18. дит̣т̣хивисуддхиниддесаван̣н̣ана̄

на̄марӯпапариггахакатха̄ван̣н̣ана̄

662. йа̄ висуддхийо сампа̄детабба̄ти самбандхо. имесу йатха̄вича̄ритесу кхандха̄дӣсу випассана̄йа бхӯмибхӯтесу дхаммесу. гантхасса угган̣ханам̣ ва̄чуггатакаран̣ам̣ уггахо, парито саббатха̄пи аттхасса н̃а̄тумиччха̄ парипуччха̄, саванупапариккха̄дивасена тадаттхасса манасика̄равидхи, тадубхайавасена йасма̄ таттхапи н̃а̄н̣ам̣ сва̄севитам̣ хоти, тасма̄ вуттам̣ ‘‘уггахапарипуччха̄васена н̃а̄н̣апаричайам̣ катва̄’’ти, кхандха̄дӣсу сутамайам̣ н̃а̄н̣ам̣ уппа̄детва̄ти аттхо. виттха̄ритамева, тасма̄ таттха виттха̄ританайа̄нуса̄рена сӣлависуддхи сампа̄детабба̄ти адхиппа̄йо. упача̄расама̄дхипи аппана̄сама̄дхи вийа випассана̄йа адхит̣т̣ха̄набха̄вато читтависуддхийева̄ти а̄ха ‘‘саупача̄ра̄’’ти. ведитабба̄ти аттано санта̄не ниббаттанавасенева ведитабба̄. еван̃хи та̄ паччаккхато видита̄ на̄ма хонти, тасма̄ ведитабба̄ сампа̄детабба̄ти вуттам̣ хоти. ведитабба̄ти ва̄ сама̄паттисукха̄дхигамавасена анубхавитабба̄ти аттхо. на хи кевалена джа̄нанаматтена читтависуддхийам̣ патит̣т̣хито на̄ма хоти, на ча таттха апатит̣т̣ха̄йа упаривисуддхим̣ сампа̄детум̣ сакка̄ти.

на̄марӯпа̄нам̣ йа̄тха̄вадассананти на̄масса, рӯпасса ча вибхаджджа йатха̄бхӯтасабха̄вадассанам̣. на̄маггахан̣ена четтха ведана̄дӣнам̣ чатуннам̣ тебхӯмака̄нам̣ кхандха̄нам̣ гахан̣ам̣, на ‘‘вин̃н̃а̄н̣апаччайа̄ на̄марӯпа’’нти еттха вийа вин̃н̃а̄н̣ам̣ вина̄, на̄пи ‘‘на̄ман̃ча рӯпан̃ча̄’’ти (дӣ. ни. 3.304, 352; дха. са. дукама̄тика̄ 109) еттха вийа санибба̄нехи локуттараккхандхехи саддхинти дат̣т̣хаббам̣.

663. йа̄ти паджджати етена̄ти йа̄нам̣, саматхова йа̄нам̣ саматхайа̄нам̣, там̣ етасса аттхӣти саматхайа̄нико. джха̄не, джха̄нӯпача̄ре ва̄ патит̣т̣ха̄йа випассанам̣ ануйун̃джантассетам̣ на̄мам̣, тена саматхайа̄никена. ‘‘т̣хапетва̄ невасан̃н̃а̄на̄сан̃н̃а̄йатана’’нти идам̣ бхаваггадхамма̄нам̣ а̄дикаммикасса дуппариггахата̄йа вуттам̣. лаккхан̣араса̄дивасена париггахетабба̄ н̃а̄н̣ена париччхиджджа гахетабба̄, париггахавидхи пана кхандханиддесе (висуддхи. 2.421 а̄дайо) вутта̄ ева̄ти адхиппа̄йо. а̄рамман̣а̄бхимукханаманам̣ а̄рамман̣ена вина̄ аппаватти, тена наманат̣т̣хена, на̄макаран̣ат̣т̣хена ва̄. ведана̄дайо хи арӯпадхамма̄ саббада̄пи ча пхасса̄дина̄макатта̄ патхавӣа̄дайо вийа кесакумбха̄дина̄мантара̄на̄паджджанато аттана̄ва катана̄мата̄йа на̄макаран̣ат̣т̣хена ‘‘на̄ма’’нти вуччанти. атха ва̄ адхивачанасампхассо вийа адхивачанам̣ на̄мам̣ антарена анупачитасамбха̄ра̄нам̣ гахан̣ам̣ на гаччхантӣти на̄ма̄йаттаггахан̣ата̄йа ведана̄дайо ‘‘на̄ма’’нти вуччанти, рӯпам̣ пана вина̄пи на̄масаванам̣ аттано руппанасабха̄венева гахан̣ам̣ гаччхати. ваваттха̄петаббанти асан̇карато т̣хапетаббам̣, ан̃н̃аман̃н̃ам̣, рӯпена ча амисситам̣ катва̄ читте т̣хапетаббанти аттхо.

на̄марӯпапариггахо ча на̄ма йа̄вадева тасса пат̣иниссаджджанаттханти таданурӯпамева нидассанам̣ дассенто ‘‘йатха̄ на̄ма̄’’тиа̄дима̄ха. руппанатоти еттха руппанат̣т̣хо ‘‘сӣта̄дивиродхипаччайасаннипа̄те висадисуппаттӣ’’тиа̄дина̄ (висуддхи. маха̄т̣ӣ. 2.432) кхандханиддесаван̣н̣ана̄йам̣ вуттойева. евам̣ висум̣ на̄мапариггахам̣, рӯпапариггахан̃ча дассетва̄ ида̄ни екаджджхам̣ на̄марӯпапариггахам̣ дассетум̣ ‘‘тато наманалаккхан̣а’’нтиа̄ди вуттам̣.

664. ити арӯпамукхена випассана̄бхинивесам̣ дассетва̄ ида̄ни рӯпамукхена там̣ дассенто ‘‘суддхавипассана̄йа̄нико пана̄’’тиа̄дима̄ха. таттха саматхайа̄никасса саматхамукхена випассана̄бхинивесо, випассана̄йа̄никасса пана саматхам̣ анисса̄йа̄ти а̄ха ‘‘суддхавипассана̄йа̄нико’’ти, саматхабха̄вана̄йа амисситавипассана̄йа̄нава̄ти аттхо. айамева ва̄ саматхайа̄никоти йатха̄вутто саматхайа̄нико ева ва̄. тена саматхайа̄никасса̄пи рӯпамукхена випассана̄бхинивесо лаббхати, на арӯпамукхенева̄ти дассети. тесам̣ тесам̣ дха̄тупариггахамукха̄нанти ‘‘йам̣ тхаддхалаккхан̣ам̣, айам̣ патхавӣдха̄тӯ’’тиа̄дина̄ (висуддхи. 1.308) сан̇кхепаманасика̄ра̄дивасена вуттесу терасасу дха̄тупариггахамукхесу. каммасамут̣т̣ха̄но на̄ма кесо чаммаббхантарагато. таттхева̄ти тасмим̣йева каммасамут̣т̣ха̄не кесе. ка̄йаппаса̄дасса вийа бха̄васса̄пи сакаласарӣрабйа̄пита̄йа ‘‘бха̄васса аттхита̄йа̄’’ти вуттам̣. пуна таттхева̄ти тасмим̣йева кесасан̃н̃ите рӯпасамуда̄йе. апара̄нипӣти пуббе вутта̄ни каммасамут̣т̣ха̄на̄ни вӣсати, има̄ни а̄ха̄расамут̣т̣ха̄на̄дӣни чатувӣсати рӯпа̄нӣти сабба̄нипи чатучатта̄лӣса, тан̃ча кхо таттха лаббхама̄насантатисӣсаса̄ман̃н̃ена ведитаббам̣. ‘‘чатучатта̄лӣса̄’’ти ча идам̣ саддасса анийататта̄ вуттам̣. на хи саббака̄лам̣ утучиттато рӯпам̣ уппаджджантам̣ сасаддамева уппаджджатӣти. еванти йатха̄ кесе, евам̣ лома̄дӣсу чатусамут̣т̣ха̄никесу. чатувӣсатикот̣т̣ха̄сесӯти дваттим̣са̄йа кот̣т̣ха̄сесу ваккхама̄не ат̣т̣ха кот̣т̣ха̄се апанетва̄ чатувӣсатикот̣т̣ха̄сесу. седа̄дӣнам̣ а̄тапӯпата̄па̄дина̄, читтавика̄рена ча уппаджджанато те утучиттасамут̣т̣ха̄на̄ вутта̄.

