19. кан̇кха̄витаран̣ависуддхиниддесаван̣н̣ана̄

паччайапариггахакатха̄ван̣н̣ана̄

678. анантараниддит̣т̣ха̄йа дит̣т̣хивисуддхийа̄ висайабха̄вена дасситатта̄ ‘‘етассева̄’’ти вуттам̣, на тадан̃н̃ато висесанаттхам̣ тадан̃н̃ассева абха̄вато. аджджхаттам̣ ва̄ хи випассана̄бхинивесо хоту бахиддха̄ ва̄, аджджхаттасиддхийам̣ пана лаккхан̣ато саббампи на̄марӯпам̣ анавасесато париггахитамева хотӣти. паччайапариггахена̄ти хетумхи каран̣авачанам̣. паччайапариггахахету хисса аддхаттайакан̇кха̄витаран̣ам̣ хотӣти, каран̣е ва̄ етам̣ каран̣авачанам̣ паччайапариггахасса са̄дхакатамабха̄вато кан̇кха̄витаран̣акирийа̄йа. йада̄ хисса супарисуддхо ниджджат̣о ниггумбо паччайапариггахо сиджджхати, тада̄нена кан̇кха̄ витарӣйатӣти. витаритва̄ти атиккамитва̄, виккхамбхетва̄ти аттхо. там̣ пана н̃а̄н̣ам̣ татха̄дхигатам̣ васӣбха̄ваппаттам̣ джха̄нам̣ вийа йогино санта̄не пабандхавасена паваттатӣти катва̄ вуттам̣ ‘‘т̣хитам̣ н̃а̄н̣а’’нти.

танти кан̇кха̄витаран̣ависуддхим̣. там̣ сампа̄детука̄мо а̄паджджатӣти самбандхо. йа̄тха̄вато дит̣т̣хам̣ на̄марӯпам̣ тивидхадуккхата̄йогато рого вийа. паччайа̄ часса рогасамут̣т̣ха̄нам̣ вийа упат̣т̣хахантӣти имаматтхам̣ дассенто ‘‘йатха̄ на̄ма…пе… парийесатӣ’’ти а̄ха. сам̣са̄радуккханимуггасса санта̄насса тато вимочетука̄мата̄васена анукампитаббата̄ лаббхатӣти таматтхам̣ дассетум̣ ‘‘йатха̄ ва̄ пана̄’’тиа̄ди вуттам̣. евамева т̣хите йадеке ваданти ‘‘анукампетаббакума̄ракадассанена тасса ма̄та̄питуа̄ваджджанам̣ идха ануда̄харан̣ам̣ ниродхетаббата̄йа на̄марӯпасса анукампитаббата̄бха̄вато’’ти, тадапа̄хатам̣ хоти. авассан̃четам̣ евам̣ иччхитаббам̣, ан̃н̃атха̄ венеййапуггаласанта̄не саттху маха̄карун̣а̄паватти ева вича̄ретабба̄ сийа̄. мандабуддхита̄йа мандам̣. вуд̣д̣хатаропи кочи мандабуддхи хотӣти тато висесанаттхам̣ ‘‘кума̄ра’’нти вуттам̣. йо кочи пат̣хамавайе ваттама̄но ‘‘кума̄ро’’ти вуччатӣти тато висесанаттхам̣ ‘‘дахара’’нти вуттам̣. евампи йо а̄дха̄витва̄ паридха̄витва̄ вича̄ран̣ако тарун̣ада̄рако, сопи ‘‘дахаро’’ти вуччатӣти тато ниваттанаттхам̣ ‘‘утта̄насеййака’’нти вуттам̣. чатӯхипи падехи карун̣а̄йитаббатам̣йева дассети. а̄паджджатӣти кароти.

йатха̄ панасса хетупаччайапарийесана̄патти хоти, там̣ дассетум̣ ‘‘со’’тиа̄ди вуттам̣. таттха бйатирекамукхена аттхо са̄дхито саммадева са̄дхито хотӣти ахетукабха̄вам̣ та̄ва пат̣иккхипанто ‘‘на та̄видам̣ на̄марӯпам̣ ахетука’’нти ватва̄ таттха ка̄ран̣ама̄ха ‘‘саббаттха̄’’тиа̄дина̄. хетумантарена сати самбхаве саббадхамма̄нам̣ хетуабха̄во сама̄ноти саббасама̄ната̄ сийа̄, татха̄ ча сати сотападеса̄дӣсу, бахиддха̄ ча чаккхувин̃н̃а̄н̣а̄дихетуабха̄воти саббаттха, чаккха̄дӣнам̣ уппаттито пуббе, парибхедато уддхан̃ча хетуабха̄воти саббада̄ ча андха̄дӣнам̣ арӯпӣнам̣, асан̃н̃ӣнан̃ча хетуабха̄воти саббесан̃ча чаккхувин̃н̃а̄н̣а̄дӣхи бхавитаббам̣, хетуабха̄ва̄ висесато тан̃ча наттхӣти а̄ха ‘‘саббаттха саббада̄ саббесан̃ча екасадисабха̄ва̄паттито’’ти. нидассанаматтан̃четам̣ йадидам̣ ‘‘чаккхувин̃н̃а̄н̣а̄дӣсу хӣ’’ти. йаттака̄ локе висеса̄, техи саббесам̣, саббака̄лан̃ча бхавитаббанти адхиппа̄йо. а̄ди-саддена ва̄ тесампи гахан̣ам̣ катамева̄ти дат̣т̣хаббам̣. тасма̄ ахетукабха̄ве висит̣т̣хата̄йа асамбхаво ева̄ти саббаттха екасадисабха̄ва̄паттито, саббада̄ екасадисабха̄ва̄паттито, саббесам̣ екасадисабха̄ва̄паттитоти паччекам̣ самбандхо ведитаббо. евам̣ ахетубха̄ве пат̣исиддхе висамахетува̄дӣ вадеййа ‘‘на идам̣ ахетукам̣ кин̃чарахи сахетукам̣, кена пана хетуна̄ сахетуканти? иссара̄дина̄’’ти.

а̄ди-саддена пакатипурисападжа̄патика̄ла̄дӣнам̣ гахан̣ам̣ ведитаббам̣, там̣ пат̣иккхипанто а̄ха ‘‘на иссара̄дихетука’’нтиа̄ди. на на̄марӯпам̣ иссара̄дихетукам̣ на̄марӯпато ан̃н̃асса анупалаббхама̄натта̄ иссарапакатиа̄динамева абха̄вато. йади пана асато иссара̄дито на̄марӯпасса уппатти, евам̣ сати са̄ ева саббаттха саббада̄ саббесам̣ екасадисата̄ а̄паджджати. атха на̄марӯпаматтамева иссара̄дихетукам̣, на̄марӯпан̃ча ахутва̄ самбхавантам̣, хутва̄ ча винассантам̣ диссатӣти иссара̄дӣхипи та̄дисехи бхавитаббам̣. татха̄ ча тадапи саппаччайам̣ сан̇кхатамева̄ти тасса̄пи паччайапариггахо ка̄таббо. атха там̣ нуппаджджати, ахетуката̄ тасса а̄панна̄. тена̄ха ‘‘ахетукабха̄ва̄паттито’’ти.

апича на иссара̄дихетукам̣ на̄марӯпам̣. ким̣ ка̄ран̣ам̣? камена уппаттито. йади хи евам̣ ниччам̣ иссара̄дисан̃н̃итам̣ каммакилесиндрийа̄рамман̣а̄динирапеккхака̄ран̣ампи сийа̄, саббесам̣йева екаджджхам̣ уппатти сийа̄, йаттакехи тато уппаджджитаббам̣. касма̄? ка̄ран̣асса саннихитабха̄вато. йади пана тасса иччха̄васена тасса уппаттим̣ парикаппеййум̣, та̄сан̃ча иччха̄нам̣ екаджджхам̣ уппаттийам̣ ко вибандхо. атха ан̃н̃ампи кин̃чи каммакилесиндрийа̄рамман̣а̄диапеккхитаббам̣ аттхӣти че? тадева хету ка̄ран̣ам̣, киман̃н̃ена адит̣т̣хаса̄маттхийена парикаппитена пайоджанам̣? дит̣т̣хан̃хи камма̄дӣнам̣ са̄маттхийам̣ тадан̃н̃апаччайасаннидха̄непи тадабха̄ве абха̄вато. йатха̄ хи рӯпа̄локаманасика̄расаннидха̄непи чаккхуно абха̄ве чаккхувин̃н̃а̄н̣асса абха̄вам̣, бха̄ве ча бха̄вам̣ дисва̄ чаккхуно чаккхувин̃н̃а̄н̣уппа̄данасаматтхата̄ аттхӣти вин̃н̃а̄йати. йатха̄ ча йва̄йам̣ йамака̄нампи сама̄на̄нам̣ джанакаджананӣсуккасон̣ита̄диба̄хирапаччайасамабха̄вепи сатта̄нам̣ хӣнапан̣ӣтата̄дивисесо диссати, со ча сасанта̄не та̄дисасса ан̃н̃асса хетуно абха̄ва̄ каммакилесахетукоти тасса таттха саматтхата̄ аттхӣти вин̃н̃а̄йати, на евамиссара̄дикасса. ка̄ран̣асса хи бха̄ва̄бха̄ве пхаласса бха̄ва̄бха̄вехи ка̄ран̣асса саматтхата̄ вин̃н̃а̄йеййа. на ча саннихите тадака̄ран̣асса на̄марӯпасса иссара̄дивекаллена каттхачи ануппатти дит̣т̣ха̄, тасма̄ ака̄ран̣амиссаро.

