дуккханиддесакатха̄

джа̄тиниддесо

сеййатхидам̣, айан̃хи джа̄ти-саддо анекаттхо. татха̄ хеса ‘‘екампи джа̄тим̣ двепи джа̄тийо’’ти (дӣ. ни. 1.244; па̄ра̄. 12) еттха бхаве а̄гато. ‘‘аттхи, виса̄кхе, ниган̣т̣ха̄ на̄ма саман̣аджа̄тӣ’’ти (а. ни. 3.71) еттха ника̄йе. ‘‘джа̄ти двӣхи кхандхехи сан̇гахита̄’’ти (дха̄ту. 71) еттха сан̇кхаталаккхан̣е. ‘‘йам̣ ма̄тукуччхисмим̣ пат̣хамам̣ читтам̣ уппаннам̣, пат̣хамам̣ вин̃н̃а̄н̣ам̣ па̄тубхӯтам̣, тадупа̄да̄йа са̄васса джа̄тӣ’’ти (маха̄ва. 124) еттха пат̣исандхийам̣. ‘‘сампатиджа̄то, а̄нанда, бодхисатто’’ти (ма. ни. 3.207) еттха пасӯтийам̣. ‘‘аккхитто анупакут̣т̣хо джа̄тива̄дена̄’’ти (дӣ. ни. 1.331) еттха куле. ‘‘йатохам̣, бхагини, арийа̄йа джа̄тийа̄ джа̄то’’ти (ма. ни. 2.351) еттха арийасӣле.

538. сва̄йамидха габбхасеййака̄нам̣ пат̣исандхито пат̣т̣ха̄йа йа̄ва ма̄тукуччхимха̄ никкхаманам̣, та̄ва паваттесу кхандхесу. итаресам̣ пат̣исандхикхандхесвева̄ти дат̣т̣хаббо. айампи ча парийа̄йакатха̄ва. ниппарийа̄йато пана таттха таттха ниббаттама̄на̄нам̣ сатта̄нам̣ йе йе кхандха̄ па̄тубхаванти, тесам̣ тесам̣ пат̣хамапа̄тубха̄во джа̄ти на̄ма.

са̄ панеса̄ таттха таттха бхаве пат̣хама̄бхиниббаттилаккхан̣а̄, ниййа̄танараса̄, атӣтабхавато идха уммуджджанапаччупат̣т̣ха̄на̄, дуккхавичиттата̄паччупат̣т̣ха̄на̄ ва̄.

539. касма̄ панеса̄ дуккха̄ти че? анекесам̣ дуккха̄нам̣ ваттхубха̄вато. анека̄ни хи дуккха̄ни. сеййатхидам̣ – дуккхадуккхам̣, випарин̣а̄мадуккхам̣, сан̇кха̄радуккхам̣, пат̣иччханнадуккхам̣, аппат̣иччханнадуккхам̣, парийа̄йадуккхам̣, ниппарийа̄йадуккханти.

таттха ка̄йикачетасика̄ дуккха̄ ведана̄сабха̄вато ча на̄мато ча дуккхатта̄ дуккхадуккханти вуччати.

сукха̄ ведана̄ випарин̣а̄мена дуккхуппаттихетуто випарин̣а̄мадуккхам̣.

упеккха̄ ведана̄ чева авасеса̄ ча тебхӯмака̄ сан̇кха̄ра̄ удайаббайаппат̣ипӣл̣итатта̄ сан̇кха̄радуккхам̣. кан̣н̣асӯладантасӯлара̄гаджапарил̣а̄хадосаджапарил̣а̄ха̄ди ка̄йикачетасико а̄ба̄дхо пуччхитва̄ джа̄нитаббато упаккамасса ча апа̄кат̣абха̄вато пат̣иччханнадуккхам̣ на̄ма. апа̄кат̣адуккхантипи вуччати.

дваттим̣сакаммака̄ран̣а̄дисамут̣т̣ха̄но а̄ба̄дхо апуччхитва̄ва джа̄нитаббато упаккамасса ча па̄кат̣абха̄вато аппат̣иччханнадуккхам̣ на̄ма. па̄кат̣адуккхантипи вуччати.

т̣хапетва̄ дуккхадуккхам̣ сесам̣ дуккхасаччавибхан̇ге а̄гатам̣ джа̄тиа̄ди саббампи тасса тасса дуккхасса ваттхубха̄вато парийа̄йадуккхам̣. дуккхадуккхам̣ пана ниппарийа̄йадуккханти вуччати.

татра̄йам̣ джа̄ти йам̣ там̣ ба̄лапан̣д̣итасутта̄дӣсу (ма. ни. 3.246 а̄дайо) бхагавата̄пи упама̄васена пака̄ситам̣ а̄па̄йикам̣ дуккхам̣, йан̃ча сугатийампи мануссалоке габбхоккантимӯлака̄дибхедам̣ дуккхам̣ уппаджджати, тасса ваттхубха̄вато дуккха̄.

