во таччха̄випарӣтабхӯтабха̄во. арийан̃а̄н̣асса̄ти арийасса авитатхагга̄хакасса н̃а̄н̣асса, тена пат̣иведхан̃а̄н̣ам̣ вийа паччавеккхан̣ан̃а̄н̣ампи гахитам̣ хоти. тесам̣ гочарабха̄во пат̣ивиджджитаббата̄, а̄рамман̣абха̄во ча дат̣т̣хаббо. аггилаккхан̣ам̣ ун̣хаттам̣. тан̃хи каттхачи кат̣т̣ха̄диупа̄да̄набхеде висам̣ва̄дакам̣, випарӣтам̣, абхӯтам̣ ва̄када̄чипи на хоти. ‘‘джа̄тидхамма̄ джара̄дхамма̄, атхо маран̣адхаммино’’ти (а. ни. 3.39; 5.57) евам̣ вутта̄ джа̄тиа̄дика̄ локапакати. екачча̄нам̣ тираччха̄на̄нам̣ тирийам̣ дӣгхата̄, манусса̄дӣнам̣ уддхам̣ дӣгхата̄, вуддхинит̣т̣хам̣ патта̄нам̣ пуна авад̣д̣хананти евама̄дика̄ ча локапакатӣти ваданти. таччха̄випарӣтабхӯтабха̄весу паччхимо татхата̄. пат̣хамо авитатхата̄, маджджхимо анан̃н̃атата̄ти айаметесам̣ висесо,
дуккха̄ ан̃н̃ам̣ на ба̄дхака нти касма̄ вуттам̣, нану тан̣ха̄пи джа̄ти вийа дуккханимиттата̄йа ба̄дхика̄ти? на, ба̄дхакаппабхавабха̄вена висум̣ гахитатта̄. евамхи паватти, паваттихету ча асан̇карато бодхита̄ хонти. атха ва̄ джа̄тиа̄дӣнам̣ вийа дуккхасса адхит̣т̣ха̄набха̄во, дуккхадуккхата̄ ча ба̄дхаката̄, на дуккхаппабхавата̄ти наттхи тан̣ха̄йа пабхавабха̄вена висум̣ гахита̄йа ба̄дхакабха̄вапасан̇го. тена̄ха ‘‘дуккха̄ ан̃н̃ам̣ на ба̄дхака’’нти. ба̄дхакаттанийа̄мена̄ти дуккхам̣ ба̄дхакамева, дуккхамева ба̄дхаканти евам̣ двидха̄пи ба̄дхакатта̄вадха̄ранена̄ти аттхо. ба̄дхакаттанийа̄мена̄ти хи ба̄дхакасса, ба̄дхакатте ча нийа̄мена. йата̄ ба̄дхакаттасса дуккхе нийатата̄, евам̣ дуккхасса ча ба̄дхакатте нийатата̄ти.
там̣ вина̄ на̄н̃н̃атоти сатипи авасесакилесаавасеса̄кусаласа̄савакусаламӯла̄васесаса̄савакусаладхамма̄нам̣ дуккхахетубха̄ве на тан̣ха̄йа вина̄ тесам̣ дуккхахетубха̄во аттхи, техи пана вина̄пи тан̣ха̄йа дуккхахетубха̄во аттхи кусалехи вина̄ акусалехи рӯпа̄вачара̄дикусалехи вина̄ ка̄ма̄вачара̄дӣхи ча тан̣ха̄йа дуккханиббаттакатта̄. сантабха̄васса, сантабха̄ве ва̄ нийа̄мо сантабха̄ванийа̄мо, тена сантабха̄ванийа̄мена. таччханиййа̄набха̄ватта̄ти двидха̄пи нийа̄мена таччхо ниййа̄набха̄во етасса, на миччха̄маггасса вийа випарӣтата̄йа, на локийамаггасса вийа ва̄ анекантиката̄йа атаччхоти таччханиййа̄набха̄во, магго, тасса бха̄во таччханиййа̄набха̄ваттам̣, тасма̄ таччханиййа̄набха̄ватта̄. саббаттха двидха̄пи нийа̄мена таччха̄випарӣтабхӯтабха̄во вуттоти а̄ха ‘‘ити таччха̄випалла̄са̄’’тиа̄ди.
534. саччасаддасса самбхаванта̄нам̣ аттха̄нам̣ уддхаран̣ам̣, самбхаванте ва̄ аттхе ватва̄ адхиппетасса аттхасса уддхаран̣ам̣ ниддха̄ран̣ам̣ аттхудва̄ро. виратисаччети муса̄ва̄давиратийам̣. на хи ан̃н̃авиратӣсу саччасаддо нирул̣хо. йе пана ‘‘виратисаччам̣ сама̄да̄навиратӣ’’ти ваданти, тесампи на сама̄да̄наматтам̣ виратисаччам̣, атха кхо сама̄да̄на̄висам̣ва̄данам̣. там̣ пана пат̣ин̃н̃а̄саччам̣ муса̄ва̄давиратийева хоти. ‘‘идамева саччам̣, могхаман̃н̃а’’нти (ма. ни. 2.187, 202-203, 427; 3.27-29) паватта̄ дит̣т̣хи ‘‘сачча’’нти абхинивисанавуттийа̄ дит̣т̣хисаччам̣. амосадхамматта̄ нибба̄нам̣ параматтхасаччам̣. ‘‘амосадхаммам̣ нибба̄нам̣, тадарийа̄ саччато видӯ’’ти (су. ни. 763) хи вуттам̣, тасса пана там̣сампа̄пакасса ча маггасса паджа̄нана̄ пат̣иведхо авива̄дака̄ран̣анти двайампи ‘‘екам̣ хи саччам̣ на дутийаматтхи, йасмим̣ паджа̄ но виваде паджа̄на’’нти имисса̄ (су. ни. 890; маха̄ни. 119) га̄тха̄йа ‘‘сачча’’нти вуттам̣.
535. ‘‘нетам̣ дуккхам̣ арийасаччанти а̄гаччхеййа, нетам̣ т̣ха̄нам̣ виджджатӣ’’ти етена джа̄тиа̄дӣнам̣ дуккхаарийасаччабха̄ве авипарӣтатам̣ дассети екантенева ба̄дхакабха̄вато. ‘‘ан̃н̃ам̣ дуккхам̣ арийасаччанти а̄гаччхеййа, нетам̣ т̣ха̄нам̣ виджджатӣ’’ти имина̄ дуккхаарийасаччабха̄васса джа̄тиа̄дӣсу нийататам̣ дассети анан̃н̃аттхабха̄вато. сачепи катхан̃чи кочи евам̣читто а̄гаччхеййа, пан̃н̃а̄пане пана сахадхаммена н̃а̄пане аттано ва̄дасса патит̣т̣ха̄пане саматтхо наттхӣти дассетум̣ ‘‘ахаметам̣…пе… пан̃н̃апесса̄мӣти а̄гаччхеййа, нетам̣ т̣ха̄нам̣ виджджатӣ’’ти вуттам̣. джа̄тиа̄дӣнам̣ анан̃н̃атхата̄ ан̃н̃асса ча тата̄бхӯтасса абха̄войеветтха т̣ха̄на̄бха̄во. сачепи кочи а̄гаччхеййа а̄гаччхату, т̣ха̄нам̣ пана наттхӣти айаметтха суттаттхо. еса найо дутийасуттепи. таттха пана аттабха̄вапат̣ила̄бхенева сатта̄нам̣ джа̄тиа̄дӣнам̣ патти, саммукхӣбха̄во ча хотӣти сампаттатта̄, паччаккхата̄ ча пат̣хамата̄, йато там̣ бхагавата̄ пат̣хамам̣ деситам̣, таннимиттата̄ дутийата̄, тадупасамата̄ татийата̄, там̣сампа̄паката̄ чатуттхата̄ти дат̣т̣хабба̄.
‘‘етапарамато’’ти етена чатӯхи арийасаччехи паваттиа̄дӣнам̣ анавасесапарийа̄да̄нама̄ха. ниббутика̄мена париджа̄нана̄дӣхи ан̃н̃ам̣ кин̃чи киччам̣ ка̄таббам̣ натти, дхамман̃а̄н̣акиччам̣ ва̄ ито ан̃н̃ам̣ наттхи, парин̃н̃еййа̄дӣни ча етапарама̄нева̄ти чатта̄рийева вутта̄ни. тан̣ха̄йа а̄дӣнавадасса̄вӣнам̣ васена тан̣ха̄ваттхуа̄дӣнам̣ етапарамата̄йа̄ти вуттам̣. татха̄ а̄лайе пан̃чака̄магун̣асан̇кха̄те, сакалаваттхука̄масан̇кха̄те, бхаваттайасан̇кха̄те ва̄ дуккхе досадасса̄вӣнам̣ васена а̄лайа̄дӣнам̣ етепарамата̄йа̄ти вуттам̣.
536. ‘‘ол̣а̄рикатта̄’’ти идам̣ джа̄тиа̄дӣнам̣ дуккхабха̄васса пачураджанапа̄кат̣ата̄маттам̣ сандха̄йа вуттам̣, на арийена н̃а̄н̣ена пат̣ивиджджхитабба̄ка̄рам̣. танти дуккхам̣. акатанти аниббаттитам̣, аниппха̄дитака̄ран̣анти адхиппа̄йо. ка̄ран̣е хи сиддхе пхалам̣ сиддхамева хоти. ‘‘нева акатам̣ а̄гаччхатӣ’’ти ча имина̄ ахетува̄дам̣ пат̣иккхипати. ‘‘на иссаранимма̄на̄дито’’ти етена паджа̄патипурисапакатика̄ла̄дива̄де пат̣иккхипати. йам̣ панеттха ваттаббам̣, там̣ парато а̄ви бхависсати. ‘‘сахетукена дуккхена̄’’ти етена дуккхадассанена джанитасса сам̣вегасса сам̣вад̣д̣ханама̄ха. дуккхасса хи сахетукабха̄васавасена балавасам̣вего джа̄йати йа̄ва̄йам̣ хету, та̄ва идам̣ дуккхам̣ авиччхедена паваттатӣти. асса̄саджананаттхам̣ ниродханти сам̣вегаджа̄тасса асса̄сам̣ джанетум̣ ниродхасаччама̄ха. ниббиннасам̣са̄радуккхасса хи ниродхакатха̄ вуччама̄на̄ ативийа ативийа асса̄сам̣ сан̃джанети.
537. йе те джа̄тиа̄дайо дхамма̄ бхагавата̄ вутта̄ти самбандхо. касма̄ панеттха бйа̄дхи на гахитоти? анекантабха̄вато. татха̄ хи со када̄чи, кесан̃чи ча наттхи. йатха̄ха ‘‘тайо рога̄ пуре а̄сум̣, иччха̄ анасанам̣ джара̄’’ти (су. ни. 313). ба̄кулаттера̄дӣнам̣ со на̄хосийева, дуккхаггахан̣ена ва̄ бйа̄дхи еттха хитова̄ти дат̣т̣хаббам̣. параматтхато хи дха̄туккхобхапаччайам̣ ка̄йикам̣ дуккхам̣ бйа̄дхӣти. упа̄да̄наккхандхапан̃чакам̣ екам̣ кот̣т̣ха̄сам̣ катва̄ ‘‘два̄даса дхамма̄’’ти вуттам̣. ка̄матан̣ха̄бха̄васа̄ман̃н̃ена екаджджхам̣ катва̄ ‘‘дуккхасамудайо арийасачча’’нти ан̃н̃е антогадхабхеде ана̄маситва̄ екарӯпена гахита̄пи тан̣ха̄ сассатадит̣т̣хисахагата̄, уччхедадит̣т̣хисахагата̄, дит̣т̣хивирахита̄ кевалам̣ ка̄масса̄дабхӯта̄ ча̄ти тидха̄ва бхиндитва̄ вутта̄. ‘‘айамева арийо ат̣т̣хан̇гико магго’’ти маггасаччабха̄вена екаджджхам̣ катва̄ вутта̄пи сабха̄вато бхинна̄ ева те дхамма̄ти а̄ха ‘‘ат̣т̣ха дхамма̄’’ти.
саччаниддесаван̣н̣ана̄ нит̣т̣хита̄.
