16. индрийасаччаниддесо

индрийавиттха̄ракатха̄

525. дха̄тӯнам̣ анантарам̣ уддит̣т̣ха̄ни пана индрийа̄нӣти ба̄вӣсатиндрийа̄ни – чаккхундрийам̣ сотиндрийам̣ гха̄ниндрийам̣ дживхиндрийам̣ ка̄йиндрийам̣ маниндрийам̣ иттхиндрийам̣ пурисиндрийам̣ джӣвитиндрийам̣ сукхиндрийам̣ дуккхиндрийам̣ соманассиндрийам̣ доманассиндрийам̣ упеккхиндрийам̣ саддхиндрийам̣ вӣрийиндрийам̣ сатиндрийам̣ сама̄дхиндрийам̣ пан̃н̃индрийам̣ анан̃н̃а̄тан̃н̃асса̄мӣтиндрийам̣ ан̃н̃индрийам̣ ан̃н̃а̄та̄виндрийанти. таттха –

аттхато лаккхан̣а̄дӣхи, камато ча виджа̄нийа̄;

бхеда̄бхеда̄ татха̄ кичча̄, бхӯмито ча виниччхайам̣.

таттха чаккха̄дӣнам̣ та̄ва чаккхатӣти чаккхӯтиа̄дина̄ найена аттхо пака̄сито. паччхимесу пана тӣсу пат̣хамам̣ пуббабха̄ге анан̃н̃а̄там̣ аматам̣ падам̣ чатусаччадхаммам̣ ва̄ джа̄нисса̄мӣти евам̣ пат̣ипаннасса уппаджджанато индрийат̣т̣хасамбхавато ча анан̃н̃а̄тан̃н̃асса̄мӣтиндрийанти вуттам̣. дутийам̣ а̄джа̄нанато индрийат̣т̣хасамбхавато ча ан̃н̃индрийам̣. татийам̣ ан̃н̃а̄та̄вино чатӯсу саччесу нит̣т̣хитан̃н̃а̄н̣акиччасса кхӣн̣а̄савасса уппаджджанато индрийат̣т̣хасамбхавато ча ан̃н̃а̄та̄виндрийам̣.

ко пана несам̣ индрийат̣т̣хо на̄ма̄ти? индалин̇гат̣т̣хо индрийат̣т̣хо. индадеситат̣т̣хо индрийат̣т̣хо. индадит̣т̣хат̣т̣хо индрийат̣т̣хо. индасит̣т̣хат̣т̣хо индрийат̣т̣хо. индаджут̣т̣хат̣т̣хо индрийат̣т̣хо. со саббопи идха йатха̄йогам̣ йуджджати. бхагава̄ хи самма̄самбуддхо парамиссарийабха̄вато индо. кусала̄кусалан̃ча каммам̣, каммесу кассачи иссарийа̄бха̄вато. теневеттха каммасан̃джанита̄ни та̄ва индрийа̄ни кусала̄кусалакаммам̣ уллин̇генти. тена ча сит̣т̣ха̄нӣти индалин̇гат̣т̣хена индасит̣т̣хат̣т̣хена ча индрийа̄ни. сабба̄нева панета̄ни бхагавата̄ йатха̄бхӯтато пака̄сита̄ни абхисамбуддха̄ни ча̄ти индадеситат̣т̣хена индадит̣т̣хат̣т̣хена ча индрийа̄ни. тенева бхагавата̄ муниндена ка̄ничи гочара̄севана̄йа ка̄ничи бха̄вана̄севана̄йа севита̄нӣти индаджут̣т̣хат̣т̣хена̄пи индрийа̄ни.

апича а̄дхипаччасан̇кха̄тена иссарийат̣т̣хена̄пи ета̄ни индрийа̄ни. чаккхувин̃н̃а̄н̣а̄диппаваттийан̃хи чаккха̄дӣнам̣ сиддхам̣ а̄дхипаччам̣, тасмим̣ тиккхе тиккхатта̄ манде ча мандатта̄ти. айам̣ та̄веттха аттхато виниччхайо.

лаккхан̣а̄дӣхӣти лаккхан̣арасапаччупат̣т̣ха̄нападат̣т̣ха̄нехипи чаккха̄дӣнам̣ виниччхайам̣ виджа̄нийа̄ти аттхо. та̄ни ча несам̣ лаккхан̣а̄дӣни кхандханиддесе вутта̄нева. пан̃н̃индрийа̄дӣни хи чатта̄ри аттхато амохойева. сеса̄ни таттха сарӯпенева а̄гата̄ни.