атха̄пи сагго евам̣ иссара̄дихетуко вуччеййа, сопи саггаппака̄ро саббака̄лам̣ тато ниббаттеййа. на хи саннихитака̄ран̣асса пхаласса ануппатти йутта̄. ничче ча сати ан̃н̃анирапеккхака̄ран̣е саггасса а̄дийева на йутто, йа̄ва иссара̄дикам̣ ка̄ран̣ам̣, та̄ва саббасса аттхибха̄ваппасан̇гато. атха̄пи вадеййа ‘‘ан̃н̃епи йатха̄рахам̣ паччайа̄ хонтийева, иссара̄дикампи тесам̣ сахака̄рӣка̄ран̣ам̣ хотӣ’’ти. йадеттха ваттаббам̣, там̣ хет̣т̣ха̄ вуттамева. йади паро вадеййа ‘‘идха буддхипуббо бха̄ва̄нам̣ рачана̄висесо дит̣т̣хо, йатха̄ там̣ гхат̣агеха̄дӣнам̣. аттхи ча аджджхаттикаба̄хира̄нам̣ сарӣрападума̄дӣнам̣ рачана̄висесо, тасма̄ тена̄пи буддхипуббена бхавитаббам̣. йасса ча со буддхипуббо, со иссара̄дико, тасма̄ тена на̄марӯпасан̃н̃итасса локасса ка̄ран̣ена бхавитабба’’нти. тайидам̣ асиддхам̣, рачита̄ сарӣрападума̄дайоти таттхева уппаннатта̄. уппаннасса хи саннивесавасена татха̄ татха̄ пат̣т̣хапанам̣ ‘‘рачана̄’’ти вуччати. анекантико ча̄йам̣ абуддхипуббасса̄пи дит̣т̣хатта̄. дит̣т̣хо хи нха̄руа̄дӣнам̣ аггисам̣йогена рачана̄висесо, татха̄ висуссанта̄нам̣ пуббачамма̄дӣнам̣. йади пана̄йамиссара̄дико гавассаджагадрабха̄дӣнам̣ карӣса̄ватте пат̣имахутам̣ рачеййа, умматто вийа виккхитто сийа̄. кин̃ча̄йам̣ локам̣ садждженто аттаттхам̣ ва̄ саджджеййа локаттхам̣ ва̄.

таттха ча йади пуримо маккхо катакиччо на сийа̄ локена са̄дхетаббасса аттхибха̄вато. атха дутийо, касма̄ локасса ахитадуккха̄вахам̣ па̄пам̣ нирайа̄дим̣, джара̄маран̣а̄дин̃ча саджати? атха тадубхайам̣ ана̄маситва̄ кӣл̣аттхам̣ саджати. кӣл̣а̄ ча на̄ма ратиаттха̄ хоти. вина̄ кӣл̣а̄йа ратим̣ аджа̄нанта̄нам̣ ратиаттхан̃ча кӣл̣ама̄рабханто ратийам̣ иссаро аниссаро сийа̄. атха пайоджананирапеккхо, саббака̄лам̣ саджеййа, тасса ча̄йам̣ саджанасаматтхата̄ ахетука̄ ва̄ сийа̄ сахетука̄ ва̄. ахетука̄ че, саббесам̣ сийа̄ сахетука̄ ва̄. ахетука̄ че, саббесампи сийа̄. атха сахетука̄, со часса хету парато ва̄ самбхӯто сийа̄ аттато ва̄. таттха парато че самбхӯто, йадасса со ладдхо, тасса̄йам̣ веййа̄ваччакарасадисо сийа̄. атха аттато тадуппаттито пуббе айам̣ кӣдисо локо ча̄ти саббамидам̣ а̄лунависин̣ам̣ а̄кулабйа̄кулам̣ гойӯтхена гатамаггасадисапхен̣апин̣д̣асамам̣ авимаддаккхамам̣ аса̄рам̣. тит̣т̣хату пасан̇го, йатха̄дхикатамева ван̣н̣айисса̄ма. тасма̄ти йасма̄ идам̣ на̄марӯпам̣ на ахетукам̣, на̄пи иссара̄дивисамахетукам̣, тасма̄. тети хетупаччайа̄.

679. ол̣а̄рикатта̄, супа̄кат̣атта̄ ча рӯпасса паччайапариггахо сукароти ‘‘имасса та̄ва рӯпака̄йасса̄’’тиа̄дина̄ пат̣хамам̣ тасса паччайапариггахавидхим̣ а̄рабхати. таттха йатха̄ на̄марӯпасса паччайапариггахо ахетувисамахетува̄даниваттийа̄ хоти, евам̣ ниббида̄вира̄га̄вахабха̄вена таттха абхиратиниваттийа̄пи иччхитабботи там̣ габбхасеййакавасена дассенто ниббаттат̣т̣ха̄насса сучибха̄вапат̣иседханамукхена асучибха̄вам̣ вибха̄ветум̣ ‘‘айам̣ ка̄йо’’тиа̄дима̄ха. таттха уппала̄дӣни асучит̣т̣ха̄не ниббатта̄нипи сайам̣ сучисаммата̄нева̄ти там̣дассанаттхам̣ аббхантараггахан̣ам̣. тена̄ха бхагава̄ –

‘‘йатха̄ сан̇ка̄радха̄насмим̣, уджджхитасмим̣ маха̄патхе;

падумам̣ таттха джа̄йетха, сучигандхам̣ манорама’’нти. (дха. па. 58);

‘‘ниббаттатӣ’’ти идам̣ ма̄тукуччхийам̣ пат̣исандхипаваттӣсу рӯпака̄йасса ниббаттанаса̄ман̃н̃ато гахетва̄ вуттам̣, на пат̣хама̄бхиниббаттиматтам̣. еван̃ча катва̄ а̄ха̄расса упаттхамбхакапаччайата̄вачанам̣, ударапат̣аласса паччхато каран̣а̄дивачанам̣, дуггандхаджегуччхапат̣иккӯлата̄вачанан̃ча саматтхитам̣ хоти. евамават̣т̣хите йадекаччехи пит̣т̣хито, пурато ча каран̣ам̣ ким̣ сийа̄ пат̣исандхика̄летиа̄ди вуттам̣, там̣ апа̄хатам̣ хоти. ‘‘ниббаттакатта̄’’ти имина̄ бӣджам̣ вийа ан̇курасса авиджджа̄дайо рӯпака̄йасса аса̄дха̄ран̣ака̄ран̣ата̄йа хетӯти дассети. ‘‘упаттхамбхакатта̄’’ти имина̄ пана ан̇курасса патхавӣсалилапа̄рисиа̄дайо вийа а̄ха̄ро са̄дха̄ран̣ака̄ран̣ата̄йа паччайоти дассети.

пан̃ча дхамма̄ хетупаччайа̄ти авиджджа̄дайо пан̃ча дхамма̄ йатха̄рахам̣ хету ча паччайо ча̄ти аттхо. бхавесу виджджама̄надосапат̣иччха̄данапаттхана̄ дал̣хагга̄хабха̄вена сан̇кха̄рабхава̄нам̣ хетубхӯта̄ джанакасаха̄йата̄йа бхаваниканти там̣сахаджа̄таа̄саннака̄ран̣атта̄ абхисан̇кха̄рика̄, апассайабхӯта̄ ча̄ти ‘‘ма̄та̄ вийа да̄ракасса упаниссайа̄’’ти вутта̄. йатха̄ питу джанитасукке путтасса уппаттӣти пита̄ джанако, евам̣ каммам̣ саттасса уппа̄дакатта̄ джанакам̣ вуттам̣. йатха̄ дха̄ти джа̄тасса да̄ракасса посанавасена сандха̄рика̄, евам̣ а̄ха̄ро уппаннасса ка̄йасса̄ти сандха̄рако вутто.