540. татридам̣ габбхоккантимӯлака̄дибхедам̣ дуккхам̣ – айам̣ хи сатто ма̄тукуччхимхи ниббаттама̄но на уппалападумапун̣д̣арӣка̄дӣсу ниббаттати, атха кхо хет̣т̣ха̄ а̄ма̄сайасса упари пакка̄сайасса ударапат̣алапит̣т̣хикан̣т̣ака̄нам̣ вемаджджхе парамасамба̄дхе тиббандхака̄рена̄на̄кун̣апагандхапарибха̄витапарамадуггандхапаванавичарите адхиматтаджегуччхе куччхипадесе пӯтимаччхапӯтикумма̄сачанданика̄дӣсу кими вийа ниббаттати. со таттха ниббатто даса ма̄се ма̄тукуччхисамбхавена усмана̄ пут̣апа̄кам̣ вийа паччама̄но пит̣т̣хапин̣д̣и вийа седийама̄но самин̃джанапаса̄ран̣а̄дирахито адхиматтам̣ дуккхаманубхотӣти, идам̣ та̄ва габбхоккантимӯлакам̣ дуккхам̣.

йам̣ пана со ма̄ту сахаса̄ упаккхаланагамананисӣданавут̣т̣ха̄напариваттана̄дӣсу сура̄дхуттахаттхагато ел̣ако вийа ахитун̣д̣икахаттхагато саппапотако вийа ча а̄кад̣д̣ханапарикад̣д̣ханаодхӯнананиддхӯнана̄дина̄ упаккамена адхиматтам̣ дуккхаманубхавати, йан̃ча ма̄ту сӣтӯдакапа̄нака̄ле сӣтанаракупапанно вийа, ун̣хайа̄губхатта̄диаджджхохаран̣ака̄ле ан̇га̄равут̣т̣хисампарикин̣н̣о вийа, лон̣амбила̄диаджджхохаран̣ака̄ле кха̄ра̄пат̣иччхака̄дикаммака̄ран̣апатто вийа тиббам̣ дуккхаманубхоти, идам̣ габбхапарихаран̣амӯлакам̣ дуккхам̣.

йам̣ панасса мӯл̣хагаббха̄йа ма̄туйа̄ митта̄маччасухаджджа̄дӣхипи адассана̄рахе дуккхуппаттит̣т̣ха̄не чхеданапха̄лана̄дӣхи дуккхам̣ уппаджджати, идам̣ габбхавипаттимӯлакам̣ дуккхам̣.

йам̣ виджа̄йама̄на̄йа ма̄туйа̄ каммаджехи ва̄техи париваттетва̄ наракапапа̄там̣ вийа атибхайа̄накам̣ йонимаггам̣ пат̣ипа̄тийама̄насса парамасамба̄дхена йонимукхена та̄л̣аччхиггал̣ена вийа никкад̣д̣хийама̄насса маха̄на̄гасса наракасаттасса вийа ча сан̇гха̄тапаббатехи вичун̣н̣ийама̄насса дуккхам̣ уппаджджати, идам̣ виджа̄йанамӯлакам̣ дуккхам̣.

йам̣ пана джа̄тасса тарун̣аван̣асадисасукхума̄ласарӣрасса хаттхагахан̣анаха̄панадхованачол̣апаримаджджана̄дика̄ле сӯчимукхакхурадха̄ра̄хи виджджханапха̄ланасадисам̣ дуккхам̣ уппаджджати, идам̣ ма̄тукуччхито бахиниккхаманамӯлакам̣ дуккхам̣.

йам̣ тато парам̣ паваттийам̣ аттана̄ва атта̄нам̣ вадхентасса ачелакавата̄дивасена а̄та̄панапарита̄пана̄нуйогамануйуттасса, кодхавасена абхун̃джантасса, уббандхантасса ча дуккхам̣ уппаджджати, идам̣ аттӯпаккамамӯлакам̣ дуккхам̣. йам̣ пана парато вадхабандхана̄дӣни анубхавантасса уппаджджати, идам̣ парӯпаккамамӯлакам̣ дуккханти.

ити имасса саббасса̄пи дуккхасса айам̣ джа̄ти ваттхумева хоти.

541. тенетам̣ вуччати –

джа̄йетха но че наракесу сатто,

таттаггида̄ха̄дикамаппасайхам̣;

лабхетха дуккхам̣ ну кухим̣ патит̣т̣хам̣,

ичча̄ха дуккха̄ти мунӣдха джа̄тим̣.

дуккхам̣ тираччхесу каса̄патода-

дан̣д̣а̄бхигха̄та̄дибхавам̣ анекам̣;

йам̣ там̣ катхам̣ таттха бхавеййа джа̄тим̣,

вина̄ тахим̣ джа̄ти татопи дуккха̄.

петесу дуккхам̣ пана кхуппипа̄са̄-

ва̄та̄тапа̄диппабхавам̣ вичиттам̣;

йасма̄ аджа̄тасса на таттха аттхи,

тасма̄пи дуккхам̣ муни джа̄тима̄ха.