дваттим̣сакот̣т̣ха̄сагатесу рӯпесу па̄кат̣есу джа̄тесу тадан̃н̃а̄нипи па̄кат̣а̄ни хонтӣти та̄нипи дассетум̣ ‘‘апаре’’тиа̄ди вуттам̣. таттха апаре даса а̄ка̄ра̄ти теджова̄йокот̣т̣ха̄савасена апаре даса а̄ка̄ра̄. каммаджети бхӯтакатханам̣, на висесанам̣ асита̄дипарипа̄чакасса теджасса акаммаджасса абха̄вато. татха̄ читтаджети ча екантачиттасамут̣т̣ха̄натта̄ асса̄сапасса̄са̄нанти кечи, там̣ на, ачиттаджасанта̄не паватта̄нам̣ утуджабха̄вато. аббхантарат̣т̣ха̄ ева хи те читтаджа̄, на бахиддха̄, тасма̄ таттха ‘‘читтадже’’ти идам̣ висесанамева, айан̃ча аттхо хет̣т̣ха̄ а̄на̄па̄накатха̄йам̣ вуттойева. сесесӯти сантаппана̄дивасена чева уддхан̇гама̄дивасена ча паваттесу теджова̄йокот̣т̣ха̄сесу.

чаккхудасака̄дӣсу падха̄нарӯпам̣ чаккха̄дайоти тесу лаббхама̄нам̣ ваттхудва̄рабха̄вам̣ авайавакиччам̣ самуда̄йе а̄ропетва̄ вуттам̣ ‘‘ваттхудва̄равасена пан̃ча чаккхудасака̄дайо’’ти. ваттхувасена хадайаваттхудасакан̃ча̄ти йоджетаббам̣, екайоганиддит̣т̣ха̄нампи екадесо ануваттатӣти. сабба̄нипӣти йатха̄вуттаган̣ана̄йам̣ чатуннавутичатусата̄дхика̄ни сахассарӯпарӯпа̄ни. кот̣т̣ха̄са̄вайава̄нам̣ пана тадавайавакала̄па̄нан̃ча бхеде гайхама̄не ативийа тато бахутаро рӯпабхедо хоти, со пана бхедо идха а̄дикаммикасса дуппариггахоти на гахетаббо.

ка̄мам̣ ваттхувасена̄пи арӯпадхамма̄ па̄кат̣а̄ хонти, два̄равасена пана париггахо ана̄кулоти катва̄ вуттам̣ ‘‘два̄равасена арӯпадхамма̄ па̄кат̣а̄хонтӣ’’ти. саббасан̇га̄хикавасена ‘‘ека̄сӣти локийачитта̄нӣ’’ти вуттам̣, ла̄бхино ева пана махаггатачитта̄ни супа̄кат̣а̄ни хонти. ависесена̄ти са̄дха̄ран̣ато. пхасса̄дайо хи сатта четасика̄ чаккхувин̃н̃а̄н̣а̄дӣхипи уппаджджанато саббачиттуппа̄даса̄дха̄ран̣а̄. саббепи тети ека̄сӣти локийачитта̄ни, там̣сампайуттапхасса̄дайоти саббепи те арӯпадхамме. а̄рамман̣а̄дивибха̄гена пана читтуппа̄дабхеде гайхама̄не тато бахутаро ева хоти, со пана идха на̄дхиппето.

665. асса чаккхупаса̄дасса ниссайабхӯта̄ пана чатассо дха̄туйоти самбандхо. сахаджа̄тарӯпа̄ни тасса чаккхупаса̄дасса иччева самбандхо. таттхева̄ти тасмим̣йева сасамбха̄рачаккхупадесе. анупа̄диннарӯпа̄нӣти пуббе вуттарӯпа̄нам̣ упа̄диннарӯпатта̄ вуттам̣, акаммаджарӯпа̄нӣти аттхо. сеса̄нӣти пат̣хамам̣ чаккхуно вуттатта̄ тато сеса̄ни, тена пана саддхим̣ чатупан̃н̃а̄са рӯпа̄ни хонти. чаккхудасака̄дӣсу екассапи аггахетаббато ‘‘авасеса̄ни течатта̄лӣса рӯпа̄нӣ’’ти вуттам̣. саддасса анийататта̄ там̣ аггахетва̄ ‘‘течатта̄лӣса рӯпа̄нӣ’’ти ватва̄ пуна утучиттасамут̣т̣ха̄не две садде гахетва̄ ‘‘пан̃чачатта̄лӣса̄’’ти кечива̄до дассито.

авасесарӯпа̄нӣти ‘‘даса дха̄туйо’’ти вутте два̄даса рӯпадхамме т̣хапетва̄ авасеса̄ни чха ниппханнарӯпа̄ни. рӯпарӯпа̄нева хи идха париггайханти, на рӯпапариччхедавика̄ралаккхан̣а̄ни. чаккхусанниссайарӯпа̄рамман̣абха̄васа̄ман̃н̃ена, читтабха̄васа̄ман̃н̃ена ча кусала̄кусалавипа̄ката̄йа дувидхампи чаккхувин̃н̃а̄н̣ам̣ читтантвева вуттам̣. еванти имина̄ ‘‘чаккхум̣ нисса̄йа̄’’тиа̄дина̄ вуттам̣, авуттан̃ча ‘‘сотам̣ нисса̄йа̄’’тиа̄дикам̣ сан̇ган̣ха̄ти. мановин̃н̃а̄н̣адха̄тӯти еттхапи ‘‘ека̄’’ти падам̣ а̄нетва̄ самбандхитаббам̣ ‘‘ека̄ мановин̃н̃а̄н̣адха̄тӯ’’ти. ад̣д̣хена ека̄даса ад̣д̣хека̄даса, ад̣д̣хам̣ ва̄ ека̄дасамам̣ ета̄санти ад̣д̣хека̄даса. ад̣д̣хат̣т̣хама̄ти еттха̄пи есева найо.

666. чаккхудха̄туйам̣ вуттанайенева̄ти ‘‘йам̣ локо сетакан̣хаман̣д̣алавичитта’’нтиа̄дина̄ (висуддхи. 2.665) вуттанайена.

667. идха бхиккху имасмим̣ сарӣрети аджджхаттам̣ випассана̄бхинивесадассанавасена вуттам̣. тенева хи екассева бха̄васса гахитатта̄ ‘‘саттараса рӯпа̄ни саммасанупага̄нӣ’’ти а̄ха. саммаситум̣ саккун̣еййа̄ни саммасанам̣ упагаччхантӣти саммасанупага̄ни, саммасанӣйа̄нӣти аттхо. а̄ка̄ра-ггахан̣ена вин̃н̃аттидвайам̣ вуттам̣, вика̄ра-ггахан̣ена лахута̄диттайам̣, итарена а̄ка̄садха̄тӯти ваданти. а̄ка̄ра-ггахан̣ена пана вин̃н̃аттидвайена саддхим̣ лаккхан̣арӯпама̄ха. тампи хи рӯпа̄нам̣ уппаджджана̄диа̄ка̄раматтанти. антарапариччхедоти там̣там̣кала̄па̄нам̣ асан̇карака̄ран̣ата̄йа антарабхӯто париччхедо. йади на саммасанупага̄ни, а̄ка̄ра̄диматта̄ни ча, катхам̣ рӯпа̄нӣти а̄ха ‘‘апича кхо’’тиа̄ди.

668. евам̣ два̄чатта̄лӣса̄йа кот̣т̣ха̄са̄нам̣ васена виттха̄рато рӯпапариггахам̣ тадануса̄рена виттха̄рато ева на̄мапариггахам̣ вибха̄ветва̄ тато сам̣кхиттасам̣кхиттатарасам̣кхиттатамавасена, ат̣т̣ха̄расадха̄тувасена, два̄даса̄йатанавасена, пан̃чаккхандхавасена ча рӯпа̄рӯпапариггахам̣ дассетва̄ атисам̣кхиттанайена̄пи дассетум̣ ‘‘йам̣ кин̃чи рӯпа’’нтиа̄ди вуттам̣.

