17. пан̃н̃а̄бхӯминиддесаван̣н̣ана̄
пат̣иччасамуппа̄дакатха̄ван̣н̣ана̄
570. имисса̄ пан̃н̃а̄йа̄ти имисса̄ йатха̄дхигата̄йа випассана̄йа. бхӯмибхӯтесӯти паваттит̣т̣ха̄набхӯтесу. ка̄ман̃ча̄йам̣ пат̣иччасамуппа̄дапат̣иччасамуппаннасаман̃н̃а̄ пита̄путтасаман̃н̃а̄ вийа апеккха̄сиддха̄, хетупхаладхаммесу пана йатха̄ккамам̣ ваваттхита̄ва̄ти ‘‘пат̣иччасамуппа̄до чева̄’’тиа̄дина̄ вибхаджджа вуттам̣. а̄дисаддена̄ти ‘‘пат̣иччасамуппа̄да̄дибхеда̄’’ти еттха вуттаа̄дисаддена. авасеса̄ хонти, сам̣ван̣н̣ана̄васена̄ти адхиппа̄йо. тена̄ха ‘‘тесам̣ ван̣н̣ана̄ккамо ануппатто’’ти.
авиджджа̄дайо дхамма̄ пат̣иччасамуппа̄до, на самуппаттиматтам̣. сва̄йаматтхо имина̄ суттападена ведитабботи дассенто ‘‘вуттан̃хета’’нтиа̄дим̣ ватва̄ пат̣иччасамуппанне пана дассетум̣ ‘‘джара̄маран̣а̄дайо пана̄’’тиа̄ди а̄раддхам̣. касма̄ панеттха ануломато пат̣иччасамуппа̄дадхамма̄ дассита̄, пат̣иломато пат̣иччасамуппанна̄ дхамма̄ти? йато те паччайато уппанна̄, тасса саманантарадассанаттхам̣.
на ниччам̣ на сассатанти аниччам̣. самечча самбхӯйа паччайехи катанти сан̇кхатам̣. пат̣ичча паччайа̄рахам̣ паччайам̣ нисса̄йа сахитамева уппаннанти пат̣иччасамуппаннам̣. кхайанасабха̄вам̣ кхайадхаммам̣. вайанасабха̄вам̣ вайадхаммам̣. вираджджанасабха̄вам̣ палуджджанасабха̄вам̣ вира̄гадхаммам̣. нируджджханасабха̄вам̣ ниродхадхаммам̣. сесам̣ йадеттха ваттаббам̣, там̣ парато а̄ви бхависсати.
571. еттха̄ти етесу йатха̄вуттесу суттападесу. сан̇кхепоти аттхасан̇кхепо.
джа̄типаччайа̄ти джа̄тисан̇кха̄та̄ паччайа̄. хетумхи ниссаккавачанам̣. т̣хита̄ва са̄ дха̄тӯти йа̄йам̣ джара̄маран̣асса идаппаччайата̄ ‘‘джа̄типаччайа̄ джара̄маран̣а’’нти, еса̄ дха̄ту еса сабха̄во. са̄ татха̄гата̄нам̣ уппа̄дато пуббе, уддхан̃ча авин̃н̃а̄йама̄но, маджджхе ча вин̃н̃а̄йама̄но, на татха̄гатехи уппа̄дито, атха кхо самбхавантасса джара̄маран̣асса саббака̄лам̣ джа̄типаччайато самбхавоти т̣хита̄ ева. кевалам̣ пана сайамбхӯн̃а̄н̣ена абхисамбуджджханато, ‘‘айам̣ дхаммо татха̄гатена адхигато’’ти паведанато ча татха̄гато ‘‘дхаммасса̄мӣ’’ти вуччати на апуббасса уппа̄данато. тена вуттам̣ ‘‘т̣хита̄ва са̄ дха̄тӯ’’ти. са̄ ева джа̄типаччайа̄ джара̄маран̣анти еттха випалла̄са̄бха̄вато евам̣ авабуджджхама̄насса етасса сабха̄васса, хетуно ва̄ татхева бха̄вато т̣хитата̄ти дхаммат̣т̣хитата̄. джа̄ти ва̄ джара̄маран̣асса уппа̄дат̣т̣хити паваттаа̄йӯханасам̣йогапалибодхасамудайахетупаччайат̣т̣хитӣти тадуппа̄да̄дибха̄венасса̄ т̣хитата̄ ‘‘дхаммат̣т̣хитата̄’’ти пхалам̣ патиса̄маттхийато хетумева вадати.
атха ва̄ дха̄рӣйати паччайехӣти дхаммо, тит̣т̣хати таттха тада̄йаттавуттита̄йа пхаланти т̣хити, дхаммасса т̣хити дхаммат̣т̣хити. дхаммоти ва̄ ка̄ран̣ам̣, паччайоти аттхо. дхаммасса т̣хитисабха̄во, дхаммато ча ан̃н̃о сабха̄во наттхӣти дхаммат̣т̣хити, паччайо. тена̄ха ‘‘паччайапариггахе пан̃н̃а̄ дхаммат̣т̣хитин̃а̄н̣а’’нти (пат̣и. ма. 1.45). дхаммат̣т̣хити ева дхаммат̣т̣хитата̄. са̄ ева дха̄ту ‘‘джа̄типаччайа̄ джара̄маран̣а’’нти имасса сабха̄васса, хетуно ва̄ ан̃н̃атхатта̄бха̄вато ‘‘на джа̄типаччайа̄ джара̄маран̣а’’нти вин̃н̃а̄йама̄насса таббха̄ва̄бха̄вато нийа̄мата̄ ваваттхитабха̄воти дхамманийа̄мата̄. пхаласса ва̄ джара̄маран̣асса джа̄тийа̄ сати самбхаво дхамме хетумхи т̣хитата̄ти дхаммат̣т̣хитата̄. асати асамбхаво дхамме нийатата̄ти дхамманийа̄мата̄ти евам̣ пхалена хетум̣ вибха̄вети. там̣ ‘‘т̣хита̄ва са̄ дха̄тӯ’’тиа̄дина̄ (сам̣. ни. 2.20) вуттам̣ идаппаччайатам̣ абхисамбуджджхати паччаккхакаран̣ена абхимукхам̣ буджджхати йа̄тха̄вато пат̣ивиджджхати. абхисаметӣти тасса вевачанам̣. а̄дито катхенто а̄чиккхати, уддисатӣти аттхо. тамева уддесам̣ парийоса̄пенто десети. йатха̄уддит̣т̣хаматтхам̣ ниддисанавасена пака̄рехи н̃а̄пента̄ пан̃н̃апети. пака̄рехийева патит̣т̣хапенто пат̣т̣хапети. йатха̄ниддит̣т̣хаматтхам̣ пат̣иниддисанавасена виварати вибхаджати, виват̣ан̃хи вибхаттан̃ча аттхам̣ хетудха̄ран̣адассанехи па̄кат̣ам̣ каронто утта̄нӣкароти. утта̄нӣкаронто татха̄паччаккхабхӯтам̣ катва̄ нигаманавасена пассатха̄ти ча̄ха.
572. паччайалаккхан̣оти паччайабха̄валаккхан̣о, паччайоти ва̄ лаккхитаббо. паваттидуккхасса анубандха̄панакиччата̄йа дуккха̄нубандханарасо. нибба̄нага̄мимаггасса уппатхабха̄вато куммаггапаччупат̣т̣ха̄но.
со пана̄йам̣ пат̣иччасамуппа̄до. йа̄ваттакехи паччайехи йам̣ пхалам̣ уппаджджана̄рахам̣, авикалехева техи тасса уппатти, тадан̃н̃ена ча тасса пайоджанам̣ наттхӣти а̄ха ‘‘анӯна̄дхикехева̄’’ти. йатха̄ там̣ чаккхурӯпа̄локаманасика̄рехи чаккхувин̃н̃а̄н̣асса, етена там̣там̣пхаланиппха̄данена тасса̄ паччайаса̄маггийа̄ таппарата̄ татхата̄ти дассети. са̄маггинти самодха̄нам̣, самава̄йанти аттхо. асамбхава̄бха̄ватоти ануппаджджанасса абха̄вато. паччайаса̄маггийан̃хи сати ануппаджджане тасса̄ витатхата̄ сийа̄. ан̃н̃адхаммаппаччайехӣти ан̃н̃асса пхаладхаммасса паччайехи. ан̃н̃адхамма̄нуппаттитоти тато ан̃н̃асса пхаладхаммасса ануппаджджанато. на хи када̄чи чаккхурӯпа̄локаманасика̄рехи сотавин̃н̃а̄н̣асса самбхаво аттхи, йади сийа̄, тасса̄ са̄маггийа̄ ан̃н̃атхата̄ на̄ма сийа̄, на четам̣ аттхӣти ‘‘анан̃н̃атхата̄’’ти вуттам̣. паччайатоти паччайабха̄вато. паччайасамӯхатоти еттха̄пи есева найо.
573. идаппаччайа̄ ева идаппаччайата̄ти та̄-саддена падам̣ вад̣д̣хитам̣, на кин̃чи аттхантарам̣ йатха̄ дево ева девата̄ти. идаппаччайа̄нам̣ ва̄ самӯхо идаппаччайата̄ти самӯхаттхам̣ та̄-саддама̄ха йатха̄ ‘‘джана̄нам̣ самӯхо джаната̄’’ти. нану ча ‘‘аттхи идаппаччайа̄ джара̄маран̣анти ити пут̣т̣хена сата̄, а̄нанда, аттхӣтисса вачанӣйам̣. ким̣ паччайа̄ джара̄маран̣анти ити че вадеййа, джа̄типаччайа̄ джара̄маран̣анти иччасса вачанӣйа’’нти (дӣ. ни. 2.96) джа̄тисаддапаччайасаддасама̄на̄дхикаран̣ена ким̣-саддена идам̣саддасса сама̄на̄дхикаран̣ата̄дассанато идаппаччайасаддасса каммадха̄райасама̄со диссати, на хеттха ‘‘имасса паччайа̄ идаппаччайа̄’’ти джара̄маран̣асса, ан̃н̃асса ва̄ паччайато джара̄маран̣асамбхавапуччха̄ самбхавати видитабха̄вато, асамбхавато ча, джара̄маран̣асса пана паччайапуччха̄ самбхавати. паччайа-саддена ча сама̄на̄дхикаран̣ата̄йа идам̣-саддасса имасма̄ паччайа̄ти паччайапуччха̄ йуджджати. са̄ ча сама̄на̄дхикаран̣ата̄ ба̄хираттхасама̄сепи лаббхати. тато ча ан̃н̃ападаттхавачаниччха̄бха̄ве каммадха̄райасама̄со лаббхати.
са̄мивачанасама̄се пана сама̄на̄дхикаран̣ата̄ наттхӣти на катхан̃чи каммадха̄райасама̄сасамбхавоти? найидамевам̣ вачаниччхантарабха̄вато. пат̣иччасамуппа̄давачаниччха̄ хеса̄ ‘‘идаппаччайата̄ пат̣иччасамуппа̄до’’ти еттха. ‘‘аттхи идаппаччайа̄ джара̄маран̣а’’нти еттха пана джара̄маран̣асса паччайаматтапарипуччха̄, тасма̄ йатха̄ идам̣-саддасса пат̣иччасамуппа̄дависесаната̄, пуччхитаббапаччайависесаната̄ ча хоти, татха̄ сама̄савикаппо еттха, таттха ча ка̄табботи на сама̄сантарадассанам̣ са̄мивачанасама̄саба̄дхакам̣. касма̄ панеттха̄пи каммадха̄райасама̄со на иччхитоти? хетуппабхава̄нам̣ хету пат̣иччасамуппа̄доти имассаттхасса каммадха̄райасама̄се асамбхавато, ‘‘имасса аттано паччайа̄нурӯпасса анурӯпо паччайо идаппаччайо’’ти имасса ча аттхасса иччхитатта̄. йо панеттха идам̣-саддена гахито аттхо, со ‘‘аттхи идаппаччайа̄ джара̄маран̣а’’нти еттха джара̄маран̣аггахан̣енева гахитоти идам̣-саддо пат̣иччасамуппаннато абхасситва̄ ан̃н̃а̄самбхавато паччайе аватит̣т̣хати, тасма̄ таттха каммадха̄райасама̄со. еттха пана идам̣-саддасса тато париччаджанака̄ран̣ам̣ наттхӣти са̄мивачанасама̄со ева. евампи на идаппаччайо ева идаппаччайабха̄во бхавитум̣ йуттоти идаппаччайата̄йа пат̣иччасамуппа̄дата̄нупапаттӣти? на̄йам̣ досо аттхантара̄бха̄ватоти вуттова̄йаматтхо.
атха ва̄ пана хоту идаппаччайабха̄во идаппаччайата̄ти. бха̄воти четтха авина̄бха̄випхалам̣ пати хетуно сатвам̣. татха̄ хи идаппаччайа-саддо джа̄тиа̄дӣсу нирул̣хо. тан̃ча идаппаччайасатвам̣ идаппаччайато ан̃н̃ам̣ наттхи. йади ан̃н̃ам̣ сийа̄, там̣ авиджджама̄нам̣ сийа̄. на хи сата̄ ан̃н̃ам̣ виджджама̄нам̣ хоти. атха сатвам̣ сам̣ на̄ма, йасса сато бха̄во, там̣ асам̣ на̄ма сийа̄. на хи там̣ сатвам̣ сабха̄вам̣ сатвато ан̃н̃атта̄, тасма̄ сато бха̄во сатванти ниддесо на йуджджати. на ча сам̣-самбандхена асам̣ сам̣ на̄ма хоти, пагева сам̣-самбандхена. асати ча садитиггахан̣ам̣ випарӣтагга̄хоти на гахан̣ато сам̣сиддхи. садисакаппана̄йан̃ча ма̄н̣авакасса сӣхабха̄во вийа на асато сам̣-сабха̄вата̄. йасма̄ пана идаппаччайабха̄во йатха̄вуттам̣ сатвам̣, на асатвам̣. на̄пи йасса там̣ сатвам̣, тадасам̣, тасма̄ идаппаччайабха̄во идаппаччайасарӯпам̣ сабха̄вантарехи виниваттабха̄вадассанаттхам̣ имасса̄йанти висесетва̄ идаппаччайата̄ти вуттанти на идаппаччайата̄йа пат̣иччасамуппа̄дабха̄ва̄самбхаво.
пат̣ичча самуппаджджати етасма̄ти пат̣иччасамуппа̄доти тасса̄пи хетуаттхабха̄вато джа̄тиа̄дипада̄нам̣ евамева хетубха̄вава̄чаката̄йа хетупадха̄ната̄ йоджетабба̄ хетуппабхава̄нам̣ хету пат̣иччасамуппа̄доти катва̄. татха̄ хи ‘‘дасабаласаманна̄гато, бхиккхаве, татха̄гато чатӯхи веса̄раджджехи саманна̄гато а̄сабхам̣ т̣ха̄нам̣ пат̣иджа̄на̄ти, париса̄су сӣхана̄дам̣ надати, брахмачаккам̣ паваттети, имасмим̣ сати идам̣ хоти йа̄ва ‘еваметасса кеваласса дуккхаккхандхасса ниродхо хотӣ’’’ти (сам̣. ни. 2.21-22) анена сӣхана̄дасуттена пака̄сито еваматтхо. ‘‘ким̣ ва̄дӣ пана̄йасмато саттха̄ кимаккха̄йӣ’’ти пут̣т̣хена а̄йасмата̄ ассаджиттхерена –
‘‘йе дхамма̄ хетуппабхава̄, тесам̣ хетум̣ татха̄гато а̄ха;
тесан̃ча йо ниродхо, евам̣ва̄дӣ маха̄саман̣о’’ти. (маха̄ва. 60; апа. тхера 1.1.286) –
вутто. тена вин̃н̃а̄йати хетуппабхава̄нам̣ хету пат̣иччасамуппа̄доти. сесаметтха ваттаббам̣ парато а̄ви бхависсати.
574. пат̣ичча̄ти там̣ там̣ ка̄ран̣ам̣ нисса̄йа. самма̄ти авипарӣтам̣ аниччато аниччасса уппа̄доти катва̄. ниччато хи ка̄ран̣ато пхаласса уппа̄до випарӣто. тена̄ха ‘‘титтхийа…пе… нирапеккхо’’ти. ‘‘уппа̄до пан̃н̃а̄йатӣ’’ти (сам̣. ни. 3.38; а. ни. 3.47; катха̄. 214) евам̣ вуттасан̇кхаталаккхан̣ато ан̃н̃о ‘‘паччайато кхан̣ато’’ти еттха вуттапаччайалаккхан̣о еко а̄ка̄ро уппа̄доти тесам̣ адхиппа̄йо. йам̣ сандха̄йа те ‘‘джа̄тиа̄дӣнам̣ хетаво джа̄тиа̄дайо’’ти ваданти, там̣ тесам̣ матиматтам̣, ниббаттилаккхан̣авинимуттасса та̄дисасса кассачи абха̄вато. тена̄ха ‘‘там̣ на йуджджатӣ’’тиа̄ди. гамбхӣранайа̄самбхаватоти гамбхӣра̄нам̣ найа̄нан̃ча асамбхавато. саддабхедатоти саддавина̄сато садда̄йогато. суттам̣ наттхи ‘‘пат̣иччасамуппа̄дам̣ во, бхиккхаве, десесса̄мӣ’’тиа̄дисуттападехи (сам̣. ни. 2.1, 20) уппа̄даматтасса аппака̄ситатта̄. айамева хи аттхо хет̣т̣ха̄ дассито ида̄нипи дассӣйати. там̣ уппа̄даматтам̣. вихара̄ми тасмим̣ пат̣хама̄бхисамбуддхака̄лети адхиппа̄йо. вихара̄мӣти ва̄ ка̄лавипалла̄сена вуттам̣, виха̄синти аттхо. татра̄ти тасмим̣ падесавиха̄ре. паччайа̄ка̄радассанена̄ти йена̄ка̄рена паччайадхаммо паччайуппаннасса паччайо хоти, со паччайа̄ка̄ро паччайабха̄во, тасса дассанена. идха пана ведана̄нам̣ паччайабха̄во адхиппето. тена̄ха ‘‘миччха̄дит̣т̣хипаччайа̄пи ведайита’’нтиа̄ди. ведана̄нам̣йева хи паччайам̣ пассантена вуттавиха̄ро пат̣иччасамуппа̄дасса екадесамева пассато виха̄роти катва̄ падесавиха̄ро джа̄то, анантанайасамантапат̣т̣ха̄наманасика̄ро пат̣хама̄бхисамбуддхавиха̄ро. тан̃хи ниппадесато паччайа̄ка̄радассананти еке. падесавиха̄расуттавиродхо а̄паджджати тасса ведана̄нам̣ паччайадхаммаманасика̄равибха̄ванато.
локо самудети етасма̄ти локасамудайо, авиджджа̄дико паччайаган̣о, на локасамудайаматтам̣. тена̄ха ‘‘ануломапат̣иччасамуппа̄до’’ти. наттхита̄ти саббасо абха̄во, наранвайавина̄со уччхедоти аттхо. наттхита̄сахачаран̣ато пана уччхедадит̣т̣хи наттхита̄ти адхиппета̄. паччайа̄нупарамо паччайа̄нам̣ авиччхедо. йатха̄ хи атӣтахетупан̃чакасанниссайена етарахипхалапан̃чакам̣ вийа хетупан̃чакампи хоти, евам̣ етарахихетупан̃чакасанниссайена а̄йатим̣пхалапан̃чакампи бхависсати. тена̄ха ‘‘паччайа̄нупараме пхала̄нупарамато’’ти.
там̣ гамбхӣраттам̣ уппа̄даматте наттхи асабха̄вадхамматта̄. екаттанайа̄дайо найа̄ сабха̄вадхаммесу лаббхама̄нато уппа̄даматте катхан̃чипи на лаббхеййунти а̄ха ‘‘найачатуккам̣ уппа̄даматте наттхӣ’’ти.
575. сама̄не каттарӣти екасмим̣йева каттари уппаджджанакирийа̄йа йо катта̄, тасмим̣йева паччайанакирийа̄йа ча каттубхӯтети аттхо. йатха̄ ‘‘нхатва̄ бхун̃джати, бхутва̄ сайатӣ’’ти. ‘‘пуббака̄ле’’ти идан̃ча тва̄садданта̄нам̣ пада̄нам̣ йебхуййена пуримака̄лакирийа̄йа дӣпанато вуттам̣, на идха пат̣иччасаддасса пуримака̄латтхатта̄. еван̃хи ‘‘чаккхум̣ пат̣ичча̄’’ти нидассанавачанам̣ нидасситаббена сам̣сандеййа. атха ва̄ ка̄ман̃четтха убхиннам̣ кирийа̄нам̣ самака̄лата̄ уппаджджанакирийа̄йа пуббе паччайанакирийа̄йа асамбхавато, татха̄пи пхалакирийа̄йа хетукирийа̄ пуримака̄ло вийа вохаритум̣ йутта̄. еваметтха хетупхалававаттха̄нам̣ супа̄кат̣ам̣ хотӣти упача̄расиддхам̣ пуримака̄лам̣ гахетва̄ вуттам̣ ‘‘пуббака̄ле’’ти. аттхасиддхикароти ва̄кйаттхапат̣ивин̃н̃аттикаро. пат̣иччасамуппа̄доти хи еттха ва̄кйаттха̄вабодхо идха аттхасиддхӣти адхиппето. пайуджджама̄но пат̣иччасаддо уппа̄дасаддена вуччама̄насса сама̄насса ‘‘катту абха̄вато’’ти падам̣ а̄нетва̄ йоджетаббам̣. айан̃хеттха аттхо ‘‘чаккхун̃ча пат̣ичча рӯпе ча уппаджджати чаккхувин̃н̃а̄н̣а’’нтиа̄дӣсу (ма. ни. 1.204, 400; 3.421, 425-426; сам̣. ни. 2.43-44; 2.4.60; катха̄. 465) паччайанакирийа̄йа, уппаджджанакирийа̄йа ча вин̃н̃а̄н̣амева катта̄ти сама̄накаттуката̄ лаббхати.
‘‘пат̣иччасамуппа̄до’’ти еттха пана уппа̄дасаддасса бха̄васа̄дханата̄йа кирийа̄ва вутта̄ти сама̄накаттулаккхан̣о саддаппайого на самбхаватӣти. тена̄ха ‘‘саддабхедам̣ гаччхатӣ’’ти, апасаддаппайого хотӣти аттхо. на четтха пара̄варайого (па̄н̣инӣ 3.4.20) ‘‘аппатва̄ надим̣ паббато, атиккамма паббатам̣ надӣ’’тиа̄дӣсу вийа, на̄пи лаккхан̣ахетуа̄дипайого ‘‘сӣхам̣ дисва̄ бхайам̣ хоти, гхатам̣ пивитва̄ балам̣ джа̄йате, ‘дха’нти катва̄ дан̣д̣о патито’’тиа̄дӣсу вийа. неветтха саддабхедо. на хи хаттхатале а̄малакам̣ вийа саббан̃н̃еййам̣ паччаккхам̣ катва̄ т̣хита̄нам̣ махесӣнам̣ вачане аккхарачинтака̄нам̣ виппала̄по авасарам̣ лабхати. лабхату, ва̄кйаттхена саддасиддхито ‘‘нхатва̄ гаманам̣, бхутва̄ сайана’’нтиа̄дӣсу вийа̄ти. евампи на ча кин̃чи аттхам̣ са̄дхети. йадипи паччекам̣ падаттхо лаббхати, ва̄кйаттхо пана на йуджджати, тасма̄ дасада̄л̣има̄дива̄кйа̄ни вийа асамбандхаттхата̄йа нираттхакам̣ хотӣти адхиппа̄йо.
на̄мападе вутте аппайутта̄нипи ‘‘аттхи, хоти, виджджатӣ’’ти еварӯпа̄ни кирийа̄пада̄ни а̄нетва̄ самбандхитабба̄нӣти н̃а̄йам̣ сандха̄йа̄ха ‘‘хотисаддена саддхим̣ йоджайисса̄ма̄’’ти. имесӯти йатха̄вуттесу десана̄пат̣ин̃н̃а̄пуччха̄нигаманавасена вуттесу пат̣иччасамуппа̄дападесу. нидассанаматтан̃четам̣, ан̃н̃есупи ‘‘пат̣иччасамуппа̄дамева са̄дхукам̣ йонисо манаси ка̄роти. йадидам̣ идаппаччайата̄ пат̣иччасамуппа̄до (дӣ. ни. 2.67; ма. ни. 2.337; са. ни. 1.172; маха̄ва. 7). гамбхӣро ча̄йам̣, а̄нанда, пат̣иччасамуппа̄до’’ти (дӣ. ни. 2.95; сам̣. ни. 2.60) евама̄дӣсупи екенапи саддхим̣ хоти-саддо самбандхам̣ на гаччхати. йогам̣ на гаччхати татха̄ самбандхавасена авуттатта̄. ‘‘на ча уппа̄до хотӣ’’ти идам̣ асабха̄вадхамматта̄ уппа̄дасса ниббаттилаккхан̣а̄йогам̣ сандха̄йа вуттам̣. йатха̄ хи вина̄сасса вина̄со наттхи, евам̣ уппа̄дасса вина̄со вийа уппа̄допи наттхи. йади сийа̄, йена уппа̄дена уппа̄до уппа̄дава̄, сопи уппа̄дава̄ти анават̣т̣ха̄намева а̄паджджеййа̄ти вуттова̄йаматтхо. тена̄ха ‘‘саче хеййа̄’’тиа̄ди. йади евам̣, катхам̣ самудайо хотӣти? на̄йам̣ досо ниббаттийа̄ анадхиппетатта̄. евам̣ дуккхаккхандхасса самудайо па̄тубха̄во самбхаватӣти айан̃хеттха аттхо, идха пана пат̣иччасамуппа̄до хотӣти тасса аттхибха̄вачодана̄ти катва̄ хоти, джа̄йатӣти ниббаттичодана̄ ката̄ сийа̄ти адхиппа̄йена вуттам̣ ‘‘на уппа̄до хотӣ’’ти.