тиббандхака̄ре ча асайхасӣте,

локантаре йам̣ асуресу дуккхам̣;

на там̣ бхаве таттха на часса джа̄ти,

йато айам̣ джа̄ти татопи дуккха̄.

йан̃ча̄пи гӯтханараке вийа ма̄тугаббхе,

сатто васам̣ чирамато бахи никкхаман̃ча;

паппоти дуккхаматигхорамидампи наттхи,

джа̄тим̣ вина̄ итипи джа̄ти айан̃хи дуккха̄.

ким̣ бха̄ситена бахуна̄ нану йам̣ кухин̃чи,

аттхӣдха кин̃чидапи дуккхамидам̣ када̄чи;

неваттхи джа̄тивирахена йато махеси,

дуккха̄ти саббапат̣хамам̣ имама̄ха джа̄тинти.

айам̣ та̄ва джа̄тийам̣ виниччхайо.

джара̄ниддесо

542. джара̄пи дуккха̄ти еттха дувидха̄ джара̄ сан̇кхаталаккхан̣ан̃ча, кхан̣д̣ичча̄дисаммато сантатийам̣ екабхавапарийа̄паннакхандхапура̄н̣абха̄во ча, са̄ идха адхиппета̄. са̄ панеса̄ джара̄ кхандхапарипа̄калаккхан̣а̄, маран̣ӯпанайанараса̄, йоббанавина̄сапаччупат̣т̣ха̄на̄. дуккха̄ сан̇кха̄радуккхабха̄вато чева дуккхаваттхуто ча. йам̣ хи ан̇гапаччан̇гаситхилӣбха̄ваиндрийавика̄равирӯпата̄йоббанавина̄сабалӯпагха̄тасатимативиппава̄сапарапарибхава̄дианекапаччайам̣ ка̄йикачетасикадуккхам̣ уппаджджати, джара̄ тасса ваттху. тенетам̣ вуччати –

‘‘ан̇га̄нам̣ ситхилӣбха̄ва̄, индрийа̄нам̣ вика̄рато;

йоббанасса вина̄сена, баласса упагха̄тато.

‘‘виппава̄са̄ сата̄дӣнам̣, путтада̄рехи аттано;

апаса̄данӣйато чева, бхиййо ба̄латтапаттийа̄.

‘‘паппоти дуккхам̣ йам̣ маччо, ка̄йикам̣ ма̄насам̣ татха̄;

саббаметам̣ джара̄хету, йасма̄ тасма̄ джара̄ дукха̄’’ти.

айам̣ джара̄йам̣ виниччхайо.

маран̣аниддесо

543. маран̣ампи дуккханти еттха̄пи дувидхам̣ маран̣ам̣ сан̇кхаталаккхан̣ан̃ча, йам̣ сандха̄йа вуттам̣ ‘‘джара̄маран̣ам̣ двӣхи кхандхехи сан̇гахита’’нти (дха̄ту. 71). екабхавапарийа̄паннаджӣвитиндрийаппабандхавиччхедо ча, йам̣ сандха̄йа вуттам̣ ‘‘ниччам̣ маран̣ато бхайа’’нти (су. ни. 581). там̣ идха адхиппетам̣. джа̄типаччайа̄ маран̣ам̣ упаккамамаран̣ам̣ сарасамаран̣ам̣ а̄йуккхайамаран̣ам̣ пун̃н̃аккхайамаран̣антипи тассева на̄мам̣. тайидам̣ чутилаккхан̣ам̣, вийогарасам̣, гативиппава̄сапаччупат̣т̣ха̄нам̣. дуккхасса пана ваттхубха̄вато дуккханти ведитаббам̣. тенетам̣ вуччати –

‘‘па̄пасса па̄пакамма̄ди-нимиттаманупассато;

бхаддасса̄пасахантасса, вийогам̣ пийаваттхукам̣;

мӣйама̄насса йам̣ дуккхам̣, ма̄насам̣ ависесато.

саббесан̃ча̄пи йам̣ сандхи-бандханаччхедана̄дикам̣;

витуджджама̄намамма̄нам̣, хоти дуккхам̣ сарӣраджам̣.

асайхамаппатика̄рам̣, дуккхассетассидам̣ йато;

маран̣ам̣ ваттху тенетам̣, дуккхамиччева бха̄сита’’нти.

айам̣ маран̣е виниччхайо.

сока̄диниддеса̄

544. сока̄дӣсу соко на̄ма н̃а̄тибйасана̄дӣхи пхут̣т̣хасса читтасанта̄по. со кин̃ча̄пи аттхато доманассамева хоти. евам̣ сантепи антониджджха̄налаккхан̣о, четасо париджджха̄панарасо, анусочанапаччупат̣т̣ха̄но. дуккхо пана дуккхадуккхато дуккхаваттхуто ча. тенетам̣ вуччати –

‘‘сатта̄нам̣ хадайам̣ соко, висасаллам̣ва туджджати;

аггитаттова на̄ра̄чо, бхусам̣ва дахате пуна.