ка̄ман̃четтха авиджджа̄дайо на̄мака̄йасса̄пи паччайо, пака̄рантарена пана тасса па̄кат̣ам̣ паччайапариггахавидхим̣ дассетум̣ ‘‘чаккхун̃ча пат̣ичча̄’’тиа̄ди вуттам̣. таттха чаккхун̃ча̄ти ча-саддо самуччайаттхо. тена чаккхувин̃н̃а̄н̣асса а̄ваджджана̄диаджджхаттам̣ саббам̣ паччайаджа̄там̣ сан̇ган̣ха̄ти. рӯпе ча̄ти пана ча-саддена йатха̄ бахулам̣ ба̄хирарӯпам̣ чаккхувин̃н̃а̄н̣асса а̄рамман̣апаччайо, евам̣ ан̃н̃ампи ба̄хирам̣ паччайаджа̄там̣ сан̇ган̣ха̄ти. пат̣ичча̄ти паччайабхӯтам̣ ладдха̄ти аттхо. тена чаккхусса ниссайапуреджа̄таиндрийавиппайуттааттхиавигатавасена, рӯпасса а̄рамман̣апуреджа̄тааттхиавигатавасена, итаресан̃ча сан̇гахита̄нам̣ анантара̄дисахаджа̄та̄дивасена паччайабха̄вам̣ дассети. вачанабхеде пана ка̄ран̣ам̣ хет̣т̣ха̄ вуттамева. а̄ди-саддена ча пхасса̄дӣнам̣ вийа сахапаччайехи сотавин̃н̃а̄н̣а̄дӣнам̣ сан̇гахо ведитаббо ‘‘тин̣н̣ам̣ сан̇гати пхассо’’тиа̄дипа̄т̣хасса (ма. ни. 1.204; 3.421, 425-426; сам̣. ни. 2.43-45; катха̄. 465, 467) вийа ‘‘сотан̃ча пат̣ичча̄’’тиа̄дипа̄т̣хасса сан̇гахитатта̄. евам̣ саммасанупагам̣ саббам̣ на̄мам̣ сахапаччайена сан̇гахитам̣ хоти. тена̄ха ‘‘на̄мака̄йасса паччайапариггахам̣ каротӣ’’ти.

паваттим̣ дисва̄ти етарахи паваттим̣ дисва̄. еванти имина̄ на кевалам̣ саппаччайата̄маттамева пачча̄мат̣т̣хам̣, атха кхо йа̄дисехи паччайехи етарахи паваттати, та̄дисехи авиджджа̄дипаччайехева атӣтепи паваттиттха̄ти паччайасадисата̄пи пачча̄мат̣т̣ха̄ти дат̣т̣хаббам̣.

680. пуббантанти атӣтам̣ кхандхаппабандхакот̣т̣ха̄сам̣. а̄раббха̄ти уддисса. ахосим̣ ну кхо, на ну кхо ахосинти сассата̄ка̄рам̣, адхиччасамуппаттиа̄ка̄ран̃ча нисса̄йа атӣте аттано виджджама̄натам̣, авиджджама̄натан̃ча кан̇кхати. ким̣ ну кхо ахосинти джа̄тилин̇гӯпапаттийо нисса̄йа ‘‘кхаттийо ну кхо ахосим̣, бра̄хман̣а̄дӣсу гахат̣т̣ха̄дӣсу дева̄дӣсу ан̃н̃атаро ну кхо’’ти кан̇кхати. катхам̣ ну кхоти сан̣т̣ха̄на̄ка̄рам̣ нисса̄йа ‘‘дӣгхо ну кхо ахосим̣, рассаода̄така̄л̣апама̄н̣икааппама̄н̣ика̄дӣнампи ан̃н̃атаро’’ти кан̇кхати. иссаранимма̄на̄дим̣ нисса̄йа ‘‘кена ну кхо пака̄рена ахоси’’нти ниббатта̄ка̄рато кан̇кхатӣти ча ваданти. ким̣ хутва̄ ким̣ ахосинти джа̄тиа̄дим̣ нисса̄йа ‘‘кхаттийо хутва̄ ну кхо бра̄хман̣о ахосим̣…пе… дево хутва̄ ну кхо мануссо ахоси’’нти аттано апара̄паруппаттим̣ кан̇кхати. саббаттхева ча аддха̄нанти ка̄ла̄дхивачанам̣. бхависса̄ми ну кхоти сассата̄ка̄рам̣, уччхеда̄ка̄ран̃ча нисса̄йа ана̄гате аттано виджджама̄натам̣, авиджджама̄натан̃ча кан̇кхати. сесаметтха вуттанайамева. етарахи ва̄ пана паччуппаннам̣ аддха̄нанти ида̄ни ва̄ пат̣исандхима̄дим̣ катва̄ чутипарийантам̣ саббампи ваттама̄нака̄лам̣. аджджхаттам̣ катхам̣катхӣ хотӣти аттано кхандхесу вичикиччха̄ хоти. ахам̣ ну кхосмӣти аттано аттхибха̄вам̣ кан̇кхати. айуттам̣ панетанти. йуттам̣ айуттанти ка̄ еттха чинта̄. умматтако вийа хи ба̄лапутхуджджано. но ну кхосмӣти аттано наттхибха̄вам̣ кан̇кхати. ким̣ ну кхосмӣти кхаттийова сама̄но аттано кхаттийабха̄вам̣ кан̇кхати. еса найо сесесу. катхам̣ ну кхосминти вуттанайамева. кевалан̃хеттха ‘‘аббхантаре джӣво на̄ма аттхӣ’’ти гахетва̄ тасса дӣгха̄дибха̄вам̣ кан̇кханто ‘‘катхам̣ ну кхосми’’нти кан̇кхатӣти ведитаббо. паччуппаннам̣ пана аттано сарӣрасан̣т̣ха̄нам̣ аджа̄нанто на̄ма наттхи. куто а̄гато, со кухим̣ га̄мӣ бхависсатӣти аттабха̄васса а̄гатигатит̣т̣ха̄нам̣ кан̇кхати. са̄ сабба̄пи пахӣйатӣти са̄ йатха̄вутта̄ сол̣асавидха̄пи вичикиччха̄ виккхамбханавасена пахӣйати.