дуккханиддесакатха̄ван̣н̣ана̄
джа̄тиниддесаван̣н̣ана̄
бхавети а̄да̄наниккхепапариччхинно дхаммаппабандхо бхаво, тасмим̣ бхаве. со хи джа̄йати еттха йонигатиа̄дивибха̄готи джа̄тӣти вуччати, джа̄йанти еттха сатта̄ сама̄нанвайа̄ти джа̄ти, ника̄йо. сан̇кхаталаккхан̣ети йаттха каттхачи уппа̄де. со хи джананат̣т̣хена джа̄ти. пат̣исандхийанти пат̣исандхичиттаккхан̣е. сампа̄тиджа̄тоти еттха джа̄тисаддена лаббхама̄нам̣ ма̄тукуччхито никкхаманасан̇кха̄там̣ джа̄йанаттхам̣ сандха̄йа̄ха ‘‘пасӯтийа’’нти, абхиджа̄тийанти аттхо. джа̄йати ета̄йа кхаттийа̄дисаман̃н̃а̄ти джа̄ти, кулам̣.
538. сайанти еттха̄ти сеййа̄, ма̄тукуччхисан̇кха̄то габбхо сеййа̄ етесанти габбхасеййака̄, ан̣д̣аджа̄, джала̄буджа̄ ча. итаресанти сам̣седаджа̄нам̣, опапа̄тика̄нан̃ча. айампи ча̄ти ‘‘пат̣исандхикхандхесвева̄’’ти анантарам̣ вуттакатха̄пи, пагева ‘‘пат̣исандхито пат̣т̣ха̄йа̄’’ти вуттакатха̄йам̣. тена̄ха ‘‘тесам̣ тесам̣ пат̣хамапа̄тубха̄во джа̄тӣ’’ти.
уммуджджанавасена гайхатӣти уммуджджанапаччупат̣т̣ха̄нам̣. ваккхама̄навибха̄гам̣ дуккхавичиттатам̣ паччупат̣т̣хапетӣти дуккхавичиттата̄паччупат̣т̣ха̄на̄.
539. ‘‘касма̄ пана̄’’ти вадато чодакасса̄йамадхиппа̄йо – екантадуккхе нирайе та̄ва джа̄тидуккха̄ хоту, ан̃н̃а̄супи ва̄ дуггатӣсу па̄пакаммасамут̣т̣ха̄нато сукхасам̣ваттанийакаммасамут̣т̣ха̄на̄су пана сугатӣсу катханти. итаро ‘‘на̄йам̣ джа̄ти сабха̄вадуккхавасена дуккха̄ти вутта̄, на хи ка̄чи пат̣исандхи дуккхаведана̄сампайутта̄ аттхи, атха кхо дуккхасса адхит̣т̣ха̄набха̄вато’’ти дассенто ‘‘анекесам̣ дуккха̄нам̣ ваттхубха̄вато’’тиа̄дима̄ха. адуккхасабха̄вампи парийа̄йато дуккханти вуччатӣти дуккхасабха̄вам̣ дуккхасаддена висесетва̄ вуттам̣ ‘‘дуккхадуккха’’нти йатха̄ рӯпарӯпанти.
дуккхуппаттихетутоти ‘‘аху вата ме, там̣ вата на̄хосӣ’’ти четасикадуккхуппаттихетуто.
‘‘йаданиччам̣, там̣ дуккха’’нти (сам̣. ни. 3.15, 45, 76, 77, 85; 2.4.1, 4) вачанато тебхӯмака̄ сан̇кха̄ра̄ сан̇кха̄радуккхам̣, таттха ка̄ран̣ама̄ха ‘‘удайаббайаппат̣ипа̄л̣итатта̄’’ти. йан̃хи абхин̣хам̣ пат̣ипӣл̣итам̣, там̣ дуккхаманата̄йа дуккханти, випассана̄ча̄расса адхиппетатта̄ тебхӯмакаггахан̣ам̣.
дуккхадуккханти дуккхадомассупа̄йа̄се вадати. ‘‘джа̄типи дуккха̄’’тиа̄дина̄ (вибха. 190) дуккхасаччавибхан̇ге а̄гатам̣.
бхагавата̄пӣти ана̄варан̣ан̃а̄н̣авата̄ аччарийа̄паримеййадесана̄косаллавата̄ бхагавата̄пи. упама̄васенати ан̇га̄рака̄сӯпама̄диупама̄васена.
540. пун̣д̣арӣка̄дӣсӯти а̄ди-саддена на ман̣иканакараджатапава̄л̣а̄диратанасанниччайе, на̄пи ан̣д̣аджамен̣д̣аджава̄йаджа̄тике субхаманун̃н̃асайанатале, на̄пи ратанамайакут̣т̣имаманохаре па̄са̄датале, на̄пи ситтасаммат̣т̣хакусумопаха̄равати па̄са̄дӯпача̄ре, на̄пи мутта̄джа̄ласадисава̄лика̄викин̣н̣е вивит̣ан̇ган̣е, на̄пи харитакамбаласадисамудусаддаласамотале бхӯмибха̄гети евама̄дӣнам̣ сан̇гахо дат̣т̣хаббо. парамасамба̄дхети ативийа самба̄дхе. тиббандхака̄рети бахаландхака̄ре. питтасемхапуббарухирагӯтходарийа̄ди на̄на̄кун̣апасамба̄дхе. ма̄та̄ йади вӣсативасса̄, атха тим̣са, чатта̄лӣса̄дивасса̄, таттакам̣ ка̄лам̣ адхотаваччакӯпасадисата̄йа адхиматтаджегуччхе. пӯтимаччха̄ ди саббам̣ на садисӯпаммам̣ тасса ва̄та̄дивасена екаччадуггандха̄пагамасаббха̄вато. даса ма̄сети аччантасам̣йоге упайогавачанам̣, йебхуййавасена вуттам̣ тато бхиййопи екачча̄нам̣ таттха̄ват̣т̣ха̄насамбхавато. аттано адхомукхам̣ т̣хапитасан̇кучитахаттхадвайасса уккут̣икассева нисӣдато самиджджанаппаса̄ран̣а̄дирахито.
абхимукхам̣ кад̣д̣ханам̣ а̄кад̣д̣ханам̣. парито самантато кад̣д̣ханам̣ парикад̣д̣ханам̣. хет̣т̣ха̄ дхунанам̣ одхӯнанам̣. нидха̄йа нидха̄йа дхӯнанам̣ ниддхӯнанам̣. а̄кад̣д̣хана̄дисадисан̃четтха ‘‘а̄кад̣д̣хана̄дӣ’’ти вуттам̣. тарун̣аван̣асадисам̣ ативийа сукхума̄лам̣ габбхагатам̣ сарӣрам̣ сӣта̄диаппакампи на сахатӣти сӣтанаракӯпапанната̄ди нидасситам̣. тан̃хи тасса ативийа сӣтам̣, ативийа ун̣хан̃ча хутва̄ упатит̣т̣хати. сарӣрам̣ ва̄сийа̄дӣхи таччхетва̄ кха̄ра̄васечанакаран̣ам̣ кха̄ра̄пат̣иччхакам̣. дуккхуппаттит̣т̣ха̄нети габбха̄сайасан̃н̃итам̣ татийам̣ а̄ват̣т̣ам̣ сандха̄йа̄ха.
париваттетва̄ти уддхам̣па̄даадхосӣсабха̄вена париваттетва̄. идам̣ виджа̄йанамӯлакам̣ дуккхам̣, йена маран̣адуккхена ча ат̣т̣ита̄ ведана̄ппатта̄ сатта̄ катипайама̄саматта̄тиккантампи паваттим̣ виссаранти, махандхака̄рам̣ маха̄видуггам̣ паккхандха̄ вийа хонти.
вадхентасса̄ти сочанапаридеванасӣсапат̣иханана̄дина̄ ба̄дхентасса. кхуппипа̄са̄ хи а̄тапа̄ват̣т̣ха̄на̄дина̄ ча а̄та̄панам̣. пан̃чаггита̄пана̄дина̄ парита̄панам̣.
имасса̄ти йатха̄вуттасса саттавидхасса. саббасса̄пӣти габбхака̄ла̄дӣсу та̄панамаддана̄динирайаггида̄ха̄дисан̃джанитасса сакаласса̄пи. ваттхумева хоти тадабха̄ве абха̄вато. тенева̄ха ‘‘джа̄йетха но че’’тиа̄ди.
541. вичиттанти вивидхам̣, аччхарийам̣ ва̄.
ити джа̄тиниддесаван̣н̣ана̄.
джара̄ниддесаван̣н̣ана̄
542. сан̇кха̄талаккхан̣анти ‘‘т̣хитасса ан̃н̃атхатта’’нти (сам̣. ни. 3.38; а. ни. 3.47; катха̄. 214) вуттам̣ кхан̣икаджарам̣ сандха̄йа̄ха. кхан̣д̣ичча̄дисамматоти кхан̣д̣иччапа̄личчавалиттачата̄дина̄ саман̃н̃ато. са̄ти кхандхапура̄н̣абха̄васан̃н̃ита̄ па̄кат̣аджара̄. кхандхапарипа̄ко екабхавапарийа̄панна̄нам̣ кхандха̄нам̣ пура̄н̣абха̄во.
ити джара̄ниддесаван̣н̣ана̄.
маран̣аниддесаван̣н̣ана̄
543. сан̇кхаталаккхан̣анти сан̇кха̄ра̄нам̣ вайасан̃н̃итам̣ кхан̣икамаран̣ама̄ха. йам̣ сандха̄йа̄ти йам̣ кхан̣икамаран̣ам̣ сандха̄йа, ‘‘джара̄маран̣ам̣ двӣхи кхандхехи сан̇гахита’’нти (дха̄ту. 71) еттха ‘‘маран̣а’’нти вуттанти аттхо. танти джӣвитиндрийупаччедасан̃н̃итам̣ па̄кат̣амаран̣ам̣. ‘‘чавана’’нти лаккхитаббата̄йа чутилаккхан̣ам̣. вийогарасанти йатха̄дхигатехи саттасан̇кха̄рехи вийоджанарасам̣. йатхӯпапанна̄йа гатийа̄ виппава̄савасена гайхатӣти гативиппава̄сапаччупат̣т̣ха̄нам̣.
па̄пасса̄ти па̄пайогена па̄пасса, упачитапа̄пакаммасса̄ти аттхо. па̄пакамма̄динимиттанти па̄пакаммакамманимиттагатинимиттасан̇кха̄там̣ маран̣ака̄ле упат̣т̣хитам̣ акусалавипа̄ка̄рамман̣ам̣. тамхи пассантассева кассачи анубхавантасса вийа маха̄дуккхам̣ хоти. бхаддасса̄ти бхаддакаммасса, катакусаласса̄ти аттхо. тасса пана ка̄мам̣ ит̣т̣хамева а̄рамман̣ам̣ упат̣т̣ха̄ти, пийавиппайогаваттхукам̣ пана махантам̣ дуккхам̣ а̄рамман̣ам̣ упат̣т̣ха̄ти, пийавиппайогаваттхукам̣ пана махантам̣ дуккхам̣ уппаджджатӣти а̄ха ‘‘асахантасса вийогам̣ пийаваттхука’’нти. ависесатоти па̄пасса, бхаддасса ча са̄ман̃н̃ато. ‘‘ависесато’’ти ватва̄пи ‘‘саббеса’’нти вачанам̣ там̣ идам̣ дуккхам̣ паримаддитасан̇кха̄ра̄нам̣ екачча̄нам̣ кхӣн̣а̄сава̄нампи хотийева̄ти дассанаттхам̣. витуджджама̄намамма̄нанти сандхибандхана̄ваччхедакава̄йуна̄ виджджхийама̄намаммат̣т̣ха̄на̄нам̣.
ити маран̣аниддесаван̣н̣ана̄.
соканиддесаван̣н̣ана̄
544. соти соко. аттхато доманассамева хоти четасикантара̄бха̄вато. доманассависесо пана хоти висайависесе паваттиа̄ка̄рависесасаббха̄ватоти там̣ висесам̣ лаккхан̣а̄дито дассетум̣ ‘‘евам̣ сантепӣ’’тиа̄ди вуттам̣. анто ниджджха̄нам̣ читтасанта̄по. париджджха̄панам̣ ра̄гадосапарил̣а̄хависит̣т̣хам̣ даханам̣. ката̄катакусала̄кусалависайам̣ виппат̣иса̄ра̄ка̄рена паваттам̣ анусочанам̣ куккуччам̣, н̃а̄тибйасана̄дивисайам̣ кевалам̣ читтасантха̄пабхӯтам̣ анусочанам̣ сокоти анусочанапаччупат̣т̣ха̄наттепи айаметесам̣ висесо.