576. имесам̣ сан̇кха̄ра̄дӣнам̣ паччайа̄ идаппаччайа̄, авиджджа̄дайо, тесам̣ бха̄во идаппаччайата̄. ко пана со бха̄воти а̄ха ‘‘бха̄во ча на̄ма̄’’тиа̄ди. тассаттхо – йена̄ка̄рена авиджджа̄дайо сан̇кха̄ра̄дипа̄тубха̄вахетӯ хонти, тасмим̣ авиджджа̄дӣнам̣ паваттиа̄ка̄рависесе вика̄ре пат̣иччасамуппа̄доти айам̣ саман̃н̃а̄ти. тесам̣ ва̄дӣнам̣ там̣ ман̃н̃анам̣. хетувачанатоти хетубха̄вавачанато.
577. еттха̄ти пат̣иччасамуппа̄дападе. самуппа̄дападха̄навачанавин̃н̃еййо сасаттико хету пат̣иччасамуппа̄доти авипарӣтам̣ аттхам̣ аджа̄нанта̄нам̣ ан̃н̃аттха самуппа̄дасаддасса бха̄васа̄дханасса дассанато татха̄ идха̄пи бйан̃джаначчха̄йа̄йа уппа̄дойева̄йам̣ вутто, на хетӯти йа̄ сан̃н̃а̄ уппаджджати, са̄ имасса пат̣иччасамуппа̄дападасса евам̣ ида̄ни вуччама̄на̄ка̄рена аттхам̣ гахетва̄ вӯпасаметабба̄ винодетабба̄.
дведха̄ти га̄тха̄йа айам̣ сан̇кхепаттхо – йасма̄ аттано паччайавасена паватто паччайуппаннадхаммасамӯхо паччетаббато пат̣иччо ча со саха уппаджджанато самуппа̄до ча, пат̣ичча ва̄ ка̄ран̣аса̄маггим̣ апаччаккха̄йа саха уппаджджанато ева̄ти ча евам̣ дведха̄ ‘‘пат̣иччасамуппа̄до’’ти идам̣ вачанам̣ иччхитаббам̣, тасма̄ тасса паччайадхаммопи пхалӯпача̄рена пат̣иччасамуппа̄до иччева вуттоти.
паччайата̄йа̄ти паччайасамӯхато. паваттоти ниббатто. дхаммасамӯхоти паччайуппаннадхаммапун̃джо. патӣйама̄ноти н̃а̄н̣агатийа̄ абхимукхам̣ упейама̄но, абхисамийама̄ноти аттхо. хита̄йа сукха̄йа ча̄ти локуттарахита̄йа, локуттарасукха̄йа ча. саха уппаджджати екекасса када̄чипи уппаттийа̄ абха̄вато. самма̄ уппаджджати ахетуто, висамахетуто ча ануппаджджанато. саха уппаджджатӣти екаджджхам̣ уппаджджати антамасо ат̣т̣ханнам̣ дхамма̄нам̣ уппаджджанато. на паччаккха̄йа̄ти апат̣иккхипитва̄, аттано паччайабхӯтадхаммасамуда̄йена кеначи на вина̄ти аттхо. тасса̄ти йва̄йам̣ ‘‘пат̣иччасамуппа̄до’’ти вутто паччайуппаннадхаммасамӯхо, тасса айам̣ авиджджа̄дико хетусамӯхо. ‘‘таппаччайатта̄’’ти етена пат̣иччасамуппа̄дапаччайе пат̣ичча самуппа̄дасаман̃н̃а̄ти дассети. тена̄ха ‘‘йатха̄ локе’’тиа̄ди. йатха̄ хи локе ‘‘питтам̣ матхитам̣, сӯра̄ дадхи, типусам̣ джаро, семхо гул̣о, а̄йу гхата’’нти ча паччайо пхалавоха̄рена вуччати, евам̣ пхалӯпача̄рена пат̣иччасамуппа̄до вуттоти ведитаббо.
578. пат̣ичча-садде пат̣и-саддо абхимукхаттхо, ичча-саддо гамматтхоти дассенто а̄ха ‘‘пат̣имукхамито’’ти. касса пана пат̣имукхам̣, кена ва̄ ито, ко ва̄ итоти чоданаттайе паччхимам̣ виссадждженто ‘‘хетусамӯхо’’ти а̄ха. тасмин̃хи виссат̣т̣хе хетусамӯхо на̄ма паччайаса̄маггӣти таттха ан̃н̃аман̃н̃асса пат̣имукхам̣, ан̃н̃аман̃н̃енева ча итоти виссат̣т̣хова̄йаматтхо хотӣти. сахитети самудите авиниббхутте. соти хетусамӯхо. самуппа̄до ити вуттоти йоджана̄.
па̄тубха̄ва̄йа̄ти уппа̄да̄йа. ка̄мам̣ па̄л̣ийам̣ ‘‘авиджджа̄паччайа̄ сан̇кха̄ра̄’’ти (сам̣. ни. 2.1; уда̄. 1; маха̄ва. 1; нетти. 24; вибха. 225) авиджджа̄ва паччайабха̄вена вутта̄, татха̄пи на авиджджа̄ ека̄ва паччайо хоти, атха кхо сахаджа̄тадхаммаваттхуа̄рамман̣а̄дайо, йонисоманасика̄ра̄дайо, тан̣хупа̄да̄на̄дайо ча дхамма̄ йатха̄рахам̣ сан̇кха̄руппа̄дане авиджджа̄йа сахака̄рӣка̄ран̣ам̣ хонтийева. евам̣ сан̇кха̄ра̄дайопи вин̃н̃а̄н̣а̄дӣнанти а̄ха ‘‘авиджджа̄диекекахетусӣсена ниддит̣т̣хо хетусамӯхо’’ти. са̄дха̄ран̣апхаланиппха̄дакат̣т̣хена̄ти там̣самӯхапарийа̄панна̄нам̣ хетудхамма̄нам̣ са̄дха̄ран̣асса пхаласса ниббаттакабха̄вена. авекаллат̣т̣хена̄ти анӯнабха̄вена. тасмин̃хи хетусамӯхе екачча̄са̄дха̄ран̣ан̃четам̣ пхалам̣, екаччехева ча ниббаттетаббам̣ сийа̄, саббесам̣ тесам̣ паччайадхамма̄нам̣ ан̃н̃аман̃н̃а̄пеккха̄ наттхӣти пат̣имукхагамана̄бха̄вато пат̣иччаттхо на парипӯреййа̄ти. са̄маггиан̇га̄нанти паччайаса̄маггийа̄ ан̇габхӯта̄нам̣, самӯхӣнанти аттхо. ниддха̄ран̣е четам̣ са̄мивачанам̣. пхаладхамма̄нам̣ сахитата̄ на̄ма висум̣ абха̄во, на хетудхамма̄нам̣ вийа ан̃н̃аман̃н̃а̄пеккха̄ти а̄ха ‘‘ан̃н̃аман̃н̃ам̣ авиниббхогавуттидхамме’’ти авиниббхогаггахан̣ан̃четтха рӯпадхамма̄нампи сан̇ган̣ханаттхам̣. ан̃н̃атха̄ сампайуттадхаммети вуччеййа.
579. паччайата̄ти айам̣ авиджджа̄дико паччайасамӯхо. ан̃н̃он̃н̃анти ан̃н̃аман̃н̃ам̣. пат̣ичча̄ти нисса̄йа сахака̄рӣка̄ран̣ам̣ ладдха̄. саманти ависамам̣ авекаллена. саха̄ти екаджджхам̣. дхаммети аттано паччайуппаннадхамме. йасма̄ уппа̄дети, татопи тасма̄пи. евам̣ пат̣иччасамуппа̄доти мунина̄ бхагавата̄ бха̄сита̄ти йоджана̄. на апат̣ичча пат̣иччева̄ти авадха̄ран̣аттхам̣ дассенто га̄тха̄йам̣ ева-ка̄ро луттаниддит̣т̣хоти дассети.
екекадесанти пхаласамуда̄йасса екадесекадесам̣, бха̄гасоти аттхо. пубба̄парабха̄вена̄ти пат̣ипа̄т̣ийа̄. саббаметам̣ рӯпа̄рӯпакала̄пуппа̄данам̣ сандха̄йа вуттам̣. аттха̄нуса̄равоха̄ракусалена̄ти параматтхадхамма̄нугатавоха̄ранипун̣ена.
580. пуримена падена̄ти йоджана̄. сассата̄дӣнанти сассатабха̄ва̄дӣнам̣, сассатава̄да̄дӣнам̣ ва̄. сассатасахачарита̄ хи ва̄да̄пи сассата̄дайоти вуччанти йатха̄ ‘‘дуккхадесана̄ дуккха’’нти. уччхеда̄дӣти еттха̄пи есева найо. вигха̄то вина̄со, паха̄нанти аттхо. н̃а̄йоти антадвайавирахита̄ маджджхима̄ пат̣ипатти.
паваттидхамма̄нанти паваттибхӯта̄нам̣ дхамма̄нам̣, килесават̣т̣а̄дӣнанти аттхо. ‘‘сассато атта̄ ча локо ча̄’’тиа̄динайаппаватто (дӣ. ни. 1.31) сассатава̄до. ‘‘наттхи хету, наттхи паччайо сатта̄нам̣ сам̣килеса̄йа̄’’тиа̄динайаппаватто (дӣ. ни. 1.168; ма. ни. 2.101, 227; сам̣. ни. 3.212) ахетува̄до. пакати ан̣ука̄ла̄дивасена локо паваттатӣти евам̣ паватто висамахетува̄до. иссарапурисападжа̄патива̄да̄ васаваттива̄да̄. ахетува̄даггахан̣енева четтха сабха̄ванийати йадиччха̄ва̄да̄нампи сан̇гахо дат̣т̣хаббо. кечи пана ‘‘чаккху ева чаккхусса ка̄ран̣а’’нти евама̄дико висамахетува̄до. иссара̄дива̄до ахетува̄дантогадхо. сабха̄венева дхамма̄ паваттантӣти ва̄до ‘‘васаваттива̄до’’ти ваданти. ким̣ хи паччайаса̄маггийа̄ пайоджананти адхиппа̄йо. самуппа̄дападена паридӣпито хотӣти йоджана̄. паридӣпанасса пана авипарӣтака̄ран̣ам̣ дассетум̣ ‘‘паччайаса̄маггийам̣ дхамма̄нам̣ уппаттито’’ти вуттам̣. вихата̄ти аббха̄хата̄. ‘‘пуримапуримапаччайавасена̄’’ти имина̄ авиччхедавасена паваттама̄нам̣ уччхедадит̣т̣хиниваттакам̣ хетупхалапабандхам̣ дассети. тена̄ха ‘‘куто уччхедо’’ти. уччхеда̄бха̄вакатханенева четтха уччхедава̄дасса̄пи абха̄вам̣ дассетӣти дат̣т̣хаббам̣.
тасса̄ тасса̄ паччайаса̄маггийа̄ти тасмим̣ тасмим̣ хетупаччайасамава̄йе. сантатим̣ авиччхиндитва̄ти хетупхалапабандхасан̇кха̄тасса санта̄насса авиччхинданена. тесам̣ тесам̣ паччайуппаннадхамма̄нам̣ самбхавато уппаджджанато сассатуччхедасан̇кха̄там̣ антадвайам̣ анупаггамма йатха̄сакам̣ паччайехи анурӯпапхалуппатти идха маджджхимапат̣ипада̄ти адхиппета̄. каммават̣т̣асса, випа̄кават̣т̣асса ча бхиннасабха̄ватта̄, бхиннака̄латта̄ ча со кароти со пат̣исам̣ведетӣти ва̄даппаха̄нам̣. кусала̄кусалаккхандхаппаваттийан̃хи ка̄ракавоха̄ро, випа̄каккхандхапаваттийам̣ ведакавоха̄роти. йасмим̣ санта̄не каммам̣ ниббаттам̣, таттхева тасса пхаласса ниббаттанато ан̃н̃о кароти ан̃н̃о пат̣исам̣ведетӣти ва̄даппаха̄нам̣. на хи катасса вина̄со, акатасса ва̄ аббха̄гамо аттхи. ‘‘иттхӣ, пуриса̄’’ти воха̄рена джанападанирутти. таттха йасма̄ пан̣д̣ита̄пи локе ‘‘пан̃чаккхандхе а̄нету, на̄марӯпам̣ а̄гаччхатӯ’’ти аватва̄ иттхӣ, пурисотвева вохаранти, тасма̄ ‘‘иттхӣ ева̄йам̣, пурисо ева̄йанти апарин̃н̃а̄таваттхука̄нам̣ хоти абхинивесо. виддасуно пана пат̣иччасамуппа̄дам̣ джа̄нантасса татха̄ татха̄ паваттама̄не дхамме упа̄да̄йа пан̃н̃аттиматтато таттха параматтхато на абхинивесоти а̄ха ‘‘джанападанируттийа̄ анабхинивесо’’ти. саман̃н̃а̄йа̄ти локасаман̃н̃а̄йа. анатидха̄вананти анатиккаманам̣. ‘‘сатто’’ти хи вутте ‘‘ко еттха сатто, ким̣ рӯпам̣, уда̄ху ведана̄дайо’’ти вибха̄гам̣ акатва̄ локасаман̃н̃а̄васенева локийехи вийа локийо аттхо саман̃н̃ам̣ авилан̇гхантена вохаритаббо.
апаро найо – паччетумарахатӣти пат̣иччо. йо хи нам̣ паччети абхисамети, тасса аччантамева дуккхавӯпасама̄йа сам̣ваттати. самма̄, саха ча уппа̄детӣти самуппа̄до. паччайадхаммо хи аттано пхалам̣ уппа̄денто сампун̣н̣амева уппа̄дети, на викалам̣. йе ча дхамме уппа̄дети, те саббе сахева уппа̄дети, на екекам̣. ити пат̣иччо ча со самуппа̄до ча̄ти пат̣иччасамуппа̄до. атха ва̄ пат̣ичча пат̣имукхам̣ итва̄ ка̄ран̣аса̄маггим̣ аппат̣иккхипитва̄ сахите уппа̄детӣти пат̣иччасамуппа̄до. пат̣имукхагаманан̃ча паччайасса ка̄ран̣аса̄маггийа̄ ан̇габха̄вена пхаласса уппа̄данамева. аппат̣иккхипитва̄ти ча на вина̄ та̄йа ка̄ран̣аса̄маггийа̄, ан̇габха̄вам̣ агантва̄ сайамева на уппа̄детӣти аттхо. етена ка̄ран̣абахута̄ дассита̄, ‘‘сахите’’ти имина̄ паччайуппаннадхаммабахута̄. убхайена̄пи ‘‘екам̣ на екато’’тиа̄дина̄ (висуддхи. 2.617) парато вуччама̄но са̄сананайо дӣпито хоти.
атха ва̄ пат̣ичча паччетаббам̣ паччайам̣ пат̣игантва̄ на вина̄ тена самбандхасса уппа̄до пат̣иччасамуппа̄до (уда̄. ат̣т̣ха. 1). пат̣иччасамуппа̄доти четтха самуппа̄даппадха̄навачанавин̃н̃еййо сасаттико хетӯти ведитаббо. таттха ‘‘пат̣ичча̄’’ти вутте ким̣ пат̣ичча̄ти ваттаббанти а̄ха ‘‘паччетабба’’нти. со ча паччайадхаммоти катва̄ вуттам̣ ‘‘паччайа’’нти. ида̄ни пат̣иччасаддасса аттхама̄ха ‘‘пат̣игантва̄’’ти. ка̄ран̣асса сабха̄вена таппат̣ила̄бхагатийа̄ патва̄. катхам̣ на вина̄ тена? сати ева тасмим̣, тасса ча пхаласса уппа̄дато ева, на ан̃н̃атха̄. асати, ниродхато ча̄ти айам̣ паччайат̣т̣хити пат̣иччасаддасса аттхо. тена̄йам̣ пат̣иччасаддо йатха̄ ‘‘имасмим̣ сати имассуппа̄до’’ти ете садда̄ бхумманиссаккавачанаджотанӣйена идам̣-саддавачанӣйасса хетумато хетуа̄йаттабха̄вена бха̄вуппа̄дуттаракирийа̄пеккхена йа̄йасса тада̄йаттата̄, та̄йа саматтхата̄йа хетум̣ ваданти, евам̣ гантва̄-саддантаравачанӣйена там̣вин̃н̃еййассева паччайанакирийа̄каттухетумато хетупаччайанена хетуа̄йаттабха̄вена самуппа̄дуттаракирийа̄пеккхена йа̄йасса тада̄йаттата̄, та̄йа саматтхата̄йа хетума̄ха. еван̃ча катва̄ ‘‘авиджджа̄ пат̣ичча, сан̇кха̄ра̄ пат̣иччасамуппанна̄’’тиа̄ди (пат̣и. ма. 1.46) сан̇кха̄рапит̣аке вуттам̣. саматтхата̄ четтха нида̄на̄дибха̄во. со ча тадавина̄бха̄випхалам̣ пати сатвамева. самбандхасса̄ти ча сам̣йоджана̄нурӯпата̄васена джа̄тиа̄дина̄ самбандхасса джара̄маран̣а̄дипаччайуппаннасса. уппа̄доти уппаджджанам̣. йади евам̣ катхам̣ пат̣иччасаддаппайого, нану сама̄накаттука̄нам̣ пуббака̄ле ӣдисо саддаппайоготи? ‘‘бхутва̄ гаччхати, каситва̄ вапатӣ’’тиа̄дӣсу саччаметам̣, там̣ пана йебхуййавасена дат̣т̣хаббам̣ сама̄на̄парака̄ле, асама̄накаттуке ча дассанато. сама̄нака̄ле та̄ва –
‘‘андхака̄рам̣ нихантва̄на, удита̄йам̣ дива̄каро;
ван̣н̣апан̃н̃а̄вабха̄сехи, обха̄сетва̄ самуггато’’ти. –
уда̄харан̣ам̣. кечи пана ‘‘мукхам̣ бйа̄да̄йа сайати, аккхӣни париваттетва̄ пассатӣ’’ти уда̄харанти. апаре ‘‘нисаджджа адхӣте, т̣хатва̄ катхетӣ’’ти.
таттха бйа̄да̄напариваттануттарака̄лабха̄висайанадассанакирийа̄пеккха̄ пуббуттарака̄лата̄ аттхи, са̄ ча бхеда̄нупалаккхан̣а̄ кехичи на лаккхӣйати. ‘‘нисаджджа адхӣте, т̣хатва̄ катхетӣ’’ти ча сама̄нака̄лата̄йапи аджджхенакатханехи пуббепи нисаджджат̣т̣ха̄на̄ни хонтӣти сакка̄ пуббуттарака̄лата̄ самбха̄ветум̣, тасма̄ пурима̄нийева уда̄харан̣а̄ни йутта̄ни. удайасамака̄ламева хи танниваттанийаниваттананти. апарака̄ле ‘‘два̄рама̄варитва̄ пависати, а̄варитва̄ никкхаматӣ’’ти. кечи пана ‘‘д̣аккачча патито дан̣д̣о’’ти уда̄харанти. абхигха̄табхӯтасахаджа̄та̄йа пана абхигха̄таджасаддасса сама̄нака̄лата̄ еттха лаббхати, тасма̄ идха̄пи пурима̄нийева уда̄харан̣а̄ни йутта̄ни. пуримата̄вачаниччха̄васенева пана лаккхан̣ахетукирийа̄нам̣ лаккхан̣ахетубха̄вавачаниччха̄ти лаккхан̣абха̄вато пуримака̄ло иччева ‘‘нихантва̄на̄’’ти саддасиддхи иччхита̄, еван̃ча паччайанакирийа̄ самуппаджджанакирийа̄йа пуримика̄ва̄ти пат̣ичча-саддасиддхи. таттха йуттам̣ паччаккхато каттудассанато. идха пана тадабха̄вато на йуттанти че? на̄йам̣ досо. идха̄пи анума̄нато сиддхо. джара̄маран̣а̄дико катта̄ аттхева ‘‘н̃атва̄ кирийато вайа’’нти евама̄дипайогадассанато авассам̣ анумийама̄нена каттуна̄ ӣдисо саддапайого иччхитаббо. асама̄не пана каттари ‘‘писа̄чам̣ дисва̄ бхайам̣ хоти, пан̃н̃а̄йа часса дисва̄ а̄сава̄ париккхӣн̣а̄ хонтӣ’’ти (ма. ни. 1.271; 2.182; пу. па. 204) евама̄ди ведитаббам̣. йатха̄ ча таттха писа̄чадассана̄дипурисабйа̄па̄ро, евамидха̄пи паччайанам̣ паччайабйа̄па̄ро аттано пхалуппа̄данам̣, тан̃ча сатвам̣ самуппа̄дова̄ти ‘‘паччайе сати, паччайасса уппа̄да̄’’ти паччайанасса самуппа̄дахетута̄йа гамако сама̄насса катту абха̄вепи пат̣ичча-саддо сиддхоти ведитаббо. йади пат̣иччасамбандхасса уппа̄до пат̣иччасамуппа̄до, катхам̣ паччайо пат̣иччасамуппа̄доти? хет̣т̣ха̄ вича̄ритова̄йаматтхо. апича йойам̣ самуппа̄да-саддавибха̄вита̄нам̣ паччайуппанна̄нам̣ пат̣иччасаддавибха̄вито сасаттико хету адхиппето, тасса самуппа̄да̄бхимукхата̄йа падха̄навачанавин̃н̃еййасабха̄ватта̄ татха̄ вуттоти.
ким̣ пана ка̄ран̣ам̣ самуппа̄дападха̄нена вачанена самуппа̄дасса хету ведитаббо, на пана сахетуко самуппа̄до ева̄ти? вуччате – дит̣т̣хасса дуккхасса йо паччайо паччайаниддесена тасса вибха̄витатта̄. катхам̣? йатха̄ха –
‘‘идха, бхиккхаве, бхиккху паривӣмам̣сама̄но паривӣмам̣сати ‘йам̣ кхо идам̣ анекавидхам̣ на̄наппака̄ракам̣ дуккхам̣ локе уппаджджати джара̄маран̣ам̣, идам̣ ну кхо дуккхам̣ ким̣ нида̄нам̣ ким̣ самудайам̣ ким̣ джа̄тикам̣ ким̣ пабхавам̣, кисмим̣ сати джара̄маран̣ам̣ хоти, кисмим̣ асати джара̄маран̣ам̣ на хотӣ’ти. со паривӣмам̣сама̄но евам̣ паджа̄на̄ти ‘йам̣ кхо идам̣…пе… идам̣ кхо дуккхам̣ джа̄тинида̄на’’’мичча̄дина̄ (сам̣. ни. 2.51) –
дит̣т̣хасса дуккхасса нида̄нам̣ паривӣмам̣сасутте вуттам̣. там̣ паджа̄нанан̃ча нида̄нампи вин̃н̃а̄таббанти. йатха̄ ча̄ха –
‘‘пуббе ме, бхиккхаве, самбодха̄ анабхисамбуддхасса бодхисаттассева сато етадахоси ‘киччхам̣ вата̄йам̣ локо а̄панно джа̄йати ча джӣйати ча мӣйати ча чавати ча упападжджати ча, атха ча панимасса дуккхасса ниссаран̣ам̣ наппаджа̄на̄ти джара̄маран̣асса. куда̄ссу на̄ма имасса дуккхасса ниссаран̣ам̣ пан̃н̃а̄йиссати джара̄маран̣асса̄’ти…пе… тасса майхам̣, бхиккхаве, йонисо манасика̄ра̄ аху пан̃н̃а̄йа абхисамайо ‘джа̄тийа̄ кхо сати джара̄маран̣ам̣ хоти, джа̄типаччайа̄ джара̄маран̣а’’’нти (сам̣. ни. 2.10) –
а̄дина̄ дит̣т̣хасса дуккхасса паччайавӣмам̣са̄бхисамайа̄ вутта̄. паччайо хи н̃а̄таббо. тадабхисамайа̄йаттан̃ча дуккханиссаран̣ападжа̄нананти йо ча н̃а̄таббо, со паведетабботи пат̣иччасамуппа̄дасаддо йам̣ йадидам̣ самуппа̄дасаддавибха̄витам̣ дит̣т̣хам̣ дуккхам̣, там̣ паччайам̣ пат̣иччева, на ан̃н̃атха̄ти евам̣ паччайавибха̄ванаттхам̣ вуччати. бхавати хи н̃а̄тум̣, паведетун̃ча иччхитабха̄вена падха̄насса̄пи кеначи висесена н̃а̄таббата̄йа аппадха̄набха̄вена ниддесо йатха̄ ‘‘ко сота̄панно, йасса тӣн̣и сам̣йоджана̄ни пахӣна̄ни. ко девадатто, йасса уччатара̄ни геха̄нӣ’’ти, евамидха̄пи паччайапаччайанапаведанат̣т̣хена ниддесе саттивисесена аттано пхалена паччанӣйата̄йа н̃а̄таббабха̄вена ‘‘пат̣ичча̄’’ти парийа̄йена паччайо вутто.