526. каматоти айампи десана̄ккамова. таттха аджджхаттадхамме парин̃н̃а̄йа арийабхӯмипат̣ила̄бхо хотӣти аттабха̄вапарийа̄панна̄ни чаккхундрийа̄дӣни пат̣хамам̣ десита̄ни. со пана аттабха̄во йам̣ дхаммам̣ упа̄да̄йа иттхӣти ва̄ пурисоти ва̄ сан̇кхам̣ гаччхати, айам̣ соти нидассанаттхам̣ тато иттхиндрийам̣ пурисиндрийан̃ча. со дувидхопи джӣвитиндрийапат̣ибаддхавуттӣти н̃а̄панаттхам̣ тато джӣвитиндрийам̣. йа̄ва тасса паватти, та̄ва етесам̣ ведайита̄нам̣ аниватти. йан̃ча кин̃чи ведайитам̣, саббам̣ там̣ дуккханти н̃а̄панаттхам̣ тато сукхиндрийа̄дӣни. там̣ниродхаттхам̣ пана ете дхамма̄ бха̄ветабба̄ти пат̣ипаттидассанаттхам̣ тато саддха̄дӣни. има̄йа пат̣ипаттийа̄ еса дхаммо пат̣хамам̣ аттани па̄тубхаватӣти пат̣ипаттийа̄ амогхабха̄вадассанаттхам̣ тато анан̃н̃а̄тан̃н̃асса̄мӣтиндрийам̣. тассева пхалатта̄ тато анантарам̣ бха̄ветаббато ча тато ан̃н̃индрийам̣. тато парам̣ бха̄вана̄йа имасса адхигамо, адхигате ча пана имасмим̣ наттхи кин̃чи уттари каран̣ӣйанти н̃а̄панаттхам̣ анте парамасса̄сабхӯтам̣ ан̃н̃а̄та̄виндрийам̣ деситанти айаметтха камо.

бхеда̄бхеда̄ти джӣвитиндрийассева четтха бхедо. тан̃хи рӯпаджӣвитиндрийам̣ арӯпаджӣвитиндрийанти дувидхам̣ хоти. сеса̄нам̣ абхедоти еваметтха бхеда̄бхедато виниччхайам̣ виджа̄нийа̄.

527. кичча̄ти ким̣ индрийа̄нам̣ киччанти че. чаккхундрийасса та̄ва ‘‘чаккха̄йатанам̣ чаккхувин̃н̃а̄н̣адха̄туйа̄ там̣сампайуттака̄нан̃ча дхамма̄нам̣ индрийапаччайена паччайо’’ти вачанато йам̣ там̣ индрийапаччайабха̄вена са̄дхетаббам̣ аттано тиккхаманда̄дибха̄вена чаккхувин̃н̃а̄н̣а̄дидхамма̄нам̣ тиккхаманда̄дисан̇кха̄там̣ атта̄ка̄ра̄нуватта̄панам̣, идам̣ киччам̣. евам̣ сотагха̄надживха̄ка̄йа̄нам̣. маниндрийасса пана сахаджа̄тадхамма̄нам̣ аттано васаватта̄панам̣. джӣвитиндрийасса сахаджа̄тадхамма̄нупа̄ланам̣. иттхиндрийапурисиндрийа̄нам̣ иттхипурисалин̇ганимиттакутта̄каппа̄ка̄ра̄нувидха̄нам̣. сукхадуккхасоманассадоманассиндрийа̄нам̣ сахаджа̄тадхамме абхибхавитва̄ йатха̄сакам̣ ол̣а̄рика̄ка̄ра̄нупа̄панам̣. упеккхиндрийасса сантапан̣ӣтамаджджхатта̄ка̄ра̄нупа̄панам̣. саддха̄дӣнам̣ пат̣ипаккха̄бхибхаванам̣ сампайуттадхамма̄нан̃ча пасанна̄ка̄ра̄дибха̄васампа̄панам̣. анан̃н̃а̄тан̃н̃асса̄мӣтиндрийасса сам̣йоджанаттайаппаха̄нан̃чева сампайутта̄нан̃ча таппаха̄на̄бхимукхабха̄вакаран̣ам̣. ан̃н̃индрийасса ка̄мара̄габйа̄па̄да̄дитанукаран̣аппаха̄нан̃чева сахаджа̄та̄нан̃ча аттано васа̄нуватта̄панам̣. ан̃н̃а̄та̄виндрийасса саббакиччесу уссуккаппаха̄нан̃чева амата̄бхимукхабха̄вапаччайата̄ ча сампайутта̄нанти еваметтха киччато виниччхайам̣ виджа̄нийа̄.