йатха̄ ча дха̄туа̄дивасена, евам̣ индрийасаччапат̣иччасамуппа̄давасенапи рӯпа̄рӯпапариггахо ведитаббо. катхам̣? индрийавасена та̄ва чаккха̄дӣни пан̃ча, иттхипурисиндрийа̄ни ча̄ти сатта индрийа̄ни рӯпам̣, маниндрийам̣, пан̃ча веданиндрийа̄ни, саддха̄дӣни пан̃ча ча̄ти ека̄даса на̄мам̣, джӣвитиндрийам̣ на̄ман̃ча рӯпан̃ча, паччхима̄ни тӣн̣и идха анадхиппета̄ни локуттаратта̄. дуккхасаччам̣ на̄ман̃ча рӯпан̃ча, самудайасаччам̣ на̄мам̣, итара̄ни идха на̄дхиппета̄ни локуттаратта̄. паччайа̄ка̄ре а̄дито тӣн̣и ан̇га̄ни на̄мам̣, чатуттхапан̃чама̄ни на̄ман̃ча рӯпан̃ча, чхат̣т̣хасаттамаат̣т̣хаманавама̄ни на̄мам̣, дасамам̣ на̄ман̃чева на̄марӯпан̃ча, паччхима̄ни две паччекам̣ на̄ман̃ча рӯпан̃ча̄ти евам̣ таттха таттха вуттанайа̄нуса̄рена индрийасаччапаччайа̄ка̄равасенапи на̄марӯпапариггахо ка̄таббо. евам̣ пана на̄марӯпапариггахасса вибха̄гена катхане пайоджанам̣ хет̣т̣ха̄ вуттамева.

669. ка̄мам̣ ведана̄дӣсу арӯпадхаммесу на уттаруттара̄ вийа пуримапурима̄ сукхума̄, татха̄пи сан̇гхат̣т̣анена вика̄раа̄паджджанаке рӯпадхамме упа̄да̄йа саббепи те сукхума̄ ева̄ти а̄ха ‘‘сукхуматта̄ арӯпам̣ на упат̣т̣ха̄тӣ’’ти. саммаситаббанти саммадева лаккхан̣а̄дито вӣмам̣ситаббам̣. манасика̄таббанти татха̄ читте т̣хапетаббам̣. париггахетаббанти париччхедака̄рика̄йа пан̃н̃а̄йа париччхиджджа гахетаббам̣. ваваттхапетаббанти ан̃н̃аман̃н̃ам̣ асан̇карато виниччхитаббам̣. асса̄ти йогино. сувиккха̄литанти сувисодхитам̣. а̄дикаммикасса хи каммат̣т̣ха̄нам̣ паригган̣хантасса йа̄ва дхамма̄ супарибйаттам̣ на упатит̣т̣ханти, та̄ва те таппат̣иччха̄дакасаммохабалена абхибхӯта̄ ависуддха̄ на̄ма хонти, асан̇карато упат̣т̣ха̄на̄бха̄вато ан̃н̃аман̃н̃ан̃ча джат̣ита̄. йада̄ пана саммасана̄дивидхина̄ там̣ вибхӯтам̣ хоти, тада̄ те сувиккха̄лита̄, ниджджат̣а̄ ча на̄ма хонти. тена̄ха ‘‘йатха̄ йатха̄ хӣ’’тиа̄ди. а̄дикаммикасса арӯпадхамма̄ йебхуййена рӯпадхамме а̄раббха паваттана̄ка̄рена гахан̣ам̣ гаччхантӣти катва̄ вуттам̣ ‘‘тада̄рамман̣а̄ арӯпадхамма̄’’ти. тенева хи хет̣т̣ха̄ ‘‘тассевам̣ париггахитарӯпасса два̄равасена арӯпадхамма̄ па̄кат̣а̄ хонтӣ’’ти вуттам̣, на ваттхувасена̄ти.

ида̄ни рӯпапариггахо арӯпапариггахасса упа̄йо, упаттхамбхо ча̄ти йатха̄вуттаматтхам̣ упама̄хи пака̄сетум̣ ‘‘йатха̄ хӣ’’тиа̄ди вуттам̣. мукханимиттанти мукхасса пат̣ибимбам̣. татридам̣ упама̄сам̣санданам̣ – чаккхума̄ пурисо вийа йога̄вачаро, тасса чаккху вийа йогино каммат̣т̣ха̄напаригга̄хакан̃а̄н̣ам̣, а̄да̄сам̣ вийа рӯпапариггахо, мукханимиттам̣ вийа арӯпапариггахо, а̄да̄сасса апарисуддхака̄ло вийа рӯпапариггахасса авиккха̄литака̄ло, тада̄ мукханимиттасса апан̃н̃а̄йанам̣ вийа рӯпапариггахасса ависуддхата̄йа арӯпадхамма̄нам̣ анупат̣т̣ха̄нам̣, а̄да̄сасса пунаппунам̣ паримаджджанам̣ вийа рӯпапариггахасса пунаппунам̣ висодханам̣, супаримаджджите а̄да̄се субйаттам̣ мукханимиттасса пан̃н̃а̄йанам̣ вийа сувиккха̄лите ниджджат̣е рӯпапариггахе арӯпадхамма̄нам̣ сут̣т̣ху упат̣т̣ха̄нанти. имина̄ найена телаттхикопама̄дӣсупи йатха̄рахам̣ упама̄сам̣санданам̣ ведитаббам̣. тилапит̣т̣ханти тилачун̣н̣ам̣. катакат̣т̣хинти катакабӣджам̣. калалакаддаманти танукаддамам̣.

таппаччанӣкакилеса̄ти тасса арӯпадхаммапаригга̄хакан̃а̄н̣асса вибандхабха̄вена пат̣ипаккхабхӯта̄ саммоха̄дикилеса̄. уччхуа̄диупама̄су идам̣ мукхаматтасса дассанам̣ – йатха̄ уччхурасам̣ гахетука̄мо уччхӯни уччхуйанте паккхипитва̄ екава̄рам̣ двива̄рам̣ йантаккаманаматтена уччхурасе аниккхаманте на уччхӯни чхад̣д̣етва̄ гаччхати, йатха̄ ва̄ чоре гахетва̄ техи катакаммам̣ джа̄нитука̄мо дваттиппаха̄раматтена тесу таматтхам̣ акатхентесу на те мун̃чати, йатха̄ ва̄ пана годаммако гон̣ам̣ даметука̄мо дхуре там̣ йоджетва̄ екава̄рам̣ двива̄рам̣ тасмим̣ патхена агаччханте на виссаджджети, йатха̄ ча дадхим̣ мантхетва̄ наванӣтам̣ гахетука̄мо дадхикаласийам̣ мантхам̣ паккхипитва̄ саким̣, двиккхаттум̣ ва̄ мантхасса бхаманаматтена наванӣте ануппаджджанте на дадхим̣ чхад̣д̣ети, йатха̄ ва̄ пана маччхе пачитва̄ кха̄дитука̄мо екава̄рам̣ двива̄рам̣ аггида̄наматтена маччхесу апаччантесу на те чхад̣д̣ети. ‘‘атха кхо нам̣ пунаппунам̣ паримаджджатӣ’’ти еттха вуттанайа̄нуса̄рена ‘‘атха кхо нам̣ уччхуйанте пунаппунам̣ уппӣл̣етӣ’’тиа̄дина̄ саббаттха упаматтхо йоджетаббо.

арӯпадхамма̄нам̣ упат̣т̣ха̄на̄ка̄ракатха̄ван̣н̣ана̄

670. а̄кирӣйанти абхимукха̄ хонти етехӣти а̄ка̄ра̄, арӯпадхамма̄нам̣ упат̣т̣ха̄насса мукхабхӯта̄ пхусана̄нубхаванавиджа̄нанаппака̄ра̄ти а̄ха ‘‘арӯпадхамма̄ тӣхи а̄ка̄рехи упат̣т̣хахантӣ’’тиа̄ди. а̄рамман̣е паваттама̄несу читтачетасикесу асатипи пубба̄парийе пхусаналаккхан̣о пхассо, таттха саббапат̣хамам̣ абхинипатанто вийа хотӣти вуттам̣ ‘‘пат̣хама̄бхинипа̄то пхассо’’ти. тенасса пхусана̄ка̄рена супа̄кат̣абха̄вена упат̣т̣ха̄нам̣ дассети. пхассе пана упат̣т̣хите йасмим̣ а̄рамман̣е со пхассо, тасса анубхаваналаккхан̣а̄ ведана̄, сан̃джа̄наналаккхан̣а̄ сан̃н̃а̄, а̄йӯханалаккхан̣а̄ четана̄, пат̣ивиджа̄наналаккхан̣ам̣ вин̃н̃а̄н̣анти имепи па̄кат̣а̄ хонтӣти а̄ха ‘‘там̣сампайутта̄ ведана̄’’тиа̄ди. евам̣ салаккхан̣асан̇кхепато чатудха̄туваваттха̄навасена пхассамукхена арӯпапариггахам̣ дассетва̄ ида̄ни виттха̄рато чатудха̄туваваттха̄навасена там̣ дассетум̣ ‘‘татха̄ кесе’’тиа̄ди вуттам̣. таттха кесе патхавӣдха̄тӯти кесасан̇кха̄те патхавӣкот̣т̣ха̄се патхавӣдха̄ту. лаккхан̣авибхаттито хи дха̄туваваттха̄надассанаметам̣.