йо ча̄йам̣ ‘‘авиджджа̄паччайа̄ сан̇кха̄ра̄’’тиа̄дико ниддесо, со ча сакаласса дуккхаккхандхасса мӯлато пат̣т̣ха̄йа паччайа̄нам̣ паведана̄йа ниддит̣т̣хоти парийоса̄непи ‘‘еваметасса кеваласса дуккхаккхандхасса самудайо хотӣ’’ти евам̣-саддена самуггха̄там̣ дуккхам̣ дассетва̄ тасса йатха̄вутте паччайе там̣самудайа̄бхимукхе катва̄ нигамита̄ паччайа̄. пат̣ипада̄суттепи (сам̣. ни. 2.3) ‘‘авиджджа̄паччайа̄…пе… самудайо хотӣ’’ти ватва̄ ‘‘айам̣ вуччати, бхиккхаве, миччха̄пат̣ипада̄’’ти вуттам̣. на ча пат̣иччасамуппаннабха̄вена гахитам̣ дуккхам̣ миччха̄пат̣ипадам̣, атха кхо дуккхасамудайабхӯта̄ паччайа̄ти. йатха̄ ча ‘‘пан̃чан̇гико самма̄сама̄дхи (дӣ. ни. 3.335), пан̃чан̃а̄н̣ико самма̄сама̄дхӣ’’ти (дӣ. ни. 3.355) ан̇ган̃а̄н̣апат̣иведанаттхатта̄ десана̄йа самма̄сама̄дхипадха̄нехи саддехи ан̇ган̃а̄н̣апат̣иведанам̣ катам̣, евамидха̄пи самуппа̄дападха̄нена саддена паччайапат̣иведанам̣ катанти ведитаббам̣.
581. йа̄ пана̄йам̣ тантӣти самбандхо. никкхитта̄ти т̣хапита̄, десита̄ти аттхо. йатха̄дхиппетасса аттхасса тананато танти, гантхо. ‘‘ким̣ ва̄дӣ, бханте, самма̄самбуддхо’’ти пуччхитена ‘‘вибхаджджава̄дӣ, маха̄ра̄джа̄’’ти (па̄ра̄. ат̣т̣ха. 1.татийасан̇гӣтикатха̄; катха̄. ат̣т̣ха. нида̄накатха̄) моггалипуттатиссаттхерена вуттатта̄ самма̄самбуддхаса̄вака̄ вибхаджджава̄дино. те хи саттха̄ра̄ венайика̄дибха̄вам̣ вибхаджджа вуттам̣ ануваданти, соманасса̄дӣнам̣, чӣвара̄дӣнан̃ча севитабба̄севитаббабха̄вам̣. сассатуччхедава̄де ва̄ вибхаджджа ваданти. ‘‘сассато атта̄ ча локо ча̄’’тиа̄дӣнам̣ (дӣ. ни. 1.31) т̣хапанӣйа̄нам̣ т̣хапанато, ра̄га̄диккхайасса сассатасса, ра̄га̄дика̄йадуччарита̄диуччхедасса ча вачанато, на пана екам̣сабйа̄каран̣ӣйа̄дике тайо пан̃хе апанетва̄ вибхаджджабйа̄каран̣ӣйамева ваданти. вибхаджджава̄дӣнам̣ ман̣д̣алам̣ самӯхо вибхаджджава̄диман̣д̣алам̣. вибхаджджава̄дино ва̄ бхагавато париса̄ вибхаджджава̄диман̣д̣алантипи ваданти, вибхаджджа ва̄ сассатуччхеде убхо анте анупагамма маджджхимапат̣ипада̄бхӯтасса пат̣иччасамуппа̄дасса десанато бхагава̄, таданува̄дато тасса са̄вака̄ ча вибхаджджава̄диноти. сесам̣ пуримасадисам̣.
отаритва̄ти ога̄хетва̄, вибхаджджава̄дӣ хутва̄ти аттхо. на хи сайам̣ авибхаджджава̄дӣ сама̄но вибхаджджава̄дӣнам̣ антаре т̣ха̄наматтена вибхаджджава̄диман̣д̣алам̣ отин̣н̣о на̄ма хоти. а̄чарийехи авуттавипарӣтаттхадӣпанена те нааббхачиккхантена. авиджджа̄ пун̃н̃а̄нен̃джа̄бхисан̇кха̄ра̄нампи хету паччайо хотӣти ваданто, катха̄ваттхумхи пат̣иккхитте пуггалава̄да̄дике ча ваданто сакасамайам̣ воккамати на̄ма, татха̄ авоккамантена. парасамайам̣ доса̄ропанабйа̄па̄равирахена ана̄йӯхантена. ‘‘идампи суттам̣ гахетабба’’нти парасамайам̣ асампин̣д̣ентена̄ти кечи ваданти. ‘‘татха̄хам̣ бхагавата̄ дхаммам̣ деситам̣ а̄джа̄на̄ми, йатха̄ тадевидам̣ вин̃н̃а̄н̣ам̣ сандха̄вати сам̣сарати анан̃н̃а’’нтиа̄дӣни (ма. ни. 1.396) ваданто суттам̣ пат̣иба̄хати на̄ма, татха̄ апат̣иба̄хантена. ‘‘татха̄хам̣ бхагавата̄ дхаммам̣ деситам̣ а̄джа̄на̄ми, йатха̄ йеме антара̄йика̄ дхамма̄ вутта̄ бхагавата̄, те пат̣исевато на̄лам̣ антара̄йа̄йа (ма. ни. 1.234; па̄чи. 417, 418), супинанте като вӣтиккамо а̄паттикаро хотӣ’’ти ча евама̄дим̣ ваданто винайам̣ пат̣иломети на̄ма, таббипарийа̄йена там̣ ануломентена. пат̣иломенто хи каммантарам̣ бхинданто, дхамматан̃ча виломенто куто килесавинайам̣ ануломети. сутте (дӣ. ни. 2.187 а̄дайо; а. ни. 4.180) вутте чатта̄ро маха̄падесе, ат̣т̣хакатха̄йан̃ча вутте суттасутта̄нуломаа̄чарийава̄дааттаноматимаха̄падесе олокентена. тадолоканена хи сутте, винайе ча сантит̣т̣хати на̄тидха̄вати.
дхамманти пат̣иччасамуппа̄дапа̄л̣им̣. аттханти тадаттхам̣. хету, хетупхала̄ни ва̄ айаметтха хету дхаммо, идаметтха хетупхалам̣ аттхоти. дхамманти ва̄ дхамматам̣. йатха̄ еке ‘‘уппа̄да̄ ва̄ татха̄гата̄нам̣ ануппа̄да̄ ва̄ татха̄гата̄нам̣ т̣хита̄ва са̄ дха̄тӯ’’ти (сам̣. ни. 2.20) суттападасса аттхам̣ миччха̄ га̄хента̄ ‘‘ниччо пат̣иччасамуппа̄до’’ти паччайа̄ка̄радхаммам̣ миччха̄ дӣпенти, евам̣ адӣпетва̄ хет̣т̣ха̄ вуттанайенева аттано пхалам̣ пати ка̄ран̣асса ваваттхитасабха̄вам̣ дӣпентена. йатха̄ ча еке ‘‘аниродхам̣ ануппа̄да’’нтиа̄дина̄ пат̣иччасамуппа̄дасса аттхам̣ миччха̄ га̄хенти, евам̣ га̄хе акатва̄ вуттанайенева авипарӣтам̣ аттхам̣ сан̇га̄хентена. ‘‘дуккха̄дӣсу ан̃н̃а̄н̣ам̣ авиджджа̄’’ти вуттаматтхам̣ париваттетва̄ пуна ‘‘пуббанте ан̃н̃а̄н̣а’’нтиа̄дӣхи (дха. са. 1067) апарехипи парийа̄йехиниддисантена. ‘‘сан̇кха̄ра̄ имина̄ парийа̄йена бхавоти вуччанти, тан̣ха̄ имина̄ парийа̄йена упа̄да̄на’’нтиа̄дина̄ ниддисантена̄ти ча ваданти. пакатийа̄ти йатха̄вуттавидха̄нам̣ ана̄маситва̄ кеваламева.
саччанти чатусаччам̣. саттоти саттасун̃н̃ата̄ти ваданти, саттасун̃н̃есу пана сан̇кха̄ресу саттавоха̄ро, саттаттхакиччасиддхи ча. паччайа̄ка̄рамева ча̄ти паччайа̄ка̄ро ева ча, ма-ка̄ро падасандхикаро. паччайадхамма̄нам̣ аттанойева пхаласса паччайабха̄во пат̣иччасамуппа̄доти аттхо.
тасма̄ти вуттанайена аттхаван̣н̣ана̄йа ка̄таббатта̄, дуккаратта̄ ча патит̣т̣хам̣ на̄дхигаччха̄мӣти йаттха т̣хитасса ван̣н̣ана̄ сукара̄ хоти, тасса̄ патит̣т̣ха̄бхӯтам̣ там̣ найам̣ аттанойева н̃а̄н̣абалена на̄дхигаччха̄мӣти аттхо. ниссайам̣ пана а̄чиккханто ‘‘са̄санам̣ панида’’нтиа̄дима̄ха. идха са̄сананти па̄л̣идхаммама̄ха, пат̣иччасамуппа̄дамева ва̄. со хи ануломапат̣илома̄дина̄на̄десана̄найапат̣иман̣д̣ито аббоччхинно аджджа̄пи паваттатӣти ниссайо хоти. тадат̣т̣хакатха̄сан̇кха̄то ча пубба̄чарийамагго. ‘‘там̣ сун̣а̄тха сама̄хита̄’’ти а̄дараджанане, усса̄хане ча ким̣ пайоджананти че, там̣ дассенто а̄ха ‘‘вуттан̃хета’’нтиа̄ди. ат̣т̣хи катва̄ти аттхам̣ катва̄. йатха̄ ва̄ на нассати, евам̣ ат̣т̣хигатам̣ вийа каронто ат̣т̣хим̣ катва̄. пуббака̄лато апарака̄ле бхавам̣ пубба̄парийам̣. висесанти пат̣хама̄рамбхато пабхути кхан̣е кхан̣е н̃а̄н̣ависесам̣, килесаккхайависесан̃ча лабхатӣти аттхо.
582. десана̄бхедатоти десана̄висесато. аттхато, лаккхан̣а̄дито, екавидха̄дито ча аттхалаккхан̣екавидха̄дито. ан̇га̄нан̃ча ваваттха̄на̄ти авиджджа̄дӣнам̣ два̄дасаннам̣ ан̇га̄нам̣ ваваттха̄надассанато.
каммавипа̄какилесават̣т̣а̄нам̣ мӯлака̄ран̣атта̄, а̄дито вуттатта̄ ча авиджджа̄ пат̣иччасамуппа̄дасса мӯлам̣. таттха валлийа̄ мӯле дит̣т̣хе тато пабхути валлихаран̣ам̣ вийа пат̣иччасамуппа̄дасса мӯле дит̣т̣хе тато пабхути пат̣иччасамуппа̄дадесана̄ти упама̄сам̣сандана̄ на ка̄табба̄. на хи бхагавато идамева дит̣т̣хам̣, идам̣ адит̣т̣ханти вибхаджанӣйам̣ аттхи саббасса дит̣т̣хатта̄. мӯлато пабхути пана валлихаран̣ам̣ вийа мӯлато пабхути пат̣иччасамуппа̄дадесана̄ ката̄ти идаметтха са̄ман̃н̃ам̣ адхиппетам̣, бодханеййаджджха̄сайавасена ва̄ бодхетаббабха̄вена мӯла̄дидассанаса̄ман̃н̃ам̣ йоджетаббам̣.
тасса̄ти –
‘‘са кхо со, бхиккхаве, кума̄ро вуддхиманва̄йа индрийа̄нам̣ парипа̄каманва̄йа пан̃чахи ка̄магун̣ехи самаппито…пе… раджанӣйехи. со чаккхуна̄ рӯпам̣ дисва̄ пийарӯпе рӯпе са̄раджджати, аппийарӯпе рӯпе бйа̄паджджати, анупат̣т̣хитака̄йасати ча вихарати париттачетасо, тан̃ча четовимуттим̣ пан̃н̃а̄вимуттим̣ йатха̄бхӯтам̣ наппаджа̄на̄ти, йаттхасса те па̄пака̄ акусала̄ дхамма̄ апарисеса̄ нируджджханти. со евам̣ ануродхавиродхам̣ сама̄панно йам̣ кин̃чи веданам̣ ведети сукхам̣ ва̄ дуккхам̣ ва̄ адуккхамасукхам̣ ва̄, со там̣ веданам̣ абхинандати абхивадати, аджджхоса̄йа тит̣т̣хатӣ’’ти (ма. ни. 1.408) –
евам̣ вуттасса. евам̣ сотадва̄ра̄дӣсупи. тасса абхинандатоти саппӣтикатан̣ха̄йа абхимукхабха̄вена нандато. абхивадатоти ‘‘ахо сукхам̣, ахо сукха’’нти вачӣбхедакаран̣апаватта̄йа балаватан̣ха̄йа ‘‘ахам̣, мама̄’’ти абхивадато. тато балаватийа̄ мочетум̣ асаккун̣еййата̄йа аджджхоса̄йа тит̣т̣хато. татопи балаватӣ пана упа̄да̄набхӯта̄ тан̣ха̄ нандӣ. еттха ча абхинандана̄дина̄ тан̣ха̄ вутта̄, нандивачанена таппаччайам̣ упа̄да̄нам̣ чатуббидхампи нандита̄тадавиппайогата̄хи, тан̣ха̄дит̣т̣ха̄бхинанданабха̄вехи ча̄ти ведитаббам̣.
джа̄типаччайа̄ джара̄маран̣антиа̄дикан̃ча таттхева маха̄тан̣ха̄сан̇кхайасутте вуттам̣.
випа̄кават̣т̣абхӯте пат̣исандхипаваттипхасса̄дике каммасамут̣т̣ха̄нан̃ча оджам̣ сандха̄йа ‘‘чатта̄ро а̄ха̄ра̄ тан̣ха̄нида̄на̄’’тиа̄ди вуттам̣. ват̣т̣ӯпатхамбхака̄ пана итарепи а̄ха̄ра̄ тан̣ха̄пабхаве тасмим̣ авиджджама̄не на виджджантӣти ‘‘тан̣ха̄нида̄на̄’’ти ваттум̣ ват̣т̣анти.
583. тато татоти чатуббидха̄су десана̄су тато тато десанато. н̃а̄йаппат̣иведха̄йа сам̣ваттатӣти н̃а̄йоти магго, со ева ва̄ пат̣иччасамуппа̄до ‘‘арийо часса н̃а̄йо пан̃н̃а̄йа судит̣т̣хо хотӣ’’ти (сам̣. ни. 2.41; 5.1024) вачанато. сайамева хи со самантабхаддакатта̄ татха̄ татха̄ пат̣ивиджджхитаббатта̄ та̄йа та̄йа десана̄йа аттано пат̣иведха̄йа сам̣ваттати. чатуббидхагамбхӣрабха̄ваппаттийа̄ти дхамматтхадесана̄пат̣иведхагамбхӣресу патит̣т̣ха̄дхигаманена патит̣т̣хитатта̄ти аттхо.
самантабхаддаката̄, десана̄вила̄саппатти ча чатуннампи десана̄нам̣ сама̄нам̣ ка̄ран̣анти висесака̄ран̣ам̣ ваттука̄мо а̄ха ‘‘висесато’’ти. асса̄ти асса бхагавато десана̄, асса ва̄ пат̣иччасамуппа̄дасса десана̄ти йоджетаббам̣. паваттика̄ран̣авибха̄го авибхаттасабха̄ва̄ авиджджа̄дайова, ка̄ран̣анти ва̄ гахита̄нам̣ пакатиа̄дӣнам̣, авиджджа̄дӣнан̃ча ака̄ран̣ата̄, ка̄ран̣ата̄ ча. таттха саммӯл̣ха̄ кечи ака̄ран̣ам̣ ка̄ран̣анти ган̣ханти, кечи на кин̃чи ка̄ран̣ам̣ буджджхантӣти тесам̣ йатха̄сакехи анурӯпехи ка̄ран̣ехи сан̇кха̄ра̄дипаваттисандассанаттхам̣, сам̣са̄раппаваттисандассанаттханти аттхо. паваттиа̄дӣнавапат̣иччха̄дика̄ авиджджа̄ а̄ди, тато сан̇кха̄ра̄ уппаджджанти, тато вин̃н̃а̄н̣анти евам̣ паваттийа̄ уппаттиккамасандассанаттхам̣, габбхасеййака̄дивасена ва̄ таттха таттха бхаве аттабха̄васса уппаджджана̄нупуббисандассанаттхан̃ча ануломадесана̄ паватта̄ти. итара̄сам̣ тадаттхата̄самбхавепи на та̄сам̣ тадаттхамева паватти аттхантарасаббха̄вато. айам̣ пана тадаттха̄ ева̄ти етисса̄ тадаттхата̄ вутта̄.
анувилокайато йо самбодхито пуббабха̄ге там̣там̣паччайуппанна̄вабодхасан̇кха̄то пуббабха̄гапат̣иведхо паватто, тадануса̄рена таданугамена джара̄маран̣а̄дикасса джа̄тиа̄дика̄ран̣ам̣ йам̣ адхигатам̣, тасса сандассанаттхам̣ айам̣ пат̣иломадесана̄ паватта̄. анувилокайато пат̣иломадесана̄ паватта̄ти ва̄ самбандхо. десентопи хи бхагава̄ киччха̄паннам̣ локам̣ анувилокетва̄ пуббабха̄га…пе… сандассанаттхам̣ десесӣти. а̄ха̄ратан̣ха̄дайо паччуппаннаддха̄, сан̇кха̄ра̄виджджа̄ атӣтаддха̄ти имина̄ адхиппа̄йена̄ха ‘‘йа̄ва атӣтам̣ аддха̄нам̣ атихаритва̄’’ти. а̄ха̄ра̄ ва̄ тан̣ха̄йа пабха̄ветабба̄ ана̄гато аддха̄, тан̣ха̄дайо паччуппанно, сан̇кха̄ра̄виджджа̄ атӣтоти. паччаккхам̣ пана пхалам̣ дассетва̄ таннида̄надассанавасена пхалака̄ран̣апарампарадассанам̣ йуджджатӣти а̄ха̄ра̄ пуриматан̣ха̄йа уппа̄дита̄ паччуппанно аддха̄, тан̣ха̄дайо атӣто, сан̇кха̄ра̄виджджа̄ татопи атӣтатаро сам̣са̄расса ана̄дибха̄вадассанаттхам̣ вуттоти. йа̄ва атӣтаддха̄нанти йа̄ва атӣтатарам̣ аддха̄нанти аттхо йуттоти. а̄йатим̣ пунаббхава̄бхиниббаттиа̄ха̄рака̄ ва̄ чатта̄ро а̄ха̄ра̄ ‘‘а̄ха̄ретӣта̄хам̣ на вада̄ми…пе… евам̣ пана мам̣ авадантам̣ йо евам̣ пуччхеййа ‘кисса ну кхо, бханте, вин̃н̃а̄н̣а̄ха̄ро’ти, еса калло пан̃хо, татра каллам̣ веййа̄каран̣ам̣, вин̃н̃а̄н̣а̄ха̄ро а̄йатим̣ пунаббхава̄бхиниббаттийа̄’’ти (сам̣. ни. 2.12) вачанато, там̣сампайуттатта̄ пхассачетана̄нам̣, таппаваттихетутта̄ ча кабал̣ӣка̄ра̄ха̄расса. тена хи упаттхамбхитарӯпака̄йасса, тан̃ча иччхантасса ка̄мавин̃н̃а̄н̣а̄йӯханам̣ хоти. бходжанан̃хи саддха̄дӣнам̣, ра̄га̄дӣнан̃ча упаниссайоти вуттам̣. тасма̄ те каммават̣т̣асан̇гахита̄ а̄ха̄ра̄ паччуппанно аддха̄ти имасмим̣ парийа̄йе пуримойева аттхо йутто.
атӣтаддхато пабхути ‘‘ити кхо, бхиккхаве, авиджджа̄паччайа̄ сан̇кха̄ра̄’’тиа̄дина̄ (сам̣. ни. 2.2) атӣте, тато паран̃ча хетупхалапат̣ипа̄т̣им̣ паччаккхабхӯта̄нам̣ а̄ха̄ра̄нам̣ нида̄надассанавасена а̄рохитва̄ ниваттанена вина̄ абуджджханта̄нам̣ там̣сандассанаттхам̣ са̄ айам̣ десана̄ паватта̄ти аттхо. ана̄гатаддхахетусамут̣т̣ха̄нато пабхутӣти ана̄гатасса бхавасса хетубхӯта̄нам̣ дхамма̄нам̣ уппаттито пат̣т̣ха̄йа. ана̄гатаддхасандассанаттханти ана̄гатаддхуно аппат̣ивиджджханта̄нам̣ апассанта̄нам̣ паччаккхам̣ паччуппаннам̣ хетум̣ дассетва̄ хетупхалапарампара̄йа тасса сандассанаттханти аттхо. еттха ча а̄дито пат̣т̣ха̄йа йа̄ва парийоса̄на̄, парийоса̄нато ча пат̣т̣ха̄йа йа̄ва а̄ди паватта̄ десана̄ два̄дасан̇га̄, тато ева тисандхи чатусан̇кхепа̄. маджджхато пат̣т̣ха̄йа йа̄ва а̄ди паватта̄ десана̄ ат̣т̣хан̇га̄ двисандхи тисан̇кхепа̄. маджджхато пана пат̣т̣ха̄йа йа̄ва парийоса̄на̄ паватта̄ десана̄ чхал̣ан̇га̄ двисандхи тисан̇кхепа̄. ‘‘сам̣йоджанийесу, бхиккхаве, дхаммесу асса̄да̄нупассино вихарато тан̣ха̄ павад̣д̣хати, тан̣ха̄паччайа̄ упа̄да̄на’’нтиа̄дина̄ (сам̣. ни. 2.53, 57) маджджхато пат̣т̣ха̄йа йа̄ва парийоса̄на̄ паватта̄ десана̄ екасандхи двисан̇кхепа̄. евам̣ айам̣ анекан̇га̄ ева пат̣иччасамуппа̄дадесана̄ а̄гата̄. екан̇гавасена̄пи ча пат̣иччасамуппа̄дадесана̄ лаббхатева. йатха̄ха –
‘‘татра, бхиккхаве, сутава̄ арийаса̄вако пат̣иччасамуппа̄дам̣йева са̄дхукам̣ йонисо манаси кароти ‘ити имасмим̣ сати идам̣ хоти, имассуппа̄да̄ идам̣ уппаджджати. имасмим̣ асати идам̣ на хоти, имасса ниродха̄ идам̣ нируджджхатӣ’ти. сукхаведанийам̣, бхиккхаве, пхассам̣ пат̣ичча уппаджджати сукхаведана̄’’ти (сам̣. ни. 2.62) –
а̄ди. еттха хи ‘‘пхассапаччайа̄’’ти еттако ева пат̣иччасамуппа̄до вутто. тенетам̣ вин̃н̃а̄йати ‘‘екан̇гапат̣иччасамуппа̄до’’ти.
таттха имасмим̣ сати идам̣ хотӣти имасмим̣ авиджджа̄дике паччайе сати идам̣ сан̇кха̄ра̄дикам̣ пхалам̣ хоти. имассуппа̄да̄ идам̣ уппаджджатӣти имасса авиджджа̄дикасса паччайасса уппа̄да̄ идам̣ сан̇кха̄ра̄дикам̣ пхалам̣ уппаджджатӣти аттхо. имасмим̣ асати идам̣ на хоти, имасса ниродха̄ идам̣ нируджджхатӣти авиджджа̄дӣнам̣ абха̄ве сан̇кха̄ра̄дӣнам̣ абха̄васса, авиджджа̄дӣнам̣ ниродха̄ сан̇кха̄ра̄дӣнам̣ ниродхасса ча вачанена пуримасмим̣ паччайалаккхан̣е нийамо дассито хоти ‘‘имасмим̣ сати ева, на асати, имасса уппа̄да̄ ева, на ниродха̄’’ти. тенетам̣ лаккхан̣ам̣ антогадханийамам̣ идха пат̣иччасамуппа̄дасса вуттанти дат̣т̣хаббам̣.
ниродхоти ча авиджджа̄дӣнам̣ вира̄га̄дхигамена а̄йатим̣ ануппа̄до аппаватти. татха̄ хи вуттам̣ ‘‘авиджджа̄йатвева асесавира̄ганиродха̄’’тиа̄ди (маха̄ва. 1; уда̄. 3). ниродхавиродхӣ ча уппа̄до, йена со уппа̄давиродхибха̄вена вутто ‘‘имасса ниродха̄ идам̣ нируджджхатӣ’’ти, тенетам̣ дассети ‘‘аниродхо уппа̄до на̄ма, со четтха аттхибха̄вотипи вуччатӣ’’ти. ‘‘имасмим̣ сати идам̣ хотӣ’’ти идамева хи лаккхан̣ам̣ парийа̄йантарена ‘‘имассуппа̄да̄ идам̣ уппаджджатӣ’’ти вадантена парена пуримам̣ висеситам̣ хоти, тасма̄ на дхарама̄натам̣йева сандха̄йа ‘‘имасмим̣ сатӣ’’ти вуттам̣, атха кхо маггена анируддхабха̄ван̃ча̄ти вин̃н̃а̄йати. йасма̄ ча ‘‘имасмим̣ асати идам̣ на хоти, имасса ниродха̄ идам̣ нируджджхатӣ’’ти (уда̄. 2) двидха̄пи уддит̣т̣халаккхан̣асса ниродхасса ниддесам̣ вадантена ‘‘авиджджа̄йатвева асесавира̄ганиродха̄ сан̇кха̄раниродхо’’тиа̄дина̄ (маха̄ва. 1; уда̄. 3) ниродхо ева вутто, тасма̄ наттхибха̄вопи ниродхо ева̄ти наттхибха̄вавируддхо аттхибха̄во аниродхоти дасситам̣ хоти. тена аниродхасан̇кха̄тена аттхибха̄вена уппа̄дам̣ висесети. тато на идха аттала̄бхаматтам̣ уппа̄доти адхиппето, атха кхо аниродхасан̇кха̄то аттхибха̄во ча̄ти айаматтхо вибха̄витоти еваметам̣ лаккхан̣адвайавачанам̣ ан̃н̃аман̃н̃ам̣ висесанависеситаббабха̄вена са̄ттхаканти ведитаббам̣.