681. кусала̄дибхедато саббаппака̄расса̄пи на̄масса са̄дха̄ран̣о паччайоти, тато паваттито манасика̄ра̄дико кусала̄дибхедато саббаппака̄расса̄пи на̄масса аса̄дха̄ран̣о паччайоти ча йоджетаббам̣. кусала̄дибхедатоти кусала̄кусалавипа̄какирийабхедато. тасса̄пи соманассасахагата̄диан̃н̃атарабхедавасена саббаппака̄расса̄пи. йам̣ екантато чхадва̄рикам̣, тампи чхадва̄раггахан̣енева гахитам̣ йатха̄ чхат̣т̣ха̄рамман̣ам̣ чхал̣а̄рамман̣аггахан̣ена̄типи вуттам̣ ‘‘саббаппака̄расса̄пӣ’’ти. татоти чаккхурӯпа̄дито. манасика̄ра̄дикоти йонисоманасика̄раайонисоманасика̄ра̄дико, каммабхаван̇га̄дико ча. ка̄ман̃четтха два̄раччхаккайонисоманасика̄ра̄дивасена на̄массева са̄дха̄ран̣о, аса̄дха̄ран̣о ча паччайо вутто, там̣ пана ависесавасена вуттам̣. висесато пана каммам̣ випа̄кана̄масса, каммасамут̣т̣ха̄нарӯпа̄нан̃ча читтам̣ четасикана̄масса, читтасамут̣т̣ха̄нарӯпа̄нан̃ча са̄дха̄ран̣о паччайо, йатха̄вуттассева ча на̄масса, рӯпасса ча тадан̃н̃ана̄марӯпа̄пеккха̄йа аса̄дха̄ран̣о паччайо. татха̄ сабха̄го, утусабха̄го ча а̄ха̄ро там̣самут̣т̣ха̄нарӯпа̄нам̣ са̄дха̄ран̣о паччайо, тадан̃н̃а̄пеккха̄йа аса̄дха̄ран̣оти рӯпасса̄пи са̄дха̄ран̣о, аса̄дха̄ран̣о ча паччайо йатха̄рахам̣ ниддха̄ретаббо. паччайапариггахо на̄ма анадхигата̄рахаттена ка̄табботи тадапеккха̄йа ‘‘йонисоманасика̄расаддхаммассавана̄дико кусалассева̄’’ти вуттам̣. а̄ди-саддена саппурисӯпаниссайасса, чатуннампи ва̄ сампаттичакка̄нам̣ сан̇гахо дат̣т̣хаббо. випарӣто акусаласса̄ти вачанато йатха̄ йонисоманасика̄ра̄дивипарӣто акусалассева паччайо, татха̄ йонисоманасика̄ра̄ди кусалассева паччайо хотӣти аттхо. йасса ва̄ кусалам̣ самбхавати, акусалам̣ самбхавати, кусала̄кусала̄ни ва̄, тасса̄ти аттхасиддхаметам̣. камма̄дикоти а̄ди-саддена авиджджа̄дайо вийа гатика̄ла̄дайопи сан̇гахита̄ти дат̣т̣хабба̄. бхаван̇га̄дикоти бхаван̇гасантӣран̣апариттакирийа̄рахатта̄дико. таттха бхаван̇гам̣ пан̃чадва̄раманодва̄ра̄ваджджанакирийа̄нам̣, сантӣран̣ам̣ вот̣т̣хаббанасса, париттакирийа̄ йатха̄рахам̣ париттамахаггатакирийа̄нам̣, арахаттам̣ а̄ваджджанаваджджа̄нам̣ саббакирийа̄нам̣ паччайоти ведитаббам̣.

камманти четана̄ва адхиппета̄, са̄ ча кхо кусала̄кусала̄. вуттан̃хетам̣ ‘‘кусала̄кусалачетана̄ випа̄ка̄нам̣ кхандха̄нам̣, кат̣атта̄ ча рӯпа̄нам̣ каммапаччайена паччайо’’ти (пат̣т̣ха̄. 1.1.427). на читтам̣ вийа сасампайутта̄. читтан̃хеттха сасампайуттам̣ адхиппетам̣ ‘‘хетӯ хетусампайуттака̄нам̣ дхамма̄нам̣, там̣самут̣т̣ха̄на̄нан̃ча рӯпа̄нам̣ хетупаччайена паччайо’’тиа̄дивачанато (пат̣т̣ха̄. 1.1.1). таттха̄ти тесу камма̄дӣсу рӯпаджанакапаччайесу. атӣтато ева каммато пхалам̣ уппаджджати, на ваттама̄натоти вуттам̣ ‘‘каммам̣ атӣтамева каммасамут̣т̣ха̄насса рӯпасса паччайо’’ти. йади хи паччуппаннато каммато пхалам̣ уппаджджеййа, а̄йӯханаккхан̣е ева пхалена уппаджджитаббам̣ бхавеййа, на ча там̣ дит̣т̣хамиччхитам̣ ва̄. на хи локе куда̄чанам̣ карийама̄намева каммам̣ пхалам̣ дентам̣ дит̣т̣хам̣, татха̄рӯпо ва̄ а̄гамо аттхӣти. нану ча идамапи на дит̣т̣хам̣, йам̣ винат̣т̣хато хетуто пхалам̣ уппаджджама̄нам̣, мато ва̄ куккут̣о вассантоти? саччамадит̣т̣хам̣ рӯпадхамма̄нам̣ пабандхавиччхеде, идам̣ пана арӯпам̣ пабандхопи аттхӣти упама̄ на сам̣сандати. каммато хи атӣтато ева каммасса кататта̄, упачитатта̄ ча пхалам̣ уппаджджати. вуттан̃хетам̣ ‘‘ка̄ма̄вачарасса кусаласса каммасса кататта̄ упачитатта̄ випа̄кам̣ чаккхувин̃н̃а̄н̣ам̣ уппаннам̣ хотӣ’’тиа̄ди (дха. са. 431). йасма̄ анантара̄дипаччайала̄бхато уппа̄даккхан̣е ева читтасса балавата̄, тасма̄ там̣ уппаджджама̄намева рӯпам̣ джанетӣти а̄ха ‘‘читтам̣ читтасамут̣т̣ха̄насса уппаджджама̄на’’нти. рӯпасса паччайо хотӣти самбандхо. йасма̄ пана рӯпасса т̣хитиккхан̣е балавата̄ паччха̄джа̄та̄дипаччайала̄бхато, тасма̄ вуттам̣ ‘‘утуа̄ха̄ра̄…пе… хонтӣ’’ти, ба̄хирам̣ утум̣, а̄ха̄ран̃ча паччайам̣ лабхитва̄ аттано т̣хитиккхан̣е утуа̄ха̄ра̄ рӯпам̣ джанентӣти аттхо.

еванти ‘‘са̄дха̄ран̣а̄са̄дха̄ран̣авасена̄’’тиа̄дина̄ вуттаппака̄рена.

682. сан̇кха̄ра̄нанти сан̇кхатасан̇кха̄ра̄нам̣. бхан̇ганти маран̣ам̣. джара̄маран̣ам̣ на̄ма джа̄тийа̄ сатӣтиа̄ди пхаладассана̄нупуббийа̄ хетудассанаккамена на̄марӯпасса паччайапариггахо сукароти катва̄ дассито. таттха бхаве сатӣти каммабхаве сати.

683. пуббе виттха̄ретва̄ дасситаануломапат̣иччасамуппа̄давасена̄ти парийоса̄нато пат̣т̣ха̄йа пат̣иломанайена а̄дипа̄панавасена виттха̄ретва̄ дасситаануломапат̣иччасамуппа̄давасена. ‘‘асати джа̄тийа̄ наттхи джара̄маран̣а’’нтиа̄дина̄ (сам̣. ни. 2.4) хи пат̣иломавасена дассите паччайа̄ка̄ре ‘‘йасса абха̄ва̄ йасса абха̄во, со тасса паччайо’’ти бйатирекато, анвайато ча на̄марӯпасса паччайапариггахо сукароти.

684. пуримакаммабхавасмим̣ мохотиа̄ди вуттаттхамева. каммасаха̄йатта̄ килесават̣т̣ам̣ каммават̣т̣е паккхитва̄ вуттам̣ ‘‘каммават̣т̣авипа̄кават̣т̣авасена̄’’ти.

685. дит̣т̣хадхаммо вуччати паччаккхабхӯто паччуппанно аттабха̄во, таттха ведитаббапхалам̣ каммам̣ дит̣т̣хадхаммаведанӣйам̣. паччуппаннабхавато анантарам̣ ведитаббапхалам̣ каммам̣ упападжджаведанӣйам̣. апара̄парийа̄йети дит̣т̣хадхамма̄нантара̄на̄гатато ан̃н̃асмим̣ аттабха̄вапарийа̄йе аттабха̄вапариватте. ахосикамманти ахоси ева каммам̣, на тасса випа̄ко ахоси, ‘‘аттхи, бхависсати ва̄’’ти евам̣ ваттаббакаммам̣. пат̣ипаккхехи анабхибхӯтата̄йа, паччайависесена пат̣иладдхависесата̄йа ча балавабха̄вам̣ патта̄ та̄дисасса пубба̄бхисан̇кха̄расса васена са̄тисайа̄ хутва̄ паватта̄ пат̣хамаджаваначетана̄ тасмим̣йева аттабха̄ве пхалада̄йинӣ дит̣т̣хадхаммаведанӣйа̄ на̄ма. са̄ хи вутта̄ка̄рена балавати джаванасанта̄не гун̣ависесайуттесу упака̄ра̄пака̄равасаппаваттийа̄, а̄севана̄ла̄бхена аппавипа̄ката̄йа ча пат̣хамаджаваначетана̄ итарадвайам̣ вийа паваттасанта̄нупарама̄пеккхам̣, ока̄сала̄бха̄пеккхан̃ча каммам̣ на хотӣти идхева пуппхаматтам̣ вийа паваттивипа̄каматтам̣ пхалам̣ дети. татха̄ асакконтанти каммасса випа̄када̄нам̣ на̄ма упадхипайога̄дипаччайантарасамава̄йенева хотӣти тадабха̄вато тасмим̣йева аттабха̄ве випа̄кам̣ да̄тум̣ асакконтам̣. аттхаса̄дхика̄ти да̄на̄дипа̄н̣а̄типа̄та̄диаттхасса ниппха̄дика̄. ка̄ пана са̄ти а̄ха ‘‘саттамаджаваначетана̄’’ти. са̄ хи саннит̣т̣ха̄пакачетана̄ вуттанайена пат̣иладдхависеса̄, пуримаджаваначетана̄хи ладдха̄севана̄ ча сама̄на̄ анантараттабха̄ве випа̄када̄йинӣ упападжджаведанӣйакаммам̣ на̄ма. ‘‘сати сам̣са̄раппаваттийа̄’’ти имина̄ асати сам̣са̄раппаваттийам̣ ахосикаммапаккхе тит̣т̣хати випаччанока̄сасса абха̄ватоти дӣпети.