пунапи двиннам̣ дха̄туваваттха̄на̄нам̣ васена ведана̄мукхена арӯпапариггахам̣ дассетум̣ ‘‘екасса̄’’тиа̄ди вуттам̣. таттха тасса раса̄нубхаванакаведана̄ти тхаддхабха̄васан̇кха̄тасса пхот̣т̣хаббасабха̄васса анубхаванавасена паваттаведана̄.

апарасса̄ти еттха̄пи вуттанайенева самбандхо ведитаббо. таттха а̄рамман̣апат̣ивиджа̄нананти тхаддхата̄сан̇кха̄тапхот̣т̣хабба̄рамман̣апат̣ивиджа̄нанам̣. ка̄йадва̄ра̄бхинихатам̣, кевалам̣ ва̄ манодва̄рикаджаванавин̃н̃а̄н̣ама̄ха. тан̃хи ‘‘патхавӣдха̄ту каккхал̣алаккхан̣а̄’’ти пат̣ивиджа̄на̄ти, итарам̣ пана каккхал̣алаккхан̣апат̣ивиджа̄нанаматтамева̄ти.

етенева упа̄йена̄ти йва̄йам̣ салаккхан̣асан̇кхепато, салаккхан̣авибхаттито ча дха̄туваваттха̄навасена рӯпапариггахам̣ дассетва̄ таттха т̣хитасса пхасса̄димукхена арӯпапаригган̣ханупа̄йо дассито, етенева упа̄йена. каммасамут̣т̣ха̄накесети чатусамут̣т̣ха̄накесато ниддха̄рите каммасамут̣т̣ха̄накесе. каккхал̣алаккхан̣а̄тиа̄дина̄ найена̄ти а̄ди-саддена на кевалам̣ ‘‘паггхаран̣алаккхан̣а̄ а̄подха̄тӯ’’тиа̄дина̄ лаккхан̣ависесена саддхим̣ дха̄твантара̄нийева, атха кхо екасамут̣т̣ха̄на̄дибхеда̄ни кот̣т̣ха̄сантара̄нипӣти дат̣т̣хаббам̣. тенева̄ха ‘‘два̄чатта̄лӣса̄йа дха̄тукот̣т̣ха̄сесӯ’’ти. саббам̣ найабхедам̣ анугантва̄ти йва̄йам̣ два̄чатта̄лӣса̄йа дха̄тукот̣т̣ха̄сесу патхавӣдха̄туа̄дӣнам̣ лаккхан̣а̄дито ваваттха̄панавасена на̄на̄видхо рӯпапариггаханайо вутто, там̣ саббам̣ найабхедам̣ найависесам̣ анугантва̄, чаккхудха̄туа̄дӣсу рӯпапариггахамукхесу арӯпапариггахадассанавасена йоджана̄ ка̄табба̄ти адхиппа̄йо. татридам̣ йоджана̄мукхаматтадассанам̣ – екасса та̄ва ‘‘чаккхудха̄ту рӯпа̄бхигха̄та̄рахабхӯтаппаса̄далаккхан̣а̄, дат̣т̣хука̄мата̄нида̄накаммасамут̣т̣ха̄набхӯтаппаса̄далаккхан̣а̄ ва̄’’тиа̄дина̄ (дха. са. ат̣т̣ха. 600) найена дха̄туйо паригган̣хантасса ‘‘пат̣хама̄бхинипа̄то пхассо, там̣сампайутта̄ ведана̄’’ти саббам̣ йоджетаббам̣. татха̄ ‘‘йатха̄вутталаккхан̣а̄йа чаккхудха̄туйа̄ раса̄нубхаванакаведана̄ ведана̄ккхандхо’’тиа̄ди йоджетаббам̣. татха̄ ‘‘йатха̄вутталаккхан̣а̄ чаккхудха̄тӯ’’ти, ‘‘а̄рамман̣апат̣ивиджа̄нанам̣ вин̃н̃а̄н̣ам̣ вин̃н̃а̄н̣аккхандхо’’тиа̄дина̄ саббам̣ йоджетаббам̣. а̄йатана̄дивасена рӯпапариггахамукхесупи есева найо.

671. йатха̄ на̄ма хет̣т̣химаджха̄нам̣ субха̄витам̣ васӣбха̄вам̣ па̄питамева упариджха̄насса па̄дакам̣ падат̣т̣ха̄нам̣ хоти, на пат̣иладдхаматтам̣, евам̣ рӯпапариггахо сувисуддхо ниджджат̣о ниггумбо ева арӯпапариггахасса па̄дакам̣ падат̣т̣ха̄нам̣ хоти, на ависуддхо, тасма̄ рӯпа̄рӯпасса екадесепи анупат̣т̣хите со ависуддхо ева на̄ма хоти, пагева бахӯсу анупат̣т̣хитесӯти дассенто а̄ха ‘‘саче хӣ’’тиа̄ди. паббатеййа̄ га̄вӣ вийа ба̄ла̄ абйатта̄ акхеттан̃н̃ӯ.

кхаггена̄ти кхаггаггена. самугганти ман̃джӯса̄садисам̣ маха̄самуггам̣. апариггахитакаммат̣т̣ха̄насса авибхаттам̣ вийа упат̣т̣хахантампи на̄марӯпам̣ вибхаттасабха̄вамева, тасса ча вибха̄го каммат̣т̣ха̄напариггахесу па̄кат̣о хотӣти ча дассанаттхам̣ самуггавиваран̣ам̣, йамаката̄лакандапха̄ланан̃ча нидассанабха̄вена вуттам̣. йамаката̄лакандан̃хи бхиннасанта̄нампи абхиннам̣ вийа упат̣т̣ха̄ти, евам̣ рӯпа̄рӯпадхамма̄ти. саббепи тебхӯмаке дхамме на̄ман̃ча рӯпан̃ча̄ти дведха̄ ваваттхапетӣти еттха кин̃ча̄пи сабба-саддо анавасесапарийа̄да̄йако, на̄марӯпабха̄во пана ан̃н̃аман̃н̃авидхуроти на тадубхайам̣ самуда̄йавасена парисама̄пайетаббам̣, тасма̄ ‘‘йадеттха наманалаккхан̣ам̣, там̣ на̄мам̣. йам̣ руппаналаккхан̣ам̣, там̣ рӯпа’’нти евам̣ дведха̄ ваваттхапетӣти аттхо. евам̣ ваваттхапентойева ча тадубхайавинимуттасса тебхӯмакадхаммесу кассачи дхаммасса абха̄вато ‘‘саббепи тебхӯмакадхамме на̄ман̃ча рӯпан̃ча̄ти дведха̄ ваваттхапетӣ’’ти вуччати. ‘‘на̄ман̃ча рӯпан̃ча̄’’ти етенева тасса дувидхабха̄ве сиддхе ‘‘дведха̄ ваваттхапетӣ’’ти идам̣ на̄марӯпавинимуттасса ан̃н̃асса абха̄вадассанаттхам̣. тенева̄ха ‘‘на̄марӯпаматтато уддха’’нтиа̄ди. ‘‘саббепи тебхӯмаке дхамме’’ти пана саббаггахан̣ан̃четтха саммасаманупагасса дхаммасса анавасесетаббата̄йа вуттам̣. тан̃хи анавасесато парин̃н̃еййам̣ екам̣сато вираджджитаббам̣, тато ча читтам̣ вира̄джайам̣ памочетаббам̣. тена̄ха бхагава̄ –

‘‘саббам̣, бхиккхаве, анабхиджа̄нам̣ апариджа̄нам̣ таттха читтам̣ авира̄джайам̣ аппаджахам̣ абхаббо дуккхаккхайа̄йа. саббан̃ча кхо, бхиккхаве, абхиджа̄нам̣ париджа̄нам̣ таттха читтам̣ вира̄джайам̣ паджахам̣ бхаббо дуккхаккхайа̄йа̄’’ти (сам̣. ни. 4.26-27).