ко пана̄йам̣ аниродхо на̄ма, йо аттхибха̄во, уппа̄доти ча вуччатӣти? аппахӣнабха̄во, аниббаттитапхалата̄ппахӣна̄рахата̄хи пхалуппа̄дана̄рахата̄ ча. йе техи паха̄табба̄ акусала̄ дхамма̄, тесам̣ арийамаггена асамуггха̄титабха̄во, йе пана на паха̄табба̄ кусала̄бйа̄ката̄ дхамма̄, йа̄ни тесу сам̣йоджана̄ни акхӣн̣а̄сава̄нам̣, тесам̣ апариккхӣн̣ата̄ ча. асамуггха̄тита̄нусайата̄йа хи сасам̣йоджана̄кхандхаппаватти пат̣иччасамуппа̄до. татха̄ хи вуттам̣ –
‘‘йа̄йа ча, бхиккхаве, авиджджа̄йа нивутасса ба̄ласса, йа̄йа ча тан̣ха̄йа сампайуттасса айам̣ ка̄йо самуда̄гато, са̄ чева авиджджа̄ ба̄ласса аппахӣна̄, са̄ ча тан̣ха̄ апариккхӣн̣а̄. там̣ кисса хету? на, бхиккхаве, ба̄ло ачари брахмачарийам̣ самма̄ дуккхаккхайа̄йа, тасма̄ ба̄ло ка̄йасса бхеда̄ ка̄йӯпаго хоти, со ка̄йӯпаго сама̄но на паримуччати джа̄тийа̄ джара̄маран̣ена̄’’ти (сам̣. ни. 2.19) –
а̄ди. кхӣн̣асам̣йоджана̄нам̣ пана авиджджа̄йа абха̄вато сан̇кха̄ра̄нам̣, тан̣хупа̄да̄на̄нам̣ абха̄вато упа̄да̄набхава̄нам̣ на самбхавоти ват̣т̣асса упаччхедо пан̃н̃а̄йати. тенева̄ха –
‘‘чханнантвева, пхаггуна, пхасса̄йатана̄нам̣ асесавира̄ганиродха̄ пхассаниродхо, пхассаниродха̄ ведана̄ниродхо’’ти (сам̣. ни. 2.12) –
а̄ди. на хи аггамагга̄дхигамато уддхам̣ йа̄ва паринибба̄на̄ сал̣а̄йатана̄дӣнам̣ аппаватти, атха кхо наттхита̄, ниродхасаддавачанӣйата̄, кхӣн̣асам̣йоджаната̄ти ниродхо вутто. апича чиракатампи каммам̣ аниббаттитапхалата̄йа, аппахӣна̄рахата̄йа ча пхала̄рахам̣ сантам̣ ева на̄ма хоти, на ниббаттитапхалам̣, на̄пи пахӣна̄раханти пхалуппаттипаччайа̄нам̣ авиджджа̄сан̇кха̄ра̄дӣнам̣ вуттанайена пхала̄рахабха̄во аниродхоти ведитаббам̣. евам̣ анируддхабха̄венева хи йена вина̄ пхалам̣ на самбхавати, там̣ ка̄ран̣ам̣ атӣта̄дипи ‘‘имасмим̣ сатӣ’’ти имина̄ вачанена вуттам̣. тато ева ча авуситабрахмачарийасса аппаваттидхамматам̣ ана̄панно паччайуппа̄до ка̄лабхедам̣ ана̄маситва̄ аниваттита̄йа ева ‘‘имассуппа̄да̄’’ти вутто. атха ва̄ авасесапаччайасамава̄йе авиджджама̄насса̄пи виджджама̄насса вийа пагева виджджама̄насса йа̄ пхалуппаттиабхимукхата̄, са̄ ‘‘имассуппа̄да̄’’ти вутта̄. тада̄ хи тато пхалам̣ уппаджджатӣти тадаваттхам̣ ка̄ран̣ам̣ пхаласса уппа̄данабха̄вена упат̣т̣хитам̣ уппатитам̣ на̄ма хоти, на виджджама̄нампи атадаваттханти тадаваттхата̄ уппа̄доти ведитабба̄.
таттха ‘‘сатӣ’’ти имина̄ виджджама̄ната̄маттена паччайабха̄вам̣ ваданто абйа̄па̄ратам̣ пат̣иччасамуппа̄дасса дассети. уппа̄да̄ти уппаттидхамматам̣, асаббака̄лабха̄витам̣, пхалуппаттиабхимукхатан̃ча дӣпенто аниччатам̣ пат̣иччасамуппа̄дасса дассети. ‘‘сати, на асати, уппа̄да̄, на ниродха̄’’ти пана хетуаттхехи бхумманиссаккавачанехи саматтхитам̣ нида̄насамудайаджа̄типабхавабха̄вам̣ пат̣иччасамуппа̄дасса дассети. хетуаттхата̄ четтха бхуммавачане йасса бха̄вена тадавина̄бха̄випхаласса бха̄во лаккхӣйати, таттха паваттийа̄ ведитабба̄, йатха̄ адхана̄нам̣ дхане анануппадӣйама̄не да̄лиддийам̣ вепулламагама̄си (дӣ. ни. 3.91), ниппханне сассе субхиккхам̣ джа̄йатӣти ча. ниссаккавачанасса̄пи хетуаттхата̄ пхаласса пабхаве пакатийан̃ча паваттийа̄, йатха̄ ‘‘калала̄ хоти аббудам̣, аббуда̄ джа̄йате песӣ’’ти (сам̣. ни. 1.235; катха̄. 692), ‘‘химавата̄ ган̇га̄ пабхавати, син̇гато саро джа̄йатӣ’’ти ча. авиджджа̄дибха̄вена ча тадавина̄бха̄висан̇кха̄ра̄дибха̄во лаккхӣйати, авиджджа̄дӣхи ча сан̇кха̄ра̄дайо пабхаванти, пакарӣйанти ча̄ти тесам̣ пабхаво, пакати ча, тасма̄ тадаттхадӣпанаттхам̣ ‘‘имасмим̣ сати имассуппа̄да̄’’ти хетуаттха̄ бхумманиссакканиддеса̄ ката̄.
йасма̄ четтха ‘‘имасмим̣ сати идам̣ хоти, имассуппа̄да̄ идам̣ уппаджджатӣ’’ти сан̇кхепена уддит̣т̣хасса пат̣иччасамуппа̄дасса ‘‘авиджджа̄паччайа̄ сан̇кха̄ра̄’’тиа̄дико ниддесо, тасма̄ йатха̄вутто аттхибха̄во, уппа̄до ча тесам̣ тесам̣ паччайуппаннадхамма̄нам̣ паччайабха̄воти вин̃н̃а̄йати. на хи анируддхата̄сан̇кха̄там̣ аттхибха̄вам̣, уппа̄дан̃ча аниваттасабха̄вата̄сан̇кха̄там̣, удайа̄ваттхата̄сан̇кха̄там̣ ва̄ ‘‘сатийева, на асати, уппа̄да̄ ева, на ниродха̄’’ти антогадханийамехи вачанехи пака̄ситам̣ мун̃читва̄ ан̃н̃о паччайабха̄во на̄ма аттхи, тасма̄ йатха̄вутто аттхибха̄во, уппа̄до ча паччайабха̄воти ведитаббо. йепи хи пат̣т̣ха̄не а̄гата̄ хетуа̄дайо чатувӣсати паччайа̄, тепи етассева паччайабха̄васса висеса̄ти ведитабба̄. татха̄ йва̄йам̣ мӯлахетунида̄насамбхавапабхава̄дипарийа̄йехи, уппа̄дат̣т̣хити паваттат̣т̣хити нимиттат̣т̣хити а̄йӯханат̣т̣хити сам̣йогат̣т̣хити палибодхат̣т̣хитӣтиа̄дипарийа̄йехи ча пака̄сито ка̄ран̣аттхо, сопи еттхева антогадхоти дат̣т̣хаббо.
584. мӯлака̄ран̣асаддам̣ апеккхитва̄ на ака̄ран̣анти напум̣саканиддесо, ака̄ран̣а̄ти аттхо. ака̄ран̣ам̣ йади сийа̄, суттам̣ пат̣иба̄хитам̣ сийа̄ти дассенто ‘‘а̄савасамудайа̄’’ти суттам̣ а̄харати. парийа̄йо ка̄ран̣ам̣. ват̣т̣акатха̄йа сӣсабха̄во ват̣т̣ахетуно каммасса̄пи хетубха̄во. таттха бхаватан̣ха̄йапи хетубхӯта̄ авиджджа̄, та̄йа пат̣иччха̄дита̄дӣнаве бхаве тан̣ха̄йа уппаджджанато авиджджа̄ висесена сӣсабхӯта̄ти ‘‘мӯлака̄ран̣а’’нти вутта̄.
пурима̄йа кот̣ийа̄ апан̃н̃а̄йама̄на̄йа уппа̄давирахато ниччатам̣ ган̣хеййа̄ти а̄ха ‘‘евам̣ четам̣, бхиккхаве, вуччатӣ’’тиа̄ди. тена ито пуббе уппаннапуббата̄ наттхӣти апан̃н̃а̄йанато пуримакот̣иапан̃н̃а̄йанам̣ вуттанти имаматтхам̣ дассети.
585. авиджджа̄тан̣ха̄хетуккамена пхалесу ваттаббесу ‘‘сугатидуггатига̄мино’’ти вачанам̣ саддалаккхан̣а̄виродханаттхам̣. пӯджитасса хи дванде пуббанипа̄то. савара̄ кира мам̣сасса ат̣т̣хина̄ алагганаттхам̣ пунаппунам̣ та̄петва̄ кот̣т̣етва̄ ун̣ходакам̣ па̄йетва̄ вириттам̣ сӯнам̣ ат̣т̣хито муттамам̣сам̣ га̄вим̣ ма̄ренти. тена̄ха ‘‘аггисанта̄па̄’’тиа̄ди. таттха йатха̄ ваджджхага̄вӣ ча авиджджа̄бхибхӯтата̄йа йатха̄вуттам̣ ун̣ходакапа̄нам̣ а̄рабхати, евам̣ путхуджджано йатха̄вуттам̣ дуггатига̄микаммам̣. йатха̄ пана са̄ ун̣ходакапа̄не а̄дӣнавам̣ дисва̄ тан̣ха̄васена сӣтудакапа̄нам̣ а̄рабхати, евам̣ путхуджджано авиджджа̄йа на̄тибалавабха̄вато дуггатига̄микамме а̄дӣнавам̣ дисва̄ тан̣ха̄васена сугатига̄микаммам̣ а̄рабхати. дуккхе хи авиджджам̣ тан̣ха̄ ануваттати, сукхе тан̣хам̣ авиджджа̄ти.
586. каттхачи сутте. екадхаммамӯликам̣ десананти авиджджа̄тан̣ха̄су екойева дхаммо мӯлам̣ етисса̄ти екадхаммамӯлика̄, там̣, таттха екам̣ ева дхаммам̣ мӯлам̣ катва̄ пат̣иччасамуппа̄дадесанам̣ десетӣти аттхо. упанисӣдати пхалам̣ еттха̄ти упаниса̄, ка̄ран̣ам̣, авиджджа̄ упаниса̄ етесанти авиджджӯпаниса̄. асса̄да̄нупассиноти упа̄да̄нийесу тебхӯмакадхаммесу висайабхӯтесу асса̄детаббато асса̄дасан̃н̃итам̣ сукхасоманассам̣ анупассанасӣласса. аппахӣна̄виджджата̄йа ба̄лалаккхан̣айогена ба̄ласса. еванти авиджджа̄нивутатта̄, тан̣ха̄сам̣йуттатта̄ ча. айам̣ ка̄йоти айам̣ маман̃чева тумха̄кан̃ча паччаккхабхӯто савин̃н̃а̄н̣акака̄йо кхандхапан̃чакам̣. ‘‘сал̣а̄йатанапаччайа̄ пхассо’’ти (маха̄ва. 1; уда̄. 1) вачанато пхассака̄ран̣ан̃четам̣ вуччатӣти а̄йатаначчхаккам̣ ва̄. самуда̄гатоти уппанно. бахиддха̄ ча на̄марӯпанти бахиддха̄ савин̃н̃а̄н̣акака̄йо кхандхапан̃чакам̣, сал̣а̄йатана̄ни ва̄. иттхетанти иттхам̣ етам̣. аттано ча паресан̃ча пан̃чаккхандха̄ два̄даса̄йатана̄ни два̄ра̄ламбанабха̄вена ваваттхита̄ни двайам̣ на̄ма̄ти аттхо. двайам̣ пат̣ичча пхассоти ан̃н̃аттха чаккхурӯпа̄дӣни двайа̄ни пат̣ичча чаккхусампхасса̄дайо вутта̄, идха пана аджджхаттикаба̄хира̄ни а̄йатана̄ни, маха̄двайам̣ на̄ма киретанти вуттам̣. айаметтха адхиппа̄йо – ан̃н̃аттха ‘‘чаккхун̃ча пат̣ичча рӯпе ча уппаджджати чаккхувин̃н̃а̄н̣ам̣, тин̣н̣ам̣ сан̇гати пхассо’’тиа̄дина̄ (ма. ни. 1.204, 400; 3.421, 425, 426; сам̣. ни. 2.44; 4.60; катха̄. 465) чаккху чева рӯпа̄ ча…пе… мано чева дхамма̄ ча̄ти вутта̄ни двайа̄ни пат̣ичча чаккхусампхасса̄дайо вутта̄. идха пана ‘‘айан̃чева ка̄йо’’ти чаккха̄диниссайе сесадхамме чаккха̄диниссите ева катва̄ вуттам̣ чаккха̄дика̄йам̣ екаттена ‘‘аджджхаттика̄йатана’’нти гахетва̄, ‘‘бахиддха̄ ча на̄марӯпа’’нти вуттам̣ рӯпа̄диа̄рамман̣ам̣ екаттенева ‘‘ба̄хира̄йатана’’нти та̄ни аджджхаттикаба̄хира̄ни а̄йатана̄ни пат̣ичча пхассо вутто, тасма̄ маха̄двайаметанти.
еван̃ча катва̄ аттано ча парасса ча пан̃чахи кхандхехи, чхахи а̄йатанехи ча̄ти айаматтхо дӣпетаббова̄ти вуттам̣. ‘‘айам̣ ка̄йо’’ти хи вутта̄ни саниссайа̄ни чаккха̄дӣни аттано пан̃чаккхандха̄, ‘‘бахиддха̄ на̄марӯпа’’нти вутта̄ни рӯпа̄дӣни паресам̣. татха̄ айам̣ ка̄йо аттано чха аджджхаттика̄ни а̄йатана̄ни, бахиддха̄ на̄марӯпам̣ паресам̣ ба̄хира̄нӣти. ан̃н̃атха̄ аджджхаттика̄йатанаматте ева ‘‘айам̣ ка̄йо’’ти вуттена аджджхаттика̄йатана̄нева аттано пан̃чаккхандха̄ хонтӣти аттано ча паресан̃ча пан̃чахи кхандхехи дӣпана̄ на самбхавеййа̄ти. сал̣ева̄йатана̄нӣти сал̣ева пхассака̄ран̣а̄ни, йехи ка̄ран̣абхӯтехи а̄йатанехи уппаннена пхассена пхут̣т̣хо ба̄ло сукхадуккхам̣ пат̣исам̣ведети. а̄ди-саддена ‘‘етесам̣ ва̄ ан̃н̃атарена. авиджджа̄нӣваран̣асса, бхиккхаве, пан̣д̣итасса тан̣ха̄йа сампайуттасса̄’’тиа̄ди (сам̣. ни. 2.19) йоджетаббам̣. имасмин̃хи сутте сан̇кха̄ре авиджджа̄тан̣ха̄ниссите ева катва̄ ка̄йаггахан̣ена вин̃н̃а̄н̣ана̄марӯпасал̣а̄йатана̄ни гахетва̄ тасмим̣ ка̄йе сал̣а̄йатана̄нам̣ пхассам̣ там̣нисситамева катва̄ ведана̄йа висесапаччайабха̄вам̣ дассентена бхагавата̄ ба̄лапан̣д̣ита̄нам̣ атӣтаддха̄виджджа̄тан̣ха̄мӯлако ведана̄нто пат̣иччасамуппа̄до дассито. пуна ча ба̄лапан̣д̣ита̄нам̣ висесам̣ дассентена –
‘‘йа̄йа ча, бхиккхаве, авиджджа̄йа нивутасса ба̄ласса, йа̄йа ча тан̣ха̄йа сампайуттасса айам̣ ка̄йо самуда̄гато, са̄ чева авиджджа̄ ба̄ласса аппахӣна̄, са̄ ча тан̣ха̄ апариккхӣн̣а̄. там̣ кисса хету? на, бхиккхаве, ба̄ло ачари брахмачарийам̣ самма̄ дуккхаккхайа̄йа. тасма̄ ба̄ло ка̄йасса бхеда̄ ка̄йӯпаго хоти, со ка̄йӯпаго сама̄но на паримуччати джа̄тийа̄…пе… дуккхасма̄ти вада̄мӣ’’ти (сам̣. ни. 2.19) –
ведана̄пабхавам̣ са̄виджджам̣ тан̣хам̣ дассетва̄, упа̄да̄набхаве ча танниссите катва̄ ‘‘ка̄йӯпаго хотӣ’’тиа̄дина̄ джа̄тиа̄дике дассентена паччуппаннахетусамут̣т̣ха̄нато пабхути убхайамӯлавасена пат̣иччасамуппа̄до вутто, таббипарийа̄йена ча пан̣д̣итасса паччуппаннахетупариккхайато пабхути убхайамӯлако пат̣иломапат̣иччасамуппа̄доти.
587. пӯретунти вад̣д̣хетум̣, упачинитунти аттхо. дуггатига̄микаммасса висесапаччайатта̄ авиджджа̄ ‘‘авиндийам̣ виндатӣ’’ти вутта̄, татха̄ висесапаччайо виндийасса на хотӣти ‘‘виндийам̣ на виндатӣ’’ти ча. аттаниссита̄ни катва̄ чаккхувин̃н̃а̄н̣а̄дӣнам̣ паваттанам̣ уппа̄данам̣ а̄йатанам̣. саммохабха̄венева анабхисамайабхӯтатта̄ авидитам̣ ан̃н̃а̄там̣ кароти. антавирахите джава̄петӣти ван̣н̣а̄гамавипарийа̄йавика̄равина̄садха̄туаттхависесайогехи пан̃чавидхасса нируттилаккхан̣асса васена а-ка̄ра ви-ка̄ра джа-ка̄ре гахетва̄ ан̃н̃есам̣ ван̣н̣а̄нам̣ лопам̣, джа-ка̄расса ча дутийасса̄гамам̣ катва̄ ‘‘авиджджа̄’’ти вуттам̣. бйан̃джанаттхам̣ ватва̄ сабха̄ваттхам̣ дассетум̣ ‘‘апича̄’’тиа̄ди вуттам̣. чаккхувин̃н̃а̄н̣а̄дӣнам̣ ваттха̄рамман̣а̄ни ‘‘идам̣ ваттху, идам̣ а̄рамман̣а’’нти авиджджа̄йа н̃а̄тум̣ на сакка̄ти авиджджа̄ таппат̣иччха̄дика̄ вутта̄. ваттха̄рамман̣асабха̄вачха̄данато ева авиджджа̄дӣнам̣ пат̣иччасамуппа̄дабха̄васса, джара̄маран̣а̄дӣнам̣ пат̣иччасамуппаннабха̄васса ча чха̄данато пат̣иччасамуппа̄дапат̣иччасамуппанначчха̄данам̣ ведитаббам̣.
апаччаккхитва̄ти паччаккха̄нам̣ акатва̄ апат̣иккхипитва̄. упака̄ракат̣т̣хо паччайат̣т̣хо йатха̄ пин̣д̣апа̄та̄ди сарӣрасса.
сан̇кхатамабхисан̇кхаронтӣти йатха̄ сан̇кхатам̣ хоти, евам̣ абхисан̇кхаронти. сан̇кха̄расаддаггахан̣ена а̄гата̄ сан̇кха̄ра̄ сан̇кха̄расаддена а̄гатасан̇кха̄ра̄. йадипи авиджджа̄паччайа̄ сан̇кха̄ра̄пи сан̇кха̄расаддена а̄гата̄, те пана имисса̄ десана̄йа падха̄на̄ти висум̣ вутта̄, тасма̄ ‘‘дувидха̄’’ти еттха сан̇кха̄расаддена а̄гатасан̇кха̄ресу абхисан̇кхаран̣акасан̇кха̄рам̣ ваджджетва̄ тадан̃н̃е сан̇кха̄расаддена а̄гатасан̇кха̄ра̄ йоджетабба̄. сан̇кха̄расаддена а̄гатасан̇кха̄ра̄ти ва̄ самуда̄йо вутто. тадекадеса̄ ча идха ван̣н̣етаббабха̄вена гахита̄ авиджджа̄паччайа̄ сан̇кха̄ра̄, тасма̄ ван̣н̣етаббасаббасан̇га̄хакавасена дувидхата̄ вутта̄ти ведитабба̄. ‘‘пат̣хамам̣ нируджджхати вачӣсан̇кха̄ро’’тиа̄дина̄ (ма. ни. 1.464) витаккавича̄раасса̄сапасса̄сасан̃н̃а̄ведана̄вачӣсан̇кха̄ра̄дайо вутта̄, на авиджджа̄паччайа̄ сан̇кха̄ресу вутта̄ ка̄йасан̃четана̄дайо.
сан̇кхатасан̇кха̄ра̄ на̄ма йатха̄сакам̣ паччайехи сан̇кхататта̄. сатипи паччайаниббатта̄нам̣ саббесампи сан̇кхатабха̄ве ‘‘маметам̣ пхала’’нти таттха̄бхимукхена вийа каммуна̄ ниббаттитатта̄ тебхӯмакавипа̄какат̣атта̄рӯпесу са̄тисайо сан̇кхатабха̄воти адхиппа̄йена ат̣т̣хакатха̄йам̣ (висуддхи. 2.587) камманиббатта̄нам̣ абхисан̇кхатасан̇кха̄рата̄ вутта̄. па̄л̣ийам̣ пана татха̄ а̄гатат̣т̣ха̄насса абха̄вато ‘‘тепи …пе… еттхева сан̇гахам̣ гаччхантӣ’’ти вуттам̣. аничча̄ вата сан̇кха̄ра̄ти вутта̄ убхуа̄дисамут̣т̣ха̄на̄пи саббадхамма̄. абхисан̇кхаран̣акасан̇кха̄роти вуччати аттано пхаласса абхисан̇кхаран̣ато. ка̄йапайогасамут̣т̣ха̄панавӣрийам̣ ка̄йикавӣрийам̣. абхисан̇кха̄расса̄ти пайогавегасса.
ва̄чам̣ сан̇кхаротӣти вачӣсан̇кха̄ро. ка̄йена сан̇кхарӣйатӣти ка̄йасан̇кха̄ро. читтена сан̇кхарӣйати, читтам̣ ва̄ сан̇кхаротӣти читтасан̇кха̄ро. сан̇кхепато пана саббепи йатха̄рахам̣ сан̇кхаронти, сан̇кхарӣйантӣти ча сан̇кха̄ра̄ти ведитабба̄. вуттанти сан̇кха̄рат̣т̣хапаччайат̣т̣ха̄дима̄ха.
наматӣти екантаса̄рамман̣ата̄йа а̄рамман̣а̄бхимукхам̣ намати. паритассатӣти пипа̄сати, тан̣ха̄парита̄пата̄йа ва̄ вичалати. упа̄дийатӣти дал̣хам̣ а̄дийати. бхаватӣти упапаттибхавам̣ сандха̄йа̄ха. бха̄вайатӣти каммабхавам̣. чути кхандха̄нам̣ маран̣анти ‘‘маранти етена̄’’ти вуттам̣. дуккха̄ ведана̄ уппа̄дадуккха̄, т̣хитидуккха̄ти ча катва̄ ‘‘дведха̄ кхан̣атӣ’’ти вуттам̣. а̄йа̄со париссамо виса̄до.
ниддит̣т̣ханайадассананти йатха̄ниддит̣т̣хавидхисандассанам̣. кевала-саддо асаммиссава̄чако ча хоти ‘‘кевала̄ са̄лайо’’тиа̄дӣсу, ниравасесава̄чако ча ‘‘кевала̄ ан̇гамагадха̄’’тиа̄дӣсу, тасма̄ двидха̄пи аттхам̣ вадати. таттха асаммиссасса̄ти сукхарахитасса. на хи еттха кин̃чи уппа̄давайарахитам̣ аттхи. сакаласса̄ти саббабхава̄дигатасса, саббака̄ликасса ча.