висапӣтам̣ саллам̣ висасаллам̣. сокавасена атиса̄ра̄ди бйа̄дхипи хоти, сокабахуласса сарӣрам̣ на чирассева джӣрати, балавасока̄бхибхӯто маран̣ампи па̄пун̣а̄тӣти а̄ха ‘‘сама̄вахати ча бйа̄дхиджара̄маран̣абхедана’’нти.
ити соканиддесаван̣н̣ана̄.
паридеваниддесаван̣н̣ана̄
545. вачӣпала̄поти ва̄ча̄виппала̄по, со аттхато саддо ева. бхиййоти сокадуккхато упари. сокасамут̣т̣ха̄но хи паридево.
ити паридеваниддесаван̣н̣ана̄.
дуккханиддесаван̣н̣ана̄
546. джа̄тиа̄дӣнампи йатха̄рахам̣ дуккхаваттхудуккхадуккхата̄хи сатипи дуккхабха̄ве ка̄йасса пӣл̣анавасена идам̣ сависесам̣ дуккхаманти а̄ха ‘‘дуккханти висесато вутта’’нти.
ити дуккханиддесаван̣н̣ана̄.
доманассаниддесаван̣н̣ана̄
547. мановигха̄тарасанти бйа̄па̄дасампайогавасена манасо вихан̃н̃анакиччам̣. четодуккхасамаппита̄ти четасикадуккхасаман̇гино. а̄ват̣т̣антӣти а̄мукхам̣ ват̣т̣анти, йам̣диса̄бхимукхам̣ патита̄, там̣диса̄бхимукха̄ ева ват̣т̣анти. виват̣т̣антӣти випариваттанавасена ват̣т̣анти. уддхам̣па̄дам̣ папатантӣти уддхам̣мукхапа̄да̄ хутва̄ патанти. саттхам̣ а̄харантӣти аттано сарӣрасса виджджханабхеданавасена саттхам̣ упаненти.
ити доманассаниддесаван̣н̣ана̄.
упа̄йа̄саниддесаван̣н̣ана̄
548. досойева̄ти ка̄йачитта̄нам̣ а̄йа̄санавасена досассева паваттиа̄ка̄роти аттхо, йато бхусо а̄йа̄соти упа̄йа̄соти вуччати йатха̄ бхусама̄да̄нам̣ упа̄да̄нанти. еко дхаммоти чуддасахи акусалачетасикехи ан̃н̃о еко четасикадхаммо, йам̣ ‘‘виса̄до’’ти ча ваданти. ниттхунанавасена сампаджджанато ниттхунанарасо, ка̄йе ва̄ ниттхунанакаран̣акиччо. ‘‘сан̇кха̄радуккхабха̄вато’’ти ватва̄ со панеттха са̄тисайоти дассенто ‘‘читтапаридаханато, ка̄йависа̄данато ча̄’’ти а̄ха.
ете ча сокапаридевупа̄йа̄са̄ вин̃н̃аттийа̄ вина̄, саха ча йатха̄паччайам̣ доманассачиттуппа̄дасса паваттиа̄ка̄рависесоти дассетум̣ ‘‘еттха ча̄’’тиа̄ди вуттам̣. таттха па̄ко вийа̄ти раджана̄дино пачитаббаваттхуно па̄ко вийа.
ити упа̄йа̄саниддесаван̣н̣ана̄.
аппийасампайоганиддесаван̣н̣ана̄
549. самодха̄нам̣ сама̄гамо. ка̄йикадуккхачиттавигха̄та̄дианаттха̄нам̣ аттхибха̄васса паччупат̣т̣ха̄но анаттхабха̄вапаччупат̣т̣ха̄но.
тесам̣ аппийа̄нам̣ ка̄йикава̄часикапайогасан̇кха̄то упаккамо тадупаккамо, тато самбхӯто тадупаккамасамбхӯто.
ити аппийасампайоганиддесаван̣н̣ана̄.
пийавиппайоганиддесаван̣н̣ана̄
550. упаддавабха̄вена паччупатит̣т̣хатӣти бйасанапаччупат̣т̣ха̄но.
ити пийавиппайоганиддесаван̣н̣ана̄.
иччхита̄ла̄бханиддесаван̣н̣ана̄
551. иччхита̄ла̄бхо на̄ма йасса кассачи аттана̄ иччхитасса ваттхуно ала̄бхо. ‘‘йампиччхам̣ на лабхатӣ’’ти хи вуттам̣. маттхакаппаттам̣ пана иччхита̄ла̄бхам̣ дассетум̣ па̄л̣ийам̣ ‘‘джа̄тидхамма̄нам̣ сатта̄на’’нтиа̄дина̄ ниддит̣т̣ханти тамева дассетум̣ ‘‘ахо вата̄’’тиа̄ди вуттам̣. иччха̄ва̄ти еттха иччха̄сахито ала̄бхова̄ти ча ваданти. таппарийесанараса̄ти тесам̣ алаббханеййаваттхӯнам̣ парийесанараса̄. аппатти ала̄бхо.
ити иччхита̄ла̄бханиддесаван̣н̣ана̄.
пан̃чупа̄да̄наккхандханиддесаван̣н̣ана̄
552. йам̣ вуттамидха̄ти идха саччаниддесе йам̣ сарӯпато вуттам̣. авуттанти ан̃н̃аттха дуккхаккхандхаба̄лапан̣д̣итасутта̄дӣсу вуттампи идха сарӯпато авуттам̣. тан̃ча саббам̣ име упа̄да̄наккхандхе вина̄ на лаббхатӣти таттха кхандхасанниссайамева дуккхам̣ кхандхе виба̄дхатӣти дассетум̣ ‘‘инданамива па̄вако’’ти вуттам̣. йатха̄ ва̄ лаккхам̣ пахаран̣апаха̄расса ваттху, евам̣ кхандха̄ сам̣са̄радуккхасса. йатха̄ ча горӯпам̣ д̣ам̣самакаса̄дивиба̄дха̄йа, йатха̄ ча кхеттам̣ ниппханнасассала̄йанасса, га̄мо ча га̄магха̄такавиба̄дха̄йа, евам̣ кхандха̄ джа̄тиа̄дидуккхасса ваттхӯти дассетум̣ ‘‘лаккхамива̄’’тиа̄ди вуттам̣. йебхуййена локе виба̄дхака̄ виба̄дхетабба̄дхӣна̄ на хонти, име пана виба̄дхетабба̄дхӣна̄ ева̄ти дассетум̣ ‘‘тин̣алата̄дӣнӣ’’ти вуттам̣. ка̄мам̣ ана̄димати сам̣са̄ре а̄ди на̄ма кассачи наттхи, екабхавапариччхиннасса пана кхандхасанта̄насса васена вуттам̣ ‘‘а̄дидуккхам̣ джа̄тӣ’’ти. тенева̄ха ‘‘парийоса̄надуккхам̣ маран̣а’’нти. на хеттха самуччхедамаран̣амева адхиппетам̣. маран̣асса антике а̄санне джа̄там̣ дуккхам̣ ма̄ран̣антикадуккхам̣. паридайханам̣ читтасанта̄по. ла̄лаппанам̣ ативийа виппала̄по. ануттхунанам̣ анто ниджджха̄йанам̣. екамеканти джа̄тиа̄дӣнам̣ антарабхедабхинна̄нам̣, джа̄тиа̄дӣнамева ва̄ упа̄да̄наккхандхапан̃чака̄нам̣ ва̄ екамекам̣. сан̇кхипитва̄ти сама̄сетва̄, са̄ман̃н̃аниддесена ва̄ сан̇кхепам̣ катва̄.
ити дуккханиддесакатха̄ван̣н̣ана̄.
самудайаниддесакатха̄ван̣н̣ана̄
553. пунаббхавакаран̣ам̣ пунаббхаво уттарападалопена, йатха̄ ва̄ апӯпабхаккханасӣло а̄пӯпико, евам̣ пунаббхавакаран̣асӣла̄, пунаббхавам̣ ва̄ пхалам̣ арахати, со ва̄ етисса̄ пайоджананти понобхавика̄. нанданато, ран̃джанато ча нандӣра̄габха̄вам̣ сабба̄су аваттха̄су апаччаккха̄йа вуттийа̄ нандӣра̄гасахагата̄. та̄йа ча сатта̄ таттха таттха бхава̄дике кимикӣт̣апат̣ан̇га̄диаттабха̄вепи нанданти, рӯпа̄бхинандана̄дибхӯта̄йа ран̃джанти ча̄ти татрататра̄бхинандинӣ. тена̄ха ‘‘нандӣра̄гена сахагата̄’’тиа̄ди. таббха̄ваттхо хи еса сахагатасаддо. ка̄мабхававибхавабхедавасена паваттийа̄ ка̄матан̣ха̄, бхаватан̣ха̄, вибхаватан̣ха̄ ча ведитабба̄. ка̄матан̣ха̄дибхедам̣ ана̄маситва̄ кевалам̣ тан̣ха̄бха̄венева екабха̄ваггахан̣ена екаттам̣ упанетва̄ кассачипи саттасса кеначи садисата̄бха̄вато там̣там̣вичиттабха̄ваджанакакамманиппха̄данена ативичиттасабха̄ва̄ сакаласса дуккхасса хетубха̄вато дуккхасамудайо арийасаччам̣.
касма̄ панеттха тан̣ха̄ва самудайасаччам̣ вутта̄ти? висесахетубха̄вато. авиджджа̄ хи бхавесу а̄дӣнавам̣ пат̣иччха̄дентӣ, дит̣т̣хиа̄диупа̄да̄нан̃ча таттха таттха абхинивисама̄нам̣ тан̣хам̣ абхивад̣д̣хентӣ доса̄дайопи каммасса ка̄ран̣ам̣ хонти, тан̣ха̄ пана там̣там̣бхавайонигативин̃н̃а̄н̣ат̣т̣хитисатта̄ва̄сасаттаника̄йакулабхогиссарийа̄дивичиттатам̣ абхипаттхентӣ, каммавичиттата̄йа упаниссайатам̣ каммасса ча саха̄йабха̄вам̣ упагаччхантӣ бхава̄дивичиттатам̣ нийамети, тасма̄ дуккхасса висесахетубха̄вато ан̃н̃есупи авиджджа̄упа̄да̄накамма̄дӣсу сутте (дӣ. ни. 2.400; ма. ни. 1.133; 3.374) абхидхамме (вибха. 203) ча авасесакилеса̄кусаламӯла̄дӣсу вуттесу дуккхахетӯсу виджджама̄несу тан̣ха̄ва самудайасаччанти вутта̄ти ведитаббам̣.
ити самудайаниддесакатха̄ван̣н̣ана̄.
ниродханиддесакатха̄ван̣н̣ана̄
554. тасса̄йева̄ти йадаггена тан̣ха̄ самудайасаччанти вутта̄, тадаггена тасса̄йева̄ти авадха̄ран̣ам̣. сати хи падха̄нахетуниродхе тадан̃н̃ахетӯ нируддха̄йева хонтӣти бйа̄дхинимиттавӯпасаманена бйа̄дхивӯпасамо вийа хетуниродхена пхаланиродхоти а̄ха ‘‘самудайаниродхена дуккханиродхо’’ти. на ан̃н̃атха̄ти йатха̄вуттасса аттхасса екантикатам̣ дассети.
анупаддавети па̄н̣акавиджджханасаттхаппаха̄ра̄диупаддаварахите. тато ева дал̣хе тхире. са̄кха̄дичхеданена чхиннопи. тан̣ха̄нусайети ка̄мара̄габхавара̄га̄нусайе. анӯхатети асамупагха̄т̣ите.
йатха̄ сӣхо йенаттани саро кхитто, таттхева аттано балам̣ дассети, на саре, татха̄ буддха̄нам̣ ка̄ран̣е пат̣ипатти, на пхале. йатха̄ пана са̄рамеййа̄ кеначи лед̣д̣уппаха̄ре динне бхуссанта̄ лед̣д̣ум̣ кха̄данти, на паха̄рада̄йаке ут̣т̣хаханти, евам̣ ан̃н̃атиттхийа̄ дуккхам̣ ниродхетука̄ма̄ ка̄йаччхедамануйун̃джанти, на килесаниродхананти имаматтхам̣ дассетум̣ ‘‘сӣхасама̄навуттино’’тиа̄ди вуттам̣.