‘‘сама̄вахати ча бйа̄дхи-джара̄маран̣абхеданам̣;

дуккхампи вивидхам̣ йасма̄, тасма̄ дуккхоти вуччатӣ’’ти.

айам̣ соке виниччхайо.

паридево

545. паридево на̄ма н̃а̄тибйасана̄дӣхи пхут̣т̣хасса вачӣпала̄по. со ла̄лаппаналаккхан̣о, гун̣адосакиттанарасо, самбхамапаччупат̣т̣ха̄но. дуккхо пана сан̇кха̄радуккхабха̄вато дуккхаваттхуто ча. тенетам̣ вуччати –

‘‘йам̣ сокасаллавихато паридевама̄но,

кан̣т̣хот̣т̣хата̄луталасосаджамаппасайхам̣;

бхиййодхиматтамадхигаччхатийева дуккхам̣,

дуккхоти тена бхагава̄ паридевама̄ха̄’’ти.

айам̣ паридеве виниччхайо.

дуккхам̣

546. дуккхам̣ на̄ма ка̄йикам̣ дуккхам̣, там̣ ка̄йапӣл̣аналаккхан̣ам̣, дуппан̃н̃а̄нам̣ доманассакаран̣арасам̣, ка̄йика̄ба̄дхапаччупат̣т̣ха̄нам̣. дуккхам̣ пана дуккхадуккхато ма̄насадуккха̄ваханато ча. тенетам̣ вуччати –

‘‘пӣл̣ети ка̄йикамидам̣, дуккхан̃ча ма̄насам̣ бхиййо;

джанайати йасма̄ тасма̄, дуккханти висесато вутта’’нти.

айам̣ дуккхе виниччхайо.

доманассам̣

547. доманассам̣ на̄ма ма̄насам̣ дуккхам̣. там̣ читтапӣл̣аналаккхан̣ам̣, мановигха̄тарасам̣, ма̄насабйа̄дхипаччупат̣т̣ха̄нам̣. дуккхам̣ пана дуккхадуккхато ка̄йикадуккха̄ваханато ча. четодуккхасамаппита̄ хи кесе пакирийа канданти, ура̄ни пат̣иписанти, а̄ват̣т̣анти, виват̣т̣анти, уддхам̣па̄дам̣ папатанти, саттхам̣ а̄харанти, висам̣ кха̄данти, раджджуйа̄ уббандханти, аггим̣ пависантӣти там̣ на̄наппака̄ракам̣ дуккхаманубхаванти. тенетам̣ вуччати –

‘‘пӣл̣ети йато читтам̣, ка̄йасса ча пӣл̣анам̣ сама̄вахати;

дуккханти доманассам̣, видоманасса̄ тато а̄хӯ’’ти.

айам̣ доманассе виниччхайо.

упа̄йа̄со

548. упа̄йа̄со на̄ма н̃а̄тибйасана̄дӣхи пхут̣т̣хасса адхиматтачетодуккхаппабха̄вито досойева. сан̇кха̄раккхандхапарийа̄панно еко дхаммоти еке. со читтапаридаханалаккхан̣о, ниттхунанарасо, виса̄дапаччупат̣т̣ха̄но. дуккхо пана сан̇кха̄радуккхабха̄вато читтапаридаханато ка̄йависа̄данато ча. тенетам̣ вуччати –

‘‘читтасса ча паридахана̄, ка̄йасса виса̄дана̄ ча адхиматтам̣;

йам̣ дуккхамупа̄йа̄со, джанети дуккхо тато вутто’’ти.

айам̣ упа̄йа̄се виниччхайо.

еттха ча мандаггина̄ антобха̄джане па̄ко вийа соко. тиккхаггина̄ паччама̄насса бха̄джанато бахиниккхаманам̣ вийа паридево. бахиниккханта̄васесасса никкхамитум̣ аппахонтасса антобха̄джанейева йа̄ва париккхайа̄ па̄ко вийа упа̄йа̄со дат̣т̣хаббо.

аппийасампайого

549. аппийасампайого на̄ма амана̄пехи саттасан̇кха̄рехи самодха̄нам̣. со анит̣т̣хасамодха̄налаккхан̣о, читтавигха̄такаран̣арасо, анаттхабха̄вапаччупат̣т̣ха̄но. дуккхо пана дуккхаваттхуто. тенетам̣ вуччати –

‘‘дисва̄ва аппийе дуккхам̣, пат̣хамам̣ хоти четаси;

тадупаккамасамбхӯта-матхака̄йе йато идха.

‘‘тато дуккхадвайасса̄пи, ваттхуто со махесина̄;

дуккхо вуттоти вин̃н̃еййо, аппийехи сама̄гамо’’ти.

айам̣ аппийасампайоге виниччхайо.