588. ‘‘лаккхан̣екавидха̄дито’’ти еттха а̄ди-саддо паччекам̣ парисама̄петабботи дассенто а̄ха ‘‘лаккхан̣а̄дито’’ти. сампайутте, там̣саман̇гипуггале ва̄ саммохайатӣти саммоханараса̄. а̄рамман̣асабха̄васса чха̄данам̣ хутва̄ гайхатӣти чха̄данапаччупат̣т̣ха̄на̄. ‘‘а̄савасамудайа̄ авиджджа̄самудайо’’ти (ма. ни. 1.103) вачанато а̄савападат̣т̣ха̄на̄. пат̣исандхиджананаттхам̣ а̄йӯханти бйа̄па̄рам̣ каронтӣти а̄йӯханараса̄. ра̄сикаран̣ам̣ ва̄ а̄йӯханам̣. четана̄сабха̄ватта̄ четана̄ хутва̄ гайхатӣти четана̄паччупат̣т̣ха̄на̄. на̄марӯпасса пуреча̄рикабха̄вена паваттатӣти пуббан̇гамарасам̣. пуримабхавена саддхим̣ гхат̣анам̣ хутва̄ гайхатӣти пат̣исандхипаччупат̣т̣ха̄нам̣. вин̃н̃а̄н̣ена саха, ан̃н̃аман̃н̃ан̃ча сампайуджджатӣти сампайогарасам̣. самам̣ пака̄рехи його сампайого. висум̣ абха̄во авиниббхого. рӯпам̣ сампайога̄бха̄вато викиратӣти викиран̣арасам̣. тато ева хи писийама̄на̄ тан̣д̣ула̄дайо викиранти, чун̣н̣ӣбхӯта̄ виддхам̣санти, на̄масса када̄чи кусала̄дибха̄вопи аттхӣти тато висесанаттхам̣ ‘‘абйа̄катапаччупат̣т̣ха̄на’’нти вуттам̣. ‘‘ачетано абйа̄като’’ти (висуддхи. 1.311; вибха. ат̣т̣ха. 173) еттха вийа ана̄рамман̣ата̄ ва̄ абйа̄катата̄ дат̣т̣хабба̄. а̄йатаналаккхан̣анти гхат̣т̣аналаккхан̣ам̣, а̄йа̄нам̣ тананалаккхан̣ам̣ ва̄. дассанасса йатха̄сакам̣ висайаггахан̣асса каран̣ато дассанарасам̣. ‘‘дассана̄дираса’’нти пана саммохавиноданийам̣ вуттам̣. ваттхудва̄рабха̄вапаччупат̣т̣ха̄нам̣ йатха̄рахам̣ вин̃н̃а̄н̣амановин̃н̃а̄н̣адха̄тӯнанти адхиппа̄йо. ваттхуггахан̣ан̃четтха чаккха̄дипан̃чака̄пеккхам̣. акусалавипа̄купеккха̄йа анит̣т̣хабха̄вато дуккхена, итара̄йа ит̣т̣хабха̄вато сукхена сан̇гахитатта̄ ‘‘сукхадуккхапаччупат̣т̣ха̄на̄’’ти вуттам̣. дуккхасамудайатта̄ хетулаккхан̣а̄ тан̣ха̄. ‘‘татрататра̄бхинандинӣ’’ти (ма. ни. 1.91, 460; сам̣. ни. 5.1081; вибха. 203; маха̄ва. 14) вачанато абхинанданараса̄. читтасса, пуггаласса ва̄ рӯпа̄дӣсу атиттабха̄во хутва̄ гайхатӣти атиттабха̄вапаччупат̣т̣ха̄на̄. амун̃чанарасам̣ тан̣ха̄дит̣т̣ха̄бхинивесавасена. тан̣ха̄дал̣хаттам̣ хутва̄ ка̄мупа̄да̄нам̣, сеса̄ни дит̣т̣хи хутва̄ упат̣т̣хахантӣти тан̣ха̄дал̣хаттадит̣т̣хипаччупат̣т̣ха̄нам̣. каммупапаттибхававасена бхавасса лаккхан̣а̄дайо йоджетабба̄.
589. моха̄дибха̄ватоти еттха а̄ди-саддена ананубодха̄дӣнам̣ сан̇гахо. дуккха̄дӣсу ан̃н̃а̄н̣авасена аппат̣ипатти, асубха̄дӣсу субха̄дивипалла̄савасена миччха̄пат̣ипатти. дит̣т̣хивиппайуттавасена ва̄ аппат̣ипатти, дит̣т̣хисампайуттавасена миччха̄пат̣ипатти. два̄ра̄рамман̣атоти два̄рато, а̄рамман̣ато ча чхасу два̄ресу, чхасу а̄рамман̣есу ча паваттанато. айам̣ пана вибха̄го на авиджджа̄йа ева, ан̃н̃есупи пат̣иччасамуппа̄дан̇гесу арӯпадхамма̄нам̣ лаббхатӣти а̄ха ‘‘саббесупӣ’’ти.
випа̄кадхаммадхамма̄дибха̄ватоти еттха а̄ди-саддена невасеккха̄на̄секкхасам̣йоджанийа̄дибха̄ве сан̇ган̣ха̄ти. чатуйонисам̣ваттанатоти чатуйонипарийа̄паннаттабха̄ваниббаттанато.
локийавибха̄га̄дибха̄ватоти еттха а̄ди-саддена абйа̄катасаппаччайасан̇кхата̄дибха̄ве сан̇ган̣ха̄ти. сахетука̄хетука̄дитоти а̄ди-саддена сасан̇кха̄ра̄сан̇кха̄ра̄дибхеде сан̇ган̣ха̄ти.
ка̄мам̣ на̄марӯпам̣ паччуппаннаддхавасена вуччати, татха̄пи йатха̄ паччуппаннам̣, евам̣ атӣта̄на̄гатампӣти аддхадвайапарийа̄паннасса̄пи найато гахетаббатта̄ вуттам̣ ‘‘атӣта̄дито тивидха’’нти.
сан̃джа̄тисамосаран̣ат̣т̣ха̄натоти вин̃н̃а̄н̣атам̣сампайуттадхамма̄нам̣ уппаттипаваттидесабха̄вато. ‘‘бхӯтаппаса̄давин̃н̃а̄н̣ато’’ти па̄т̣хо йутто. ‘‘вин̃н̃а̄н̣а̄дито’’ти пана пат̣ханти. екасесанайена ба̄хира̄йатанасса̄пи сан̇гахе сати а̄ди-саддена тасса сан̇гахитата̄ дат̣т̣хабба̄. нобхайагочаранти мана̄йатанама̄ха. на хи арӯпадхамма̄нам̣ десавасена а̄санната̄, дӯрата̄ ва̄ аттхи авиггахатта̄, тасма̄ мана̄йатанасса гочаро мана̄йатанам̣ сампатто, асампатто ва̄ти на вуччати. пхасса̄дӣнампӣти еттха пхассо та̄ва пхусанасабха̄вато, локийаса̄сава̄дибха̄вато ча екавидхо. пат̣игхасампхассаадхивачанасампхассабхедато, сахетука̄дибха̄вато ча дувидхо. бхаваттайапарийа̄паннато, ведана̄ттайасампайогато, ахетукадухетукатихетукато ча тивидхо. йонигативасена чатуббидхо, пан̃чавидхо ча.
ведана̄ анубхаваналаккхан̣ато, локийаса̄сава̄дибха̄вато ча екавидха̄. пан̃чадва̄рикаманодва̄рикабхедато дувидха̄. сукха̄дибхедато тивидха̄. йонигативасена чатуббидха̄, пан̃чавидха̄ ча. чхал̣а̄рамман̣абхедато чхаббидха̄.
тан̣ха̄ локасса самудайабха̄вато екавидха̄. дувидха̄ дит̣т̣хисампайуттавиппайуттабха̄вато. тивидха̄ ка̄мабхававибхаватан̣ха̄бхедато. чатуббидха̄ чатумаггапахеййато. пан̃чавидха̄ рӯпа̄бхинандана̄дибха̄вато. чхаббидха̄ чхатан̣ха̄ка̄йабхедато.
упа̄да̄нам̣ екавидхам̣ дал̣хагга̄хабха̄вато. дувидхам̣ тан̣ха̄дит̣т̣хибхедато. тивидхам̣ бхаваттайӯпаниссайабха̄вато. чатуббидхам̣ ка̄мупа̄да̄на̄дибхедато. пан̃чавидхам̣ пан̃чагатисам̣ваттанато.
бхаво екавидхо локийаса̄сава̄дибха̄вато. дувидхо каммупапаттибхедато. тивидхо ка̄мабхава̄дибхедато. чатуббидхо чатурупа̄да̄напаччайато. пан̃чавидхо пан̃чагатисам̣ваттанато. чхаббидхо ка̄макаммабхава̄дибхедато. саттавидхо саттавин̃н̃а̄н̣ат̣т̣хитисан̇гахато. ат̣т̣хавидхо чатурупа̄да̄напаччайакаммабхава̄дибхедато. нававидхо ка̄мабхава̄дибхедато.
джа̄ти екавидха̄ таттха таттха бхаве пат̣хама̄бхиниббаттибха̄вато. дувидха̄ рӯпаккхандхасан̇кха̄раккхандхасан̇гахато. тивидха̄ бхаваттайапарийа̄паннато. йонигативасена чатуббидха̄, пан̃чавидха̄ ча. имина̄ найена джара̄маран̣а̄дӣнампи екавидха̄дибха̄во ведитаббо.
590. сока̄дӣнампи гахитатта̄ ан̇габахуттаппасан̇ге ‘‘два̄дасева̄’’ти ан̇гававаттха̄нам̣ ведитаббам̣. на хи сока̄дайо ан̇габха̄вена вутта̄, пхалена пана ка̄ран̣ам̣ авиджджам̣ мӯлан̇гам̣ дассетум̣ те вутта̄. джара̄маран̣аббха̄хатасса хи ба̄ласса те самбхавантӣти сока̄дӣнам̣ джара̄маран̣ака̄ран̣ата̄ вутта̄, на пана ‘‘ка̄йика̄йа дуккха̄йа ведана̄йа пхут̣т̣хо’’ти ча сутте джара̄маран̣анимиттан̃ча дуккхам̣ сан̇гахитанти там̣ таннимитта̄нам̣ джара̄маран̣аббха̄хатасса самбхаве са̄дхакабха̄вена вуттам̣. йасма̄ пана джара̄маран̣енева сока̄дӣнам̣ екасан̇кхепо като, тасма̄ тесам̣ джа̄типаччайата̄ йуджджати. джара̄маран̣апаччайабха̄ве хи авиджджа̄йа екасан̇кхепо ка̄таббо сийа̄. джа̄типаччайа̄ пана джара̄маран̣ам̣, сока̄дайо ча самбхавантӣти таттха джара̄маран̣ам̣ екантикам̣ ан̇габха̄вена гахитам̣. сока̄дайо пана рӯпабхава̄дӣсу абха̄вато анекантика̄ кевалам̣ па̄кат̣ена пхалена авиджджа̄нидассанаттхам̣ гахита̄. тена ана̄гате джа̄тийа̄ сати тато пара̄йа пат̣исандхийа̄ хетухетубхӯта̄ авиджджа̄ дассита̄ти бхавачаккасса авиччхедо дассито хотӣти. суттан̃ча сока̄дӣнам̣ авиджджа̄ ка̄ран̣анти етассева аттхасса са̄дхакам̣ дат̣т̣хаббам̣, на сока̄дӣнам̣ ба̄ласса джара̄маран̣анимиттата̄маттасса. ‘‘ассутава̄ путхуджджано’’ти хи вачанена авиджджа̄ сока̄дӣнам̣ ка̄ран̣анти дассита̄, на ча джара̄маран̣анимиттамева дуккхам̣ дуккханти.
апаро найо джара̄маран̣ампи паччайо, ан̃н̃атха̄ два̄дасан̇га̄ни на парипӯренти. касса пана со паччайо? сока̄дӣнам̣. йади евам̣ касма̄ ‘‘джара̄маран̣апаччайа̄ сока̄дайо самбхавантӣ’’ти аватва̄ ‘‘джа̄типаччайа̄ джара̄маран̣ам̣, сока̄дайо ча самбхавантӣ’’ти вуттанти? йасма̄ тадан̃н̃енапи дуккхадхаммена пхут̣т̣хасса те самбхаванти, тасма̄ аппахӣнасам̣йоджанасса̄пи тесам̣ таппаччайата̄ на екам̣сика̄ти джа̄типаччайата̄ва вутта̄. атха ва̄ джара̄маран̣аггахан̣ена упапаттибхаво сан̇гахито. упа̄диннаккхандхапарипа̄ко хи а̄йуно сам̣ха̄ни, индрийа̄нам̣ парипа̄ко ча джара̄, тесан̃ча бхедо маран̣анти. сати ча упапаттибхаве таттха катупачитам̣, пора̄н̣ам̣ ва̄ каммам̣ каммабхаво, камма̄диупат̣т̣ха̄не чутианантарам̣ пат̣исандхим̣ джанетӣти упапаттибхаво джа̄тийа̄ паччайо, тасма̄ джара̄маран̣ампи джа̄тийа̄ паччайата̄йа пат̣иччасамуппа̄до. йасма̄ пана ‘‘бхавапаччайа̄ джа̄тӣ’’ти еттхева упапаттибхавасса джа̄тийа̄ паччайата̄ сан̇гахита̄, тасма̄ вуттапарийа̄йасан̇гахато ча ‘‘джара̄маран̣апаччайа̄ джа̄тӣ’’ти на вуттам̣. евам̣ джара̄маран̣асса̄пи паччайабха̄васиддхито пат̣иччасамуппа̄дата̄ти два̄дасан̇гата̄ ваваттхита̄ти ведитабба̄. тена̄ха ‘‘два̄дасева̄’’тиа̄ди. айам̣ та̄ва̄ти ‘‘десана̄бхедато’’тиа̄дина̄ вуттам̣ аттхасам̣ван̣н̣анам̣ сандха̄йа̄ха.
авиджджа̄паччайа̄сан̇кха̄рападакатха̄ван̣н̣ана̄
591. айам̣ пана̄ти ида̄ни ваккхама̄нам̣. ‘‘катама̄ ча, бхиккхаве, авиджджа̄ дуккхе ан̃н̃а̄н̣а’’нтиа̄дина̄ (ма. ни. 1.103) суттантесу чатут̣т̣ха̄ника̄ авиджджа̄ вутта̄ти ‘‘суттантапарийа̄йена̄’’ти вуттам̣. никкхепакан̣д̣е (дха. са. 1106) пана суттантесу чатӯсу т̣ха̄несу катхита̄йа ева авиджджа̄йа ат̣т̣хасу т̣ха̄несу киччаджа̄тито катхитатта̄ тадаттхаван̣н̣ана̄васена вибха̄ванам̣ ка̄тум̣ ‘‘абхидхаммапарийа̄йена̄’’ти а̄рабхитва̄ ‘‘вуттан̃хета’’нтиа̄ди вуттам̣. аха̄петва̄ вибхаджитаббам̣. вибхаджанан̃хи абхидхаммапарийа̄йо. ‘‘ат̣т̣хасу т̣ха̄несу ан̃н̃а̄н̣а’’нти а̄нетва̄ там̣ самбандхитаббам̣. сесат̣т̣ха̄несӯти дуккхасамудайесу, пуббанта̄дӣсу ча. а̄рамман̣авасена̄ти а̄рамман̣акаран̣авасена̄пи. идха̄ти имасмим̣ ‘‘дуккхе ан̃н̃а̄н̣а’’нтиа̄дике па̄т̣хе. са̄ти авиджджа̄. уппанна̄ти асамӯхатуппанна̄, пагева паччуппанна̄. ‘‘пат̣иччха̄детва̄’’ти еттха вуттам̣ пат̣иччха̄дана̄ка̄рам̣ дассетум̣ ‘‘йа̄тха̄васарасалаккхан̣ам̣ пат̣ивиджджхитум̣ на детӣ’’ти вуттам̣. раситаббо пат̣ивиджджхитаббо сабха̄во расо, аттано расо сарасо, йа̄тха̄во йатха̄бхӯто сарасо йа̄тха̄васарасо, йо ‘‘пӣл̣анат̣т̣хо’’тиа̄дина̄ (пат̣и. ма. 2.8) вутто дуккхасаччаппабхеда̄ ева ча пуббанта̄дайо, со ева лаккхитаббатта̄ йа̄тха̄васарасалаккхан̣ам̣. там̣ пат̣ивиджджхитум̣ паччаккхато джа̄нитум̣ на дети.
тадубхайанти пуббантан̃чева апарантан̃ча атӣтам̣, ана̄гатан̃ча кхандхапан̃чакам̣. пуббанта̄парантабха̄гавантата̄йа ва̄ паччуппаннаддхабхӯто маджджханто пуббанта̄паранто. айам̣ авиджджа̄ име сан̇кха̄ра̄ти идаппаччайата̄пат̣иччасамуппаннадхаммесу паччаккхато джа̄нана̄ка̄радассанам̣. еттха̄ти етесу дуккха̄дӣсу. йадипи авиджджа̄ дуккха̄дӣсу а̄рамман̣акаран̣авасенапи паваттати, йатха̄ пана ниродхамагге а̄рамман̣ам̣ ка̄тум̣ асакконтӣ те джа̄нитука̄масса таппат̣иччха̄данавасена, аниродхамаггесу ниродхамаггаггахан̣ака̄ран̣абха̄вена ча паваттама̄на̄ те йа̄тха̄вато пат̣ивиджджхитум̣ на дети, евам̣ дуккха̄дӣсупӣти ведитаббам̣. татха̄ хи вуттам̣ ‘‘пат̣иччха̄данавасенева идха̄дхиппета̄’’ти. дуккха̄дивисайо андхатамакаро, лобха̄дӣнан̃ча андхатамакара̄нам̣ паччайабхӯто адассана̄ка̄ро ан̃н̃а̄н̣ам̣.
592. пун̃н̃а̄дайоти пун̃н̃а̄бхисан̇кха̄ра̄дайо. таттха пуна̄ти аттано санта̄нам̣ апун̃н̃апхалато, дуккхасам̣килесато ча содхетӣти пун̃н̃ам̣. хитасукхаджджха̄сайена пун̃н̃ам̣ каротӣти танниппха̄данена ка̄ракасса аджджха̄сайам̣ пӯрети, пуджджабхавам̣ ниббаттетӣти ва̄ пун̃н̃ам̣. ити пӯрако, пуджджаниббаттако ча нируттинайена пун̃н̃анти ведитаббо. пун̃н̃ан̃ча со аттано пхаласса абхисан̇кхаран̣ат̣т̣хена абхисан̇кха̄ро ча̄ти пун̃н̃а̄бхисан̇кха̄ро. пун̃н̃апат̣ипаккхато апун̃н̃анти вуттавипарийа̄йена апун̃н̃а̄бхисан̇кха̄ро ведитаббо. сама̄дхипаччанӣка̄нам̣ атидӯрата̄йа на ин̃джати, анин̃джан̃ча бхавам̣ абхисан̇кхаротӣти а̄нен̃джа̄бхисан̇кха̄ро. ка̄йена паваттито, ка̄йато ва̄ паватто, ка̄йасса ва̄ сан̇кха̄роти ка̄йасан̇кха̄ро. вачӣчиттасан̇кха̄ресупи есева найо. таттха пат̣хаматтико паривӣмам̣санасутта̄дивасена гахито. таттха хи ‘‘пун̃н̃ам̣ че сан̇кха̄рам̣ абхисан̇кхароти, пун̃н̃ӯпагам̣ хоти вин̃н̃а̄н̣а’’нтиа̄дина̄ (сам̣. ни. 2.51) а̄гатам̣. дутийаттико вибхан̇гасуттавасена. таттха хи ‘‘тайоме, бхиккхаве, сан̇кха̄ра̄. катаме тайо? ка̄йасан̇кха̄ро вачӣсан̇кха̄ро читтасан̇кха̄ро’’ти (сам̣. ни. 2.28) вуттам̣.
виттха̄рато пана̄тиа̄ди пун̃н̃а̄бхисан̇кха̄ра̄дӣнам̣ сарӯпато, пабхедато ча вибха̄ванам̣. бха̄вана̄васенева паватта̄, на да̄насӣлавасена̄ти таттха лаббхама̄нам̣ пун̃н̃акирийаваттхум̣ дассети. еван̃ча катва̄ арӯпа̄вачарачетана̄пи ‘‘бха̄вана̄васенева паватта̄’’ти вутта̄. йе пана ‘‘бха̄вана̄васенева̄’’ти авадха̄ран̣ена абхин̃н̃а̄четанам̣ ниваттетӣти ваданти, тадайуттам̣ та̄сампи авиджджа̄паччайата̄йа вийа пун̃н̃а̄бхисан̇кха̄рабха̄васса ча иччхитатта̄. ан̃н̃атха̄ абхин̃н̃а̄читтуппа̄дасса пун̃н̃акирийаваттхӯсу асан̇гахо ева сийа̄, на ча йуттам̣ ‘‘кусалан̃ча пун̃н̃акирийаваттхун̃ча на хотӣ’’ти. па̄н̣а̄типа̄та̄дӣти а̄ди-саддена на тадавасит̣т̣хаакусалакаммапатха̄нам̣йева гахан̣ам̣, атха кхо анавасесаакусалакаммасса̄пи гахан̣ам̣ дат̣т̣хаббам̣.
итаресу пана̄ти ка̄йасан̇кха̄ра̄дӣсу. пун̃н̃а̄бхисан̇кха̄ра̄дайо паваттама̄на̄ имехи два̄рехи паваттантӣти два̄рато паваттидассанаттхам̣. ‘‘самавӣсати четана̄’’ти касма̄ вуттам̣, йади ка̄йавачӣвин̃н̃аттийо самут̣т̣ха̄пентийо кусала̄кусалачетана̄ ка̄йасан̇кха̄ро, вачӣсан̇кха̄роти ча вуччанти, евам̣ санте абхин̃н̃а̄четана̄йапи кусала̄йа татха̄ паватта̄йа вачӣсан̇кха̄рабха̄во ваттабботи чоданам̣ сандха̄йа̄ха ‘‘абхин̃н̃а̄четана̄’’тиа̄ди. еттха̄ти ка̄йавачӣсан̇кха̄раггахан̣е, ка̄йавачӣсан̃четана̄ггахан̣е ва̄. на гахита̄ти ат̣т̣хакатха̄йам̣ на гахита̄ ‘‘абхин̃н̃а̄четана̄ вин̃н̃а̄н̣асса паччайо на хотӣ’’ти. касма̄ пана на хоти, нану са̄пи кусала̄, випа̄кадхамма̄ ча̄ти? саччаметам̣, анупаччхиннатан̣ха̄виджджама̄не пана санта̄не сабйа̄па̄раппаваттийа̄ тасса̄ кусалата̄, випа̄кадхаммата̄ ча вутта̄, на випа̄куппа̄данена. са̄ пана випа̄кам̣ уппа̄дентӣ рӯпа̄вачарамева уппа̄деййа. на хи ан̃н̃абхӯмикам̣ каммам̣ ан̃н̃абхӯмикам̣ випа̄кам̣ уппа̄детӣти. аттана̄ садиса̄рамман̣ам̣ тит̣т̣ха̄никамева ча уппа̄деййа читтуппа̄дакан̣д̣е рӯпа̄вачаравипа̄касса каммасадиса̄рамман̣ассева вуттатта̄. на ча рӯпа̄вачаравипа̄ко паритта̄диа̄рамман̣о аттхи, абхин̃н̃а̄четана̄ ча паритта̄диа̄рамман̣а̄ва хоти. тасма̄ випа̄кам̣ на уппа̄детӣти вин̃н̃а̄йати. касин̣есу ча уппа̄дитасса чатуттхаджджха̄насама̄дхисса а̄нисам̣сабхӯта̄ абхин̃н̃а̄. йатха̄ха ‘‘со евам̣ сама̄хите читте’’тиа̄ди (дӣ. ни. 1.244-245; ма. ни. 1.384-386, 431-433; па̄ра̄. 12). тасма̄ сама̄дхипхаласадиса̄ са̄, на ча пхалам̣ дети. да̄насӣла̄нисам̣сабхӯто тасмим̣ бхаве паччайала̄бхо вийа̄ти са̄пи випа̄кам̣ на уппа̄детӣти.
‘‘йатха̄ ча абхин̃н̃а̄четана̄, евам̣ уддхаччачетана̄пи на хотӣ’’ти идам̣ уддхаччасахагатадхамме висум̣ уддхаритва̄ ‘‘тесам̣ випа̄ке н̃а̄н̣ам̣ аттхапат̣исамбхида̄’’ти (вибха. 725) вуттатта̄ вича̄ретаббам̣. са̄ пана вича̄ран̣а̄ хет̣т̣ха̄ кхандханиддесаван̣н̣ана̄йам̣ акусалакатха̄йам̣ вича̄рита̄ ева̄ти таттха вича̄ританайенева ведитабба̄. апичеттха йадеке вибхаджджа ваданти, дассанабха̄вана̄нам̣ абха̄вепи йесам̣ путхуджджана̄нам̣, секкха̄нан̃ча дассанабха̄вана̄хи бхавитаббам̣, тесам̣ тадуппаттика̄ле техи паха̄тум̣ саккун̣еййа̄ акусала̄ дассанена паха̄табба̄, бха̄вана̄йа паха̄табба̄ти ча вуччанти. путхуджджана̄нам̣ пана бха̄вана̄йа абха̄ва̄ бха̄вана̄йа паха̄таббачинта̄ наттхи. тена тесам̣ паваттама̄на̄ дассанена паха̄тум̣ асаккун̣еййа̄пи бха̄вана̄йа паха̄табба̄ти на вуччанти. йади вуччеййум̣, дассаненапаха̄табба̄ бха̄вана̄йапаха̄табба̄нам̣ кесан̃чи кеначи када̄чи а̄рамман̣аа̄рамман̣а̄дхипатиупаниссайапаччайехи паччайо бхавеййум̣? на ча пат̣т̣ха̄не дассаненапаха̄табба̄ бха̄вана̄йапаха̄табба̄нам̣ кеначи паччайена паччайоти вутта̄. секкха̄нам̣ пана виджджама̄на̄ бха̄вана̄йа паха̄тум̣ саккун̣еййа̄ти бха̄вана̄йа паха̄табба̄. тенева секкха̄нам̣ дассанена паха̄табба̄, чаттатта̄ вантатта̄ муттатта̄ пахӣнатта̄ пат̣иниссат̣т̣хатта̄ уккхет̣итатта̄ самуккхет̣итатта̄ асса̄дитабба̄, абхинандитабба̄ ча на хонти. пахӣната̄йа ева соманассахетубхӯта̄, авиккхепахетубхӯта̄ ча на доманассам̣, уддхаччан̃ча уппа̄дентӣти на те тесам̣ а̄рамман̣аа̄рамман̣а̄дхипатибха̄вам̣, пакатӯпаниссайабха̄ван̃ча гаччханти. на хи пахӣне упанисса̄йа арийо ра̄га̄дикилесе уппа̄дети.