686. йам̣ гаруканти йам̣ акусалам̣ маха̄са̄ваджджам̣, кусалам̣ маха̄нубха̄вам̣ каммам̣. йам̣ бахуланти йам̣ бахулам̣ абхин̣хасо катам̣ сама̄севитам̣. маран̣ака̄ле ануссаританти парибйаттабха̄вена маран̣асса а̄саннака̄ле ануссаритам̣. а̄саннака̄ле кате ваттаббамева наттхӣти хи вуттам̣. ‘‘пунаппунам̣ ладдха̄севана’’нти имина̄ ‘‘йам̣ бахула’’нти вуттакаммато висесети. татха̄ дит̣т̣хадхаммаведанӣйам̣ ниваттети пат̣исандхиа̄кад̣д̣хана̄нуджа̄нанато. пат̣исандхиджанакавасена хи гарука̄дикаммачатуккам̣ вуттам̣.

таттха гарукам̣ саббапат̣хамам̣ випаччати. татха̄ хи там̣ гаруканти вуттам̣. гаруке асати бахулӣкатам̣, тасмим̣ асати а̄саннам̣, тасмимпи асати ‘‘кат̣атта̄ ва̄ пана̄’’ти вуттам̣ пуримаджа̄тӣсу катакаммам̣ випаччати. бахула̄саннапуббакатесу ча бала̄балам̣ ва̄ джа̄нитаббам̣, па̄пато па̄пантарам̣, калйа̄н̣ан̃ча, калйа̄н̣ато ча калйа̄н̣антарам̣, па̄пан̃ча, бахулӣкатато ча махато ча пуббаката̄ди, аппан̃ча. бахула̄нуссаран̣ена виппат̣иса̄ра̄диджананато пат̣ипаккхасса апарипун̣н̣ата̄йа а̄раддхавипа̄касса каммасса, каммасесасса ва̄ апара̄парийа̄йе веданӣйасса апариккхӣн̣ата̄йа сантатийа̄ парин̣а̄мависесатоти техи техи ка̄ран̣ехи а̄хитабалам̣ пат̣хамам̣ випаччати. маха̄на̄радакассападжа̄таке видехаран̃н̃о сена̄пати ала̄то, бӣджако да̄со, ра̄джакан̃н̃а̄ руча̄ ча еттха нидассанам̣. татха̄ хи вуттам̣ бхагавата̄ –

‘‘татра̄нанда, йва̄йам̣ пуггало идха па̄н̣а̄типа̄тӣ…пе… миччха̄дит̣т̣хи ка̄йасса бхеда̄ парам̣ маран̣а̄ апа̄йам̣ дуггатим̣ винипа̄там̣ нирайам̣ упападжджати. пуббе ва̄сса там̣ катам̣ хоти па̄пакаммам̣ дуккхаведанӣйам̣, паччха̄ ва̄сса там̣ катам̣ хоти па̄пакаммам̣ дуккхаведанӣйам̣, маран̣ака̄ле ва̄сса хоти миччха̄дит̣т̣хи саматта̄ сама̄динна̄, тена со ка̄йасса бхеда̄ парам̣ маран̣а̄ апа̄йам̣ дуггатим̣ винипа̄там̣ нирайам̣ упападжджати. йан̃ча кхо со идха па̄н̣а̄типа̄тӣ хоти…пе… миччха̄дит̣т̣хи хоти, тасса дит̣т̣хе ва̄ дхамме випа̄кам̣ пат̣исам̣ведети упападжджа ва̄ апаре ва̄ парийа̄йе.

‘‘татра̄нанда, йва̄йам̣ пуггало идха па̄н̣а̄типа̄тӣ…пе… миччха̄дит̣т̣хи ка̄йасса бхеда̄ парам̣ маран̣а̄ сугатим̣ саггам̣ локам̣ упападжджати. пуббе ва̄сса там̣ катам̣ хоти калйа̄н̣акаммам̣ сукхаведанӣйам̣, паччха̄ ва̄сса там̣ катам̣ хоти калйа̄н̣акаммам̣ сукхаведанӣйам̣, маран̣ака̄ле ва̄сса хоти самма̄дит̣т̣хи саматта̄ сама̄динна̄, тена со ка̄йасса бхеда̄ парам̣ маран̣а̄ сугатим̣ саггам̣ локам̣ упападжджати. йан̃ча кхо со идха па̄н̣а̄типа̄тӣ хоти…пе… миччха̄дит̣т̣хи хоти, тасса дит̣т̣хе ва̄ дхамме випа̄кам̣ пат̣исам̣ведети упападжджа ва̄ апаре ва̄ парийа̄йе.

‘‘татра̄нанда, йва̄йам̣ пуггало идха па̄н̣а̄типа̄та̄ пат̣ивирато…пе… самма̄дит̣т̣хи ка̄йасса бхеда̄ парам̣ маран̣а̄ сугатим̣ саггам̣ локам̣ упападжджати. пуббе ва̄сса там̣ катам̣ хоти калйа̄н̣акаммам̣ сукхаведанӣйам̣, паччха̄ ва̄сса там̣ катам̣ хоти калйа̄н̣акаммам̣ сукхаведанӣйам̣, маран̣ака̄ле ва̄сса хоти самма̄дит̣т̣хи саматта̄ сама̄динна̄, тена со ка̄йасса бхеда̄ парам̣ маран̣а̄ сугатим̣ саггам̣ локам̣ упападжджати. йан̃ча кхо со идха па̄н̣а̄типа̄та̄ пат̣ивирато…пе… самма̄дит̣т̣хи хоти, тасса дит̣т̣хе ва̄ дхамме випа̄кам̣ пат̣исам̣ведети упападжджа ва̄ апаре ва̄ парийа̄йе.

‘‘татра̄нанда, йва̄йам̣ пуггало идха па̄н̣а̄типа̄та̄ пат̣ивирато…пе… самма̄дит̣т̣хи ка̄йасса бхеда̄ парам̣…пе… нирайам̣ упападжджати. пуббе ва̄сса там̣ катам̣ хоти па̄пакаммам̣ дуккхаведанӣйам̣, паччха̄ ва̄сса там̣ катам̣ хоти па̄пакаммам̣ дуккхаведанӣйам̣, маран̣ака̄ле ва̄сса хоти миччха̄дит̣т̣хи саматта̄ сама̄динна̄, тена со ка̄йасса бхеда̄ парам̣ маран̣а̄ апа̄йам̣ …пе… нирайам̣ упападжджати. йан̃ча кхо со идха па̄н̣а̄типа̄та̄ пат̣ивирато хоти…пе… самма̄дит̣т̣хи хоти, тасса дит̣т̣хе ва̄ дхамме випа̄кам̣ пат̣исам̣ведети упападжджа ва̄ апаре ва̄ парийа̄йе’’ти (ма. ни. 3.303).

ким̣ бахуна̄ йам̣ там̣ татха̄гатасса маха̄каммавибхан̇ган̃а̄н̣ам̣, тассева̄йам̣ висайо, йадидам̣ тасса тасса каммасса тена тена ка̄ран̣ена пубба̄паравипа̄ката̄ са̄маттхийам̣.