йади тебхӯмакам̣ дхаммаджа̄там̣ анавасесато гахитам̣ ‘‘на̄марӯпа’’нти, йам̣ ито ба̄хиракехи падаттхабха̄вена парикаппитам̣, сеййатхидам̣ – пакатиа̄ди драбйа̄ди джӣва̄ди ка̄йа̄ди. таттха катхам̣ пат̣ипаджджитаббанти? умматтакавипалла̄сасадисе асамма̄самбуддхапаведите ка̄ таттха ан̃н̃а̄ пат̣ипатти ан̃н̃атра аджджхупеккханато. атха ва̄ тепи на̄марӯпантогадхабха̄ва̄бха̄вавасена ниччхита̄ ева̄ти ведитабба̄. катхам̣? пакати, маха̄, ахам̣ка̄ро, тамматта̄ни, индрийа̄ни, бхӯта̄ни, пурисоти ете пакатиа̄дайо. таттха самабха̄вена паваттама̄на̄нам̣ саттараджатамасан̇кха̄та̄нам̣ сукхадуккхамоха̄нам̣ самуда̄йо пакати, падха̄нанти ча вуччати. саттаматтасампаведанӣйо маха̄, буддхӣти кечи. саттараджа̄дӣсу абхима̄но ахам̣ка̄ро, асмиматта̄ти кечи. саддапхассарӯпарасагандха̄ тамматта̄ни ан̃н̃аман̃н̃ависит̣т̣ха̄нам̣ патхавӣа̄дӣнам̣ екуттарата̄дассанато екуттара̄ни тамматта̄нӣти виджджхава̄сиекалаккхан̣ехи тамматтехи екалаккхан̣а̄ висеса̄ саджийанти, сукхумабха̄вена пана несам̣ сампавесанато екуттарата̄ти кечи. сота̄дӣни пан̃ча савана̄дивуттика̄ни буддхиндрийа̄ни, вачана̄да̄навичаран̣уссагга̄нандакичча̄ни ва̄ча̄дӣни пан̃ча камминдрийа̄ни. мано антокаран̣ам̣, итарам̣ ба̄хиракаран̣ам̣. гандха̄дӣхи а̄раддха̄ни патхавӣудакааггива̄йуа̄ка̄са̄ни бхӯта̄ни, четана̄сабха̄во пурисоти евам̣ пакатиа̄дӣни сарӯпато ведитабба̄ни.

таттха хи пакати та̄ва сукхадуккхамохаматтата̄йа на̄мам̣, самависамабха̄ва̄паттито аничча̄, дуккха̄, сан̇кхата̄ ча а̄панна̄. маха̄пи ‘‘тасма̄ алин̇гато лин̇гависеса̄матто маха̄ уппаджджатӣ’’ти вачанато, буддхибха̄ва̄нуджа̄нанато ча на̄мам̣, аниччам̣, сан̇кхатамева ча а̄паннам̣. ‘‘тасма̄ махато чха висеса̄ саджийантӣ’’ти саккате вачанато ‘‘асмӣ’’ти гахан̣анимиттабха̄ва̄нуджа̄нанена ахам̣ка̄ро абхима̄ноти катва̄ на̄мам̣, тато ева аниччасан̇кхатабха̄ва̄патти часса сиддха̄. итарам̣ тамматтапан̃чакам̣ гандхарасарӯпапхассасаддабха̄ва̄нуджа̄нанато рӯпам̣, арӯпанти пана ка̄пила̄нам̣ миччха̄бхинивесаматтам̣. те хи сол̣аса висеса̄ пан̃ча бхӯта̄ни, ека̄дасиндрийа̄ни бхӯтехи бхӯтависеса̄нӣти гандха̄дитамматтехи танниссайа̄ни патхавӣа̄потеджова̄йоа̄ка̄сасан̇кха̄та̄ни бхӯта̄ни иччхита̄ни. ‘‘таббисеса̄ ча на̄на̄джа̄тика̄ ахам̣ка̄рато ча индрийа̄нӣ’’ти вачанато сотака̄йачаккхудживха̄гха̄нава̄ча̄па̄н̣ипа̄дапа̄йӯпаттха̄ни чева мано ча̄ти ека̄дасиндрийа̄ни.

таттха мано на̄мам̣, итара̄ни сабба̄ни рӯпам̣. ва̄ча̄ти четтха аттха̄ваджотакасса аккхарасамуда̄йасса гахан̣ам̣. имесам̣ пана дхаммино дхаммасса анан̃н̃аттхасса иччхитатта̄ сиддха̄ва аниччата̄ парин̣а̄мапаккхе, абхибйаттипаккхепи йади таббисайан̃а̄н̣уппа̄дена абхибйан̃джанам̣ сиддха̄ва аниччата̄, атха тато пуббепи н̃а̄н̣ам̣ аттхева. аккхабйаттива̄до пана сийа̄ти идаметтха диса̄маттам̣. драбйагун̣акаммаса̄ман̃н̃ависесасамава̄йа̄ драбйа̄дика̄. таттха патхавӣ а̄по теджо ва̄йу а̄ка̄со ка̄ло диса̄ атта̄ маноти нава драбйа̄ни. садда рӯпа раса гандха пхасса сан̇кха̄ парима̄н̣а̄ни путхӯтва сам̣йога вийога паратва̄ паратва буддхи сукха дуккха иччха̄ доса пайатта гурутва драватва снеха вега̄ сан̇кха̄ра̄ дит̣т̣ха̄ чети евамете тевӣсати гун̣а̄. уккхепанам̣ аваккхепанама̄кучанам̣ паса̄ран̣ам̣ гаманамити пан̃ча камма̄ни. ан̃н̃аман̃н̃ависит̣т̣хесу ависит̣т̣хамабхидха̄нам̣ паччайо хоти. сам̣-ити йато драбйагун̣акаммесу са̄ аттхи ева̄ти етам̣ маха̄са̄ман̃н̃ам̣. патхавӣа̄дӣсу ануваттибйа̄вуттибуддхинимиттам̣ драбйатва̄ди, там̣ йатха̄ драбйатва гун̣атва камматва гхат̣атва̄ди, есо са̄ман̃н̃ависесо. иха тантесу пат̣о, капа̄лесу гхат̣оти ихети йато хетухетупхала̄нам̣ самбандхо самава̄йоти вутто, самава̄йоти евамете драбйа̄дика̄.

таттха патхавӣ а̄па теджа ва̄йӯ бхӯтарӯпам̣, а̄ка̄сам̣ тесам̣ абха̄ваматтам̣, париччхедо ва̄, чандасӯрийа̄дипариваттанам̣, дхаммаппаваттин̃ча упа̄да̄йа пан̃н̃аттиматтам̣ ка̄ло. татха̄ диса̄, атта̄ ча. мано на̄мам̣. саддарӯпарасагандха̄ рӯпамева. татха̄ пхассо бхӯтаттайасабха̄вато. сан̇кха̄ ека̄дика̄ там̣ там̣ упа̄да̄йа пан̃н̃аттиматтам̣. татха̄ авайавасамуда̄йе гун̣ависесавасена, сан̣т̣ха̄нависесавасена ва̄ махантам̣ дӣгхам̣, таббипарийа̄йато ан̣у рассанти бхинналаккхан̣адесесу путхутванти. бхиннадесаджа̄нам̣ сахабха̄ве сам̣йоготи. тадапа̄йе вийоготи. сама̄надиса̄десагата̄нам̣ рӯпа̄нам̣ махадаббантара̄нам̣ васена парамапаранти пан̃н̃аттиматтам̣. буддхисукхадуккхаиччха̄досапайатта̄ на̄мамева. гурутва драватва снехавега̄ рӯпадхамма̄нам̣ паваттивисесато гахетабба̄ка̄ра̄. итаро сан̇кха̄ро н̃а̄н̣асса паваттивисесо. адит̣т̣хопи дхамма̄дхаммабха̄вато на̄мамева. уккхепанам̣ аваккхепанам̣ а̄кучанам̣ паса̄ран̣ам̣ гамананти рӯпадхамма̄нам̣ паваттиматтам̣. садиса̄садисата̄йам̣ са̄ман̃н̃ависесасан̃н̃а̄, айуттасамбандхе самава̄йасаман̃н̃а̄ти драбйа̄дӣнампи на̄марӯпантогадхата̄ дат̣т̣хабба̄.