вуттан̃хетам̣ ‘‘сота̄паттимаггена йе килеса̄ пахӣна̄, те килесе на пунети на паччети на пачча̄гаччхати…пе… арахаттамаггена…пе… пачча̄гаччхатӣ’’ти (маха̄ни. 80; чӯл̣ани. меттагӯма̄н̣авапуччха̄ниддеса 27). на ча путхуджджана̄нам̣ дассанена паха̄тум̣ саккун̣еййа̄, итаресам̣ на кеначи паччайена паччайо хонтӣти на сакка̄ ваттум̣ ‘‘дит̣т̣хим̣ асса̄дети абхинандати, там̣ а̄раббха ра̄го уппаджджати, дит̣т̣хи, вичикиччха̄, уддхаччам̣ уппаджджати. вичикиччхам̣ а̄раббха вичикиччха̄, дит̣т̣хи, уддхаччам̣ уппаджджатӣ’’ти (пат̣т̣ха̄. 1.1.407) дит̣т̣хивичикиччха̄нам̣ уддхачча̄рамман̣апаччайабха̄васса вуттатта̄. еттха хи уддхаччанти уддхаччасахагатачиттуппа̄дам̣ сандха̄йа вуттам̣. еван̃ча катва̄ адхипатипаччайаниддесе ‘‘дит̣т̣хим̣ гарум̣ катва̄ асса̄дети абхинандати, там̣ гарум̣ катва̄ ра̄го уппаджджати, дит̣т̣хи уппаджджатӣ’’ти (пат̣т̣ха̄. 1.1.415) еттакамева вуттам̣, на вуттам̣ ‘‘уддхаччам̣ уппаджджатӣ’’ти. тасма̄ дассанабха̄вана̄хи паха̄табба̄нам̣ атӣта̄дибха̄вена на ваттаббаттепи йа̄диса̄нам̣ та̄хи ануппаттидхаммата̄ а̄па̄детабба̄, тесу путхуджджанесу ваттама̄на̄ дассанам̣ апеккхитва̄ тена паха̄тум̣ саккун̣еййа̄ дассанена паха̄табба̄, секкхесу ваттама̄на̄ бха̄ванам̣ апеккхитва̄ та̄йа паха̄тум̣ саккун̣еййа̄ бха̄вана̄йа паха̄табба̄.
тесу бха̄вана̄йа паха̄табба̄ саха̄йавираха̄ випа̄кам̣ на джанайантӣти бха̄вана̄йа паха̄таббачетана̄йа на̄на̄ккхан̣икакаммапаччайабха̄во на вутто, апеккхитаббадассанабха̄вана̄рахита̄нам̣ пана путхуджджанесу уппаджджама̄на̄нам̣ сакабхан̣д̣е чхандара̄га̄дӣнам̣, уддхаччасахагатачиттуппа̄дасса ча сам̣йоджанаттайатадекат̣т̣хакилеса̄нам̣ анупаччхинната̄йа апариккхӣн̣асаха̄йа̄нам̣ випа̄куппа̄данам̣ на сакка̄ пат̣иседхитунти уддхаччасахагатадхамма̄нам̣ випа̄ко вибхан̇ге вутто. йади евам̣, апеккхитаббадассанабха̄вана̄рахита̄нам̣ акусала̄нам̣ невадассанена-набха̄вана̄йапаха̄таббата̄йа наваттаббата̄ а̄паджджатӣти? на̄паджджати, аппаха̄табба̄нам̣ ‘‘невадассанена-набха̄вана̄йа паха̄табба̄’’ти (дха. са. тикама̄тика̄ 9) вуттатта̄, аппаха̄таббавируддхасабха̄ватта̄ ча акусала̄нам̣.
евампи те имасмим̣ тике ‘‘наваттабба̄’’ти ваттабба̄ а̄паджджантӣти? на̄паджджанти, читтуппа̄дакан̣д̣е дассита̄нам̣ два̄дасаакусалачиттуппа̄да̄нам̣ двӣхи падехи сан̇гахитатта̄. йатха̄ хи дхаммавасена саббе сан̇кхатадхамма̄ сан̇гахита̄ти уппаннаттике ка̄лавасена асан̇гахита̄пи атӣта̄ ‘‘наваттабба̄’’ти на вутта̄ читтуппа̄дарӯпабха̄вена гахитесу наваттаббасса абха̄ва̄, евамидха̄пи читтуппа̄дабха̄вена гахитесу наваттаббасса асан̇гахитасса абха̄ва̄ наваттаббата̄ навутта̄ти ведитабба̄. йаттха хи читтуппа̄до кочи нийогато наваттаббо аттхи, таттха тесам̣ чатуттхо кот̣т̣ха̄со аттхӣти йатха̄вуттападесу вийа таттха̄пи бхиндитва̄ бхаджа̄петаббачиттуппа̄де бхиндитва̄ бхаджа̄пети ‘‘сийа̄ наваттабба̄ паритта̄рамман̣а̄’’тиа̄дина̄ (дха. са. 1422). тадабха̄ва̄ уппаннаттике, идха ча татха̄ на вутта̄.
атха ва̄ йатха̄ саппат̣игхехи сама̄насабха̄ватта̄ рӯпадха̄туйам̣ тайо маха̄бхӯта̄ саппат̣игха̄ти вутта̄. йатха̄ха ‘‘асан̃н̃асатта̄нам̣ анидассанасаппат̣игхам̣ екам̣ маха̄бхӯтам̣ пат̣ичча две маха̄бхӯта̄, две маха̄бхӯте пат̣ичча екам̣ маха̄бхӯта’’нти, евам̣ путхуджджана̄нам̣ паваттама̄на̄ бха̄вана̄йа паха̄таббасама̄насабха̄ва̄ бха̄вана̄йа паха̄табба̄ти вуччеййунти? наттхи наваттаббата̄пасан̇го. еван̃ча сати путхуджджана̄нам̣ паваттама̄на̄пи бха̄вана̄йа паха̄табба̄ сакабхан̣д̣е чхандара̄га̄дайо парабхан̣д̣е чхандара̄га̄дӣнам̣ упаниссайапаччайо, ра̄го ча ра̄гадит̣т̣хӣнам̣ адхипатипаччайоти айаматтхо ладдхо хоти. йатха̄ пана апхот̣т̣хаббатта̄ рӯпадха̄туйам̣ тайо маха̄бхӯта̄ на параматтхато саппат̣игха̄, евам̣ апеккхитаббабха̄вана̄рахита̄ путхуджджанесу ваттама̄на̄ сакабхан̣д̣е чхандара̄га̄дайо на параматтхато бха̄вана̄йа паха̄табба̄ти бха̄вана̄йа паха̄табба̄нам̣ на̄на̄ккхан̣икакаммапаччайата̄ на вутта̄. на ча дассаненапаха̄табба̄ бха̄вана̄йапаха̄табба̄нам̣ кеначи паччайена паччайоти вутта̄. йе хи дассанена паха̄таббапаччайа̄ килеса̄, на те дассанато уддхам̣ паваттанти. дассанена паха̄таббапаччайассапи пана уддхаччасахагатасса саха̄йавекалламаттамева дассанена катам̣, на тасса кочи бха̄во дассанена ануппаттидхамматам̣ а̄па̄дитоти тасса екантабха̄вана̄йапаха̄таббата̄ вутта̄. тасма̄ тасса та̄дисассева сати саха̄йе випа̄куппа̄данавачанам̣, асати ча випа̄ка̄нуппа̄данавачанам̣ на вируджджхатӣти.
тайидам̣ саббам̣ тесам̣ а̄чарийа̄нам̣ ахопурисика̄маттанти апаре. касма̄? уддхаччасахагатасса екантена бха̄вана̄йа паха̄таббатта̄. еван̃хи вуттам̣ бхагавата̄ ‘‘катаме дхамма̄ бха̄вана̄йа паха̄табба̄? уддхаччасахагато читтуппа̄до’’ти (дха. са. 1406). йади хи там̣ иччхитам̣ сийа̄, йатха̄ атӣта̄рамман̣аттике ‘‘нийога̄ ана̄гата̄рамман̣а̄ наттхӣ’’ти (дха. са. 1433) ватва̄ вибхаджджа вуттам̣, евамидха̄пи ‘‘нийога̄ бха̄вана̄йа паха̄табба̄ наттхӣ’’ти ватва̄ ‘‘уддхаччасахагато сийа̄ бха̄вана̄йа паха̄таббо, сийа̄ на ваттаббо’’ти вадеййа. йа̄ ча там̣ саматтхентена ‘‘йади вуччеййу’’нтиа̄дина̄ йутти вутта̄, са̄пи айутти. касма̄? йасма̄ дассанена паха̄табба̄рамман̣а̄нам̣ ра̄гадит̣т̣хивичикиччха̄уддхачча̄нам̣ дассанена паха̄таббабха̄во ева иччхитоти. йам̣ пана уддхаччаггахан̣ена па̄л̣ийам̣ уддхаччасахагато читтуппа̄до вуттоти ватва̄ там̣ са̄дхетум̣ адхипатипаччайаниддесе уддхаччасса ануддхаран̣ам̣ нибандханам̣ вуттам̣, тампи анибандханам̣ пат̣т̣ха̄не са̄васесапа̄т̣хадассанато. татха̄ хи ‘‘атӣто дхаммо паччуппаннасса дхаммасса, ана̄гато дхаммо паччуппаннасса дхаммасса а̄рамман̣апаччайена паччайо’’ти (пат̣т̣ха̄. 2.18.2) етесам̣ вибхан̇ге четопарийан̃а̄н̣аггахан̣ам̣ катва̄ ‘‘паччуппанно дхаммо паччуппаннасса дхаммасса̄’’ти етасса вибхан̇ге лаббхама̄нампи на уддхат̣ам̣.
бха̄вана̄йа паха̄таббасса випа̄када̄нам̣ пати дассанена паха̄таббасса саха̄йабха̄вӯпагаманам̣ вича̄ретаббам̣. ким̣ авиджджа̄ди вийа да̄насӣла̄дӣнам̣ уппаттийа̄йева випа̄када̄наса̄маттхийа̄ т̣ха̄навасена дассаненапаха̄таббам̣ бха̄вана̄йапаха̄таббасса саха̄йабха̄вам̣ упагаччхати, уда̄ху килеса̄ вийа каммасса пат̣исандхида̄нам̣ патӣти? кин̃четтха – йади та̄ва пуримо паккхо пахӣнадассанаппаха̄таббатта̄ секкхасанта̄не паваттино бха̄вана̄паха̄таббасса кирийабха̄во а̄паджджати пахӣна̄виджджа̄тан̣ха̄ма̄не санта̄не паваттада̄на̄ди вийа. атха дутийо, тасса̄пи дассаненапаха̄таббата̄ а̄паджджати апа̄йагаманӣйасабха̄ва̄нативаттанато, тасма̄ хет̣т̣ха̄ вича̄ританайенева уддхаччасахагатасса випа̄када̄нам̣ пати па̄л̣ийа̄, ат̣т̣хакатха̄йа ча авируджджханавасенеттха аттхавиниччхайо ведитаббо.
са̄пӣти уддхаччачетана̄пи. вин̃н̃а̄н̣асса паччайабха̄вети сампун̣н̣асса випа̄кавин̃н̃а̄н̣асса паччайабха̄ве. йади апанетабба̄, касма̄ ‘‘самавӣсати четана̄’’ти вуттанти тасса ка̄ран̣ам̣ дассенто а̄ха ‘‘авиджджа̄паччайа̄ пана сабба̄пета̄ хонтӣ’’ти. абхин̃н̃а̄четана̄йапи паччайабха̄вам̣ дассети. йади евам̣ абхин̃н̃а̄четана̄йа саха екавӣсатӣти ваттаббам̣, на, татха̄ авачанасса вуттака̄ран̣атта̄. там̣ пана итара̄вачанасса̄пи ка̄ран̣анти сама̄нарӯпа̄йа екисса̄ авачане йам̣ ка̄ран̣ам̣ апеккхитва̄ ека̄ на вутта̄, тена ка̄ран̣ена вутта̄йапи аваттаббатам̣ дассети. айам̣ тикоти ка̄йасан̇кха̄раттико. пуриматтиканти пун̃н̃а̄бхисан̇кха̄раттикам̣. пависатӣти катхам̣ пависати. пун̃н̃а̄бхисан̇кха̄ро хи ат̣т̣хака̄ма̄вачарачетана̄пабхедо ка̄йадуччаритато вирамантасса сийа̄ ка̄йасан̇кха̄ро, вачӣдуччаритато вирамантасса сийа̄ вачӣсан̇кха̄ро, манодва̄ре пана уппанна̄ терасапи четана̄ пун̃н̃а̄бхисан̇кха̄ро ча хоти читтасан̇кха̄ро ча. апун̃н̃а̄бхисан̇кха̄ропи ка̄йадуччаритавасена паваттийам̣ сийа̄ ка̄йасан̇кха̄ро, вачӣдуччаритавасена паваттийам̣ сийа̄ вачӣсан̇кха̄ро, две два̄ра̄ни мун̃читва̄ манодва̄ре паваттийам̣ сийа̄ читтасан̇кха̄ро, а̄нен̃джа̄бхисан̇кха̄ро ча̄ти евам̣ дутийаттико пуриматтикамева пависати. тена вуттам̣ ‘‘аттхато пун̃н̃а̄бхисан̇кха̄ра̄дӣнам̣йева васена авиджджа̄йа паччайабха̄во ведитаббо’’ти.
593. авиджджа̄бха̄ве бха̄ватоти авиджджа̄йа аттхибха̄ве сан̇кха̄ра̄нам̣ бха̄вато. на хи авиджджа̄йа асати када̄чи сан̇кха̄ра̄ самбхаванти. ида̄ни там̣ авиджджа̄йа бха̄вам̣ дассенто ‘‘ан̃н̃а̄н̣ам̣ аппахӣнам̣ хотӣ’’ти а̄ха. тена маггена аниродхо идха авиджджа̄йа аттхибха̄во, на дхарама̄ната̄ ева̄ти дассети. сва̄йаматтхо хет̣т̣ха̄ вибха̄витойева. ‘‘авиджджа̄сан̇кха̄та’’нти ча имина̄ н̃а̄н̣а̄бха̄ва̄дим̣ ниваттети. айан̃хи а-ка̄ро ‘‘ахетука̄ дхамма̄ (дха. са. дукама̄тика̄ 2) абхиккхуко а̄ва̄со’’тиа̄дӣсу (чӯл̣ава. 76) там̣йоганиваттийам̣ диссати. абха̄во хеттха дӣпито. ‘‘аппаччайа̄ дхамма̄’’ти (дха. са. дукама̄тика̄ 7) там̣самбандхита̄ниваттийам̣. паччайуппаннан̃хи паччайасамбандхӣти аппаччайуппаннатта̄ти там̣самбандхита̄ еттха джотӣйати. ‘‘анидассана̄ дхамма̄’’ти (дха. са. дукама̄тика̄ 9) там̣сабха̄ваниваттийам̣. нидассанан̃хи дат̣т̣хаббата̄. атха чаккхувин̃н̃а̄н̣ам̣ нидассанам̣ на пассатӣти таггахетаббата̄ниваттийам̣. татха̄ ‘‘ана̄сава̄ дхамма̄’’ти (дха. са. дукама̄тика̄ 15). ‘‘аппат̣игха̄ дхамма̄ (дха. са. дукама̄тика̄ 10), ана̄рамман̣а̄ дхамма̄’’ти (дха. са. дукама̄тика̄ 55) там̣киччаниваттийам̣. ‘‘арӯпино дхамма̄ (дха. са. тикама̄тика̄ 11), ачетасика̄ дхамма̄’’ти (дха. са. дукама̄тика̄ 57) таббха̄ваниваттийам̣. тадан̃н̃атха̄ хи еттха пака̄сӣйати. ‘‘амануссо’’ти (дӣ. ни. 2.321) таббха̄ваматтаниваттийам̣. мануссаттаматтам̣ наттхи, ан̃н̃ам̣ сама̄нанти садисата̄ хеттха сӯчӣйати. ‘‘ассаман̣о саман̣апат̣ин̃н̃о (а. ни. 3.13, 27; пу. па. 91, 124), апутто’’ти татха̄ самбха̄ванӣйагун̣аниваттийам̣. гараха̄ хи еттха н̃а̄йати. ‘‘каччи бхото ана̄майам̣ (джа̄. 1.15.146; 2.20.129), анудара̄ кан̃н̃а̄’’ти таданаппабха̄ваниваттийам̣. ‘‘ануппанна̄ дхамма̄’’ти (дха. са. тикама̄тика̄ 17) там̣садисабха̄ваниваттийам̣. атӣта̄нан̃хи уппаннапуббатта̄, уппа̄дидхамма̄нан̃ча паччайекадесаниббаттийа̄ а̄раддхуппа̄дабха̄ва̄, ка̄лавинимуттасса ча виджджама̄натта̄ уппанна̄нукӯлата̄, пагева паччуппанна̄нанти таббидхурабха̄во еттха вин̃н̃а̄йати. ‘‘асеккха̄ дхамма̄’’ти (дха. са. тикама̄тика̄ 11) тадапарийоса̄наниваттийам̣. таннит̣т̣ха̄нан̃хеттха пака̄сӣйати. имесам̣ пана аттха̄нам̣ асамбхавато па̄рисесена йатха̄ кусалапат̣ипаккха̄ дхамма̄ акусала̄, евам̣ виджджа̄пат̣ипаккха̄ авиджджа̄ти катва̄ н̃а̄н̣апат̣ипаккхо дхаммо ан̃н̃а̄н̣анти ведитаббам̣.
сукхасан̃н̃а̄йа гахетва̄ дуккхадуккхавипарин̣а̄мадуккхасан̇кха̄радуккхата̄хи вин̃н̃ӯхи дуккхантвева гахетаббам̣ сам̣са̄радуккхам̣ сукханти сан̃н̃а̄йа абхинивиситва̄, етена таттха тан̣ха̄паваттим̣ дассети. а̄рабхатӣти ниббаттети. тан̣ха̄париккха̄рети тан̣ха̄йа ‘‘сукхам̣ субха’’нтиа̄дина̄ сан̇кхате париккхате, алан̇катети аттхо. тан̣ха̄ хи дуккхасса самудайоти аджа̄нанто ба̄ло ‘‘ахо вата̄хам̣ ка̄йасса бхеда̄ парам̣ маран̣а̄ кхаттийамаха̄са̄ла̄нам̣ сахабйатам̣ упападжджеййа’’нтиа̄дина̄ (ма. ни. 1.442) паритассанто ка̄йасан̇кха̄ре париккхароти. тан̣ха̄париккха̄рети ва̄ тан̣ха̄йа парива̄рабхӯте. тан̣ха̄ваттхум̣ хи чаккха̄дим̣, рӯпа̄дин̃ча абхисан̇кхаритва̄ там̣саман̇гӣнам̣ дента̄ сан̇кхара̄ тан̣ха̄йа упанента̄ тасса̄ парива̄ра̄ вийа хонтӣти. гативисесе брахмалока̄дике. анекасатапасубаддхабхим̣сано ва̄джапеййа̄дико йан̃н̃о. амаран̣аттха̄ти гахита̄ дуккаракирийа̄ амаратапо. амаро ва̄ дево ва̄ бхавеййам̣, деван̃н̃атаро ва̄ти паваттита̄ ватачарийа̄ амаратапо. дуккхатта̄ ва̄ маро ма̄рако тапо амаратапо. дит̣т̣хе адит̣т̣хасаддо вийа маре амарасаддо дат̣т̣хаббо.
джа̄тиа̄дипапа̄тадуккхаджананато маруппапа̄тасадисата̄ пун̃н̃а̄бхисан̇кха̄расса вутта̄. ‘‘маха̄парил̣а̄хаджаника’’нти имина̄ анудаханат̣т̣хена тин̣укка̄садисатам̣ пун̃н̃апхаласса дассети. аппасса̄датан̃ча̄ти ча-саддена адхикут̣т̣анавинивиджджханаан̇гапаччан̇гапалибхан̃джана̄дим̣ сан̇ган̣ха̄ти. таппаччайанти тасса випарин̣а̄мадуккхасабха̄васса сугатипхаласса паччайабхӯтам̣. раман̣ӣйабха̄вена ча асса̄дабха̄вена ча гайхама̄нам̣ пун̃н̃апхалам̣ дӣпасикха̄мадхулиттасаттхадха̄ра̄садисам̣. тадаттхо ча пун̃н̃а̄бхисан̇кха̄ро там̣нипа̄талеханасадисо вутто. ‘‘сукхо имисса̄ парибба̄джика̄йа тарун̣а̄йа мудука̄йа ломаса̄йа ба̄ха̄йа сампхассо’’тиа̄дина̄ (ма. ни. 1.469) сукхасан̃н̃а̄йа асубхабха̄васса асаллаккхан̣енева екаччака̄мапарибхоготи ба̄ло вийа гӯтхакӣл̣анам̣, килеса̄бхибхӯтата̄йа кодха̄ратиабхибхӯто асавасо маритука̄мо вийа висакха̄данам̣ сампати кирийа̄кхан̣е, а̄йатим̣ пхалаккхан̣е ча джигуччханӣйам̣, дуккхан̃ча апун̃н̃а̄бхисан̇кха̄рам̣ а̄рабхати. лобхасахагатасса ва̄ гӯтхакӣл̣анасадисата̄, досасахагатасса висакха̄данасадисата̄ йоджетабба̄. сабхайасса̄пи писа̄чанагарасса ка̄магун̣асамиддхийа̄ сукхавипалла̄сахетубха̄во вийа а̄руппавипа̄ка̄нам̣ нирантарата̄йа, анупалаккхийама̄науппа̄давайа̄нам̣ дӣгхасанта̄ната̄йа агайхама̄навипарин̣а̄ма̄нам̣ сан̇кха̄равипарин̣а̄мадуккхабхӯта̄нампи ничча̄дивипалла̄сахетубха̄воти, тесам̣ писа̄чанагарасадисата̄, тадабхимукхагаманасадисата̄ ча а̄нен̃джа̄бхисан̇кха̄расса йоджетабба̄.
авиджджа̄бха̄ватова сан̇кха̄рабха̄во, на абха̄ватоти сан̇кха̄ра̄нам̣ авиджджа̄паччайабха̄ве сан̇кхепена анвайато, бйатирекато ча вуттаматтхам̣ суттена саматтхетум̣ ‘‘вуттампи чета’’нтиа̄дина̄ суттападам̣ а̄бхатам̣. таттха авидва̄ти авиддасу. авиджджа̄гатоти авиджджа̄йа саманна̄гато, аппахӣна̄виджджоти адхиппа̄йо.
пат̣т̣ха̄напаччайакатха̄ван̣н̣ана̄
594. та̄ва̄ти ваттаббантара̄пеккхо нипа̄то, тена ‘‘авиджджа̄ сан̇кха̄ра̄нам̣ паччайо’’ти идам̣ та̄ва сиддхам̣, идам̣ пана апарам̣ ваттаббанти дассети. ‘‘идам̣ пана ваттабба’’нти йаматтхам̣ сандха̄йа вуттам̣, там̣ дассетум̣ паччайадхамма̄ на̄ма йесам̣ паччайа̄ хонти, йатха̄ ва̄ паччайа̄ хонти, тадубхайесам̣ бахубха̄вато анекадха̄ва паччайа̄ хонтӣти авиджджа̄йапи там̣ а̄сан̇канто пуччхи ‘‘катамесам̣ сан̇кха̄ра̄нам̣ катхам̣ паччайо хотӣ’’ти, пун̃н̃а̄бхисан̇кха̄ра̄дайо бахӯ сан̇кха̄ра̄ вутта̄. авиджджа̄ ча тесам̣ паччайо хоти, на саббесам̣ екадха̄ва хоти, тасма̄ имесам̣ сан̇кха̄ра̄нам̣ евам̣ паччайо хотӣти идам̣ ваттаббанти аттхо. татра̄ти тасмим̣ паччайабха̄ве. йадипи ‘‘катамесам̣ сан̇кха̄ра̄на’’нтиа̄дина̄ аса̄дха̄ран̣ато пуччха̄ а̄раддха̄, екадесена пана самуда̄йопалаккхан̣аметанти два̄дасаннам̣ пат̣иччасамуппа̄дан̇га̄нам̣ йатха̄сакам̣ паччайуппанна̄нам̣ паччайабха̄во ваттабботи там̣ дассетум̣, авиджджа̄йа ва̄ паччайабха̄ве пуччхите таппасан̇гена саббесампи паччайадхамма̄нам̣ паччайабха̄вам̣ висаджджетука̄мо паччайе та̄ва па̄л̣инайенева дассетум̣ ‘‘бхагавата̄ хӣ’’тиа̄ди а̄раддхам̣. таттха ча бхагавата̄ чатувӣсати паччайа̄ вутта̄ти самбандхо. тесам̣ васена авиджджа̄дӣнам̣ паччайабха̄во ведитабботи адхиппа̄йо.
‘‘хету ча со паччайо ча̄’’ти имина̄ вачанена хетуно, адхипатипаччайа̄дибхӯтасса ча гахан̣ам̣ сийа̄ти там̣ нива̄ренто а̄ха ‘‘хету хутва̄ паччайо’’ти. евампи со ева досо а̄паджджатӣти пуна а̄ха ‘‘хетубха̄вена паччайоти вуттам̣ хотӣ’’ти. тена на идха хетусаддена дхаммаггахан̣ам̣ катам̣, атха кхо дхаммасса саттивисесо гахитоти дассети. тасса хи паччайасаддасса ча сама̄на̄дхикаран̣атам̣ сандха̄йа ‘‘хету ча со паччайо ча, хету хутва̄ паччайо’’ти ча вуттам̣. еван̃ча катва̄ парато па̄л̣ийам̣ ‘‘хетӯ хету…пе… хетупаччайена паччайо’’тиа̄дина̄ (пат̣т̣ха̄. 1.1.1) тена тена хетубха̄ва̄диупака̄рена тасса тасса дхаммасса упака̄ракаттам̣ вуттам̣. абхидхаммат̣т̣хакатха̄йам̣ пана ‘‘йо хи дхаммо йам̣ дхаммам̣ аппаччаккха̄йа тит̣т̣хати ва̄ уппаджджати ва̄, со тасса паччайо’’ти (пат̣т̣ха̄. ат̣т̣ха. паччайуддесаван̣н̣ана̄), ‘‘мӯлат̣т̣хена упака̄рако дхаммо хетупаччайо’’ти (пат̣т̣ха̄. ат̣т̣ха. паччайуддесаван̣н̣ана̄) ча евама̄дина̄ дхаммапат̣т̣ха̄наниддесена дхаммато ан̃н̃а̄ дхаммасатти на̄ма наттхӣти дхаммехева дхаммасаттивибха̄ванам̣ катанти дат̣т̣хаббам̣. идха̄пи ва̄ ‘‘хету ча со паччайо ча̄’’ти дхамменева дхаммасаттим̣ дассети. на хи ‘‘хетупаччайо’’тиа̄дико уддесо кусала̄диуддесо вийа дхаммаппадха̄но, атха кхо дхамма̄нам̣ упака̄ракабха̄ваппадха̄ноти.