528. бхӯмитоти чаккхусотагха̄надживха̄ка̄йаиттхипурисасукхадуккхадоманассиндрийа̄ни четтха ка̄ма̄вачара̄нева. маниндрийаджӣвитиндрийаупеккхиндрийа̄ни саддха̄вӣрийасатисама̄дхипан̃н̃индрийа̄ни ча чатубхӯмипарийа̄панна̄ни. соманассиндрийам̣ ка̄ма̄вачарарӯпа̄вачаралокуттаравасена бхӯмиттайапарийа̄паннам̣. аваса̄не тӣн̣и локуттара̄нева̄ти еваметтха бхӯмитопи виниччхайам̣ виджа̄неййа. евам̣ хи виджа̄нанто –

сам̣вегабахуло бхиккху, т̣хито индрийасам̣варе;

индрийа̄ни парин̃н̃а̄йа, дуккхассантам̣ кариссатӣти.

идам̣ индрийа̄нам̣ виттха̄ракатха̄мукхам̣.

саччавиттха̄ракатха̄

529. таданантара̄ни пана сачча̄нӣти чатта̄ри арийасачча̄ни – дуккхам̣ арийасаччам̣, дуккхасамудайо арийасаччам̣, дуккханиродхо арийасаччам̣, дуккханиродхага̄минӣ пат̣ипада̄ арийасаччанти. таттха –

вибха̄гато ниббачана, лаккхан̣а̄диппабхедато;

аттхаттхуддха̄рато чева, анӯна̄дхикато татха̄.

камато джа̄тиа̄дӣнам̣, ниччхайа̄ н̃а̄н̣акиччато;

антогадха̄нам̣ пабхеда̄, упама̄то чатуккато.

сун̃н̃атекавидха̄дӣхи, сабха̄гависабха̄гато;

виниччхайо ведитаббо, вин̃н̃уна̄ са̄санаккаме.

таттха вибха̄гатоти дуккха̄дӣнам̣ хи чатта̄ро чатта̄ро аттха̄ вибхатта̄ татха̄ авитатха̄ анан̃н̃атха̄, йе дуккха̄дӣни абхисаментехи абхисаметабба̄. йатха̄ха – ‘‘дуккхасса пӣл̣анат̣т̣хо сан̇кхатат̣т̣хо санта̄пат̣т̣хо випарин̣а̄мат̣т̣хо, име чатта̄ро дуккхасса дуккхат̣т̣ха̄ татха̄ авитатха̄ анан̃н̃атха̄. самудайасса а̄йӯханат̣т̣хо нида̄нат̣т̣хо сам̣йогат̣т̣хо палибодхат̣т̣хо. ниродхасса ниссаран̣ат̣т̣хо вивекат̣т̣хо асан̇кхатат̣т̣хо аматат̣т̣хо. маггасса ниййа̄нат̣т̣хо хетут̣т̣хо дассанат̣т̣хо адхипатеййат̣т̣хо. име чатта̄ро маггасса маггат̣т̣ха̄ татха̄ авитатха̄ анан̃н̃атха̄’’ти (пат̣и. ма. 2.8). татха̄ ‘‘дуккхасса пӣл̣анат̣т̣хо сан̇кхатат̣т̣хо санта̄пат̣т̣хо випарин̣а̄мат̣т̣хо абхисамайат̣т̣хо’’ти (пат̣и. ма. 2.11) евама̄ди. ити евам̣ вибхатта̄нам̣ чатуннам̣ чатуннам̣ аттха̄нам̣ васена дуккха̄дӣни ведитабба̄нӣти. айам̣ та̄веттха вибха̄гато виниччхайо.

530. ниббачаналаккхан̣а̄диппабхедатоти еттха пана ниббачанато та̄ва идха ду-ити айам̣ саддо куччхите диссати. куччхитам̣ хи путтам̣ дуппуттоти ваданти. кхам̣-саддо пана туччхе. туччхам̣ хи а̄ка̄сам̣ ‘‘кха’’нти вуччати. идан̃ча пат̣хамасаччам̣ куччхитам̣ анекаупаддава̄дхит̣т̣ха̄нато. туччхам̣ ба̄ладжанапарикаппитадхувасубхасукхаттабха̄вавирахитато. тасма̄ куччхитатта̄ туччхатта̄ ча дуккханти вуччати.