джӣва̄джӣвабандха пун̃н̃а па̄па̄сава сам̣вараниджджаравимоккха̄ джӣва̄дика̄. таттха джӣвоти атта̄. пуггаладхамма̄дхамма̄ка̄сака̄лесу аджӣвасан̃н̃а̄. тесу саддапхассарӯпарасагандхасан̣т̣ха̄набандхабхедасукхумапараапара̄гха̄таппабха̄ччха̄йоджджа̄катама̄ни пуггалалаккхан̣анти пуггало рӯпам̣ рӯпадхамма̄нам̣ паваттиа̄ка̄раматтато. дхамма̄дхамма̄ джӣвапуггала̄нам̣ гатит̣т̣хитиматтата̄йа тадависит̣т̣ха̄. а̄ка̄сака̄ла̄ пан̃н̃аттиматтам̣. бандхо ‘‘каммапуггалантарасам̣його’’ти вачанато техи анан̃н̃о. пун̃н̃апа̄па̄ни на̄манти па̄кат̣амева. ‘‘каммапуггала̄нама̄саво’’ти вачанато пун̃н̃а̄пун̃н̃асамбхаве а̄савасаман̃н̃а̄ти тато ависит̣т̣хо а̄саво. ‘‘а̄саваниродхо сам̣варо’’ти вачанато пат̣ипаккхена пун̃н̃а̄пун̃н̃аниродхо сам̣варо. ‘‘каммапхалаппаваттийа̄ пакатийа̄ аппаватти ниджджаро’’ти вачанато випа̄каниродханимиттам̣ ниджджаро. моккхопи ‘‘саббакаммавимоккхо’’ти вачанато каммапуггаладжӣвавийого. таттха каммапуггала̄нам̣ садда̄дилаккхан̣ата̄йа рӯпаматтата̄ пун̃н̃а̄пун̃н̃аматтата̄йа арӯпата̄. джӣво ча арӯпаматтамева̄ти айам̣ драбйамоккхо. бха̄вамоккхо пана джӣвасса ра̄га̄дибха̄ва̄парин̣а̄мо ра̄га̄дайо на̄мамева̄ти джӣва̄дайопи на̄марӯпантогадха̄ ева.

ка̄йаппаваттигатиджа̄тибандха̄павагга̄ ка̄йа̄дика̄. таттха патхавӣа̄патеджава̄йуаттасукхадуккхесу ка̄йасаман̃н̃а̄. тадависит̣т̣ха̄ паваттигатиджа̄тибандха̄павагга̄, ‘‘бха̄воти аттхо, ка̄йоти анаттхантара’’нти вачанато ка̄йато ан̃н̃ам̣ кин̃чи наттхи. ‘‘паваттисан̃н̃а̄ кирийа̄сам̣йогавибха̄гесӯ’’ти вачанато гатиа̄диппака̄рена паватта̄ патхавӣа̄дайо ева паватти упача̄ро. ‘‘тасмим̣ анаттхантара’’нти вачанато ка̄йато анан̃н̃а̄ сурамануджапетатираччха̄нанаракӯпапаттийо гатийо. та̄су пурима̄пурима̄висит̣т̣хо гатӣсу джа̄тасса ниччхайопи паваттиматтанти тато анан̃н̃а̄ кан̣ханӣлараттапӣтасуккаатисуккасан̇кха̄та̄ джа̄тийо. та̄ уттаруттарависит̣т̣ха̄ ан̃н̃а̄н̣амохара̄гадосататва̄сандассанаппа̄йа̄ суккаджа̄ти, анта̄ аччантавимутта̄ авага̄хитатва̄ ча̄ти суккаджа̄ти. ‘‘досесу бандхасаман̃н̃а̄’’ти вачанато ан̃н̃а̄н̣а̄дилаккхан̣асса бандхасса джӣвато анан̃н̃ата̄. ан̃н̃а̄н̣а̄дидоса̄бха̄вато апаваггасиддхӣти ка̄йа̄дайопи на̄марӯпаматтамева.

йопи таттха таттха ‘‘пурисо атта̄ джӣво’’тиа̄дипарийа̄йехи вутто аттападаттхо, сопи йатха̄рахам̣ на̄марӯпаматтам̣ упа̄да̄йа пан̃н̃атто, на̄марӯпаматтамева ва̄. тена вуттам̣ ‘‘тепи на̄марӯпантогадхабха̄ва̄бха̄вавасена ниччхита̄ ева̄’’ти.

самбахуласуттантасам̣сандана̄катха̄ван̣н̣ана̄

672. соти со випассана̄каммико йога̄вачаро. еванти вуттаппака̄рапара̄масанам̣. йа̄тха̄васарасатоти йатха̄бхӯтасабха̄вато. на̄марӯпам̣ ваваттхапетва̄ етаматтхам̣ сам̣сандетва̄ ваваттхапетӣти самбандхо. локасаман̃н̃а̄йапи паха̄наттха̄йа, пагева ‘‘сатто джӣво’’ти паваттанакамиччха̄бхинивесасса̄ти адхиппа̄йо. на̄марӯпаматтата̄йа авиниччхататта̄, санта̄на̄дигханабхедасса ча акататта̄ абхинивесена вина̄ самӯхекаттаггахан̣авасена ‘‘сатто’’ти паватто саммохо саттасаммохо. тасса виккхамбхана̄ асаммохабхӯми. самбахуласуттантавасена̄ти ‘‘йатха̄пӣ’’тиа̄дина̄ идха вутта̄нам̣, авутта̄нан̃ча ‘‘рӯпан̃ча хидам̣, маха̄ли, атта̄ абхависса, найидам̣ рӯпам̣ а̄ба̄дха̄йа сам̣ваттеййа̄’’ти (сам̣. ни. 3.59; маха̄ва. 20) евама̄дина̄ самбахула̄нам̣ суттанта̄нам̣ васена. ‘‘на̄марӯпаматтамева̄’’тиа̄дина̄ вуттамеваттхам̣ сандха̄йа̄ха ‘‘етаматтха’’нти.

ан̇гасамбха̄ра̄ти ан̇гасамбха̄рахету. таннимиттам̣ там̣ амун̃читва̄ сати ева тасмим̣ ‘‘сатто’’ти воха̄ро.

ага̄рантвева̄ти йатха̄ кат̣т̣ха̄дӣни пат̣ичча упа̄да̄йа тесам̣ на̄мам̣ виссаджджетва̄ ага̄рамиччева сан̇кхам̣ саман̃н̃ам̣ гаччхати, евам̣ ат̣т̣хиа̄дӣни пат̣ичча упа̄да̄йа тесам̣ на̄мам̣ виссаджджетва̄ рӯпам̣ сарӣрамиччева сан̇кхам̣ гаччхатӣти йоджана̄.

дуккхамева самбхотӣти дуккхадуккхата̄дибхедам̣ тивидхам̣ дуккхамева самбхавати, йатха̄паччайам̣ уппаджджати, тадева дуккхам̣ кхан̣ат̣т̣хитипабандхат̣т̣хитивасена тит̣т̣хати чева кхан̣аниродхаа̄йуккхайаниродха̄дивасена нируджджхати ча̄ти аттхо. ида̄ни дуккхамева̄ти евака̄рена ниваттитаматтхам̣ дассетум̣ ‘‘на̄н̃н̃атра̄’’тиа̄ди вуттам̣. тассаттхо – йатха̄вуттам̣ дуккхам̣ т̣хапетва̄ тато ан̃н̃ам̣ кин̃чи дхаммаджа̄там̣ на самбхавати, йо ‘‘сатто’’ти ва̄ ‘‘джӣво’’ти ва̄ вуччеййа, саббена саббам̣ абха̄ва̄ куто тасса ниродхоти.

упама̄хина̄марӯпавибха̄вана̄катха̄ван̣н̣ана̄

673. екена̄ка̄рена сан̣т̣хитесӯти йена пака̄рена аккха̄дӣсу саннивит̣т̣хесу ратхасаман̃н̃а̄, тена екена а̄ка̄рена самават̣т̣хитесу екаджджхам̣ ра̄сикатесу. евамеванти саннивесависит̣т̣хе авайавасамуда̄йе санта̄навасена паваттама̄не йатха̄ ‘‘ратхо гехам̣ мут̣т̣хи вӣн̣а̄ сена̄ нагарам̣ руккхо’’ти воха̄раматтам̣, параматтхато пана ратха̄ди на̄ма кин̃чи наттхи, евамевам̣. упа̄да̄наккхандхесӯти упа̄да̄наккхандхасан̃н̃итесу рӯпа̄рӯпадхаммесу самудитесу санта̄навасена паваттама̄несу ‘‘сатто джӣво’’ти воха̄раматтам̣, параматтхато пана сатто ва̄ джӣво ва̄ наттхӣти йа̄тха̄вато джа̄нанам̣. идам̣ йатха̄бхӯтадассанам̣ ‘‘дит̣т̣хивисуддхӣ’’ти вуччати.