555. вираджджати палуджджати чхиджджати самудайо етена̄ти вира̄го вуччати магго. вираджджанам̣ палуджджанам̣ самуччхинданам̣ вира̄готи паха̄нам̣ вуччати. тасма̄ти йасма̄ паха̄напарийа̄йо вира̄гасаддо, ниродхасаддо ча, тасма̄. анусайасамуггха̄тато асесо вира̄го асесо ниродхоти самбандханӣйам̣. ча̄га̄дипада̄нипи гахетва̄ вадати сабба̄нева ета̄нӣти. йасма̄ нибба̄нам̣ вуччати, на дуккхасса нируджджханаматтам̣, тасма̄ тан̣ха̄йа асесавира̄ганиродха̄дипада̄нипи нибба̄навевачана̄нӣти. вуттамеваттхам̣ саматтхети ‘‘йасма̄ пана̄’’тиа̄ди. йатха̄ вира̄га̄дипада̄ни нибба̄не йуджджанти, там̣дассанам̣. таттха там̣ а̄гамма̄ти там̣ нибба̄нам̣ а̄рамман̣акаран̣авасена патва̄. тан̣ха̄ вираджджатӣти арийамаггена аччантавира̄гавасена тан̣ха̄ вираджджӣйати. нируджджхатӣти ниродхӣйати, тена вира̄ганиродхасадда̄нам̣ адхикаран̣аса̄дханатама̄ха. тадева̄ти нибба̄намева. ча̄га̄дайо хонтӣти ча̄га̄дихетум̣ пхалавоха̄рена вадати. ‘‘ка̄магун̣а̄лайесӯ’’ти поттхакесу ликханти, ‘‘ка̄магун̣а̄лайа̄дӣсӯ’’ти пана па̄т̣хо.
556. тайидантиа̄ди на пора̄н̣апа̄т̣хо, саччаттхадӣпане пана вуттанийа̄мена тато а̄нетва̄ паччха̄ т̣хапитам̣. татха̄ хи пуббе вутта̄нипи лаккхан̣а̄дӣни пунапи вутта̄ни. сам̣са̄радуккхато ниббиннама̄насасса асса̄сам̣ каронто вийа хотӣти асса̄сакаран̣арасам̣. ра̄га̄дисаббапапан̃чавӯпасаманимиттата̄йа ниппапан̃чатам̣ паччупат̣т̣хапетӣти ниппапан̃чапаччупат̣т̣ха̄нам̣.
557. наттхева нибба̄нанти йади са̄ман̃н̃ато пат̣ин̃н̃а̄, аттана̄ адхиппетанибба̄нассапи абха̄во а̄паджджати, татха̄ сати пат̣ин̃н̃а̄виродхо. атха пара̄бхиматам̣ нибба̄нам̣ пати, евам̣ сати дхаммиасиддхи, тато ча ниссайа̄сиддхо хету. анупалаббханӣйатоти ким̣ паччаккхато, уда̄ху анума̄нато? пуримасмим̣ паккхе чаккха̄дӣхи анекантиката̄, дутийасмим̣ парам̣ пати асиддхо хету. тена̄ха ‘‘на, упа̄йена упалаббханӣйато’’тиа̄ди. таттха йатха̄ четопарийан̃а̄н̣ала̄бхино ева арийа̄ паресам̣ локуттарачиттам̣ джа̄нанти, таттха̄пи ча араха̄ ева саббесам̣, на саббе, евам̣ нибба̄нампи сӣласама̄дхипан̃н̃а̄сан̇кха̄тасамма̄пат̣ипаттибхӯтена упа̄йена упалаббхатӣти аттхавачанам̣ четам̣ дат̣т̣хаббам̣, на пайогавачанам̣. там̣ парато а̄ви бхависсати.
558. наттхӣти на ваттаббам̣, арийехи упалаббханӣйатоти адхиппа̄йо. сам̣са̄рато сам̣виггама̄наса̄ самма̄пат̣ипаттийа̄ нибба̄нам̣ адхигаччхантӣти саббасамайасиддхойам̣ найо. таттха са̄саникамева нисса̄йа вадати ‘‘пат̣ипаттийа̄ ван̃чубха̄ва̄паджджанато’’ти. тена̄ха ‘‘асати хӣ’’тиа̄ди. самма̄дит̣т̣хипуреджава̄йа̄ти самма̄дит̣т̣хипуббан̇гама̄йа. пуббан̇гамата̄ часса̄ падха̄набха̄вато. татха̄ хи са̄ пат̣хамам̣ десана̄рул̣ха̄, на саббапат̣хамам̣ уппаджджанато. на ча̄йам̣ самма̄пат̣ипатти ван̃джха̄, нибба̄напа̄панато нибба̄насса сампа̄пакато. тава матена пана нибба̄нассева абха̄вато ван̃джхабха̄во а̄паджджатӣти йоджана̄. абха̄вапа̄пакатта̄ти самма̄пат̣ипаттийа̄ килесасамуччхинданамукхена кхандха̄нам̣ абха̄васампа̄пакабха̄вато, на ван̃джхабха̄ва̄паттӣти че вадеййа̄сӣти аттхо. на ити пат̣иккхепе. йам̣ тайа̄ ‘‘абха̄вапа̄пакатта̄’’ти вадантена кхандха̄бха̄во нибба̄нанти пат̣ин̃н̃а̄там̣, там̣ на. касма̄? атӣта̄на̄гата̄бха̄вепи нибба̄наппаттийа̄ абха̄вато. атӣта̄на̄гата̄ хи кхандха̄ на сантӣти тасмим̣ абха̄ве нибба̄нам̣ адхигатам̣ на̄ма сийа̄, со пана наттхӣти. на кевалам̣ атӣта̄на̄гата̄намева, атха кхо ваттама̄на̄нампӣти тийаддхагата̄нам̣ саббесам̣ кхандха̄нам̣ абха̄во нибба̄нам̣. на хи там̣ екадеса̄бха̄во бхавитум̣ йуттанти ваттама̄на̄ че, на на санти, на санти че, на ваттама̄на̄ти ‘‘ваттама̄на̄, на санти ча̄’’ти виппат̣исиддхаметанти а̄ха ‘‘на, тесам̣…пе… паджджанато’’ти.
кин̃ча бхиййо – йади ваттама̄на̄бха̄во нибба̄нам̣, йада̄ арийамагго ваттати, тада̄ тасса ниссайабхӯта̄ кхандха̄ ваттама̄на̄ти катва̄ тада̄ нибба̄насса абха̄во сийа̄. татха̄ ча сати маггаккхан̣епи нибба̄насаччхикирийа̄йа абха̄во а̄паджджатӣти дассенто ‘‘ваттама̄на…пе… досато’’ти а̄ха. на майам̣ саббесам̣йева аваттама̄ната̄йа нибба̄нам̣ вада̄ма. кин̃чарахӣти, тада̄ маггаккхан̣е килеса̄нам̣ аваттама̄натта̄, тасма̄ на досо йатха̄вуттадоса̄бха̄воти? йади килеса̄нам̣ аваттама̄ната̄сан̇кха̄то абха̄во нибба̄нам̣, евам̣ сати арийамаггасса нираттхаката̄ а̄паджджати маггаккхан̣ато пуббепи тадабха̄васиддхито. тена̄ха ‘‘арийамаггасса̄’’тиа̄ди. тасма̄ ака̄ран̣аметанти йасма̄ на нибба̄насса анупалаббханӣйата̄, абха̄ваматтата̄, пат̣ипаттийа̄ ван̃джхабха̄во, атӣта̄на̄гата̄бха̄ве нибба̄на̄дхигамо ча а̄паджджати, ваттама̄на̄нам̣ абха̄вопи на самбхавати, пагева килеса̄нам̣ аваттама̄ната̄, арийамаггасса ча нираттхакабха̄ва̄патти, тасма̄ нибба̄насса абха̄васа̄дханаттхам̣ йадидам̣ ‘‘анупалаббханӣйато, абха̄вапа̄пакатта̄, тада̄ килеса̄нам̣ аваттама̄натта̄’’ти ча ка̄ран̣ам̣ вуттам̣, ака̄ран̣аметам̣, айуттиреса̄ти аттхо.
559. а̄дивачанатоти а̄ди-саддена авасит̣т̣хам̣ джамбукха̄дакасуттападесам̣ (сам̣. ни. 4.314 а̄дайо), ан̃н̃ампи асан̇кхата̄йа дха̄туйа̄ ниддесапа̄л̣им̣ сан̇ган̣ха̄ти. татха̄ хи ‘‘нибба̄нам̣ нибба̄нанти, а̄вусо са̄рипутта, вуччати, катамам̣ ну кхо, а̄вусо, нибба̄нанти? йо кхо, а̄вусо, ра̄гаккхайо досаккхайо мохаккхайо, идам̣ вуччати нибба̄на’’нти джамбукха̄дакасутте (сам̣. ни. 4.314 а̄дайо), ‘‘таттха катама̄ асан̇кхата̄ дха̄ту? ра̄гаккхайо досаккхайо мохаккхайо’’ти (вибха. 184) а̄йатанавибхан̇ге вуттам̣. татра̄йаматтхо – нибба̄нам̣ асан̇кхата̄ дха̄ту асан̇кхатасабха̄во дхаммо. йасма̄ там̣ а̄гамма ра̄га̄дайо кхӣйанти, тасма̄ ра̄гаккхайо, досаккхайо, мохаккхайоти ча вуччатӣти. а̄гамма̄ти ча саббасан̇кха̄рехи ниббиннасса висан̇кха̄раниннасса готрабхуна̄ виват̣т̣итама̄насасса маггена саччхикаран̣ена̄ти аттхо. саччхикирийама̄нан̃хи там̣ адхигантва̄ а̄рамман̣апаччайабхӯтан̃ча пат̣ичча адхипатипаччайабхӯте ча тасмим̣ парамасса̄сабха̄вена винимуттасан̇кха̄расса парамагатибха̄вена ча патит̣т̣ха̄набхӯте патит̣т̣ха̄йа кхайасан̇кха̄то магго ра̄га̄дайо кхепетӣти там̣саччхикаран̣а̄бха̄ве ра̄га̄дӣнам̣ ануппаттиниродхагамана̄бха̄ва̄ там̣ а̄гамма ра̄га̄дайо кхӣйантӣти вуччанти. екам̣сена четам̣ евам̣ сампат̣иччхитаббам̣, итаратха̄ йатха̄рутавасена па̄л̣ийа̄ аттхе гайхама̄не бахӯ доса̄ а̄паджджантӣти те дассетум̣ ‘‘арахаттасса̄пӣ’’тиа̄ди вуттам̣. арахаттан̃хи аггапхалапамукха̄ чатта̄ро кхандха̄ти на тасса ра̄га̄дикхайаматтата̄ йутта̄. тампи хи…пе… ниддит̣т̣хам̣. таттха йатха̄ ра̄га̄дӣнам̣ кхӣн̣анте уппаннатта̄ арахаттам̣ ‘‘ра̄гаккхайо’’тиа̄дина̄ ниддит̣т̣ханти суттасса неййаттхатта̄. евам̣ нибба̄нам̣ а̄гамма ра̄га̄дайо кхӣйантӣти нибба̄нам̣ ‘‘ра̄гаккхайо’’тиа̄дина̄ ниддит̣т̣ханти имасса̄пи суттасса неййаттхата̄ ведитабба̄. нибба̄насса ра̄га̄диккхайаматтата̄йа бахӯдоса̄ а̄паджджантӣти дассетум̣ ‘‘кин̃ча бхиййо’’тиа̄ди а̄раддхам̣.