687. пат̣исандхида̄на̄дивасена випа̄касанта̄насса ниббаттакам̣ джанакам̣. тена̄ха ‘‘там̣ пат̣исандхийампи паваттепи рӯпа̄рӯпавипа̄каккхандхе джанетӣ’’ти. сукхадуккхасанта̄насса, на̄марӯпаппабандхасса ва̄ чиратараппаваттихетубхӯтам̣ упаттхамбхакам̣. тена̄ха ‘‘сукхадуккхам̣ упаттхамбхети, аддха̄нам̣ паваттетӣ’’ти. упапӣл̣акам̣ сукхадуккхаппабандхе паваттама̄не сан̣икам̣ сан̣икам̣ там̣ ха̄пети. тена̄ха ‘‘сукхадуккхам̣ пӣл̣ети ба̄дхати, аддха̄нам̣ паваттитум̣ на детӣ’’ти. гха̄тетва̄ти упаччхиндитва̄. каммасса упаччхинданам̣ на̄ма тасса випа̄капат̣иба̄ханамева̄ти а̄ха ‘‘тасса випа̄кам̣ пат̣иба̄хитва̄’’ти. тан̃ча аттано випа̄куппаттийа̄ ока̄сакаран̣анти вуттам̣ ‘‘аттано випа̄касса ока̄сам̣ каротӣ’’ти. випаччана̄йа катока̄сам̣ каммам̣ випаккамева на̄ма хотӣти а̄ха ‘‘евам̣ пана каммена кате ока̄се там̣ випа̄кам̣ уппаннам̣ на̄ма вуччатӣ’’ти. упапӣл̣акам̣ ан̃н̃асса випа̄кам̣ упаччхиндати, на сайам̣ аттано випа̄кам̣ дети. упагха̄такам̣ пана дуббалам̣ каммам̣ упаччхиндитва̄ аттано випа̄кам̣ уппа̄детӣти айаметесам̣ висесо. бавха̄ба̄дхата̄дипаччайӯпанипа̄тена випа̄касса виба̄дхакам̣ упапӣл̣акам̣, татха̄ випа̄кассева упаччхедакам̣ упагха̄такам̣. каммам̣ упагха̄тетва̄ аттано випа̄касса ока̄сакаран̣ена випаччане сати джанакамева сийа̄, джанака̄дибха̄во на̄ма випа̄кам̣ пати иччхитаббо, на каммам̣ патӣти випа̄кассева упагха̄таката̄ йутта̄ вийа диссати, вӣмам̣ситаббам̣.

каммантаранти каммависесо камма̄нам̣ бала̄балабхедо. випа̄кантаранти випа̄кависесо, тасса хӣнапан̣ӣтата̄дибхедо. апаро найо – йасмим̣ камме кате пат̣исандхийам̣, паватте ча випа̄какат̣атта̄рӯпа̄нам̣ уппатти хоти, там̣ джанакам̣. йасмим̣ пана кате ан̃н̃ена джанитасса ит̣т̣хасса ва̄ анит̣т̣хасса ва̄ пхаласса виба̄дхакавиччхедакапаччайа̄нуппаттийа̄, упабрӯханапаччайуппаттийа̄ ча джанака̄нубха̄ва̄нурӯпам̣ парипосачиратараппабандха̄ хонти, там̣ упаттхамбхакам̣. джанакена ниббаттитам̣ кусалапхалам̣ ва̄ акусалапхалам̣ ва̄ йена паччанӣкабхӯтена рогадха̄тусамата̄динимиттата̄йа ба̄дхӣйати, там̣ упапӣл̣акам̣. йена пана каммуна̄ джанакаса̄маттхийавасена чиратараппабандха̄рахампи сама̄нам̣ пхалам̣ виччхедакапаччайуппаттийа̄ упахан̃н̃ати виччхиджджати, там̣ упагха̄такам̣. таттха кечи дутийасса кусалабха̄вам̣ иттханна̄магатасса аппа̄ба̄дхадӣгха̄йуката̄сам̣ваттанавасена, паччхима̄нам̣ двиннам̣ акусалабха̄вам̣ бавха̄ба̄дхааппа̄йуката̄сам̣ваттанавасена ван̣н̣енти. девадатта̄дӣнам̣, пана на̄га̄дӣнам̣, ито анупадиннена йа̄панакапета̄нан̃ча нарака̄дӣсу акусалавипа̄купаттхамбханупапӣл̣анупагха̄така̄ни на на сантӣти чатуннампи акусала̄кусалабха̄во на вируджджхати. буддха̄вен̣иката̄йа аса̄дха̄ран̣ассева н̃а̄н̣асса гочарабха̄вато каммантара̄ди ‘‘аса̄дха̄ран̣ам̣ са̄вакехӣ’’ти вуттам̣. екадесато джа̄нитаббам̣ анавасесато джа̄нитум̣ на сакка̄ ависайатта̄. саббена саббам̣ аджа̄нане паччайапариггахо на парипӯратӣти.

688. йатха̄вуттам̣ каммам̣ ваттама̄навипа̄каппабандханимиттамева адхиппетанти каммекадесата̄йа ‘‘два̄дасавидхам̣ каммам̣ каммават̣т̣е паккхипитва̄’’ти вуттам̣. килесават̣т̣ампи каммасаха̄йата̄йа каммават̣т̣апаккхикамева катва̄ а̄ха ‘‘каммават̣т̣авипа̄кават̣т̣авасена̄’’ти. йа̄дисато паччайато паччуппанне аддха̄не на̄марӯпасса паватти, та̄дисато ева итарасмимпи аддхадвайети йатха̄ атӣта̄на̄гате найам̣ нети, там̣ дассенто ‘‘ида’’нтиа̄дима̄ха. таттха ана̄гатепи каммават̣т̣авипа̄кават̣т̣авасенева̄ти еттха вуттам̣ ева-саддам̣ ‘‘етарахи атӣтепӣ’’ти еттха̄пи а̄нетва̄ ваттаббам̣ аддхаттайепи кирийа̄кирийапхаламаттата̄дассанапаратта̄ чодана̄йа. ити камман̃чева̄тиа̄ди вуттассеваттхасса нигаманавасена вуттам̣. апара̄парам̣ ват̣т̣анат̣т̣хена ват̣т̣ам̣. татха̄ паваттанам̣ паваттам̣. хетупхалабха̄вена самбандхатӣти сантати, пабандхо. каран̣ат̣т̣хена, паччайехи карӣйатӣти ва̄ кирийа̄.

камма̄ти каммато. самбхавати етасма̄ти самбхаво, каммам̣ самбхаво етасса̄ти каммасамбхаво, випа̄ко.

ка̄ран̣аса̄маггийам̣ да̄на̄дӣхи са̄дхитакирийа̄йа ваттама̄на̄йа ка̄ран̣аматте каттувоха̄роти а̄ха ‘‘нева ка̄ран̣ато уддхам̣ ка̄ракам̣ пассатӣ’’ти. каротӣти хи ка̄ракам̣. випа̄капат̣исам̣ведакам̣ на пассатӣти самбандхо. ка̄мам̣ ба̄ла̄пи ‘‘ка̄рако пат̣исам̣ведако’’ти ваданта̄ аттхато пан̃н̃аттиматтамева ваданти, те пана випарӣта̄бхинивесавасена̄пи вадантӣти там̣ аппама̄н̣анти а̄ха ‘‘саман̃н̃а̄маттена пан̣д̣ита̄ вохарантӣ’’ти.

689. еветанти евам̣видхам̣ етам̣ дассанам̣, саммадассанам̣, авипарӣтадассананти аттхо. бӣджаруккха̄дика̄нам̣ва̄ти йатха̄ бӣджато руккхо, руккхато пуна бӣджанти ана̄дика̄ликатта̄ бӣджаруккхасанта̄насса пуббакот̣и наттхи, евам̣ каммапаччайа̄ випа̄ко, випа̄капаччайа̄ камманти ана̄дика̄ликатта̄ каммавипа̄касанта̄насса пуббакот̣и на пан̃н̃а̄йати. а̄ди-саддена ‘‘куккут̣ийа̄ ан̣д̣ам̣, ан̣д̣ато куккут̣ӣ, пунапи куккут̣ийа̄ ан̣д̣а’’нти евама̄дим̣ сан̇ган̣ха̄ти. ана̄гатепи сам̣са̄рети йатха̄ атӣте, евам̣ ана̄гатепи аддха̄не ‘‘кхандха̄нан̃ча пат̣ипа̄т̣ӣ’’тиа̄дина̄ (висуддхи. 2.619; дӣ. ни. ат̣т̣ха. 2.95 апаса̄дана̄ван̣н̣ана̄; сам̣. ни. ат̣т̣ха. 2.2.60; а. ни. ат̣т̣ха. 2.4.199; дха. са. ат̣т̣ха. нида̄накатха̄; вибха. ат̣т̣ха. 226 сан̇кха̄рападаниддеса; су. ни. ат̣т̣ха. 2.523; уда̄. ат̣т̣ха. 39; итиву. ат̣т̣ха. 14, 58; тхерага̄. ат̣т̣ха. 1.67, 99; пат̣и. ма. ат̣т̣ха. 2.1.117; чӯл̣ани. ат̣т̣ха. 6; бу. вам̣. ат̣т̣ха. 2.58) вутте сам̣са̄ре сати каммавипа̄ка̄нам̣ аппаваттам̣ на диссати, каммавипа̄ка̄нам̣ аппаватти на диссати, паваттати ева̄ти аттхо.