сам̣-ити ча айам̣ саддо ‘‘сама̄гамо самета’’нтиа̄дӣсу (дӣ. ни. 2.396; вибха. 199) сам̣йогам̣ дӣпети. у-ити айам̣ ‘‘уппаннам̣ удита’’нтиа̄дӣсу (дха. са. 1; маха̄ва. 84) уппаттим̣. айа-саддо ка̄ран̣ам̣ дӣпети. идан̃ча̄пи дутийасаччам̣ авасесапаччайасама̄йоге сати дуккхассуппаттика̄ран̣ам̣. ити дуккхасса сам̣йоге уппаттика̄ран̣атта̄ дуккхасамудайанти вуччати.

татийасаччам̣ пана йасма̄ ни-саддо абха̄вам̣, родха-саддо ча ча̄ракам̣ дӣпети. тасма̄ абха̄во еттха сам̣са̄рача̄ракасан̇кха̄тасса дуккхародхасса саббагатисун̃н̃атта̄, самадхигате ва̄ тасмим̣ сам̣са̄рача̄ракасан̇кха̄тасса дуккхародхасса абха̄во хоти, таппат̣ипаккхатта̄типи дуккханиродханти вуччати. дуккхасса ва̄ ануппа̄даниродхапаччайатта̄ дуккханиродханти.

чатуттхасаччам̣ пана йасма̄ етам̣ дуккханиродхам̣ гаччхати а̄рамман̣авасена тадабхимукхабхӯтатта̄, пат̣ипада̄ ча хоти дуккханиродхаппаттийа̄. тасма̄ дуккханиродхага̄минӣ пат̣ипада̄ти вуччати.

531. йасма̄ панета̄ни буддха̄дайо арийа̄ пат̣ивиджджханти, тасма̄ арийасачча̄нӣти вуччанти. йатха̄ха ‘‘чатта̄рима̄ни, бхиккхаве, арийасачча̄ни. катама̄ни…пе… има̄ни кхо, бхиккхаве, чатта̄ри арийасачча̄ни. арийа̄ има̄ни пат̣ивиджджханти, тасма̄ арийасачча̄нӣти вуччантӣ’’ти. апича арийасса сачча̄нӣтипи арийасачча̄ни. йатха̄ха ‘‘садеваке, бхиккхаве, локе…пе… манусса̄йа татха̄гато арийо, тасма̄ арийасачча̄нӣти вуччантӣ’’ти (сам̣. ни. 5.1098). атха ва̄ етесам̣ абхисамбуддхатта̄ арийабха̄васиддхитопи арийасачча̄ни. йатха̄ха – ‘‘имесам̣ кхо, бхиккхаве, чатуннам̣ арийасачча̄нам̣ йатха̄бхӯтам̣ абхисамбуддхатта̄ татха̄гато арахам̣ самма̄самбуддхо арийоти вуччатӣ’’ти. апича кхо пана арийа̄ни сачча̄нӣтипи арийасачча̄ни. арийа̄нӣти татха̄ни авитатха̄ни ависам̣ва̄дака̄нӣти аттхо. йатха̄ха – ‘‘има̄ни кхо, бхиккхаве, чатта̄ри арийасачча̄ни татха̄ни авитатха̄ни анан̃н̃атха̄ни, тасма̄ арийасачча̄нӣти вуччантӣ’’ти (сам̣. ни. 5.1097) еваметтха ниббачанато виниччхайо ведитаббо.

532. катхам̣ лаккхан̣а̄диппабхедато? еттха хи ба̄дханалаккхан̣ам̣ дуккхасаччам̣, санта̄панарасам̣, паваттипаччупат̣т̣ха̄нам̣. пабхавалаккхан̣ам̣ самудайасаччам̣, анупаччхедакаран̣арасам̣, палибодхапаччупат̣т̣ха̄нам̣. сантилаккхан̣ам̣ ниродхасаччам̣, аччутирасам̣, анимиттапаччупат̣т̣ха̄нам̣. ниййа̄налаккхан̣ам̣ маггасаччам̣, килесаппаха̄нарасам̣, вут̣т̣ха̄напаччупат̣т̣ха̄нам̣. апича паваттипаваттананиваттиниваттаналаккхан̣а̄ни пат̣ипа̄т̣ийа̄. татха̄ сан̇кхататан̣ха̄ асан̇кхатадассаналаккхан̣а̄ни ча̄ти еваметтха лаккхан̣а̄диппабхедато виниччхайо ведитаббо.