‘‘есева найо’’ти имина̄ таббха̄вена паччайабха̄вам̣ а̄рамман̣а̄дӣсу атидисати ‘‘а̄рамман̣ан̃ча там̣ паччайо ча̄ти а̄рамман̣апаччайо, а̄рамман̣ам̣ хутва̄ паччайо, а̄рамман̣абха̄вена паччайоти аттхо’’ти, на каммадха̄райаматтам̣.
595. вачана̄вайавоти са̄дхана̄вайавам̣ сандха̄йа̄ха. вачанасабха̄ван̃хи са̄дханам̣ паресам̣ авидитаттхан̃а̄панато локе са̄дхананти па̄кат̣ам̣ пан̃н̃а̄там̣. татха̄ хи нам̣ авайавалаккхан̣ам̣, вачанасабха̄ван̃ча са̄дханам̣, авайавапаккха̄дӣни вачана̄ни са̄дхананти ча н̃а̄йава̄дино ваданти. пат̣ин̃н̃а̄, хетӯтиа̄дӣсӯти пат̣ин̃н̃а̄, хету, уда̄харан̣а, упанайа, нигамана̄ни. уда̄харан̣аса̄дхаммийа̄ са̄дхйаса̄дханам̣ хету. вирӯпо хетӯти ча евама̄дӣсу ка̄ран̣ам̣ йам̣ кин̃чи ка̄ран̣алаккхан̣ам̣, сампа̄пакалаккхан̣ампи ва̄. а̄ди-саддена тасса̄пи сан̇гахетаббата̄йа, н̃а̄пакалаккхан̣ам̣ пана вачана̄вайаваггахан̣ена гахитам̣. ка̄мам̣ мӯлампи ка̄ран̣алаккхан̣ам̣ ка̄ран̣амева, ка̄ран̣анти панеттха паччайахету гахито. мӯланти хетухетӯти ка̄ран̣ависесависайатта̄ мӯласса висум̣ гахан̣ам̣. етӣти етасса аттхавачанам̣ ваттатӣти, тан̃ча уппаттит̣т̣хитӣнам̣ са̄дха̄ран̣авачанам̣. тенева̄ха ‘‘тит̣т̣хати ва̄ уппаджджати ва̄’’ти. екаччо хи паччайо т̣хитийа̄ ева упака̄рако хоти йатха̄ паччха̄джа̄тапаччайо, екаччо уппаттийа̄ ева йатха̄ анантара̄дико, екаччо убхайасса йатха̄ хетуа̄дайо.
упака̄ракалаккхан̣оти ча дхаммена дхаммасаттим̣ упака̄рам̣ дассетӣти дат̣т̣хаббам̣. хиноти патит̣т̣ха̄ти еттха̄ти хету, анекаттхатта̄ дха̄тусадда̄нам̣ хи-саддо мӯласаддо вийа патит̣т̣хаттхо ведитаббо. хиноти ва̄ етена камманида̄набхӯтена уддхам̣ оджам̣ атихарантена мӯлена вийа па̄дапо таппаччайам̣ пхалам̣ гаччхати паваттати вуддхим̣ вирул̣хим̣ а̄паджджатӣти хету. аттано пхалам̣ каротӣти ка̄ран̣ам̣. нидада̄ти дассентам̣ вийа хотӣти нида̄нам̣. самбхавати там̣ етасма̄ти самбхаво. пабхавати етасма̄ти пабхавоти паччайахетусаддехи итаресампи сама̄наттхата̄ ведитабба̄. евам̣ сантепи ка̄ран̣ависесависайо хетусаддо, ка̄ран̣аса̄ман̃н̃ависайо паччайасаддоти дассенто ‘‘мӯлат̣т̣хена̄’’тиа̄дима̄ха. хетуаттхо, паччайат̣т̣хо ча хет̣т̣ха̄ папан̃чавасена вуттоти там̣ сан̇кхиппам̣ дассенто а̄ха ‘‘сан̇кхепато…пе… хетупаччайо’’ти.
йатха̄ са̄ливӣхибӣджа̄дӣни там̣там̣осадхӣнам̣ са̄ливӣхиа̄дибха̄васса са̄дхака̄ни, ман̣иа̄диппабха̄ваттхӯни ча нӣла̄диван̣н̣а̄ни нӣла̄диппабха̄са̄дхака̄ни, евам̣ хетупаччайо йатха̄рахам̣ аттана̄ сампайуттадхамма̄нам̣ кусала̄дибха̄васса са̄дхакоти имаматтхам̣ дассети ‘‘со са̄лиа̄дӣна’’нтиа̄дина̄. а̄чарийа̄нанти ча ревата̄чарийам̣ сандха̄йа̄ха. евам̣ сантети хетупаччайо йади кусала̄дибха̄васа̄дхако, евам̣ сати. на сампаджджати на сиджджхати. йатха̄ кусала̄кусалахету там̣самут̣т̣ха̄нарӯпасса кусала̄кусалабха̄ва̄йа на парийатто, евам̣ абйа̄катопи хету там̣самут̣т̣ха̄нарӯпасса абйа̄катабха̄ва̄йа. сабха̄венева хи там̣ абйа̄катанти а̄ха ‘‘на хи со тесам̣ кусала̄дибха̄вам̣ са̄дхетӣ’’ти. хетупаччайо ча тесам̣ хотийева̄ти а̄ха ‘‘на ча паччайо на хотӣ’’ти. ида̄ни таматтхам̣ па̄л̣ийа̄ саматтхетум̣ ‘‘вуттан̃хета’’нтиа̄ди вуттам̣. вина̄ етена̄ти етена хетуна̄ абйа̄катабха̄васа̄дхакена вина̄ ахетукатта̄, абйа̄катабха̄во сиддхо сабха̄венева̄ти адхиппа̄йо.
‘‘йонисо, бхиккхаве, манаси карото ануппанна̄ чева кусала̄ дхамма̄ уппаджджанти, уппанна̄ ча кусала̄ дхамма̄ абхивад̣д̣хантӣ’’тиа̄ди (а. ни. 1.67) вачанехи кусалабха̄васса йонисоманасика̄раппат̣ибаддхата̄ сиддха̄ти а̄ха ‘‘йонисоманасика̄раппат̣ибаддхо кусалабха̄во’’ти. етенева акусалаабйа̄катабха̄ва̄пи кусалабха̄во вийа на хетупат̣ибаддха̄ти дасситам̣ хоти. йам̣ панеке ман̃н̃еййум̣ ‘‘ахетукахетусса акусалабха̄во вийа сахетукахетӯнампи сабха̄ватова кусала̄дибха̄во, ан̃н̃есам̣ там̣сампайутта̄нам̣ хетупат̣ибаддхо’’ти, тасса уттарам̣ ваттум̣ ‘‘йади ча̄’’тиа̄дима̄ха. алобхо кусало ва̄ сийа̄ абйа̄като ва̄ти йади алобхо сабха̄вато кусало, со кусаласабха̄ватта̄ абйа̄като на сийа̄. атха абйа̄като там̣сабха̄ватта̄ кусало на сийа̄ алобхасабха̄васса адосатта̄бха̄во вийа. йасма̄ пана убхайатха̄пи хоти, тасма̄ йатха̄ убхайатха̄ хонтесу саддха̄дӣсу сампайуттесу хетупат̣ибаддхам̣ кусала̄дибха̄вам̣ парийесетха, на сабха̄вато, евам̣ хетӯсупи кусала̄дита̄ ан̃н̃апат̣ибаддха̄ парийеситабба̄, на сабха̄ватоти йам̣ вуттам̣ ‘‘сампайуттахетӯсу сабха̄ватова кусала̄дибха̄во’’ти, там̣ на йуджджати. са̄ пана парийесийама̄на̄ йонисоманасика̄ра̄дипат̣ибаддха̄ хотӣти хетӯсу вийа сампайуттесупи йонисоманасика̄ра̄дипат̣ибаддхо кусала̄дибха̄во, на хетупат̣ибаддхоти сиддхам̣ хотӣти адхиппа̄йо.
вирул̣хамӯла̄ вийа̄ти етена мӯла̄ни вийа мӯла̄нӣти дассети. тенева̄ха ‘‘суппатит̣т̣хитабха̄васа̄дханена̄’’ти. сва̄йам̣ ‘‘кусало дхаммо кусаласса, кусало дхаммо абйа̄катасса, кусало дхаммо кусала̄бйа̄катасса, акусало дхаммо акусаласса, акусало дхаммо абйа̄катасса, акусало дхаммо акусала̄бйа̄катасса, абйа̄като дхаммо абйа̄катасса̄’’ти евам̣ саттадха̄ пан̃ха̄ва̄ре ниддит̣т̣хо. йам̣ пана вуттам̣ хетукиччам̣ дассентена ‘‘хетӯ хетусампайуттака̄нам̣ дхамма̄нам̣, там̣самут̣т̣ха̄на̄нан̃ча рӯпа̄нам̣ хетупаччайена паччайо’’ти (пат̣т̣ха̄. 1.1.1), таттха пат̣хамо хетусаддо паччаттаниддит̣т̣хо паччайадхамманиддесо, тенасса хетубха̄вена упака̄раката̄ хетупаччайата̄ти дассети. дутийо паччайуппаннависесанам̣, тена на йесам̣ кесан̃чи сампайуттака̄нам̣ хетӯ хетупаччайена паччайо, атха кхо хетуна̄ сампайутта̄намева̄ти дассети. нану ча сампайуттасаддасса са̄пеккхатта̄ дутийе хетусадде авиджджама̄непи ан̃н̃асса апеккхитаббасса аниддит̣т̣хатта̄ хетӯ аттана̄ва сампайуттака̄нам̣ хетупаччайена паччайоти айаматтхо вин̃н̃а̄йатӣти? на̄йамеканто. хетусаддо хи паччаттаниддит̣т̣хо ‘‘хетупаччайена паччайо’’ти еттхева бйа̄ват̣о йада̄ гайхати, на тада̄ сампайуттависесанам̣ хотӣти сампайуттаависит̣т̣ха̄ йе кечи гахита̄ бхавеййунти. нану ча йатха̄ ‘‘арӯпино а̄ха̄ра̄ сампайуттака̄нам̣ дхамма̄нам̣, арӯпино индрийа̄ сампайуттака̄нам̣ дхамма̄на’’нти ча вутте дутийена а̄ха̄раггахан̣ена, индрийаггахан̣ена ча вина̄пи а̄ха̄риндрийасампайуттака̄ва гайханти, евамидха̄пи сийа̄ти? на, а̄ха̄риндрийа̄сампайуттасса ваджджетаббасса абха̄вато. ваджджетабба̄бха̄вато хи таттха дутийе а̄ха̄риндрийаггахан̣е асатипи там̣сампайуттака̄ва гайхантӣти там̣ на катам̣, идха пана ваджджетаббам̣ аттхӣти каттаббам̣ дутийам̣ хетуггахан̣ам̣. евампи ‘‘хетӯ хетусампайуттака̄на’’нти еттха хетусампайуттака̄нам̣ со ева сампайуттакахетӯти висесанасса акататта̄ йо кочи хету йасса кассачи хетусампайуттасса хетупаччайена паччайоти а̄паджджатӣти? на̄паджджати, паччаттаниддит̣т̣хассева хетуно пуна сампайуттависесанабха̄вена вуттатта̄. етадаттхамева хи вина̄пи дутийена хетусаддена хетусампайуттабха̄ве сиддхепи тасса гахан̣ам̣ катам̣.
атха ва̄ асати дутийе хетусадде хетусампайуттака̄нам̣ хетупаччайена паччайо, на пана хетӯнанти евампи гахан̣ам̣ сийа̄ти таннива̄ран̣аттхам̣ со вутто. тена хетусампайуттабха̄вам̣ йе лабханти, тесам̣ саббесам̣ хетӯнам̣, ан̃н̃есампи хетӯ хетупаччайена паччайоти дасситам̣ хоти. йасма̄ пана хетуджха̄намагга̄ патит̣т̣ха̄матта̄дибха̄вена ан̃н̃адхамманирапеккха̄, на а̄ха̄риндрийа̄ вийа са̄пеккха̄ ева, тасма̄ етесвева дутийам̣ хета̄диггахан̣ам̣ катам̣. а̄ха̄риндрийа̄ пана а̄харитаббаӣситабба̄пеккха̄ ева, тасма̄ те вина̄пи дутийена а̄ха̄риндрийаггахан̣ена аттана̄ ева а̄харитаббе, ӣситаббе ча а̄ха̄риндрийабхӯте, ан̃н̃е ча сампайуттаке париччхиндантӣти там̣ таттха на катам̣. идха ча дутийена хетуггахан̣ена паччайуппанна̄нам̣ хетуна̄, паччайабхӯтенева ча сампайутта̄нам̣ хетӯнам̣, ан̃н̃есан̃ча париччхиннатта̄ пуна висесена киччам̣ наттхӣти пан̃ха̄ва̄ре ‘‘кусала̄ хетӯ сампайуттака̄нам̣ кхандха̄на’’нтиа̄дӣсу дутийам̣ хетуггахан̣ам̣ на катанти дат̣т̣хаббам̣.
596. а̄рамман̣абха̄вена̄ти висайабха̄вена, а̄ламбитаббабха̄вена̄ти аттхо. а̄рабхитва̄пӣти пи-саддена имаматтхам̣ дассети – рӯпа̄йатана̄диматте йасмим̣ кисмин̃чи екасмим̣ ат̣т̣хатва̄ ‘‘йам̣ йам̣ дхаммам̣ а̄раббха̄’’ти (пат̣т̣ха̄ 1.1.2) анийамена саббарӯпа̄йатана̄нам̣…пе… саббадхамма̄йатана̄нан̃ча а̄рамман̣апаччайабха̄васса вуттатта̄ рӯпа̄дибхедена чхаббидхесу сан̇кхата̄сан̇кхатапан̃н̃аттидхаммесу на кочи дхаммо а̄рамман̣апаччайо на хотӣти. сва̄йам̣ а̄рамман̣апаччайабха̄во хет̣т̣ха̄ вибха̄вито ева. а̄ламбитва̄ти гахетва̄. екантаса̄рамман̣абха̄вато ана̄раббха паватти ева наттхӣти а̄ха ‘‘а̄раббхева̄’’ти. сва̄йам̣ ‘‘кусало дхаммо кусаласса, кусало дхаммо акусаласса, кусало дхаммо абйа̄катасса, акусало дхаммо акусаласса, кусаласса, абйа̄катасса, абйа̄като дхаммо абйа̄катасса, кусаласса, акусаласса̄’’ти евам̣ наваппака̄ро ведитаббо.
597. джет̣т̣хакат̣т̣хена̄ти памукхабха̄вена. атта̄дхӣна̄нан̃хи патибхӯто дхаммо адхипати. со тесам̣ памукхабха̄вена паваттати. ‘‘чхандавато ким̣ на̄ма на сиджджхатӣ’’тиа̄дикам̣ пурима̄бхисан̇кха̄рӯпаниссайам̣ лабхитва̄ уппаджджама̄не читтуппа̄де чханда̄дайо дхурабхӯта̄ джет̣т̣хакабхӯта̄ сампайуттадхамме са̄дхайама̄на̄ васе ваттайама̄на̄ хутва̄ паваттанти, сампайуттадхамма̄ ча тесам̣ васена ваттанти хӣна̄дибха̄вена тадануваттанато, тена те адхипатипаччайа̄ хонти. гарука̄таббампи а̄рамман̣ам̣ танниннапон̣апаббха̄ра̄нам̣ асса̄данапаччавеккхан̣амаггапхала̄нам̣ аттано васе ваттайама̄нам̣ вийа паччайо хоти. тасма̄ айам̣ атта̄дхӣна̄нам̣ патибха̄вена упака̄ракатта̄ адхипатипаччайоти дат̣т̣хаббо. чханда̄дхипатӣти чхандасан̇кха̄то адхипати, чхандам̣ дхурам̣ чхандам̣ джет̣т̣хакам̣ катва̄ читтуппаттика̄ле уппаннасса каттукамйата̄чхандассетам̣ на̄мам̣. сесесупи есева найо. касма̄ пана йатха̄ хетупаччайаниддесе ‘‘хетӯ хетусампайуттака̄на’’нти (пат̣т̣ха̄. 1.1.1) вуттам̣, евамидха ‘‘адхипатӣ адхипатисампайуттака̄на’’нти аватва̄ ‘‘чханда̄дхипати чхандасампайуттака̄на’’нтиа̄дина̄ (пат̣т̣ха̄. 1.1.3) найена вуттанти? екаккхан̣е абха̄вато. хетаво хи две тайопи екаккхан̣е хетупаччайа̄ хонти, мӯлат̣т̣хена упака̄ракабха̄васса авиджаханато. адхипати пана джет̣т̣хакат̣т̣хена упака̄рако, на ча екаккхан̣е бахӯ джет̣т̣хака̄ хонти. тасма̄ екато уппанна̄нампи тесам̣ екаккхан̣е адхипатипаччайабха̄во наттхӣти ‘‘адхипатӣ адхипатисампайуттака̄на’’нти аватва̄ ‘‘чханда̄дхипати чхандасампайуттака̄на’’нтиа̄дина̄ найена вуттам̣.
йам̣ йам̣ дхамманти йам̣ йам̣ а̄рамман̣адхаммам̣. гарум̣ катва̄ти гарука̄рачиттӣка̄равасена ва̄ асса̄данавасена ва̄ гарука̄рикам̣ ладдхаббам̣ авиджахитаббам̣ анаван̃н̃а̄там̣ катва̄. те те дхамма̄ти те те гарука̄табба̄ дхамма̄. тесам̣ тесанти там̣там̣гарука̄ракадхамма̄нам̣. адхипатипаччайена̄ти а̄рамман̣а̄дхипатипаччайена. сва̄йам̣ ‘‘кусало дхаммо кусаласса сахаджа̄та̄рамман̣ехи, акусаласса а̄рамман̣енева, абйа̄катасса сахаджа̄та̄рамман̣ехи, кусала̄бйа̄катасса сахаджа̄тенева̄ти кусаламӯла̄ чатта̄ро, акусало дхаммо акусаласса сахаджа̄та̄рамман̣ехи, абйа̄катасса сахаджа̄тенева, татха̄ акусала̄бйа̄катасса̄ти акусаламӯла̄ тайо, абйа̄като дхаммо абйа̄катасса сахаджа̄та̄рамман̣ехи, кусаласса а̄рамман̣енева, татха̄ акусаласса̄ти абйа̄катамӯла̄ тайо’’ти сан̇кхепато дасаппака̄ро адхипатипаччайо. еттха ча саттадха̄ сахаджа̄та̄дхипати, саттадха̄ а̄рамман̣а̄дхипати ведитаббо.
598. антара̄йатӣти антарам̣, бйавадха̄йаканти аттхо. на̄сса антарам̣ виджджатӣти анантаро, анантаро ча со паччайо ча̄ти анантарапаччайо. ‘‘аттха̄нантарата̄ анантарапаччайо, ка̄ла̄нантарата̄ саманантарапаччайо’’тиа̄дина̄ бахудха̄ папан̃чайанти, аса̄рам̣ гантхавиттха̄рам̣ каронти. йатха̄ паваттиока̄сада̄нависесабха̄вена наттхивигатапаччайа̄ вутта̄, на евам̣ анантарасаманантарапаччайа̄, ете пана читтанийамахетубха̄вена вутта̄ти там̣ читтанийамахетубха̄вам̣ дассетум̣ ‘‘йо хи еса̄’’тиа̄ди а̄раддхам̣. таттха мановин̃н̃а̄н̣адха̄тӯтиа̄ди читтанийамоти еттха а̄ди-саддена сантӣран̣а̄нантара̄ вот̣т̣хаббанам̣, чутианантара̄ пат̣исандхӣти йасса йасса читтасса анантара̄ йам̣ йам̣ читтам̣ уппаджджати, тасса тасса таданантаруппа̄данийамо там̣там̣сахака̄рипаччайависит̣т̣хасса пуримапуримачиттассева васена иджджхатӣти дассети.
аттха̄нантарата̄йа̄ти аттхена кеначи дхаммена анантарата̄йа. ка̄ла̄нантарата̄йа̄ти ка̄лабхедена анантарата̄йа. а̄чарийа̄нанти идха̄пи ревата̄чарийамева сандха̄йа вуттам̣. таттха̄ти тасмим̣ ка̄ла̄нантарата̄йа саманантарапаччайабха̄ве, тасмим̣ ва̄ йатха̄вуттавиродхе. бха̄вана̄балена пана ва̄ритатта̄ти еттха йатха̄ руккхасса ведхе динне пуппхитум̣ саматтхассева пуппханам̣ на хоти, ведхе пана апанӣте та̄йа ева саматтхата̄йа пуппханам̣ хоти, евамидха̄пи бха̄вана̄балена ва̄ритатта̄ самут̣т̣ха̄панасаматтхассева асамут̣т̣ха̄панам̣, тасмин̃ча апагате та̄йа ева саматтхата̄йа самут̣т̣ха̄панам̣ хотӣти адхиппа̄йо. тампи вачанам̣ ка̄ла̄нантарата̄ наттхи сатта̄ха̄дина̄ ка̄лена антаритабха̄вато. етадева ‘‘ка̄лантаритата̄ аттхи’’ иччева вада̄ма. нану ча ка̄ло на̄ма кочи параматтхато наттхӣти вадеййа̄ти а̄сан̇канто а̄ха ‘‘ка̄ла̄нантара…пе… ладдхӣ’’ти.
бйан̃джанаматтатоветтха на̄на̄каран̣ам̣ паччетаббам̣, на аттхатоти упачайасантатиадхивачананируттипада̄нам̣ вийа саддаттхаматтато на̄на̄каран̣ам̣, на вачанӣйаттхатоти адхиппа̄йо. тенева саддаттхависесам̣ дассетум̣ ‘‘катха’’нтиа̄дима̄ха. таттха пуримапаччхима̄нам̣ ниродхуппа̄дантара̄бха̄вато нирантаруппа̄данасаматтхата̄ анантарапаччайабха̄во. рӯпакала̄па̄нам̣ вийа сан̣т̣ха̄на̄бха̄вато, паччайапаччайуппанна̄нам̣ саха̄ват̣т̣ха̄на̄бха̄вато ча ‘‘идамито хет̣т̣ха̄, уддхам̣, тирийа’’нти вибха̄га̄бха̄ва̄ аттана̄ екаттамива упанетва̄ сут̣т̣ху анантарабха̄вена уппа̄данасаматтхата̄ саманантарапаччайата̄. уппа̄данасаматтхата̄ти ча абйа̄па̄ратта̄ дхамма̄нам̣ йасмим̣ йада̄ка̄ре нируддхе, ваттама̄не ва̄ сати там̣там̣висесаванто дхамма̄ хонти, тасса сова а̄ка̄ро вуччатӣти дат̣т̣хаббо. дхамма̄нам̣ паваттиматтамева ча упа̄да̄йа ка̄лавоха̄роти ниродха̄ вут̣т̣хахантасса невасан̃н̃а̄на̄сан̃н̃а̄йатанапхаласама̄паттӣнам̣ асан̃н̃абхава̄ чавантасса, пуримачутипаччхимапат̣исандхӣнан̃ча ниродхуппа̄данирантарата̄йа ка̄лантарата̄ наттхи. на хи тесам̣ антара̄ арӯпадхаммаппаватти аттхи, йам̣ упа̄да̄йа ка̄лантарата̄ вуччеййа, на ча рӯпадхаммаппаватти арӯпадхаммаппаваттийа̄ антарам̣ кароти ан̃н̃асанта̄натта̄. рӯпа̄рӯпасантатийо хи две ан̃н̃аман̃н̃ам̣ висадисасабха̄ватта̄ ан̃н̃аман̃н̃ӯпака̄рабха̄вена паваттама̄на̄пи висум̣йева хонти. екасантатийан̃ча пуримапаччхима̄нам̣ маджджхе паваттама̄нам̣ там̣сантатипарийа̄панната̄йа антарака̄ракам̣ хоти. та̄дисан̃ча кин̃чи невасан̃н̃а̄на̄сан̃н̃а̄йатанапхаласама̄паттӣнам̣ маджджхе наттхи, на ча абха̄во антарака̄рако хоти абха̄ватта̄ ева. тасма̄ джавана̄нантарасса джаванасса вийа, бхаван̇га̄нантарасса бхаван̇гасса вийа ча нирантарата̄ сут̣т̣ху анантарата̄ хотӣти татха̄ уппа̄данасаматтхата̄ невасан̃н̃а̄на̄сан̃н̃а̄йатаначутӣнампи дат̣т̣хабба̄. уппаттийа̄ паччайабха̄во четтха анантарапаччайа̄дӣнам̣ па̄кат̣оти уппа̄данасаматтхата̄ва вутта̄. паччуппанна̄нам̣ пана дхамма̄нам̣ пуббанта̄парантапариччхедена гахита̄нам̣ уппаджджатӣти вачанам̣ алабханта̄нам̣ ‘‘атӣто дхаммо паччуппаннасса дхаммасса анантарапаччайена паччайо’’тиа̄дина̄ (пат̣т̣ха̄. 2.18.4) анантара̄дипаччайабха̄во вуттоти на со уппаттийа̄ ева̄ти вин̃н̃а̄йати. на хи кусала̄диггахан̣ам̣ вийа паччуппаннаггахан̣ам̣ апариччхедам̣. йато уппаттиматтасаман̇гино ева гахан̣ам̣ сийа̄. тенева ча атӣтаттике пат̣иччава̄ра̄дайо на сантӣти. тасса ‘‘кусало дхаммо кусаласса, кусало дхаммо абйа̄катасса, акусало дхаммо акусаласса, акусало дхаммо абйа̄катасса, абйа̄като дхаммо абйа̄катасса, абйа̄като дхаммо кусаласса, абйа̄като дхаммо акусаласса̄’’ти саттадха̄ бхедо ведитаббо.