пийавиппайого

550. пийавиппайого на̄ма мана̄пехи саттасан̇кха̄рехи вина̄бха̄во. со ит̣т̣хаваттхувийогалаккхан̣о, сокуппа̄данарасо, бйасанапаччупат̣т̣ха̄но. дуккхо пана сокадуккхасса ваттхуто. тенетам̣ вуччати –

‘‘н̃а̄тидхана̄дивийога̄,

сокасарасамаппита̄ витуджджанти;

ба̄ла̄ йато тато йам̣,

дуккхоти мато пийавиппайого’’ти.

айам̣ пийавиппайоге виниччхайо.

иччхита̄ла̄бхо

551. йампиччхам̣ на лабхатӣти еттха ‘‘ахо вата майам̣ на джа̄тидхамма̄ асса̄ма̄’’тиа̄дӣсу (дӣ. ни. 2.398; вибха. 201) алаббханеййаваттхӯсу иччха̄ва йампиччхам̣ на лабхати, тампи дуккханти вутта̄. са̄ алаббханеййаваттхуиччханалаккхан̣а̄, таппарийесанараса̄, тесам̣ аппаттипаччупат̣т̣ха̄на̄. дуккха̄ пана дуккхаваттхуто. тенетам̣ вуччати –

‘‘там̣ там̣ паттхайама̄на̄нам̣, тасса тасса ала̄бхато;

йам̣ вигха̄тамайам̣ дуккхам̣, сатта̄нам̣ идха джа̄йати.

‘‘алаббханеййаваттхӯнам̣, паттхана̄ тасса ка̄ран̣ам̣;

йасма̄ тасма̄ джино дуккхам̣, иччхита̄ла̄бхамабравӣ’’ти.

айам̣ иччхита̄ла̄бхе виниччхайо.

пан̃чупа̄да̄наккхандха̄

552. сам̣кхиттена пан̃чупа̄да̄наккхандха̄ дуккха̄ти еттха пана –

джа̄типпабхутикам̣ дуккхам̣, йам̣ вуттамидха та̄дина̄;

авуттам̣ йан̃ча там̣ саббам̣, вина̄ ете на виджджати.

йасма̄ тасма̄ упа̄да̄на-ккхандха̄ сан̇кхепато име;

дуккха̄ти вутта̄ дуккханта-десакена махесина̄.

татха̄ хи индханамива па̄вако, лаккхамива пахаран̣а̄ни, горӯпам̣ вийа д̣ам̣самакаса̄дайо, кхеттамива ла̄йака̄, га̄мам̣ вийа га̄магха̄така̄ упа̄да̄наккхандхапан̃чакамева джа̄тиа̄дайо на̄наппака̄рехи виба̄дхента̄ тин̣алата̄дӣни вийа бхӯмийам̣, пуппхапхалапаллава̄ни вийа руккхесу упа̄да̄наккхандхесуйева ниббаттанти. упа̄да̄наккхандха̄нан̃ча а̄дидуккхам̣ джа̄ти, маджджхедуккхам̣ джара̄, парийоса̄надуккхам̣ маран̣ам̣, ма̄ран̣антикадуккха̄бхигха̄тена парид̣айханадуккхам̣ соко, тадасаханато ла̄лаппанадуккхам̣ паридево, тато дха̄туккхобхасан̇кха̄таанит̣т̣хапхот̣т̣хаббасама̄йогато ка̄йасса а̄ба̄дханадуккхам̣ дуккхам̣, тена ба̄дхийама̄на̄нам̣ путхуджджана̄нам̣ таттха пат̣игхуппаттито четоба̄дханадуккхам̣ доманассам̣, сока̄дивуддхийа̄ джанитависа̄да̄нам̣ ануттхунанадуккхам̣ упа̄йа̄со, маноратхавигха̄таппатта̄нам̣ иччха̄вигха̄тадуккхам̣ иччхита̄ла̄бхоти евам̣ на̄наппака̄рато упапариккхийама̄на̄ упа̄да̄наккхандха̄ва дуккха̄ти. йадетам̣ екамекам̣ дассетва̄ вуччама̄нам̣ анекехипи каппехи на сакка̄ асесато ваттум̣, тасма̄ там̣ саббампи дуккхам̣ екаджалабиндумхи сакаласамуддаджаларасам̣ вийа йесу кесучи пан̃часу упа̄да̄наккхандхесу сам̣кхипитва̄ дассетум̣ ‘‘сам̣кхиттена пан̃чупа̄да̄наккхандха̄ дуккха̄’’ти бхагава̄ авоча̄ти. айам̣ упа̄да̄наккхандхесу виниччхайо.

айам̣ та̄ва дуккханиддесе найо.

самудайаниддесакатха̄

553. самудайаниддесе пана йа̄йам̣ тан̣ха̄ти йа̄ айам̣ тан̣ха̄. поноббхавика̄ти пунаббхавакаран̣ам̣ пуноббхаво, пуноббхаво сӣламетисса̄ти поноббхавика̄. нандӣра̄гена сахагата̄ти нандӣра̄гасахагата̄, нандӣра̄гена саддхим̣ аттхато екаттамева гата̄ти вуттам̣ хоти. татра татра̄бхинандинӣти йатра йатра аттабха̄во ниббаттати, татра татра̄бхинандинӣ. сеййатхиданти нипа̄то, тасса са̄ катама̄ти чети аттхо. ка̄матан̣ха̄ бхаватан̣ха̄ вибхаватан̣ха̄ти има̄ пат̣иччасамуппа̄даниддесе а̄вибхависсанти. идха пана̄йам̣ тивидха̄пи дуккхасаччасса ниббаттакат̣т̣хена екаттам̣ упанетва̄ дуккхасамудайам̣ арийасаччанти вутта̄ти ведитабба̄.