674. тасса̄ти саттоти гахитасса аттано. вина̄санти нируддхасса вина̄сам̣. авина̄санти авинассанам̣, ниччатанти аттхо. двайавасенева хи аттава̄дино т̣хита̄, сассато атта̄, уччхиджджатӣти ва̄, екаччасассатава̄допи еттхева самаваруддхоти. авина̄сам̣ ануджа̄нантоти буддхиа̄дӣнам̣ дхамма̄нам̣ вина̄сам̣ иччхантопи ‘‘дхаммӣ ниччо кӯт̣ат̣т̣хо’’ти аттано вина̄са̄бха̄вам̣ ануджа̄нанто. сассатети сассатага̄хе. патати катавина̄саакатаббха̄гама̄дидосаппасан̇гатоти адхиппа̄йо. кхӣранвайасса̄ти кхӣрасса анвайабхӯтасса, пхалабхӯтасса̄ти аттхо. таданвайасса̄ти тасса аттано анвайабхӯтасса ан̃н̃асса кассачи абха̄вато. олӣйати на̄ма̄ти ‘‘сассато атта̄’’ти абхинивесена бхава̄бхирато хутва̄ бхаваниродхато сан̇кочанам̣ а̄паджджанто бхавейева нилӣйати на̄ма. атидха̄вати на̄ма̄ти таттха таттхева хи бхаве атта̄ уччхиджджатӣти уччхедава̄дӣ ‘‘уччхиджджати атта̄’’ти ган̣ханто парам̣ маран̣а̄ сантам̣ бхавам̣ ‘‘наттхӣ’’ти атиккаманто атидха̄вати на̄ма̄ти ваданти. килесаниродхе пана каммасса авипаччанато бхаваниродхе иччхитаббе татха̄ аггахетва̄ ‘‘там̣ там̣ бхавависесам̣ а̄гамма атта̄ уччхиджджатӣти евам̣ бхаваниродхо хотӣ’’ти ган̣ханто там̣ атидха̄вати на̄ма.

парийут̣т̣хита̄ти абхибхӯта̄. чаккхумантоти йатха̄бхӯтадассанасан̇кха̄тена н̃а̄н̣ачаккхуна̄ чаккхуманто.

ка̄мабхава̄дибхедо бхаво а̄рамитаббат̣т̣хена а̄ра̄мо етесанти бхава̄ра̄ма̄. тасмим̣ бхаве рата̄ абхирата̄ти бхаварата̄. бхаве саммодам̣ а̄панна̄ти бхавасаммудита̄. тӣхипи падехи бхавасса̄дагадхитата̄ва вутта̄. читтам̣ на паккхандатӣти бхавасса̄дагадхитатта̄ ева бхаваниродха̄вахе дхамме читтам̣ на ануппависати. наппасӣдатӣти на окаппати. на сантит̣т̣хатӣти на патит̣т̣хахати. на̄дхимуччатӣти на адхимуччати.

ат̣т̣ӣйама̄на̄ти дуккха̄пийама̄на̄. хара̄йама̄на̄ти ладжджама̄на̄. джигуччхама̄на̄ти хӣл̣ента̄. вибхаванти уччхедам̣. абхинандантӣти вуттаабхинандана̄ка̄радассанам̣ ‘‘йато кира бхо’’тиа̄ди.

бхӯтанти кхандхапан̃чакам̣. тан̃хи йатха̄сакам̣ паччайехи джа̄татта̄, параматтхато виджджама̄натта̄ ча бхӯтанти вуччати. бхӯтатоти йатха̄бхӯтасабха̄вато, салаккхан̣ато, са̄ман̃н̃алаккхан̣ато ча.

675. евам̣ саттага̄хато авалӣйана̄тидха̄ванадосе, йатха̄бхӯтадассанато ниббида̄дигун̣е ча суттавасенева дассетва̄ ида̄ни на̄марӯпаматтепи гамана̄диаттакиччасиддхим̣ дассетум̣ ‘‘тасма̄’’тиа̄ди вуттам̣. таттха тасма̄ти йасма̄ ‘‘асмӣ’’ти ва̄ ‘‘аха’’нти ва̄ га̄хасса ваттхубхӯто сатто на̄ма наттхи, параматтхато на̄марӯпаматтамева, тасма̄. саче кочи атта̄ на̄ма наттхи, катхамидха на̄марӯпаматте гамана̄диаттакиччасиддхӣти чоданам̣ сандха̄йа̄ха ‘‘да̄руйанта’’нтиа̄ди. ‘‘кха̄йатӣ’’ти етена йатха̄ ниджджӣве да̄румайайанте аббхантаре ваттама̄насса джӣвасса васена саӣхасса сабйа̄па̄расса вийа упат̣т̣ха̄наматтам̣ паччайависесато, евам̣ ниджджӣве на̄марӯпаматте паччайависесато гамана̄диаттакиччасиддхӣти саӣхасса сабйа̄па̄расса вийа упат̣т̣ха̄нанти дассети.

саччатоти бхӯтато, параматтхатоти аттхо. сун̃н̃ам̣ джӣвена йантамива абхисан̇кхатам̣ паччайавасена паваттӣти адхиппа̄йо. дуккхасса пун̃джо ничча̄турата̄йа тин̣акат̣т̣хасадисо аттасун̃н̃ата̄йа̄ти аттхо. етам̣ на̄марӯпам̣.

йамаканти йугал̣акам̣. со ча кхо йамакабха̄во ан̃н̃аман̃н̃асаннисситабха̄вена̄ти а̄ха ‘‘убхо ан̃н̃он̃н̃аниссита̄’’ти. тато ева ча екасмим̣ бхиджджама̄насмим̣ убхо бхиджджанти. на хи када̄чи пан̃чавока̄рабхаве рӯпе нируджджханте арӯпам̣ анируджджхантам̣, арӯпе ва̄ нируджджханте рӯпам̣ анируджджхантам̣ аттхи. сва̄йам̣ бхан̇го паччайа̄ паччайаниродхенева, на̄марӯпаниродхоти аттхо. паччайа̄ти ва̄ паччайабхӯта̄, ан̃н̃аман̃н̃асса паччайа̄ хонта̄пи убхо бхиджджантийева̄ти аттхо.

676. дан̣д̣а̄бхихатанти висесанена дан̣д̣ам̣, дан̣д̣а̄бхигха̄тасса паччайам̣ пурисава̄йа̄ман̃ча дассети, бхерийа̄ пана висеситаббата̄ саддасса аса̄дха̄ран̣ака̄ран̣ата̄йа. тенева хи ‘‘ан̃н̃а̄ бхерӣ’’ти бхерӣйева гахита̄, на дан̣д̣а̄дайо. адиссама̄нарӯпата̄йа саддам̣ на̄мат̣т̣ха̄нийам̣ катва̄ ‘‘евамева’’нтиа̄дина̄ упама̄сам̣санданам̣ кароти.

на чаккхуто джа̄йарети на чаккха̄йатанато ниггаччханавасена джа̄йанти. на хи чаккха̄йатанасса паччайабха̄вӯпагаманато пуббе пхассапан̃чамака̄ лаббханти, на ча падесаванто, йена те тато ниггаччхеййум̣. тенева̄ха ‘‘пун̃джо наттхи ана̄гате’’ти (маха̄ни. 10). на рӯпатоти еттха̄пи есева найо. ‘‘но ча убхиннамантара̄’’ти идам̣ пана тесам̣ арӯпадхамматта̄ аппадесата̄йа вуттам̣. кевалам̣ пана йасмим̣ кхан̣е паччайасамава̄йо, тада̄ уппаджджанаматтамева̄ти а̄ха ‘‘хетум̣ пат̣ичча пабхаванти сан̇кхата̄’’ти, чаккхурӯпа̄локаманасика̄ра̄дибхедам̣ дхаммаджа̄там̣ нисса̄йа паччайабхӯтам̣ ка̄ран̣ам̣ лабхитва̄ техи самечча самбхӯйа кататта̄ сан̇кхата̄ пхасса̄дайо дхамма̄ уппаджджантӣти аттхо. тасса̄ пана дхамма̄нам̣ уппаттийа̄ па̄кат̣ам̣ рӯпадхаммапаваттим̣ дассенто ‘‘йатха̄пи саддо пахат̣а̄йа бхерийа̄’’ти а̄ха. пхассапан̃чамаггахан̣ан̃четтха па̄кат̣аарӯпадхамма̄нам̣ дассанам̣. сесага̄тха̄супи есева найо.