599. уппаджджама̄нова саха уппа̄данабха̄вена̄ти еттха̄пи уппаттийа̄ паччайабха̄вена па̄кат̣ена т̣хитийа̄пи паччайабха̄вам̣ нидассетӣти дат̣т̣хаббам̣, ан̃н̃атха̄ падӣпанидассанам̣ на йуджджеййа. падӣпо хи пабха̄сасса т̣хитийа̄пи паччайо, на уппаттийа̄ ева. паччайуппанна̄нам̣ сахаджа̄табха̄вена упака̄раката̄ сахаджа̄тапаччайата̄. оккантиккхан̣ети пат̣исандхиккхан̣е. тасмим̣ хи кхан̣е на̄марӯпам̣ оккантам̣ вийа паралокато а̄гантва̄ идха ма̄тукуччхиа̄дим̣ пависантам̣ вийа уппаджджати, тасма̄ со кхан̣о оккантиккхан̣оти вуччати. еттха ча рӯпанти хадайаваттхуйева адхиппетам̣. тан̃хи на̄масса, на̄ман̃ча тасса сахаджа̄тапаччайо хоти. читтачетасика̄ти паваттийам̣ чатта̄ро кхандха̄ пат̣исандхиккхан̣е читтасамут̣т̣ха̄на̄нам̣ абха̄вато. рӯпино дхамма̄ти хадайаваттхум̣ сандха̄йа̄ха. таттха йадипи пуббе ‘‘оккантиккхан̣е на̄марӯпа’’нти вуттам̣, татха̄пи тена кхан̣антаре сахаджа̄тапаччайабха̄во рӯпадхамма̄нам̣ на нива̄ритоти таннива̄ран̣аттхамидам̣ вуттанти гахетаббам̣. кин̃чи ка̄лети кечи кисмин̃чи ка̄лети аттхо, тена рӯпино дхамма̄ кечи ваттхубхӯта̄ кисмин̃чи пат̣исандхика̄лети ан̃н̃есам̣ рӯпадхамма̄нам̣, ваттхуно ча паваттийам̣ арӯпадхамма̄нам̣ сахаджа̄тапаччайабха̄вам̣ пуббе анива̄ритам̣ нива̄рети. еван̃ча катва̄ ‘‘кин̃чи ка̄ла’’нти ва̄ ‘‘кисмин̃чи ка̄ле’’ти ва̄ ваттаббе татха̄ аватва̄ вибхаттивипалла̄сам̣ катва̄ вуттам̣. тена кин̃чӣти упайогекавачанам̣. ‘‘рӯпино дхамма̄’’ти етена самбандхе паччаттабахувачанам̣ джа̄йати. ‘‘ка̄ле’’ти етена самбандхе бхуммекавачананти дӣпитанти ведитаббам̣. пуримена ча ‘‘еко кхандхо, ваттху ча тин̣н̣аннам̣ кхандха̄на’’нти (пат̣т̣ха̄. 1.1.419) а̄дивачанена на̄масахитам̣ ева ваттху на̄масса паччайоти ваттаббе а̄панне итарена кеваласса ча татха̄ваттаббатам̣ дассети. сва̄йам̣ сахаджа̄тапаччайо ‘‘кусало дхаммо кусаласса, абйа̄катасса, кусала̄бйа̄катасса, акусало дхаммо акусаласса, абйа̄катасса, акусала̄бйа̄катасса, абйа̄като дхаммо абйа̄катасса, кусала̄бйа̄като дхаммо абйа̄катасса, акусала̄бйа̄като дхаммо абйа̄катасса̄’’ти (пат̣т̣ха̄. 1.1.419) нававидхо ведитаббо.
600. аттано упака̄ракасса упака̄раката̄ ан̃н̃аман̃н̃апаччайата̄. татха̄ хисса тидан̣д̣ам̣ нидасситам̣. упака̄раката̄ ча ан̃н̃аман̃н̃ата̄васенева дат̣т̣хабба̄, на сахаджа̄тата̄дивасена. сахаджа̄та̄дипаччайо хонтойева хи кочи ан̃н̃аман̃н̃апаччайо на хоти, на ча сахаджа̄та̄дипаччайадхаммехи вина̄ имасса паватти аттхи. татха̄ хи сахаджа̄та̄дипаччайо ча хонтойева хи кочи ан̃н̃аман̃н̃апаччайо хоти. йади ча аттано упака̄ракасса упака̄раката̄маттам̣ ан̃н̃аман̃н̃апаччайо сийа̄, пуреджа̄тапаччха̄джа̄табха̄вена упака̄расса упака̄рака̄ ваттхукхандха̄ ан̃н̃аман̃н̃апаччайа̄ сийум̣, на ча там̣ иччхитам̣. тена вуттам̣ ‘‘упака̄раката̄ ча ан̃н̃аман̃н̃авасенева дат̣т̣хабба̄’’ти. айан̃ча уппаттийа̄, т̣хитийа̄ ча упака̄ракоти ведитаббо. айам̣ пана ‘‘кусало дхаммо кусаласса, акусало дхаммо акусаласса, абйа̄като дхаммо абйа̄катасса̄’’ти тивидхо ведитаббо.
601. таруа̄дӣнам̣ патхавӣ вийа адхит̣т̣ха̄на̄ка̄рена патхавӣдха̄ту сесадха̄тӯнам̣, чаккха̄дайо чаккхувин̃н̃а̄н̣а̄дӣнам̣ упака̄рака̄ читтакаммасса пат̣а̄дайо вийа ниссайа̄ка̄рена кхандха̄дайо там̣там̣ниссайа̄нам̣ кхандха̄дӣнам̣. патхавӣдха̄туйам̣ патит̣т̣ха̄йа ева хи сесадха̄туйо упа̄да̄рӯпа̄ни вийа йатха̄сакам̣ киччам̣ каронти.
адхит̣т̣ха̄на̄ка̄рена̄ти а̄дха̄ра̄ка̄рена. а̄дха̄ра̄ка̄ро четтха тесам̣ са̄тисайам̣ тададхӣнавуттита̄йа ведитаббо. йато бхӯта̄ни аниддиситаббат̣т̣ха̄на̄ни вуччанти, еван̃ча катва̄ чаккха̄дӣнампи адхит̣т̣ха̄на̄ка̄рена упака̄раката̄ сут̣т̣ху йуджджати. на хи йатха̄вуттам̣ тададхӣнавуттита̄висесам̣ мун̃читва̄ ан̃н̃о чаккха̄дӣсу адесака̄нам̣ арӯпадхамма̄нам̣ адхит̣т̣ха̄на̄ка̄ро самбхавати. йадипи йам̣ йам̣ дхаммам̣ пат̣ичча йе йе дхамма̄ уппаджджанти, тесам̣ саббесам̣ тададхӣнавуттибха̄во. йена пана паччайабха̄вависесена чаккха̄дӣнам̣ пат̣умандабха̄весу чаккхувин̃н̃а̄н̣а̄дайо таданувидха̄на̄ка̄ренева паваттанти, сва̄йамидха тесам̣ тададхӣнавуттита̄сиддхо висесоти. еван̃хи паччайабха̄васа̄ман̃н̃е сатипи а̄рамман̣апаччайато ниссайапаччайасса висесо вибха̄вито хоти. сва̄йам̣ найо хет̣т̣ха̄ пака̄ситова. чхат̣т̣хо пана̄ти еттха ‘‘рӯпино дхамма̄ арӯпӣнам̣ дхамма̄нам̣ кисмин̃чи ка̄ле’’ти идам̣ на лаббхати. йам̣ панеттха лаббхати ‘‘рӯпино дхамма̄ кечӣ’’ти, таттха те ева дхамме дассетум̣ ‘‘чаккха̄йатана’’нтиа̄ди ниддит̣т̣хам̣. йам̣ рӯпанти хадайаваттхум̣ сандха̄йа вуттам̣. айам̣ пана ниссайапаччайо терасавидхо. катхам̣? сахаджа̄тато кусаламӯла̄ тайо, татха̄ акусаламӯла̄, абйа̄катамӯлесу пана пуреджа̄там̣ лаббхати. абйа̄катан̃хи абйа̄катасса сахаджа̄тампи паччайо хоти, пуреджа̄тампи кусаласса пуреджа̄тамева, татха̄ акусаласса, кусала̄бйа̄катам̣ сахаджа̄тапуреджа̄тато кусаласса, сахаджа̄тато ева абйа̄катасса, татха̄ акусала̄бйа̄ката’’нти евам̣ тераса.
602. тададхӣнавуттита̄йа аттано пхалена нисситоти йам̣ кин̃чи ка̄ран̣ам̣ ниссайоти ватва̄ таттха йо бхусо ниссайо, там̣ упаниссайоти ниддха̄рети. балавака̄ран̣абха̄вена упака̄ракоти а̄рамман̣абха̄вавасена анантарам̣ анурӯпачиттуппа̄данасаматтхата̄васена, кевалан̃ча балавантам̣ ка̄ран̣ам̣ хутва̄ упака̄рако. тена̄ха ‘‘со’’тиа̄ди.
таттха да̄нам̣ датва̄ти деййадхаммам̣ чаджитва̄. йа̄йа ва̄ четана̄йа со диййати, са̄ четана̄ да̄нам̣. датва̄ти там̣ четанам̣ парийодапетва̄ висуддхам̣ катва̄. сӣлам̣ сама̄дийитва̄ти пан̃чан̇гадасан̇га̄дивасена ниччасӣлам̣ ган̣хитва̄. имина̄ сама̄да̄навиратийева дассита̄, сампаттавиратисамуччхедавиратийо пана локе ‘‘сӣла’’нти апа̄кат̣атта̄ на вутта̄. кин̃ча̄пи на вутта̄, а̄рамман̣апаччайо пана хонтийева. таттха самуччхедавирати секкха̄нам̣йева кусаласса а̄рамман̣ам̣ хоти, на итаресам̣. упосатхакамманти ‘‘па̄н̣ам̣ на хане, на ча̄диннама̄дийе’’ти (су. ни. 402) евам̣ вуттам̣ упосатхасӣлам̣. там̣ гарум̣ катва̄ паччавеккхатӣти там̣ йатха̄вуттам̣ кусалам̣ секкхопи путхуджджанопи паччавеккхати, араха̄пи там̣ паччавеккхатева. арахатопи хи пуббе катам̣ кусалам̣ кусаламева. йена пана читтена паччавеккхати, там̣ кирийачиттам̣ на̄ма хоти. тасма̄ ‘‘кусало кусаласса̄’’ти имасмим̣ адхика̄ре на лаббхати. пуббе сучин̣н̣а̄нӣти ‘‘датва̄ катва̄’’ти хи а̄саннаката̄ни вутта̄ни, имина̄ на а̄саннаката̄нӣти ведитабба̄ни, да̄на̄дӣхи ва̄ сеса̄ни ка̄ма̄вачаракусала̄ни дассетум̣ идам̣ вуттам̣. джха̄на̄ вут̣т̣хахитва̄ти джха̄нам̣ сама̄панно джха̄нато вут̣т̣хахитва̄. ‘‘джха̄нам̣ вут̣т̣хахитва̄’’типи па̄л̣и. секкха̄ готрабхунти сота̄паннам̣ сандха̄йа вуттам̣. со хи готрабхум̣ паччавеккхати. ‘‘вода̄на’’нти идам̣ пана сакада̄га̄миана̄га̄мино сандха̄йа вуттам̣. тесан̃хи там̣ читтам̣ вода̄нам̣ на̄ма хоти. секкха̄ти сота̄паннасакада̄га̄миана̄га̄мино. магга̄ вут̣т̣хахитва̄ти маггапхалабхаван̇га̄тиккамавасена аттана̄ пат̣иладдхамагга̄ вут̣т̣хахитва̄, суддхамаггатойева пана вут̣т̣ха̄йа паччавеккхан̣ам̣ на̄ма наттхи. а̄ди-саддена ‘‘кусалам̣ аниччато дуккхато анаттато випассантӣ’’ти (пат̣т̣ха̄. 1.1.404) евама̄дим̣ сан̇ган̣ха̄ти. йадипи на̄наттам̣ акатва̄ва вибхатто, татха̄пи идампи а̄рамман̣а̄дхипатиа̄рамман̣ӯпаниссайа̄нам̣ висесоти дассетум̣ ‘‘таттха̄’’тиа̄ди вуттам̣.
несам̣ читтачетасика̄нам̣ анантарапаччайаанантарӯпаниссайа̄нам̣ никкхепависесо аттхи. йасма̄ пуримо абйа̄катадхаммавасена паватто, итаро кусала̄дивасенапӣти сопи никкхепависесо аттхато екӣбха̄вамева гаччхати саббесупи читтуппа̄десу тадубхайасса иччхитаббатта̄. евам̣ сантепӣтиа̄ди анантараанантарӯпаниссайа̄нам̣ висесадассанам̣. йатха̄ хӣтиа̄ди анантарӯпаниссайасса самбхавадассанам̣.
пакатоти еттха па-ка̄ро упасагго, со аттано пхаласса уппа̄данасаматтхабха̄вена сут̣т̣хукататам̣ дӣпети. татха̄ ча катам̣ аттано санта̄не катам̣ хотӣти а̄ха ‘‘аттано санта̄не’’тиа̄ди. каран̣ан̃ча дувидхам̣ ниппха̄данам̣, упасеванан̃ча̄ти там̣ дассетум̣ ‘‘ниппха̄дито ва̄’’тиа̄ди вуттам̣. таттха ниппха̄данам̣ хетупаччайасамодха̄нена пхаласса ниббаттанам̣. упасеванам̣ пана ка̄йе аллӣйа̄панавасена упайогӯпасеванам̣, виджа̄нанасан̃джа̄нана̄дӣнам̣ васена а̄рамман̣ӯпасеванан̃ча. тенева ана̄гата̄нампи утусампада̄дӣнам̣ а̄рамман̣ӯпасеванена упасевита̄нам̣ пакатӯпаниссайата̄ вутта̄ хоти, пагева атӣтапаччуппанна̄нам̣. паччуппаннасса̄пи хи ‘‘паччуппаннам̣ утубходжанам̣ сена̄санам̣ упанисса̄йа джха̄нам̣ уппа̄детӣ’’тиа̄дивачанато (пат̣т̣ха̄. 2.18.8) пакатӯпаниссайабха̄во лаббхатӣти. пакатийа̄ ева̄ти паччайантарасан̇карарахитена аттано сабха̄венева. упаниссайоти балавака̄ран̣ам̣ катва̄. анекаппака̄рато пабхедо ведитаббо пан̃ха̄ва̄ре а̄гатанайена. паччайава̄ре пана –
‘‘пурима̄ пурима̄ кусала̄ дхамма̄ паччхима̄нам̣ паччхима̄нам̣ кусала̄нам̣ дхамма̄нам̣ упаниссайапаччайена паччайо, пурима̄ пурима̄ кусала̄ дхамма̄ паччхима̄нам̣ паччхима̄нам̣ акусала̄нам̣ дхамма̄нам̣ кесан̃чи, кусала̄ абйа̄ката̄нам̣, акусала̄ акусала̄нам̣, кусала̄нам̣ кесан̃чи, акусала̄ абйа̄ката̄нам̣, абйа̄ката̄ абйа̄ката̄нам̣, абйа̄ката̄ кусала̄нам̣, абйа̄ката̄ акусала̄нам̣, пуггалопи, сена̄санампи упаниссайапаччайена паччайо’’ти (пат̣т̣ха̄. 1.1.9).
таттха йе пурима̄ йесам̣ паччхима̄нам̣ анантарӯпаниссайо хонти, те тесам̣ саббесампи екантенева хонти, на кесан̃чи када̄чи. тасма̄ йесу падесу анантарӯпаниссайо лаббхати, тесу ‘‘кесан̃чӣ’’ти на сакка̄ ваттунти на вуттам̣. йе пана пурима̄ йесам̣ паччхима̄нам̣ а̄рамман̣ӯпаниссайо ва̄ пакатӯпаниссайо ва̄ хонти, те тесам̣, на саббесам̣ екантена хонти. йесам̣ уппаттивибандхака̄ паччайа̄ балаванто хонти, тесам̣ на бхаванти, итаресам̣ бхаванти. тасма̄ йесу падесу анантарапаччайо на лаббхати, тесу ‘‘кесан̃чӣ’’ти вуттам̣. сиддха̄нам̣ паччайадхамма̄нам̣ йехи паччайуппаннехи бхавитаббам̣, тесам̣ ‘‘кесан̃чӣ’’ти айаметтха аттхо.
касин̣апан̃н̃аттийа̄ а̄рамман̣ӯпаниссайата̄бха̄вато екачча̄йа пан̃н̃аттийа̄ саддхим̣ саббо дхаммо а̄рамман̣ӯпаниссайо, анантара̄тӣто читтачетасикара̄си анантарӯпаниссайо, кусала̄кусалавипа̄какирийа̄рӯпавасена пан̃чавидхо пакатӯпаниссайоти айаметтха сан̇кхепо. виттха̄ро пана пат̣т̣ха̄нат̣т̣хакатха̄йам̣ ведитаббо.
603. пат̣хаматаранти паччайуппаннато пуретарам̣. айан̃хи пуреджа̄тапаччайо рӯпадхаммавасенева лаббхати. паччайуппанно ча арӯпадхамма̄йева. тена̄ха ‘‘ваттама̄набха̄вена упака̄рако’’ти. ниссайа̄рамман̣а̄ка̄ра̄дӣхи висит̣т̣ха̄ пуреджа̄табха̄вена вина̄ упака̄ракабха̄вам̣ агаччханта̄нам̣ ваттха̄рамман̣а̄нам̣ пуреджа̄та̄ка̄рена упака̄раката̄ пуреджа̄тапаччайата̄. евам̣ ваттха̄рамман̣авасена дувидхе пуреджа̄тапаччайе ‘‘чаккха̄йатана’’нтиа̄ди ваттхувасена вуттам̣, ‘‘рӯпа̄рамман̣а’’нтиа̄ди а̄рамман̣авасена.
йам̣ рӯпанти хадайаваттхум̣ сандха̄йа̄ха. таттха ‘‘кин̃чи ка̄ле’’ти паваттика̄лавасена вуттам̣. ‘‘кин̃чи ка̄лена’’ ити пат̣исандхика̄лавасена. йа̄ни а̄рамман̣апуреджа̄тена вина̄ на ваттанти, тесам̣ чаккхувин̃н̃а̄н̣а̄дӣнам̣ а̄рамман̣апуреджа̄тадассанена манодва̄репи йам̣ йам̣ а̄рамман̣апуреджа̄тена ваттати, тасса тасса а̄рамман̣апаччайабхӯтам̣ саббам̣ рӯпарӯпам̣ а̄рамман̣апуреджа̄танти дасситамева хоти. татха̄ хи вуттам̣ пан̃ха̄ва̄ре ‘‘а̄рамман̣апуреджа̄там̣ секкха̄ ва̄ путхуджджана̄ ва̄ чаккхум̣ аниччато дуккхато анаттато випассантӣ’’тиа̄ди (пат̣т̣ха̄. 1.1.424). ‘‘абйа̄като дхаммо абйа̄катасса дхаммасса пуреджа̄тапаччайена паччайо, абйа̄като дхаммо кусаласса дхаммасса пуреджа̄тапаччайена паччайо, абйа̄като дхаммо акусаласса дхаммасса пуреджа̄тапаччайена паччайо’’ти (пат̣т̣ха̄. 1.1.424) абйа̄катамӯлака̄ тайова ва̄ра̄. те ча паччекам̣ ваттхупуреджа̄там̣, а̄рамман̣апуреджа̄танти двидха̄ вибхатта̄.
604. паччайуппаннадхаммасса пуретарам̣ сиддхабха̄ве сати паччайадхаммасса паччха̄джа̄тата̄ти вуттам̣ ‘‘пуреджа̄та̄на’’нти. айан̃ча найо рӯпадхаммесу ева лаббхати, на арӯпадхаммесӯти вуттам̣ ‘‘рӯпадхамма̄на’’нти. йади паччайуппаннадхамма̄ пуретарамева джа̄та̄, катхам̣ паччайабха̄воти а̄ха ‘‘упатхамбхакаттена̄’’ти. паччха̄джа̄тена хи вина̄ санта̄на̄виччхедахетубха̄вам̣ агаччханта̄нам̣ дхамма̄нам̣ йе паччха̄джа̄та̄ка̄рена упака̄рака̄, тесам̣ са̄ виппайутта̄ка̄ра̄дӣхи висит̣т̣ха̄ упака̄раката̄ паччха̄джа̄тапаччайата̄. евам̣ саббапаччайа̄нам̣ паччайантара̄ка̄рависит̣т̣ха̄ упака̄раката̄ йоджетабба̄. ‘‘гиджджхапотакасарӣра̄нам̣ а̄ха̄ра̄са̄четана̄ вийа̄’’ти етена маносан̃четана̄ха̄равасена паваттама̄нехи арӯпадхаммехи рӯпака̄йасса упаттхамбхитабха̄вам̣ дассети. тенева ‘‘а̄ха̄ра̄са̄ вийа̄’’ти аватва̄ четана̄ггахан̣ам̣ катам̣. ка̄йасса̄ти чатусамут̣т̣ха̄никабхӯтупа̄да̄йарӯпасан̇кха̄тасса рӯпака̄йасса. сан̇кхепато т̣хапетва̄ рӯпадхамме ависит̣т̣хо арӯпаккхандхо паччха̄джа̄тапаччайо. со джа̄тивасена кусало, акусало, випа̄ко, кирийа̄ти чатуббидхоти ведитаббам̣.
605. кусала̄дибха̄вена аттана̄ садисасса пайогена каран̣ӣйасса пунаппунам̣ каран̣ам̣ паваттанам̣ а̄севанат̣т̣хо, аттасадисасабха̄вата̄па̄данам̣ ва̄санам̣ ва̄. пуримапурима̄бхийого вийа̄ти уггахан̣асаванадха̄ран̣а̄дипурима̄пурима̄севана̄ вийа. тӣсу пана етесу пурима̄ пурима̄ти саманантара̄тӣта̄ дат̣т̣хабба̄. касма̄ панеттха анантарапаччайе вийа ‘‘пурима̄ пурима̄ кусала̄ дхамма̄ паччхима̄нам̣ паччхима̄нам̣ абйа̄ката̄на’’нтиа̄дина̄ бхиннаджа̄тийехи саддхим̣ ниддесо на катоти? аттано гатим̣ га̄хетум̣ асаматтхатта̄. бхиннаджа̄тика̄ хи бхиннаджа̄тика̄нам̣ а̄севанагун̣ена пагун̣абалавабха̄вам̣ сампа̄дента̄ аттанова кусала̄дибха̄васан̇кха̄там̣ гатим̣ га̄хетум̣ на саккун̣анти. тасма̄ техи саддхим̣ ниддесам̣ акатва̄ йе йесам̣ ва̄сана̄сан̇кха̄тена а̄севанагун̣ена пагун̣абалавабха̄вависит̣т̣хам̣ аттано кусала̄дибха̄васан̇кха̄там̣ гатим̣ га̄хетум̣ саматтха̄, тесам̣ техи сама̄наджа̄тикехева саддхим̣ ниддесо катоти дат̣т̣хаббо.
атха випа̄ка̄бйа̄катам̣ касма̄ на гахитам̣? а̄севана̄бха̄вато. випа̄ка̄бйа̄катан̃хи каммавасена випа̄кабха̄ваппаттам̣ каммапарин̣а̄митам̣ хутва̄ паваттама̄нам̣ нирусса̄хам̣ дуббалам̣ сантам̣ а̄севанагун̣ена аттано сабха̄вам̣ га̄хетва̄ парибха̄ветва̄ нева ан̃н̃ам̣ випа̄кам̣ паваттети, на ча пуримавипа̄ка̄нубха̄вам̣ гахетва̄ уппаджджати, атха кхо каммавегаккхиттам̣ патитам̣ вийа хутва̄ уппаджджати. тасма̄ саббатха̄пи випа̄ке а̄севана̄ наттхӣти на гахитам̣. кусала̄кусалакирийа̄нантарам̣ уппаджджама̄нампи сакаммапат̣ибаддхавуттита̄йа а̄севанагун̣ам̣ на ган̣ха̄тӣти кусала̄дайопи тасса а̄севанапаччайо на хонти. на̄на̄джа̄тикатта̄пи чете тасса а̄севана̄дха̄нам̣ на каронтева. бхӯмито, пана а̄рамман̣ато ва̄ на̄на̄джа̄тиката̄ на̄ма наттхӣти париттакусалакирийа̄ махаггатакусалакирийа̄нам̣, сан̇кха̄ра̄рамман̣ан̃ча кусалам̣ нибба̄на̄рамман̣асса а̄севанапаччайо хотийева. сва̄йам̣ ‘‘кусало дхаммо кусаласса, акусало дхаммо акусаласса, абйа̄като дхаммо абйа̄катасса а̄севанапаччайена паччайо’’ти (пат̣т̣ха̄. 1.1.426) тидха̄ва вутто. абйа̄катаггахан̣ена а̄ваджджанаваджджита̄ кирийадхамма̄ гахита̄.