айам̣ самудайаниддесе найо.

ниродханиддесакатха̄

554. дуккханиродханиддесе йо тасса̄йева тан̣ха̄йа̄тиа̄дина̄ найена самудайаниродхо вутто, со касма̄ти че? самудайаниродхена дуккханиродхо. самудайаниродхена хи дуккхам̣ нируджджхати, на ан̃н̃атха̄. тена̄ха –

‘‘йатха̄пи мӯле анупаддаве дал̣хе,

чхиннопи руккхо пунадева рӯхати;

евампи тан̣ха̄нусайе анӯхате,

ниббаттатӣ дуккхамидам̣ пунаппуна’’нти. (дха. па. 338);

ити йасма̄ самудайаниродхенева дуккхам̣ нируджджхати, тасма̄ бхагава̄ дуккханиродхам̣ десенто самудайаниродхенева десеси. сӣхасама̄навуттино хи татха̄гата̄. те дуккхам̣ ниродхента̄ дуккханиродхан̃ча десента̄ хетумхи пат̣ипаджджанти, на пхале. сува̄навуттино пана титтхийа̄. те дуккхам̣ ниродхента̄ дуккханиродхан̃ча десента̄ аттакиламатха̄нуйогадесана̄дӣхи пхале пат̣ипаджджанти, на хетумхӣти. евам̣ та̄ва дуккханиродхасса самудайаниродхавасена десана̄йа пайоджанам̣ ведитаббам̣.

555. айам̣ панаттхо – тасса̄йева тан̣ха̄йа̄ти тасса̄ ‘‘поноббхавика̄’’ти ватва̄ ка̄матан̣ха̄дивасена вибхаттатан̣ха̄йа. вира̄го вуччати магго. ‘‘вира̄га̄ вимуччатӣ’’ти (ма. ни. 1.245; сам̣. ни. 3.14) хи вуттам̣. вира̄гена ниродхо вира̄ганиродхо. анусайасамуггха̄тато асесо вира̄ганиродхо асесавира̄ганиродхо. атха ва̄ вира̄готи паха̄нам̣ вуччати, тасма̄ асесо вира̄го асесо ниродхоти евампеттха йоджана̄ дат̣т̣хабба̄. аттхато пана сабба̄нева ета̄ни нибба̄насса вевачана̄ни. параматтхато хи дуккханиродхо арийасаччанти нибба̄нам̣ вуччати. йасма̄ пана там̣ а̄гамма тан̣ха̄ вираджджати чева нируджджхати ча, тасма̄ вира̄готи ча ниродхоти ча вуччати. йасма̄ ча тадева а̄гамма тасса̄ ча̄га̄дайо хонти, ка̄магун̣а̄лайесу четтха екопи а̄лайо наттхи, тасма̄ ‘‘ча̄го пат̣иниссагго мутти ана̄лайо’’ти вуччати.

556. тайидам̣ сантилаккхан̣ам̣, аччутирасам̣, асса̄сакаран̣арасам̣ ва̄, анимиттапаччупат̣т̣ха̄нам̣, ниппапан̃чапаччупат̣т̣ха̄нам̣ ва̄.

нибба̄накатха̄

557. наттхева нибба̄нам̣, сасависа̄н̣ам̣ вийа анупалаббханӣйатоти че? на, упа̄йена упалаббханӣйато. упалаббхати хи там̣ таданурӯпапат̣ипаттисан̇кха̄тена упа̄йена, четопарийан̃а̄н̣ена паресам̣ локуттарачиттам̣ вийа, тасма̄ ‘‘анупалаббханӣйато наттхӣ’’ти на ваттаббам̣. на хи ‘‘йам̣ ба̄лапутхуджджана̄ на упалабханти, там̣ наттхӣ’’ти ваттаббам̣.