таттха иттарака̄ла̄диппаттидосатоти ра̄га̄дӣнам̣ кхайаматтата̄йа париттака̄лата̄, сан̇кхаталаккхан̣ата̄, пайогена вина̄ сарасенева адхигандхаббата̄, ра̄га̄дӣхи апаримуттата̄, а̄диттата̄, дуккхата̄, анупасантата̄, бахубха̄во, ол̣а̄риката̄, готрабхумагга̄нам̣ ана̄рамман̣ата̄ти евама̄дидоса̄паджджанато. ра̄гассева кхайо ра̄гаккхайо, на доса̄дӣнам̣. татха̄ досаккхайа̄дайопӣти ан̃н̃о ра̄гаккхайо, ан̃н̃о досаккхайо, ан̃н̃о мохаккхайоти тин̣н̣ам̣ акусаламӯла̄нам̣ кхайабхӯта̄ни тӣн̣и нибба̄на̄ни, чатуннам̣ упа̄да̄на̄нам̣ кхайе чатта̄ри, пан̃чаннам̣ нӣваран̣а̄нам̣ кхайе пан̃ча, чханнам̣ тан̣ха̄ка̄йа̄нам̣ кхайе чха, саттаннам̣ анусайа̄нам̣ кхайе сатта, ат̣т̣ханнам̣ миччхатта̄нам̣ кхайе ат̣т̣ха, наваннам̣ тан̣ха̄мӯлака̄нам̣ кхайе нава, дасаннам̣ сам̣йоджана̄нам̣ кхайе даса, дийад̣д̣хакилесасахассасса кхайе па̄т̣ийеккам̣ нибба̄нанти бахӯни нибба̄на̄ни хонти. ра̄га̄диккхайо на̄ма андхаба̄ла̄нампи па̄кат̣о, антамасо дӣпимигамаккат̣а̄дӣнампи сувин̃н̃еййоти ол̣а̄рикам̣ нибба̄нам̣ хоти. готрабхуккхан̣е килесаккхайасса абха̄вато, маггаккхан̣е ча акхӣн̣атта̄, а̄рамман̣акаран̣асса ча асамбхаво ева. тасса нибба̄набха̄ватоти саббапарийоса̄насса ра̄га̄диккхайасса нибба̄набха̄вато. йато кхайато пат̣т̣ха̄йа ра̄га̄дӣнам̣ паватти на хоти, со ‘‘айам̣ на̄ма̄’’ти нийаметаббо маггапхалан̃а̄н̣а̄нам̣ а̄рамман̣абхӯто наттхӣти а̄ха ‘‘на та̄дисасса кхайасса абха̄вато’’ти.
кин̃ча бхиййо – йо паччхимабхавато татийаттабха̄вейева ра̄га̄дӣсу а̄дӣнавам̣ дисва̄ джха̄набха̄вана̄йа те виккхамбхетва̄ апарихӣнаджджха̄но ка̄лам̣ катва̄ брахмалокам̣ упапанно, таттха йа̄вата̄йукам̣ т̣хатва̄ идха̄гатопи ка̄месу вӣтара̄гова хутва̄ паббаджитва̄ арахаттам̣ патто, йо ча пат̣хамавайе ева ра̄га̄дито ниббинно те ча джха̄нена виккхамбхетва̄ паччхимавайе арахаттам̣ патто, тесам̣ ра̄га̄дӣнам̣ виккхамбханато пат̣т̣ха̄йа ануппаджджанато ниродхасадисата̄йа ануппаттийева ниродхо. те нибба̄наппатта̄ на̄ма сийум̣, на ча хонти, тасма̄ на та̄дисасса кхайасса нибба̄набха̄во. тасса̄пи иттарака̄лата̄дидосасама̄його ева̄ти а̄ха ‘‘бха̄вепича̄’’тиа̄ди.
йади ‘‘кхайо’’ти вачанато йато кхайато пат̣т̣ха̄йа ра̄га̄дӣнам̣ аппаватти, там̣ кхайаматтам̣ нибба̄нам̣ ман̃н̃аси, евам̣ сати ‘‘кхайе н̃а̄н̣а’’нтиа̄дӣсу (дха. са. дукама̄тика̄ 142; 1382) ‘‘кхайо’’ти вуттатта̄ тадуппаттито пат̣т̣ха̄йа ча ра̄га̄дӣнам̣ ануппаттӣти маггасса̄пи нибба̄набха̄ва̄паттӣти дассенто ‘‘арийамаггасса ча̄’’тиа̄дима̄ха.
йатха̄ нируддха̄ на санти, евам̣ ануппанна̄пӣти абха̄васа̄ман̃н̃ато ниродхасадисата̄йа ануппатти ева ниродхо ануппаттиниродхо. айан̃хи маггена кхепетабба̄ка̄ро, йадидам̣ уппаджджана̄рахасса ануппаттидхаммата̄па̄дананти ‘‘кхайо’’ти ча вуччатӣти. там̣ итаракхайато висесенто ‘‘ануппаттиниродхасан̇кха̄тасса пана кхайасса̄’’ти а̄ха. аниппханната̄ пана тасса кхайасса парийа̄йена упаниссайатта̄ти вуттам̣. ануппаттиниродхаккхайакарасса хи маггасса а̄рамман̣абхӯтам̣ нибба̄нам̣ аттхато тасса упаниссайо вийа̄ти ваттаббатам̣ лабхати. тадупача̄рена̄ти аттхато пхалабхӯтакхайавоха̄рена. пхалӯпача̄рена хи ка̄ран̣ам̣ вохарӣйати йатха̄ ‘‘а̄йу гхатам̣, семхо гул̣о’’ти ча.
асса̄ти нибба̄насса. ‘‘идампи кхо т̣ха̄нам̣ судуддаса’’нтиа̄дина̄ (дӣ. ни. 2.64, 66-67; ма. ни. 2.337; сам̣. ни. 1.172; маха̄ва. 7-8) паччавеккхато бхагавато аппоссуккабха̄ва̄ваханато. ‘‘тан̃хи те, ма̄ган̣д̣ийа, арийам̣ чаккхум̣ наттхи, йена твам̣ арийена чаккхуна̄ а̄рогйам̣ джа̄неййа̄си, нибба̄нам̣ пассеййа̄сӣ’’ти (ма. ни. 2.218) вачанато арийена чаккхуна̄ пасситаббам̣.
560. йади нибба̄нам̣ на̄ма сабха̄вадхаммо аттхи саттасанта̄напарийа̄панно ча, атха касма̄ чатумаха̄патхе сабха̄ вийа саббаса̄дха̄ран̣а̄ на лаббхатӣти а̄ха ‘‘маггасаман̇гина̄ паттаббато аса̄дха̄ран̣а’’нти. ‘‘асукасса самма̄самбуддхасса ка̄ле уппанна’’нти евам̣ пурима̄йа кот̣ийа̄ абха̄вато аппабхавам̣. маггабха̄вети арийамаггасса аттхибха̄ве. бха̄вато виджджама̄нато ладдхаббато.
ан̣уа̄дӣнанти ан̣упакатика̄лапуриса̄дӣнам̣. ниччабха̄ва̄паттӣти сассатабха̄васиддхи. кӯт̣ат̣т̣ханиччата̄ хи идха̄дхиппета̄. хетуно абха̄ва̄ти упапаттийа̄ са̄дханахетуно абха̄ва̄. ничча̄ те ан̣уа̄дайо. нибба̄насса ниччатта̄ти апеккхадхамматта̄ти хетулаккхан̣а̄нупапатти. ‘‘ан̣уа̄дӣнам̣ асиддхатта̄’’ти етена ‘‘ничча̄ ан̣уа̄дайо’’ти пат̣ин̃н̃а̄йа дхаммиасиддхи, тато ча ниссайа̄сиддхо хетӯти дассети.
561. йатха̄вуттайуттисаббха̄ватоти ‘‘аппабхаватта̄’’ти аттана̄ вуттам̣ хетум̣ сандха̄йа̄ха. аппабхавата̄ часса апаччайата̄йа дат̣т̣хабба̄, та̄йа тасса пурима̄йа кот̣ийа̄ абха̄во. ‘‘рӯпасабха̄ва̄тиккамато’’ти етена йатха̄ рӯпадхамма̄нам̣ руппанасабха̄во, пат̣игха̄тавантата̄йа кала̄пасо вуттийа̄ падесасамбандхо ча сабха̄во, евам̣ нибба̄насса каттхачи пат̣игха̄то, саппадесата̄ ча наттхӣти дассети. на хи нибба̄нам̣ ‘‘асукадиса̄йа, асукадесе’’ти ва̄ ниддисӣйати, йато там̣ аппатит̣т̣хамева̄ти.
‘‘аситхила …пе… гаманӣйато’’ти етена нибба̄насса арийа̄нам̣ паччаккхасиддхатам̣ дассети. ‘‘саббан̃н̃увачанато’’ти етена тадан̃н̃есам̣ анума̄насиддхатам̣, тадубхайена ‘‘анупалаббханӣйато’’ти панасса хетуно асиддхатам̣ дассети. параматтхена на̄виджджама̄нам̣ виджджама̄намева̄ти йатха̄раддхаматтхам̣ нигаметва̄ тадаттхаса̄дханам̣ а̄гамам̣ дассенто ‘‘вуттан̃хета’’нти-. а̄дима̄ха.
таттха аджа̄там̣ абхӯтам̣ акатам̣ асан̇кхатанти (уда̄. 73; нетти. 41) чатта̄рипи пада̄ни ан̃н̃аман̃н̃авевачана̄ни. атха ва̄ ведана̄дайо вийа хетупаччайасамава̄йасан̇кха̄та̄йа ка̄ран̣аса̄маггийа̄ на джа̄там̣ на ниббаттанти аджа̄там̣. ка̄ран̣ена вина̄, сайамева ча на бхӯтам̣ на па̄тубхӯтам̣ на уппаннанти абхӯтам̣. евам̣ аджа̄татта̄, абхӯтатта̄ ча йена кеначи ка̄ран̣ена на катанти акатам̣. джа̄табхӯтакатабха̄во ча на̄ма рӯпа̄дӣнам̣ сан̇кхатадхамма̄нам̣ хоти, на асан̇кхатабха̄васса нибба̄насса̄ти дассанаттхам̣ ‘‘асан̇кхата’’нти вуттам̣. пат̣иломато ва̄ самечча самбхӯйа паччайехи катанти сан̇кхатам̣, татха̄ на сан̇кхатам̣ сан̇кхаталаккхан̣арахитанти ча асан̇кхатанти евам̣ анекехи ка̄ран̣ехи ниббаттитабха̄ве пат̣исиддхе ‘‘пакатива̄дӣнам̣ пакати вийа сийа̄ ну кхо екенева ка̄ран̣ена етам̣ ката’’нти а̄сан̇ка̄йам̣ кеначи на катанти дассанаттхам̣ ‘‘аката’’нти вуттам̣. евам̣ апаччайампи сама̄нам̣ ‘‘сайамева ну кхо идам̣ бхӯтам̣ па̄тубхӯта’’нти а̄сан̇ка̄йам̣ там̣ ниваттанаттхам̣ ‘‘абхӯта’’нти вуттам̣. айан̃четасса асан̇кхата̄ката̄бхӯтабха̄во саббена саббам̣ аджа̄тидхамматта̄ти дассетум̣ ‘‘аджа̄та’’нти вуттам̣.
еваметтха саттха̄ параматтхато нибба̄насса аттхибха̄вам̣ паведеси. паведенто ча ‘‘ахам̣ дхаммиссаро дхаммасса̄мӣ’’ти на аттано а̄н̣а̄маттена паведеси, апича кхо пана падапараме анукампама̄но йуттитопи паведеси. йатха̄ха –
‘‘но четам̣, бхиккхаве, абхависса аджа̄там̣ абхӯтам̣ акатам̣ асан̇кхатам̣, найидха джа̄тасса бхӯтасса катасса сан̇кхатасса ниссаран̣ам̣ пан̃н̃а̄йетха. йасма̄ ча кхо, бхиккхаве, аттхи аджа̄там̣ абхӯтам̣ акатам̣ асан̇кхатам̣, тасма̄ джа̄тасса бхӯтасса катасса сан̇кхатасса ниссаран̣ам̣ пан̃н̃а̄йатӣ’’ти (уда̄. 73; нетти. 41).
тассаттхо – бхиккхаве, йади аджа̄та̄дисабха̄ва̄ асан̇кхата̄ дха̄ту на абхависса на сийа̄, идха локе джа̄та̄дисабха̄васса рӯпа̄диккхандхапан̃чакасан̇кха̄тасса сан̇кхатасса ниссаран̣ам̣ анавасесавӯпасамо на пан̃н̃а̄йеййа на упалаббхеййа на самбхавеййа. нибба̄нан̃хи а̄рамман̣ам̣ катва̄ паваттама̄на̄ самма̄дит̣т̣хиа̄дайо арийамаггадхамма̄ анавасесам̣ сам̣килесе самуччхинданти, тенеттха саббасса̄пи ват̣т̣адуккхасса апагамо ниссаран̣ам̣ пан̃н̃а̄йати. евам̣ бйатирекавасена нибба̄насса аттхибха̄вам̣ дассетва̄ ида̄ни анугаманавасенапи там̣ дассетва̄ нигаметум̣ ‘‘йасма̄ ча кхо’’тиа̄ди вуттам̣. тассаттхо вуттанайенева ведитаббо.