етаматтханти ‘‘каммасса ка̄рако наттхӣ’’тиа̄дина̄ (висуддхи. 2.689) вуттаматтхам̣. асайам̣васӣти на сайам̣васино, миччха̄бхинивесапараваса̄ти аттхо. ан̃н̃аман̃н̃авиродхита̄ти итарӣтаравиродхита̄, дит̣т̣хийо, дит̣т̣хийа̄ ва̄ ан̃н̃аман̃н̃ена виродхита̄ вируддха̄.

гамбхӣран̃а̄н̣агочарата̄йа гамбхӣрам̣. татха̄ нипун̣ам̣. саттасун̃н̃ата̄йа, ан̃н̃аман̃н̃асабха̄васун̃н̃ата̄йа ча сун̃н̃ам̣. паччайанти на̄марӯпасса паччайам̣, таппаччайапат̣иведхенева ча саббам̣ пат̣ивиддхам̣ хотӣти. каммам̣ наттхи випа̄камхӣтиа̄дӣсу йам̣ ваттаббам̣, там̣ хет̣т̣ха̄ вуттамева.

паччайасун̃н̃ам̣ пхаланти йатха̄вуттаматтхам̣ упама̄йа вибха̄ветум̣ ‘‘йатха̄ на сӯрийе’’тиа̄ди вуттам̣. тесанти сӯрийа̄дӣнам̣. соти агги. самбха̄рехӣти а̄тапа̄дӣхи ка̄ран̣ехи.

йади ча хету ча пхалан̃ча ан̃н̃аман̃н̃арахитам̣, катхам̣ хетуто пхалам̣ ниббаттатӣти а̄ха ‘‘камман̃ча кхо упа̄да̄йа̄’’ти. на кевалам̣ каммапхаламева сун̃н̃ам̣ каттурахитам̣, саббампи дхаммаджа̄там̣ ка̄ракарахитанти дассетум̣ ‘‘на хеттха дево’’ти га̄тха̄ вутта̄. хетусамбха̄рапаччайа̄ти хетусамӯханимиттам̣, хетупаччайанимиттам̣ ва̄.

690. чутипат̣исандхивасена видита̄ хонтӣти каммават̣т̣авипа̄кават̣т̣авасена паччайапариггахасса кататта̄ чутипат̣исандхивасена видита̄ хонтӣти ваданти. вуттанайена пана саппаччайана̄марӯпасса дассанена тӣсу аддха̄су пахӣнавичикиччхасса аддхаттайапарийа̄панна̄ дхамма̄ атӣтапаччуппанна̄на̄гатабхавесу ча чутипат̣исандхивасена видита̄ хонти, на анупададхаммавасена татха̄париггахасса акататта̄. са̄сса хоти н̃а̄тапарин̃н̃а̄ти йа̄йа на̄марӯпапариггахам̣, тасса ча паччайапариггахам̣ кароти, са̄ асса йогино ‘‘идам̣ на̄мам̣, еттакам̣ на̄ма’’нтиа̄дина̄, ‘‘тасса айам̣ паччайо, еттако паччайо’’тиа̄дина̄ ча париччхедавасена н̃а̄таватӣ пан̃н̃а̄ти катва̄ н̃а̄тапарин̃н̃а̄.

ида̄ни йена ка̄ран̣ена аддхаттайапарийа̄панна̄ дхамма̄ чутипат̣исандхивасена видита̄ хонти, там̣ дассетум̣ ‘‘со евам̣ паджа̄на̄тӣ’’тиа̄ди вуттам̣. тена дхамма̄нам̣ бхавантарасан̇камо на̄ма на када̄чипи аттхи, таттха таттхева нируджджханатоти дассети. саджджха̄йа мантодакапа̄на мукхаман̣д̣ана падӣпасӣкхӯпама̄хи тамева дхамма̄нам̣ сан̇кама̄бха̄вам̣ вибха̄ветум̣ ‘‘апича кхо’’тиа̄дима̄ха.

манодха̄туанантаранти кирийаманодха̄туйа̄ анантарам̣ лаббхама̄нам̣ чаккхувин̃н̃а̄н̣ам̣. на чева а̄гатанти кирийаманодха̄туто на чева а̄гатам̣ кирийаманодха̄туйам̣ чаккхувин̃н̃а̄н̣асса абха̄вато. на̄пи на ниббаттам̣ анантаранти кирийаманодха̄туто ана̄гаччхантампи паччайаса̄маггила̄бхена тато анантарам̣ на̄пи на ниббаттам̣, ниббаттамева хоти. йатха̄йам̣ паваттийам̣ читтаппаватти, татхева пат̣исандхимхи ваттате читтасантати, чутичиттато ана̄гаччхантампи пат̣исандхичиттам̣ тато анантарам̣ на̄пи на ниббаттати, паччайаса̄маггивасена ниббаттатева̄ти аттхо. сантатигахан̣ена четтха куточи а̄гама̄бха̄вамева вибха̄вети. хетупхалабха̄вена хи самбандхата̄ти дхаммаппаватти сантатӣти. тена̄ха ‘‘пуримам̣ бхиджджате читта’’нтиа̄ди. пуриманти чутичиттам̣. бхиджджатети нируджджхати. паччхиманти пат̣исандхичиттам̣. татоти чутичиттато анантарамева джа̄йати. йаттха хи чутичиттато дӯрепи ка̄лантарепи уппаджджама̄нам̣ пат̣исандхичиттам̣ анантарамева джа̄йатӣти вуччати. тасма̄ тесам̣ антарика̄ наттхи тесам̣ чутипат̣исандхичитта̄нам̣ бйавадха̄йакам̣ кин̃чи наттхи. вӣчи тесам̣ на виджджатӣти тассева вевачанам̣. итоти чутичиттато анантарам̣ на ча гаччхати кин̃чи читтам̣. тан̃хи сасампайуттадхаммам̣ татхева нируджджхати. пат̣исандхи ча̄ти пат̣исандхивин̃н̃а̄н̣ан̃ча ан̃н̃амева йатха̄паччайам̣ джа̄йати ниббаттатӣти пунапи сан̇кама̄бха̄вамева вибха̄венто саппаччайана̄марӯпадассанам̣ нигамети.

691. на̄марӯпаггахан̣ена, тасса ча паччайадхаммаггахан̣ена аггахитасса тебхӯмакадхаммасса абха̄вато ‘‘видитасаббадхаммасса̄’’ти вуттам̣. на четтха локуттарадхамма̄ адхигата̄. тха̄магатам̣ хоти анека̄ка̄равока̄рапаччайапариггахавидхино анут̣т̣хитатта̄. сут̣т̣хутарам̣ пахӣйати тийаддхагатадхаммаппаваттийа̄ вигатасаммохатта̄. са̄ ева̄ти сол̣асавидха̄ кан̇кха̄ ева. йасма̄ еттха ‘‘буддхо, дхаммо, сан̇гхо, сиккха̄’’ти ча кан̇кха̄йа гочарабхӯта̄ локийа̄ дхамма̄ адхиппета̄. на хи локуттарадхамме а̄раббха килеса̄ паваттитум̣ сакконти. пуббантоти атӣта̄ кхандха̄йатанадха̄туйо. апарантоти ана̄гата̄. пуббанта̄парантоти тадубхайам̣, аддха̄паччуппаннам̣ ва̄ тадубхайабха̄гайуттатта̄. евам̣ буддха̄диггахан̣ена, пат̣иччасамуппаннадхаммаггахан̣ена ча гахито ат̣т̣хамо кан̇кха̄висайо на̄марӯпаматтам̣, идаппаччайата̄ггахан̣ена пана тасса паччайо гахито, тасма̄ сол̣асаваттхука̄йа кан̇кха̄йа пахӣна̄йа ат̣т̣хаваттхука̄ кан̇кха̄ аппатит̣т̣ха̄ва хотӣти а̄ха ‘‘на кевалан̃ча…пе… пахӣйатийева̄’’ти.