558. апича нибба̄нам̣ наттхӣти на ваттаббам̣, касма̄? пат̣ипаттийа̄ ван̃джхабха̄ва̄паджджанато. асати хи нибба̄не самма̄дит̣т̣хипуреджава̄йа сӣла̄дикхандхаттайасан̇гаха̄йа самма̄пат̣ипаттийа̄ ван̃джхабха̄во а̄паджджати. на ча̄йам̣ ван̃джха̄, нибба̄напа̄панатоти. на пат̣ипаттийа̄ ван̃джхабха̄ва̄патти, абха̄вапа̄пакатта̄ти че. на, атӣта̄на̄гата̄бха̄вепи нибба̄напаттийа̄ абха̄вато. ваттама̄на̄нампи абха̄во нибба̄нанти че. на, тесам̣ абха̄ва̄самбхавато, абха̄ве ча аваттама̄набха̄ва̄паджджанато, ваттама̄наккхандханисситамаггаккхан̣е ча сопа̄дисесанибба̄надха̄туппаттийа̄ абха̄вадосато. тада̄ килеса̄нам̣ аваттама̄натта̄ на досоти че. на, арийамаггасса нираттхакабха̄ва̄паджджанато. еван̃хи сати арийамаггаккхан̣ато пуббепи килеса̄ на сантӣти арийамаггасса нираттхакабха̄во а̄паджджати. тасма̄ ака̄ран̣аметам̣.

559. ‘‘йо кхо, а̄вусо, ра̄гаккхайо’’тиа̄дивачанато (сам̣. ни. 4.315) ‘‘кхайо нибба̄на’’нти че. на, арахаттасса̄пи кхайаматта̄паджджанато. тампи хи ‘‘йо кхо, а̄вусо, ра̄гаккхайо’’тиа̄дина̄ (са. ни. 4.315) найена ниддит̣т̣хам̣. кин̃ча бхиййо нибба̄насса иттарака̄ла̄диппаттидосато. еван̃хи сати нибба̄нам̣ иттарака̄лам̣, сан̇кхаталаккхан̣ам̣, самма̄ва̄йа̄манирапеккха̄дхигаманӣйабха̄ван̃ча а̄паджджати. сан̇кхаталаккхан̣атта̄йева ча сан̇кхатапарийа̄паннам̣, сан̇кхатапарийа̄паннатта̄ ра̄га̄дӣхи аггӣхи а̄диттам̣, а̄диттатта̄ дуккхан̃ча̄типи а̄паджджати. йасма̄ кхайа̄ пат̣т̣ха̄йа на бхиййо паватти на̄ма хоти, тасса нибба̄набха̄вато на досоти че. на, та̄дисасса кхайасса абха̄вато. бха̄вепи часса вуттаппака̄радоса̄нативаттанато, арийамаггасса ча нибба̄набха̄ва̄паджджанато. арийамагго хи досе кхӣн̣ети, тасма̄ кхайоти вуччати. тато ча пат̣т̣ха̄йа на бхиййо доса̄нам̣ паваттӣти.

ануппаттиниродхасан̇кха̄тасса пана кхайасса парийа̄йена упаниссайатта̄, йасса упаниссайо хоти тадупача̄рена ‘‘кхайо’’ти вуттам̣. сарӯпенева касма̄ на вуттанти че. атисукхуматта̄. атисукхумата̄ часса бхагавато аппосуккабха̄ва̄ваханато, арийена чаккхуна̄ пасситаббато ча сиддха̄ти.

560. тайидам̣ маггасаман̇гина̄ паттаббато аса̄дха̄ран̣ам̣, пуримакот̣ийа̄ абха̄вато аппабхавам̣. маггабха̄ве бха̄вато на аппабхаванти че. на, маггена ануппа̄данӣйато. паттаббамева хетам̣ маггена, на уппа̄детаббам̣. тасма̄ аппабхавамева. аппабхаватта̄ аджара̄маран̣ам̣. пабхаваджара̄маран̣а̄нам̣ абха̄вато ниччам̣.

нибба̄нассева ан̣уа̄дӣнампи ниччабха̄ва̄паттӣти че. на, хетуно абха̄ва̄. нибба̄насса ниччатта̄ те ничча̄ти че. на, хетулаккхан̣асса анупапаттито. ничча̄ уппа̄да̄дӣнам̣ абха̄вато нибба̄нам̣ вийа̄ти че. на, ан̣уа̄дӣнам̣ асиддхатта̄.

561. йатха̄вуттайуттисаббха̄вато пана идамева ниччам̣, рӯпасабха̄ва̄тиккамато арӯпам̣. буддха̄дӣнам̣ нит̣т̣ха̄йа висеса̄бха̄вато ека̄ва нит̣т̣ха̄. йена бха̄вана̄йа паттам̣, тасса килесавӯпасамам̣, упа̄дисесан̃ча упа̄да̄йа пан̃н̃а̄панӣйатта̄ саха упа̄дисесена пан̃н̃а̄пийатӣти саупа̄дисесам̣. йо часса самудайаппаха̄нена упахата̄йатикаммапхаласса чаримачиттато ча уддхам̣ паваттикхандха̄нам̣ ануппа̄данато, уппанна̄нан̃ча антарадха̄нато упа̄дисеса̄бха̄во, там̣ упа̄да̄йа пан̃н̃а̄панӣйато наттхи еттха упа̄дисесоти анупа̄дисесам̣.

аситхилапараккамасиддхена н̃а̄н̣ависесена адхигаманӣйато, саббан̃н̃увачанато ча параматтхена сабха̄вато нибба̄нам̣ на̄виджджама̄нам̣. вуттан̃хетам̣ ‘‘аттхи, бхиккхаве, аджа̄там̣ абхӯтам̣ акатам̣ асан̇кхата’’нти.