еттха ча йасма̄ ‘‘аппаччайа̄ дхамма̄ асан̇кхата̄ дхамма̄ (дха. са. дукама̄тика̄ 7-8). аттхи, бхиккхаве, тада̄йатанам̣, йаттха нева патхавӣ (уда̄. 71). идампи кхо т̣ха̄нам̣ судуддасам̣, йадидам̣ саббасан̇кха̄расаматхо саббӯпадхипат̣иниссагго (дӣ. ни. 2.64, 67; ма. ни. 2.337; сам̣. ни. 2.172; маха̄ва. 7-8). асан̇кхатан̃ча во, бхиккхаве, дхаммам̣ десесса̄ми асан̇кхатага̄минин̃ча пат̣ипада’’нтиа̄дӣхи (сам̣. ни. 4.366) анекехи суттападехи ‘‘аттхи, бхиккхаве, аджа̄та’’нти (уда̄. 73; нетти. 41) имина̄ ча суттападена нибба̄надха̄туйа̄ параматтхато саббха̄во саббалокам̣ анукампама̄нена самма̄самбуддхена пака̄сито, тасма̄ йадипи каттха апаччаккхака̄рӣнампи са̄сане абхиппасанна̄нам̣ вин̃н̃ӯнам̣ сам̣сайо наттхийева. йе пана паранеййабуддхино пуггала̄, тесам̣ вимативиноданаттхам̣ айаметтха адхиппа̄йаниддха̄ран̣амукхена йуттивича̄ран̣а̄.
йатха̄ парин̃н̃еййата̄йа сауттара̄нам̣ ка̄ма̄нам̣, рӯпа̄нан̃ча пат̣ипаккхабхӯтам̣ таббидхурасабха̄вам̣ ниссаран̣ам̣ пан̃н̃а̄йати, евам̣ сабха̄ва̄нам̣ саббесампи сан̇кхатадхамма̄нам̣ пат̣ипаккхабхӯтена таббидхурасабха̄вена ниссаран̣ена бхавитаббам̣. йан̃ча там̣ ниссаран̣ам̣, са̄ асан̇кхата̄ дха̄ту. кин̃ча бхиййо – сан̇кхатадхамма̄рамман̣авипассана̄н̃а̄н̣ам̣, апича ануломан̃а̄н̣ам̣ килесе тадан̇гавасена паджахати, на самуччхедавасена паджахитум̣ саккоти. татха̄ саммутисачча̄рамман̣ам̣ пат̣хамаджджха̄на̄дӣсу н̃а̄н̣ам̣ виккхамбханавасенева килесе паджахати, на самуччхедавасена. ити сан̇кхатадхамма̄рамман̣асса, саммутисачча̄рамман̣асса ча н̃а̄н̣асса килеса̄нам̣ самуччхедаппаха̄не асаматтхабха̄вато тесам̣ самуччхедаппаха̄накарасса арийамагган̃а̄н̣асса тадубхайавипарӣтасабха̄вена а̄рамман̣ена бхавитаббам̣, са̄ асан̇кхата̄ дха̄ту.
татха̄ ‘‘аттхи, бхиккхаве, аджа̄там̣ абхӯтам̣ акатам̣ асан̇кхата’’нти (уда̄. 73; нетти. 41) евама̄ди нибба̄насса параматтхато аттхибха̄ваджотакавачанам̣ авипарӣтаттхам̣ бхагавата̄ бха̄ситатта̄. йан̃хи бхагавата̄ бха̄ситам̣, там̣ авипарӣтаттхам̣ йатха̄ там̣ ‘‘саббе сан̇кха̄ра̄ аничча̄, саббе сан̇кха̄ра̄ дуккха̄, саббе дхамма̄ анатта̄’’ти (ма. ни. 1.353, 356; дха. па. 277-279; тхерага̄. 676-678; нетти. 5), татха̄ нибба̄насаддо каттхачи висайе йатха̄бхӯтапараматтхависайо упача̄равуттисаббха̄вато. сеййатха̄пи сӣхасаддоти евама̄дӣхи найехи йуттитопи асан̇кхата̄йа дха̄туйа̄ параматтхато аттхибха̄во ведитаббо.
апаро найо – йади пана нибба̄нам̣ абха̄ваматтамева сийа̄, тасса ‘‘гамбхӣро дуддасо дуранубодхо санто пан̣ӣто атакка̄вачаро нипун̣о пан̣д̣итаведанӣйо’’ти (дӣ. ни. 2.64, 67; ма. ни. 2.337; сам̣. ни. 1.172; маха̄ва. 7-8) гамбхӣра̄дита̄, ‘‘асан̇кхатан̃ча во, бхиккхаве, дхаммам̣ десесса̄мӣ’’тиа̄дина̄ (сам̣. ни. 4.366) асан̇кхата̄дита̄, ‘‘абйа̄ката̄ дхамма̄ апаччайа̄дхамма̄’’тиа̄дина̄ абйа̄катадхамма̄дита̄ ча на ваттабба̄ сийа̄. на хи абха̄васса кочи сабха̄во аттхи, йена со гамбхӣра̄сан̇кхата̄диа̄ка̄рато вин̃н̃а̄йеййа. абха̄во хи абха̄во ева, куто тасса гамбхӣра̄сан̇кха̄та̄дибха̄васамбандхо. кин̃ча̄йамабха̄во саббесам̣ килеса̄нам̣ саббасаттасанта̄нагата̄нам̣ еко ва̄ бхавеййа анеко ва̄. йади еко, екенева маггена саббакилеса̄бха̄во като, саччхикато ча̄ти ан̃н̃асса, ан̃н̃есан̃ча магга̄нам̣ нираттхаката̄ти на сийа̄ маггабахута̄, екаджджхан̃ча саббасатта̄нам̣ нибба̄на̄дхигамо а̄паджджати. сийа̄ паневам̣ еко ева со нибба̄насан̃н̃ито килеса̄бха̄во, со пана на маггехи ка̄таббо, атха кхо саччхика̄табботи. евам̣ сати висесато маггасса нираттхаката̄ а̄паджджати, килеса̄нам̣ аппаха̄натоти екопи магго на сийа̄. асати ча килесаппаха̄не дуккхасса анупаччхеданато килеса̄бха̄васаччхикирийа̄ киматтхийа̄ сийа̄, атха пана магга̄нам̣ санта̄нагатасам̣йоджанаттайаппаха̄на̄дипат̣инийатакиччата̄йа чатӯсу маггесу па̄т̣ийеккам̣ килеса̄бха̄во. евам̣ сати сабха̄вапабхедена вина̄ на бахубха̄воти со килесаккхайапарийа̄йена вутто сабха̄вадхаммо ева сийа̄.
йесам̣ абха̄во, таппабхедена абха̄ве бхедопача̄роти че? йесам̣ абха̄во, тесам̣ сасабха̄вата̄йа тасса сабха̄вопача̄ропи сийа̄. татха̄ ча те сам̣килесасан̇кхатата̄дито килесасан̇кхатата̄диупача̄ра̄пи сийум̣. но че те иччхита̄, таппабхедена бхедопача̄ропи на иччхитаббо. на ча пахоти упачарито бахубха̄во аттхато бахубха̄ва̄йа. на хи джалам̣ аналанти упачаритам̣ дахати, пачати ва̄. екаттапан̃хампи ча̄йамабха̄во асабха̄вата̄йа на сахатӣти на сакка̄ ваттум̣ наттхибха̄васа̄ман̃н̃ато абхедавоха̄ро йуттарӯпоти. екатте ча пуббе вутта̄ ева доса̄, бахубха̄ве пана сати вуттанайенева сиддха̄ сабха̄вадхаммата̄. сабха̄вадхамматтепи ча бахубха̄во вийа бха̄вам̣ бха̄вопи бахубха̄вам̣ на бйабхичареййа̄ти нибба̄насса бахубха̄вапасан̇го сийа̄ти че? на бахубха̄вассева абха̄ваппасан̇гато. йади хи йатха̄ каккхал̣ата̄ бха̄вам̣, евам̣ бха̄вопи каккхал̣атам̣ на бйабхичареййа. евам̣ сати саббесам̣ бха̄ва̄нам̣ патхавӣбха̄ва̄паттито куто бха̄васса бахубха̄во, тасма̄ локавоха̄ра̄нам̣ вичиттата̄йа йадипи бахута̄ бха̄ва̄пеккха̄, бха̄вата̄ пана на бахута̄пеккха̄ти на бха̄васса сато нибба̄насса бахубха̄во ‘‘ека̄ нит̣т̣ха̄ на путху нит̣т̣ха̄’’ти вачанато. екасмим̣йева ча дассанабха̄вана̄двайам̣ самбхавати.
париниббута̄нам̣ паччекам̣ нибба̄набха̄ве саттасанта̄нанийатам̣ на̄ма нибба̄нам̣ сийа̄. татха̄ ча сати сан̇кхатата̄дидоса̄нативаттийева, килесаппаха̄нам̣ ва̄ маггакиччам̣ килеса̄нам̣ абха̄во. тасса ча екатте на маггабахута̄ киччантарасса каттаббасса абха̄вато. маггабахубха̄во ча маггехи саччхика̄таббе екасмим̣ дхамме индрийа̄нам̣ апа̄т̣авапа̄т̣авапа̄т̣аватарапа̄т̣аватамабха̄вена саччхикирийа̄висесена килеса̄нам̣ паха̄набхедена хотӣти нибба̄насса сабха̄вадхамматте ева сийа̄. абха̄вопи ча килеса̄нам̣ маггена сакиччаката̄йа ка̄таббо ева сийа̄, на саччхика̄таббо. ко хи сабха̄во абха̄васса? йо саччхика̄таббо сийа̄, со че нибба̄нам̣ екенева маггена саббакилеса̄нам̣ абха̄во еко абхинно ка̄таббо а̄панно. ан̃н̃атха̄ маггавасена чатуббидхабха̄ве нибба̄насса чатуббидхабха̄ваппасан̇го, нибба̄нависесаппасан̇го ча а̄паджджеййа̄ти маггакиччасса екаттена маггабахута̄ сийа̄. бахубха̄ве пана тесам̣ со вуттанайена екасмим̣ дхамме саччхикирийа̄висесатоти сиддха̄ нибба̄насса сабха̄вадхаммата̄. кхайа̄дхигантаббата̄йа панетам̣ ‘‘кхайо’’ти вуттам̣. ‘‘кхайе н̃а̄н̣а’’нти (дха. са. дукама̄тика̄ 142; 1382) хи вачанато арийамагго кхайо на̄ма. тена четам̣ адхигантаббам̣ саччхика̄таббам̣, тасма̄ ‘‘кхайо’’ти вуттанти.
ити ниродханиддесакатха̄ван̣н̣ана̄.