ваттхурӯпа̄ти хадайаваттхуто. танниссайа̄нам̣ арӯпадхамма̄нам̣ бахубхедатта̄ са̄ман̃н̃авоха̄рена те дассетум̣ ‘‘сан̇кхата̄’’ти вуттам̣.

677. ниттеджанти теджахӣнам̣ а̄нубха̄варахитам̣. йатха̄ пана там̣ ниттеджам̣, там̣ дассетум̣ ‘‘на кха̄датӣ’’тиа̄ди вуттам̣. на хи ан̃н̃атха̄ саддахануссахана̄дӣсу на̄мам̣ ‘‘ниттеджа’’нти сакка̄ ваттум̣, на̄пи рӯпам̣ сандха̄ран̣а̄бандхана̄дӣсу. тенева хи ‘‘рӯпам̣ ниттеджа’’нти ватва̄ ‘‘на хи тасса кха̄дитука̄мата̄’’тиа̄ди вуттам̣. ‘‘атха кхо’’тиа̄дина̄ бйатирекавасена̄пи на̄марӯпа̄нам̣ ниттеджатам̣йева вибха̄вети. ан̃н̃аман̃н̃асанниссайена хи на̄марӯпасса аттакиччасиддхипи паччекам̣ асаматтхата̄вибха̄ванамева. татха̄ хи на̄марӯпасса аттасун̃н̃ата̄, нирӣхата̄, бйа̄па̄равирахата̄ ча сут̣т̣хутарам̣ па̄кат̣а̄ хонти.

катхам̣ пана паччекам̣ асаматтха̄нам̣ самудитабха̄ве саматтхата̄ хоти? аса̄маггийам̣ ахетӯнам̣ са̄маггийампи ахетубха̄ва̄паттито. на хи паччекам̣ дат̣т̣хум̣ асакконта̄нам̣ андха̄нам̣ сатампи сахассампи самудитам̣ дат̣т̣хум̣ саккотӣти чоданам̣ сандха̄йа̄ха ‘‘имасса панаттхасса̄’’тиа̄ди. имам̣ упамам̣ уда̄харанти ат̣т̣хакатха̄чарийа̄ упама̄йапи асиддхасса аттхасса са̄дхетаббато. тенева̄ха ‘‘упамам̣ те карисса̄ми, упама̄йапидхекачче вин̃н̃ӯ пуриса̄ бха̄ситасса аттхам̣ джа̄нантӣ’’ти (сам̣. ни. 2.67). тут̣т̣хахат̣т̣хоти йадипа̄хам̣ чаккхукаран̣ӣйам̣ ка̄тум̣ на саккоми, па̄дакаран̣ӣйам̣ пана ка̄тум̣ саккоми, тван̃ча чаккхукаран̣ӣйам̣, тасма̄ амха̄кам̣ убхиннам̣ сахита̄нан̃ча васена иччхитадесасампатти сиджджхатӣти тут̣т̣хахат̣т̣хо джаччандхо. таттха джаччандхотиа̄ди упамопамеййасам̣санданам̣. дхамма̄нам̣ аттала̄бхо парапат̣ибаддхоти ваттаббамева наттхи тато пуббе авиджджама̄натта̄, пат̣иладдхаттала̄бхасса̄пи парапат̣ибаддхамева аттхакиччанти дассетум̣ ‘‘на сакена теджена уппаджджати, на та̄су та̄су кирийа̄су паваттатӣ’’ти вуттам̣. тесам̣ на̄марӯпа̄нам̣ ан̃н̃аман̃н̃ам̣ нисса̄йа уппатти ва̄ паватти ва̄ на ча на хотӣти джаччандхапӣт̣хасаппиупама̄йа са̄дхитаматтхам̣ нигаменто ‘‘аса̄маггийам̣ ахетӯнам̣ са̄маггийампи ахетукабха̄ва̄паттито’’ти йатха̄вуттасса хетуно анекантикабха̄вам̣ вибха̄вети.

парадхаммаваса̄нуваттиноти паресам̣ аттато ан̃н̃есам̣ хетупаччайасан̇кха̄та̄нам̣ дхамма̄нам̣ васена ануваттанасӣла̄. аттадуббала̄ти аттана̄ дуббала̄ асаматтха̄. парапаччайатоти паресам̣ дхамма̄нам̣ паччайабха̄вато. етена джанакапаччайам̣ вадати. тенева̄ха ‘‘джа̄йаре’’ти. параа̄рамман̣атоти паресам̣ дхамма̄нам̣ а̄рамман̣абха̄вато. етена упаттхамбхакапаччайам̣ вадати. паччайаггахан̣ам̣ ва̄ рӯпа̄пеккхам̣, а̄рамман̣аггахан̣ам̣ на̄ма̄пеккхам̣. ‘‘парадхаммехӣ’’ти идам̣ а̄рамман̣апаччайа̄нам̣ висесанам̣. пуриматтхена хи вуттамеваттхам̣ паччхиматтхена па̄кат̣ам̣ кароти. пабха̄вита̄ти уппа̄дита̄.

на̄ва̄йантикӯпама̄йапи на̄марӯпа̄нам̣ авасаваттитам̣ вибха̄ветум̣ ‘‘йатха̄пӣ’’тиа̄дина̄ тиссо га̄тха̄ вутта̄. нисса̄йа̄ти патит̣т̣ха̄йа. йантӣти гаччханти. мануссе нисса̄йа̄ти нетубхӯте нийа̄макакаммака̄рака̄димануссе апасса̄йа. на хи тесам̣ аран̣аггахан̣алан̇ка̄расан̣т̣ха̄панаудакуссин̃чана̄дикирийа̄йа вина̄ на̄ва̄ иччхитадесам̣ па̄пун̣а̄ти. убхоти ан̃н̃аман̃н̃ам̣ на̄вам̣ нисса̄йа манусса̄, мануссе нисса̄йа на̄ва̄ти аттхо.

еванти вуттаппака̄рена. на̄на̄найехӣти пат̣хама̄дӣнам̣ саттаннам̣ джха̄на̄нам̣, тесам̣ упача̄ра̄нан̃ча васена чуддаса арӯпапариггахамукха̄ни, чатудха̄туваваттха̄не вутта̄нам̣ терасаннам̣ дха̄тупариггахамукха̄нам̣ дха̄та̄йатанакхандхамаха̄бхӯтавасена, идха вутта̄нам̣ авутта̄нан̃ча индрийасаччапат̣иччасамуппанна̄нам̣ васена самавӣсати рӯпапариггахамукха̄ни, та̄ни паччекам̣ ‘‘пхассо ведана̄ читта’’нти имесам̣ саммукхабха̄вена упат̣т̣хита̄нам̣ тин̣н̣ам̣ арӯпадхамма̄нам̣ васена тигун̣ита̄ни самасат̣т̣хи, чуддаса арӯпапариггахамукха̄ни, та̄ни ча̄ти чатусаттатийа̄ на̄марӯпапариггаханайехи чева самбахуласуттантаратхагехамут̣т̣хивӣн̣а̄сена̄руккхада̄руйантанал̣акала̄пибхериджаччандхапан̇гул̣ана̄ва̄мануссӯпама̄хи ча на̄марӯпапаматтата̄ваваттха̄пананайехи ча. саттасан̃н̃ам̣ абхибхавитва̄ти ана̄дика̄лабха̄витам̣ кхандхапан̃чаке аттага̄хам̣ виккхамбхетва̄. на̄марӯпа̄нам̣ йа̄тха̄вадассананти ‘‘идам̣ на̄мам̣, еттакам̣ на̄мам̣, на ито бхиййо. идам̣ рӯпам̣, еттакам̣ рӯпам̣, на ито бхиййо’’ти ча тесам̣ лаккхан̣асаллаккхан̣амукхена дхаммаматтабха̄вадассанам̣. аттадит̣т̣хималависодханато дит̣т̣хивисуддхӣти ведитаббам̣. етассева̄ти на̄марӯпасса йа̄тха̄вадассанассева.

дит̣т̣хивисуддхиниддесаван̣н̣ана̄ нит̣т̣хита̄.

ити ат̣т̣ха̄расамапариччхедаван̣н̣ана̄.