дит̣т̣хекат̣т̣хатта̄ вичикиччха̄йа йатха̄ дит̣т̣хи самуччхиджджама̄на̄ вичикиччха̄йа саддхим̣йева самуччхиджджати, евам̣ вичикиччха̄ виккхамбхийама̄на̄ дит̣т̣хийа̄ саддхим̣йева виккхамбхӣйатӣти а̄ха ‘‘два̄сат̣т̣хи дит̣т̣хигата̄ни виккхамбхантӣ’’ти. атта̄бхинивесӯпаниссайа̄ хи ‘‘ахосим̣ ну кхо аха’’нтиа̄ди (ма. ни. 1.18; сам̣. ни. 2.20) найаппаватта̄ сол̣асаваттхука̄ кан̇кха̄, са̄ ева ча пуббанта̄диваттхукабха̄вена вутта̄. атта̄бхинивесаваттхука̄ни ча два̄сат̣т̣хи дит̣т̣хигата̄ни, буддха̄диваттхука̄ ча кан̇кха̄ тадекат̣т̣ха̄ти. дхарӣйанти аттано паччайехӣти дхамма̄, тит̣т̣хати еттха тада̄йаттавуттита̄йа пхаланти т̣хити, дхамма̄нам̣ т̣хити дхаммат̣т̣хити, паччайадхаммо. атха ва̄ дхаммоти ка̄ран̣ам̣ ‘‘дхаммапат̣исамбхида̄’’тиа̄дӣсу (вибха. 718 а̄дайо) вийа, дхаммасса т̣хити сабха̄во, дхаммато ча ан̃н̃о сабха̄во наттхӣти паччайадхамма̄нам̣ паччайабха̄во дхаммат̣т̣хити, дхаммат̣т̣хитийам̣ н̃а̄н̣ам̣ дхаммат̣т̣хитин̃а̄н̣ам̣. сан̇кха̄ра̄нам̣ йам̣ йам̣ бхӯтам̣ аниччата̄ди йатха̄бхӯтам̣, таттха н̃а̄н̣анти йатха̄бхӯтан̃а̄н̣ам̣. самма̄ пассатӣти самма̄дассанам̣.

авиджджа̄ паччайоти авиджджа̄ хетуа̄дивасена сан̇кха̄ра̄нам̣ йатха̄рахам̣ паччайо. тато ева сан̇кха̄ра̄ паччайасамуппанна̄. убхопетети йасма̄ авиджджа̄пи а̄сава̄дивасена паччайасамбхӯта̄ва, тасма̄ авиджджа̄ сан̇кха̄ра̄ти убхайепи ете дхамма̄ паччайасамуппанна̄. итӣти евам̣. паччайапариггахе пан̃н̃а̄ти паччайа̄нам̣ париччхиджджа гахан̣авасена паватта̄ пан̃н̃а̄. вуттанайена дхаммат̣т̣хитин̃а̄н̣ам̣.

нимиттанти сан̇кха̄ранимиттам̣, аттхато пан̃чаккхандха̄. те хи гханасан̃н̃а̄паваттийа̄ ваттхубха̄вато нимиттам̣, савиггахабха̄вена упат̣т̣ха̄нато ва̄. йасма̄ аниччата̄ на̄ма сан̇кха̄ра̄нам̣ авипарӣта̄ка̄ро. таттха ниччата̄йа лесасса̄пи абха̄вато аниччато пассанто йатха̄бхӯтам̣ джа̄на̄ти. тан̃ча н̃а̄н̣ам̣ авипарӣтаггахан̣ата̄йа самма̄дассанам̣. там̣саман̇гина̄ ча паччуппаннесу вийа атӣта̄на̄гатесупи найам̣ нентена те супаривидита̄ хонти.

аниччата̄ ча на̄ма уппаттимато, уппа̄до ча паччайавасена̄ти аниччата̄ сиджджхама̄на̄ сан̇кха̄ра̄нам̣ саппаччайатам̣ са̄дхентӣ йатха̄вуттакан̇кхаппаха̄на̄йа сам̣ваттатӣти имаматтхам̣ дассенто ‘‘аниччато…пе… пахӣйатӣ’’ти а̄ха. таттха таданвайена̄ти паччаккхато дит̣т̣хасса анугаманена. еттха̄ти йатха̄дит̣т̣хесу дхаммесу. дуккхато манаси каронтотиа̄дӣсупи есева найо. паваттанти упа̄диннаккхандхаппаваттам̣. тан̃хи килеса̄бхисан̇кха̄рехи паваттитатта̄ са̄тисайам̣ дуккхабха̄вена упат̣т̣ха̄ти. паваттанти т̣ха̄нанисаджджа̄дивасена дуккхадуккхата̄дивасена ча сан̇кха̄раппаваттанти апаре. ‘‘нимиттам̣, паватта’’нти ча вутте аджджхаттабахиддха̄санта̄насан̃н̃ите саббасмим̣ саппаччайе на̄марӯпе йа̄тха̄вато паватта̄ ека̄ва пан̃н̃а̄ парийа̄йавасена ‘‘йатха̄бхӯтан̃а̄н̣а’’нтипи ‘‘самма̄дассана’’нтипи таттха кан̇кха̄виккхамбханена ‘‘кан̇кха̄витаран̣а̄’’типи вуччати. йатха̄ ‘‘руккхо па̄дапо тарӯ’’ти имаматтхам̣ дассенто а̄ха ‘‘йан̃ча йатха̄бхӯтан̃а̄н̣а’’нтиа̄ди.

параматтхато са̄сане асса̄со на̄ма арийапхалам̣, патит̣т̣ха̄ на̄ма арийамагго, айам̣ пана анадхигатамаггапхалопи тададхигамупа̄йапат̣ипаттийам̣ т̣хитатта̄ ладдхасса̄со вийа, ладдхапатит̣т̣хо вийа ча хотӣти вуттам̣ ‘‘ладдхасса̄со ладдхапатит̣т̣хо’’ти. апарихӣнакан̇кха̄витаран̣ависуддхико випассако локийа̄хи сӣласама̄дхипан̃н̃а̄сампада̄хи саманна̄гататта̄ уттари аппат̣ивиджджханто сугатипара̄йан̣о ча хотӣти вуттам̣ ‘‘нийатагатико’’ти. тато ева чӯл̣асота̄панно на̄ма хоти. сота̄панно хи кхӣн̣а̄па̄йадуггативинипа̄тоти.

атха ва̄ ладдхасса̄со дит̣т̣хивисуддхисамадхигамена. на̄марӯпапариччхедена хи кхандха̄дике сабха̄васарасато саллаккхетва̄ са̄сане дхаммупасам̣хитапа̄моджджаппат̣ила̄бхена ладдхасса̄со хоти. ладдхапатит̣т̣хо кан̇кха̄витаран̣ависуддхисамадхигамена. саппаччайана̄марӯпадассанена хи паримаддитадит̣т̣хикан̣т̣ако виниддхатаахетувисамахетува̄до йатха̄сакам̣ паччайехева дхаммаматтам̣ джа̄нитва̄ са̄сане патит̣т̣хитасаддхо ладдхапатит̣т̣хо на̄ма хоти. на̄марӯпававаттха̄нена дуккхасаччам̣, дхаммат̣т̣хитин̃а̄н̣ена самудайасаччам̣, тассева апарабха̄гена аниччато манасика̄ра̄дивидхина̄ маггасаччан̃ча абхин̃н̃а̄йа паваттийа̄ дуккхабха̄вам̣ дисва̄ аппаватте ниродхе екам̣сенева ниннаджджха̄сайата̄йа локийенева н̃а̄н̣ена чатуннам̣ арийасачча̄нам̣ адхигататта̄ апа̄йесу абхаббуппаттико, сота̄паннабхӯмийам̣ бхаббуппаттико ча хотӣти вуттам̣ ‘‘нийатагатико’’ти. тена̄ха ‘‘чӯл̣асота̄панно на̄ма хотӣ’’ти.

тасма̄ти йасма̄ евам̣ маха̄нисам̣саметам̣ йатха̄бхӯтан̃а̄н̣ам̣, тасма̄. сада̄ти саббака̄лам̣ раттин̃чева дива̄ ча. саббасоти ниббаттакахетуа̄дипаригган̣ханавасена саббаппака̄рена.

кан̇кха̄витаран̣ависуддхиниддесаван̣н̣ана̄ нит̣т̣хита̄.

ити екӯнавӣсатимапариччхедаван̣н̣ана̄.