магганиддесакатха̄ван̣н̣ана̄
562. ат̣т̣ха дхамма̄ти ‘‘катамам̣ дуккханиродхага̄минӣ пат̣ипада̄ арийасачча’’нти а̄рабхитва̄ ‘‘самма̄дит̣т̣хӣ’’тиа̄дина̄ па̄л̣ийам̣ (вибха. 205) дуккханиродхага̄минипат̣ипада̄ниддесе а̄гата̄, тамева ча па̄л̣им̣ а̄нетва̄ уддесавасена идха ча вутта̄ самма̄дит̣т̣хиа̄дайо ат̣т̣ха дхамма̄ аттхато пака̄сита̄, на маггасаччаниддесавасена̄ти адхиппа̄йо. йади аттхато пака̄сита̄, киматтхийам̣ пана идха катхананти а̄ха ‘‘идха пана̄’’тиа̄ди. таттха ‘‘екаккхан̣е паваттама̄на̄на’’нти идам̣ локийакусалачиттуппа̄десу виратийо на̄на̄ккхан̣ика̄ ева хонтӣти катва̄ вуттам̣. сесамаггадхамма̄ пана таттха̄пи екаджджхам̣ уппаджджантийева. висеса̄вабодханаттханти пат̣ипаккхасамуггха̄та̄дипаваттиа̄ка̄рависесасса авабодханаттхам̣. виттха̄рато маггакатха̄ парато а̄ви бхависсатӣти а̄ха ‘‘сан̇кхепато’’ти. чатусаччапат̣иведха̄йа пат̣ипаннасса̄ти йатха̄ чатусачча̄бхисамайо хоти, евам̣ саббасо пуббабха̄гапат̣ипаттийа̄ парипӯран̣авасена пат̣ипаннасса. арийамаггасан̇кха̄тасса йогасса саббха̄вато йогино. ка̄мам̣ авиджджа̄нусайасамуггха̄те тадекат̣т̣хакилеса̄нам̣ лесопи на̄васиссати, виджджа̄йа пана авиджджа̄ уджувипаччанӣкадхаммоти дассанаттхам̣ ‘‘авиджджа̄нусайасамуггха̄така’’нти вуттам̣. парато миччха̄сан̇каппа̄диггахан̣епи есева найо. дха̄туппака̄санараса̄ти параматтхапака̄санараса̄, чатусаччавибха̄ванакичча̄ти аттхо. маггадхамма̄нам̣ пат̣ипаккхавидхамана̄ка̄ро са̄тисайам̣ па̄кат̣о хутва̄ упат̣т̣ха̄тӣти авиджджа̄нусайасамуггха̄такатам̣ самма̄дит̣т̣хийа̄ ватва̄пи авиджджандхака̄равиддхам̣санапаччупат̣т̣ха̄ната̄ вутта̄.
татха̄ сампаннадит̣т̣хиноти йатха̄ авиджджа̄нусайасамуггха̄то хоти, татха̄ маггасамма̄дит̣т̣хийа̄ сампаннадит̣т̣хино. еван̃хи чатусаччапат̣иведха̄йа пат̣ипаннасса йогиноти имаматтхам̣ татха̄-саддо упасам̣харати. нибба̄на̄рамман̣ата̄ пана там̣сампайуттавачаненева бодхита̄. миччха̄сан̇каппанигха̄таканти ка̄масан̇каппа̄димиччха̄сан̇каппасамуччхедакам̣. аппана̄расоти нибба̄на̄рамман̣е маггачиттасса самуппа̄давасена паваттанато аппана̄киччо.
татха̄ пассато витаккайато ча̄ти вуттаппака̄ра̄йа самма̄дит̣т̣хийа̄ пассато, нибба̄на̄рамман̣е ча самма̄сан̇каппена читтам̣ абхиниропайато. вачӣдуччаритасамуггха̄тика̄ти чатуббидхассапи вачӣдуччаритасса самуччхедика̄. муса̄ва̄да̄дӣнам̣ висам̣ва̄дана̄дикиччата̄йа лӯкха̄нам̣ апаригга̄хака̄нам̣ пат̣ипаккхабха̄вато синиддхабха̄вена сампайуттадхамма̄нам̣ паригга̄хакасабха̄ва̄ самма̄ва̄ча̄ти а̄ха ‘‘са̄ париггахалаккхан̣а̄’’ти. ка̄йикакирийа̄ кин̃чи каттаббам̣ самут̣т̣ха̄пети, сайан̃ча самут̣т̣хаханам̣ гхат̣анам̣ хотӣти самма̄каммантасан̇кха̄та̄ виратипи самут̣т̣ха̄насабха̄ва̄ вутта̄. сампайуттадхамма̄нам̣ ва̄ уккхипанам̣ самут̣т̣ха̄панам̣ ка̄йикакирийа̄йа бха̄руккхипанам̣ вийа.
асса̄ти йогино. тасмим̣ сати висуджджханато висуддхибхӯта̄. джӣвама̄насса саттасса, сампайуттадхамма̄нам̣ ва̄ суддхи вода̄нам̣, а̄джӣвассева ва̄ джӣвитиндрийавуттийа̄. н̃а̄йа̄джӣвасса абуддхапат̣икут̣т̣ха̄йа самма̄джӣвика̄йа паваттихетута̄йа н̃а̄йа̄джӣвапаваттирасо. имасса хи паваттито пат̣т̣ха̄йа миччха̄джӣво на паваттатӣти.
сабба̄кусалавиддхам̣сакопи самма̄ва̄йа̄мо уджупат̣ипаккхадассанавасена косаджджасамуччхедако вутто. сам̣килесапаккхатопи тасса пагган̣ханам̣ паггахо. ка̄йа̄дӣсу субха̄диа̄ка̄рупадха̄ран̣авасена паватта̄ субхасан̃н̃а̄дипуббан̇гама̄ акусалаккхандха̄ миччха̄сати, тасса̄ виддхам̣сано миччха̄сативиниддхунано. асаммосоти саммосавиддхам̣санато таппат̣ипаккхо. а̄рамман̣асса йатха̄сабха̄васаллаккхан̣ам̣ упат̣т̣ха̄нам̣. ‘‘а̄раккхапаччупат̣т̣ха̄на̄’’ти, ‘‘сата̄раккхена четаса̄’’ти (дӣ. ни. 3.348) ча вачанато висесато сати кусалачиттасса а̄раккха̄ти а̄ха ‘‘сатийа̄ сам̣раккхийама̄начиттасса̄’’ти.
563. саччан̃а̄н̣асса̄ти сачча̄ни а̄раббха паваттанакан̃а̄н̣асса, на пат̣иведхан̃а̄н̣ам̣ вийа сакидева буджджхати, атха кхо пунаппунам̣ уппаджджанато ану ану бодхо анубодхо, ануссава̄ка̄рапаривитаккадит̣т̣хиниджджха̄наккхантианугато ва̄ бодхо анубодхо, тадева н̃а̄н̣анти анубодхан̃а̄н̣ам̣. на хи там̣ паччаккхато буджджхати, ануссава̄дивасена пана каппанамукхена буджджхати. киччатоти париджа̄нана̄дито. там̣киччакаран̣енева хи парин̃н̃еййа̄дӣни вийа та̄нипи тасса па̄кат̣а̄ни хонти. виват̣т̣а̄нупассана̄йа хи сан̇кха̄рехи патилӣйама̄нама̄насасса уппаджджама̄нам̣ магган̃а̄н̣ам̣ висан̇кха̄рам̣ дуккханиссаран̣ам̣ а̄рамман̣ам̣ катва̄ дуккхам̣ париччхиндати, дуккхагатан̃ча тан̣хам̣ паджахати, ниродхан̃ча саччхикароти пхусати. а̄диччо вийа пабха̄йа самма̄сан̇каппа̄дӣхи саха самуппаннам̣ там̣ маггам̣ бха̄вети, на ча сан̇кха̄ре амун̃читва̄ паваттама̄нена н̃а̄н̣ена етам̣ саббам̣ ка̄тум̣ сакка̄ нимиттапаваттехи авут̣т̣хитатта̄. тасма̄ ета̄ни кичча̄ни каронтам̣ там̣ н̃а̄н̣ам̣ дуккха̄дӣни вибха̄вети таттха саммоханиваттанена̄ти ‘‘чатта̄рипи сачча̄ни пат̣ивиджджхатӣ’’ти вуттам̣, екапат̣иведхена̄ти адхиппа̄йо.
дуккхасамудайампи со пассатӣти ка̄лантарадассанам̣ сандха̄йа вуттанти че? на, ‘‘йо ну кхо, а̄вусо, дуккхам̣ пассати, дуккхасамудайампи со пассатӣ’’тиа̄дина̄ (сам̣. ни. 5.1100) екадассино ан̃н̃аттайадассита̄вича̄ран̣а̄йам̣ там̣са̄дханаттхам̣ а̄йасмата̄ гавампатиттхерена имасса суттасса а̄нӣтатта̄, паччекан̃ча саччесу диссама̄несу ан̃н̃аттайадассанасса йоджитатта̄. ан̃н̃атха̄ анупубба̄бхисамайе пуримадит̣т̣хасса паччха̄ адассанато самудайа̄дидассино дуккха̄дидассита̄ на йоджетабба̄ сийа̄. йоджита̄ ча са̄ ‘‘йо дуккхасамудайам̣ пассати, дуккхампи со пассатӣ’’тиа̄дина̄ (сам̣. ни. 5.1100). локийам̣ саччан̃а̄н̣ам̣. таттха локийан̃а̄н̣е. парийут̣т̣ха̄насан̇кха̄то абхибхаво парийут̣т̣ха̄на̄бхибхаво, тасса васена. суддхасан̇кха̄рапун̃джаматтадассанато сакка̄йадит̣т̣хипарийут̣т̣ха̄нам̣ ниваттети. ‘‘локасамудайам̣ кхо, качча̄на, йатха̄бхӯтам̣ саммаппан̃н̃а̄йа пассато йа̄ локе наттхита̄, са̄ на хотӣ’’ти (сам̣. ни. 2.15) вачанато самудайадассанам̣ хетупхалапабандха̄виччхедадассанато парийут̣т̣ха̄на̄бхибхававасена паваттама̄нам̣ уччхедадит̣т̣хим̣ ниваттети. ‘‘локаниродхам̣ кхо…пе… пассато йа̄ локе аттхита̄, са̄ на хотӣ’’ти (сам̣. ни. 2.15) вачанато ниродхадассанам̣ хетуниродха̄ пхаланиродхадассанато сассатадит̣т̣хим̣ ниваттети. аттака̄расса паччаккхадассанато маггадассанам̣ ‘‘наттхи аттака̄ре, наттхи парака̄ре, наттхи пурисака̄ре’’тиа̄дикам̣ (дӣ. ни. 1.168) акирийадит̣т̣хим̣ паджахати. ‘‘наттхи хету, наттхи паччайо сатта̄нам̣ сам̣килеса̄йа, ахетӯ аппаччайа̄ сатта̄ сам̣килиссанти, наттхи хету…пе… висуддхийа̄, ахетӯ аппаччайа̄ сатта̄ висуджджхантӣ’’тиа̄дика̄ (дӣ. ни. 1.168; ма. ни. 2.101, 227; сам̣. ни. 3.212) ахетукадит̣т̣хи ча идха акирийа̄дит̣т̣хиггахан̣енева гахита̄ти дат̣т̣хабба̄. са̄пи хи висуддхимаггадассанена пахӣйатӣти. дуккхе н̃а̄н̣ам̣ самудайапхаласса дуккхасса аддхува̄дибха̄вам̣ пассатӣти пхале виппат̣ипаттим̣ ниваттети.
иссаро локам̣ паваттети саджджети ниваттети сам̣харатӣти иссарака̄ран̣ино ваданти. падха̄нато локо а̄ви бхавати, таттхева ча патилӣйатӣти падха̄нака̄ран̣ино.
‘‘ка̄ло кароти бхӯта̄ни, ка̄ло сам̣харатӣ паджа̄;
ка̄ло сутте джа̄гарати, ка̄ло хи дуратиккамо’’ти. –
ка̄лава̄дино. кан̣т̣акасса тикхин̣абха̄во вийа, капит̣т̣хапхала̄дӣнам̣ париман̣д̣алата̄ вийа, мигапаккхисарӣсапа̄дӣнам̣ вичиттата̄ вийа ча сабха̄венева локо самбхоти, вибхоти ча̄ти сабха̄вава̄дино. а̄ди-саддена ан̣ӯхи локо паваттати, саббам̣ пуббекатахету, локо нийато аччхеджджасутта̄вута̄бхеджджаман̣исадисо, на еттха кассачи пурисака̄роти нийатива̄дино.