идам̣ дуккханиродханиддесе виниччхайакатха̄мукхам̣.

магганиддесакатха̄

562. дуккханиродхага̄минипат̣ипада̄ниддесе вутта̄ пана ат̣т̣ха дхамма̄ ка̄мам̣ кхандханиддесепи аттхато пака̄сита̄йева, идха пана несам̣ екаккхан̣е паваттама̄на̄нам̣ висеса̄вабодханаттхам̣ вада̄ма. сан̇кхепато хи чатусаччапат̣иведха̄йа пат̣ипаннасса йогино нибба̄на̄рамман̣ам̣ авиджджа̄нусайасамуггха̄такам̣ пан̃н̃а̄чаккху самма̄дит̣т̣хи. са̄ самма̄ дассаналаккхан̣а̄, дха̄туппака̄санараса̄, авиджджандхака̄равиддхам̣санапаччупат̣т̣ха̄на̄. татха̄ сампаннадит̣т̣хино там̣сампайуттам̣ миччха̄сан̇каппанигха̄такам̣ четасо нибба̄напада̄бхиниропанам̣ самма̄сан̇каппо. со самма̄ читта̄бхиниропаналаккхан̣о, аппана̄расо, миччха̄сан̇каппаппаха̄напаччупат̣т̣ха̄но.

татха̄ пассато витаккайато ча там̣сампайутта̄ва вачӣдуччаритасамуггха̄тика̄ миччха̄ва̄ча̄йа вирати самма̄ва̄ча̄ на̄ма. са̄ париггахалаккхан̣а̄, вираман̣араса̄, миччха̄ва̄ча̄ппаха̄напаччупат̣т̣ха̄на̄. татха̄ вирамато там̣сампайутта̄ва миччха̄каммантасамуччхедика̄ па̄н̣а̄типа̄та̄дивирати самма̄камманто на̄ма. со самут̣т̣ха̄паналаккхан̣о, вираман̣арасо, миччха̄каммантаппаха̄напаччупат̣т̣ха̄но. йа̄ панасса тесам̣ самма̄ва̄ча̄камманта̄нам̣ висуддхибхӯта̄ там̣сампайутта̄ва кухана̄диупаччхедика̄ миччха̄джӣвавирати, со самма̄а̄джӣво на̄ма. со вода̄налаккхан̣о, н̃а̄йа̄джӣвапаваттирасо, миччха̄джӣваппаха̄напаччупат̣т̣ха̄но.

атхасса йо тасса̄ самма̄ва̄ча̄камманта̄джӣвасан̇кха̄та̄йа сӣлабхӯмийам̣ патит̣т̣хитасса таданурӯпо там̣сампайуттова косаджджасамуччхедако вӣрийа̄рамбхо, еса самма̄ва̄йа̄мо на̄ма. со паггахалаккхан̣о, ануппаннаакусала̄нуппа̄дана̄дирасо, миччха̄ва̄йа̄маппаха̄напаччупат̣т̣ха̄но. тассевам̣ ва̄йамато там̣сампайуттова миччха̄сативиниддхунано четасо асаммосо самма̄сати на̄ма. са̄ упат̣т̣ха̄налаккхан̣а̄, асаммуссанараса̄, миччха̄сатиппаха̄напаччупат̣т̣ха̄на̄. евам̣ ануттара̄йа сатийа̄ сам̣раккхийама̄начиттасса там̣сампайутта̄ва миччха̄сама̄дхивиддхам̣сика̄ читтекаггата̄ самма̄сама̄дхи на̄ма. со авиккхепалаккхан̣о, сама̄дха̄нарасо, миччха̄сама̄дхиппаха̄напаччупат̣т̣ха̄ноти. айам̣ дуккханиродхага̄минипат̣ипада̄ниддесе найо. еваметтха джа̄тиа̄дӣнам̣ виниччхайо ведитаббо.

563. н̃а̄н̣акиччатоти саччан̃а̄н̣асса киччатопи виниччхайо ведитаббо. дувидхам̣ хи саччан̃а̄н̣ам̣ – анубодхан̃а̄н̣ам̣ пат̣иведхан̃а̄н̣ан̃ча. таттха анубодхан̃а̄н̣ам̣ локийам̣ ануссава̄дивасена ниродхе магге ча паваттати. пат̣иведхан̃а̄н̣ам̣ локуттарам̣ ниродхама̄рамман̣ам̣ катва̄ киччато чатта̄ри сачча̄ни пат̣ивиджджхати. йатха̄ха – ‘‘йо, бхиккхаве, дуккхам̣ пассати, дуккхасамудайампи со пассати, дуккханиродхампи пассати, дуккханиродхага̄миним̣ пат̣ипадампи пассатӣ’’ти (сам̣. ни. 5.1100) саббам̣ ваттаббам̣. там̣ панасса киччам̣ н̃а̄н̣адассанависуддхийам̣ а̄вибхависсати.