‘‘йадиччха̄йа паваттанти, йадиччха̄йа ниваттаре;
йадиччха̄йа сукхам̣ дуккхам̣, тасма̄ йа̄диччхакӣ паджа̄’’ти. –
йадиччха̄ва̄дино, йе адхиччасамуппаттива̄диноти ча вуччанти. евама̄диака̄ран̣ава̄дасан̇гахо дат̣т̣хаббо. ра̄мудакаа̄л̣а̄ра̄дӣнам̣ вийа, арӯпалоке ниган̣т̣ха̄нам̣ вийа ча локатхӯпика̄йам̣ апавагго моккхоти гахан̣ам̣ апаваггага̄хо. а̄ди-саддена падха̄насса аппаватти, гун̣авийуттасса аттано сакаттани ават̣т̣ха̄нам̣, брахмуна̄ салоката̄, самӣпата̄, сам̣його, дит̣т̣хадхамманибба̄нава̄да̄ти евама̄дӣнам̣ гахан̣ам̣ дат̣т̣хаббам̣. еттха ча падха̄насса аппаватти махата̄дибха̄вена апарин̣а̄мо, анабхибйатти ва̄. ‘‘ахаман̃н̃о, пакати ан̃н̃а̄’’ти евам̣ паваттапакатипурисантараджа̄нанена аттасукхадуккхамохесу авибха̄гаггахан̣е кира ниваттите вуттанайена падха̄нам̣ наппаваттати, со вимоккхоти ка̄пила̄. гун̣авийуттасса̄ти буддхисукхадуккхаиччха̄досаппайаттадхамма̄дхаммасан̇кха̄рехи навахи аттагун̣ехи вийуттасса̄ти кан̣а̄дамата̄нуса̄рино. салоката̄ брахмуна̄ сама̄налоката̄. самӣпата̄ тасса самӣпаппаваттита̄. сам̣його тена екӣбха̄вӯпагаманам̣. ‘‘индрийатаппанапуттамукхадассана̄дӣхи вина̄ апавагго наттхӣ’’ти гахетва̄ татха̄ паваттанам̣ ка̄масукхаллика̄нуйого. анасанакесалун̃чана̄дитапачарийа̄йа наггасӣлагосӣлакуккурасӣла̄дӣхи ча аттапарита̄панена моккхо хотӣти аттакиламатхо.
сва̄йам̣ саббо миччха̄га̄хо саччан̃а̄н̣е сати патит̣т̣хам̣ на лабхатӣти вуттамеваттхам̣ сан̇ган̣ханто ‘‘локе локаппабхаве’’ти га̄тхама̄ха̄ти.
н̃а̄н̣акиччато виниччхайаван̣н̣ана̄ нит̣т̣хита̄.
564. сеса̄ саббадхамма̄ти сеса̄ ека̄сӣти локийадхамма̄. аджджхаттикаба̄хиресу два̄дасасу а̄йатанесу ка̄мабхававибхаватан̣ха̄васена два̄дасатика̄ чхаттим̣са тан̣ха̄вичарита̄ни, кхуддакаваттхувибхан̇ге ва̄ а̄гатанайена ка̄лавибха̄гам̣ ана̄маситва̄ вутта̄ни. тада̄масане хи ат̣т̣хасатам̣ хонти. асаммиссанти екакатта̄ кеначи асаммиссам̣, куто тадантогадхаппабхедоти адхиппа̄йо. вӣмам̣сиддхипа̄да̄дӣнам̣ бодхипаккхийа̄нам̣ сатипи киччана̄натте аттхато екатта̄ самма̄дит̣т̣хийа̄ сан̇гахоти самма̄дит̣т̣химукхена тадантогадхата̄ вутта̄.
тайо неккхаммавитакка̄дайоти локийаккхан̣е алобхаметта̄карун̣а̄сампайогавасена бхинна̄, маггаккхан̣е лобхабйа̄па̄давихим̣са̄самуччхеданавасена тайоти екопи вутто. еса найо самма̄ва̄ча̄дӣсу. аппиччхата̄сантут̣т̣хита̄нам̣ пана бха̄ве самма̄а̄джӣвасамбхавато тена тесам̣ сан̇гахо дат̣т̣хаббо. бхавантарепи джӣвитахетупи арийехи авӣтиккаманӣйатта̄ арийаканта̄нам̣ самма̄ва̄ча̄дисӣла̄нам̣ гахан̣ена йена саддха̄хаттхена та̄ни гахетабба̄ни, со саддха̄хаттхо гахито ева хотӣти тато анан̃н̃а̄ни саддхиндрийасаддха̄бала̄ни таттха антогадха̄ни вутта̄ни. чхандо пана саддха̄нугун̣оти катва̄ чхандиддхипа̄дасса̄пи тадантогадхата̄ вутта̄. тесам̣ аттхита̄йа̄ти саддхиндрийасаддха̄балачхандиддхипа̄да̄нам̣ аттхита̄йа сӣласса аттхибха̄вато тивидхена̄пи сӣлена те тайопи гахита̄ти таттха антогадха̄. читтасама̄дхӣти читтиддхипа̄дам̣ вадати. ‘‘читтам̣ пан̃н̃ан̃ча бха̄вайа’’нти (сам̣. ни. 1.23, 192; пет̣ако. 22; ми. па. 2.1.9) хи читтамукхена сама̄дхи вуттоти сама̄дхимукхена читтампи ваттаббатам̣ арахати. читтиддхипа̄дабха̄вана̄йа пана сама̄дхипи адхиматто хотӣти вӣмам̣сиддхипа̄да̄дивачанам̣ вийа читтиддхипа̄доти аватва̄ идха ‘‘читтасама̄дхӣ’’ти вуттам̣. ‘‘пӣтиманасса ка̄йо пассамбхати, пассаддхака̄йо сукхам̣ ведети, сукхино читтам̣ сама̄дхийатӣ’’ти (дӣ. ни. 1.466; 3.359; сам̣. ни. 5.376; а. ни. 3.96; 11.12) вачанато сама̄дхиупака̄ра̄ пӣтипассаддхийо, тасма̄ сама̄дхиггахан̣ена гахита̄. упеккха̄ пана сама̄дхиупака̄ракато, там̣садисакиччато ча. тасма̄ сама̄дхисӣсена етесам̣ антогадхата̄ дат̣т̣хабба̄.
антогадха̄нам̣ пабхедавиниччхайаван̣н̣ана̄ нит̣т̣хита̄.
565. бха̄ро вийа дуккхасаччам̣ вигха̄такатта̄, сам̣харан̣ӣйавасена вихантабха̄ватоти аттхо. бха̄ра̄да̄намива таттха таттха бхаве уппаджджанакавигха̄тасса хетубха̄вато. бха̄раниккхепанамива паваттидуккхавӯпасамабха̄вато. рого вийа, дуббхиккхамива ча ба̄дхакатта̄. роганида̄нам̣ вийа, дуббут̣т̣хи вийа ча пабхавалаккхан̣атта̄. дуббут̣т̣хӣти ча авассанам̣ ва̄ ативассанам̣ ва̄. рогавӯпасамо вийа, субхиккхамива ча сантилаккхан̣атта̄, сукхабха̄вато. ‘‘нибба̄нам̣ парамам̣ сукха’’нти (дха. па. 203-204) хи вуттам̣. бхесаджджамива, сувут̣т̣хи вийа ча дуккхасса хетупаччхедато, тасса ча апагамӯпа̄йабха̄вато. ниййа̄налаккхан̣ан̃хи маггасаччам̣. анит̣т̣хабха̄вато, са̄сан̇касаппат̣ибхайато ча дуккхам̣ веривисаруккхабхайаориматӣрӯпамам̣. верам̣ бйа̄па̄до, паччаттхикабха̄во ва̄. верасамуггха̄то веравӯпасамо метта̄. верасамуггха̄тупа̄йо сан̇гахаваттхӯни.
упама̄то виниччхайаван̣н̣ана̄ нит̣т̣хита̄.
566. еса найо самудайа̄дӣсӯти аттхи четтха самудайо, на арийасаччам̣, аттхи арийасаччам̣, на самудайо, аттхи самудайо чева арийасаччан̃ча, аттхи нева самудайо на арийасаччанти. сесасаччадвайепи есева найо. на арийасаччам̣ парин̃н̃еййапаха̄табба̄сан̇кхатаниййа̄набха̄ва̄бха̄вато. итарам̣ пана арийасаччадвайанти самудайамаггасаччадвайама̄ха. сийа̄ дуккхам̣ сан̇кха̄радуккхата̄йа. тена̄ха ‘‘аниччато’’ти. татхаттена̄ти татхасабха̄вена, парин̃н̃еййабха̄вена̄ти аттхо. етена там̣ арийасаччадвайам̣ ‘‘сийа̄ дуккхам̣, на арийасаччам̣, сийа̄ арийасаччам̣, на дуккха’’нти имаматтхам̣ дассети. арийасаччасаддапара̄ хи дуккха̄дисадда̄ парин̃н̃еййа̄дибха̄вам̣ ваданти. тенева арийасаччасадда̄напеккхам̣ дуккхасаддам̣ сандха̄йа маггасампайуттаса̄ман̃н̃апхаладхамма̄нам̣ а̄дипадасан̇гахо вутто, арийасаччасадда̄пеккхам̣ пана сандха̄йа чатуттхападасан̇гахо.
сабба̄ка̄рена̄ти саббаппака̄рена. йатха̄ маггасампайуттадхамма̄дайо екан̇гавикала̄, евам̣ ахутва̄ саббан̇гайогена дуккхата̄йа чева арийасаччата̄йа ча̄ти аттхо. ‘‘упа̄да̄наккхандхапан̃чака’’нти вутте тан̣ха̄йапи сан̇гахо сийа̄ти там̣ниваттанаттхам̣ ‘‘ан̃н̃атра тан̣ха̄йа̄’’ти вуттам̣ тасса̄ висум̣ арийасаччабха̄вато. самудайа̄дӣсу авасесакилеса̄дайо пабхават̣т̣хена самудайо, на арийасаччам̣ суттантасам̣ван̣н̣ана̄ айанти катва̄. ниродхо арийасаччам̣, на самудайо. итарам̣ пана арийасаччадвайам̣ сийа̄ самудайо аттано пхаласса паччайат̣т̣хена, на пана йасса паха̄на̄йа бхагавати брахмачарийам̣ вуссати татхаттена, сабба̄ка̄рена пана тан̣ха̄самудайо чева арийасаччан̃ча. маггасампайуттадхамма̄, са̄ман̃н̃апхала̄ни ча йасса паха̄на̄йа бхагавати брахмачарийам̣ вуссати татхаттена нева самудайо, на арийасаччам̣. сан̇кха̄раниродхо, ниродхасама̄патти ча ниродхо, на арийасаччам̣. самудайо арийасаччам̣, на ниродхо. итарам̣ пана арийасаччадвайам̣ сийа̄ ниродхо кхан̣аниродхасаббха̄вато, на пана йасса саччхикирийа̄йа бхагавати брахмачарийам̣ вуссати татхаттена. сабба̄ка̄рена пана асан̇кхата̄ дха̄ту ниродхо чева арийасаччан̃ча. сесам̣ вуттанайамева. арийамаггато ан̃н̃а̄ни магга̄ни магго, на арийасаччам̣. ниродхо арийасаччам̣, на магго. итарам̣ пана саччадвайам̣ сийа̄ магго бхавага̄минипат̣ипада̄бха̄вато, на пана йасса бха̄вана̄йа бхагавати брахмачарийам̣ вуссати татхаттена, сабба̄ка̄рена пана ниродхага̄минипат̣ипада̄ магго чева арийасаччан̃ча. сесам̣ вуттанайамева.
чатуккато виниччхайаван̣н̣ана̄ нит̣т̣хита̄.
567. сун̃н̃а̄нӣти ведака̄дӣхи ба̄хиракапарикаппитехӣти адхиппа̄йо. дуккхан̃хи веданӣйампи сантам̣ ведакарахитам̣, кевалам̣ пана тасмим̣ аттано паччайехи паваттама̄не дуккхам̣ ведетӣти воха̄раматтам̣ хоти. еса найо итаресупи.
‘‘дуккхамева̄’’ти авадха̄ран̣ена ниваттитаматтхам̣ дассетум̣ ‘‘на кочи дуккхито’’ти вуттам̣. кирийа̄ва виджджатӣти самудайасаччам̣ сандха̄йа вадати. пуримасаччадвайасса випа̄кават̣т̣акаммават̣т̣асан̇гахато ка̄ракасса ва̄ дуккхасаччасабха̄вама̄ха. ка̄табба̄пи хи кирийа̄ ка̄ракарахита̄ кевалам̣ аттано паччайехи та̄йа паваттама̄на̄йа дуккхасан̃н̃ите дхаммаппабандхе кирийам̣ каротӣти воха̄раматтам̣ хоти. ниббутагамакесупи есева найо. ‘‘магго аттхӣ’’ти ваттаббе ‘‘маггаматтхӣ’’ти ока̄расса абха̄во катоти дат̣т̣хаббам̣. гамакоти ниббутим̣ ганта̄.