533. аттхаттхуддха̄рато чева̄ти еттха пана аттхато та̄ва ко саччат̣т̣хоти че? йо пан̃н̃а̄чаккхуна̄ упапариккхама̄на̄нам̣ ма̄йа̄ва випарӣто, марӣчива висам̣ва̄дако, титтхийа̄нам̣ атта̄ва анупалаббхасабха̄во ча на хоти, атха кхо ба̄дханаппабхавасантиниййа̄наппака̄рена таччха̄випарӣтабхӯтабха̄вена арийан̃а̄н̣асса гочаро хотийева. еса аггилаккхан̣ам̣ вийа, локапакати вийа ча таччха̄випарӣтабхӯтабха̄во саччат̣т̣хоти ведитаббо. йатха̄ха – ‘‘идам̣ дуккханти, бхиккхаве, татхаметам̣ авитатхаметам̣ анан̃н̃атхамета’’нти (сам̣. ни. 5.1090) виттха̄ро. апича –

на̄ба̄дхакам̣ йато дуккхам̣, дуккха̄ ан̃н̃ам̣ на ба̄дхакам̣;

ба̄дхакаттанийа̄мена, тато саччамидам̣ матам̣.

там̣ вина̄ на̄н̃н̃ато дуккхам̣, на хоти на ча там̣ тато;

дуккхахетунийа̄мена, ити саччам̣ висаттика̄.

на̄н̃н̃а̄ нибба̄нато санти, сантам̣ на ча на там̣ йато;

сантабха̄ванийа̄мена, тато саччамидам̣ матам̣.

магга̄ ан̃н̃ам̣ на ниййа̄нам̣, аниййа̄но на ча̄пи со;

таччханиййа̄набха̄ватта̄, ити со саччасаммато.

ити таччха̄випалла̄са, бхӯтабха̄вам̣ чатӯсвапи;

дуккха̄дӣсвависесена, саччат̣т̣хам̣ а̄ху пан̣д̣ита̄ти.

евам̣ аттхато виниччхайо ведитаббо.

534. катхам̣ аттхуддха̄рато? идха̄йам̣ сачча-саддо анекесу аттхесу диссати. сеййатхидам̣ – ‘‘саччам̣ бхан̣е на куджджхеййа̄’’тиа̄дӣсу (дха. па. 224) ва̄ча̄сачче. ‘‘сачче т̣хита̄ саман̣абра̄хман̣а̄ ча̄’’тиа̄дӣсу (джа̄. 2.21.433) виратисачче. ‘‘касма̄ ну сачча̄ни ваданти на̄на̄ пава̄дийа̄се кусала̄вада̄на̄’’тиа̄дӣсу (су. ни. 891) дит̣т̣хисачче. ‘‘екам̣ хи саччам̣ на дутийа’’нтиа̄дӣсу (су. ни. 890) параматтхасачче нибба̄не чева магге ча. ‘‘чатуннам̣ арийасачча̄нам̣ кати кусала̄’’тиа̄дӣсу (вибха. 216) арийасачче. сва̄йамидха̄пи арийасачче ваттатӣти еваметтха аттхуддха̄ратопи виниччхайо ведитаббо.

535. анӯна̄дхикатоти касма̄ пана чатта̄рева арийасачча̄ни вутта̄ни анӯна̄ни анадхика̄нӣти че? ан̃н̃асса̄самбхавато ан̃н̃атарасса ча апанеййа̄бха̄вато. на хи етехи ан̃н̃ам̣ адхикам̣ ва̄, етесам̣ ва̄ екампи апанетаббам̣ самбхоти. йатха̄ха – ‘‘идха, бхиккхаве, а̄гаччхеййа саман̣о ва̄ бра̄хман̣о ва̄ ‘нетам̣ дуккхам̣ арийасаччам̣, ан̃н̃ам̣ дуккхам̣ арийасаччам̣. ахаметам̣ дуккхам̣ арийасаччам̣ т̣хапетва̄ ан̃н̃ам̣ дуккхам̣ арийасаччам̣ пан̃н̃апесса̄мӣ’ти нетам̣ т̣ха̄нам̣ виджджатӣ’’тиа̄ди. йатха̄ ча̄ха – ‘‘йо хи кочи, бхиккхаве, саман̣о ва̄ бра̄хман̣о ва̄ евам̣ вадеййа ‘нетам̣ дуккхам̣ пат̣хамам̣ арийасаччам̣ йам̣ саман̣ена готамена деситам̣, ахаметам̣ дуккхам̣ пат̣хамам̣ арийасаччам̣ паччаккха̄йа ан̃н̃ам̣ дуккхам̣ пат̣хамам̣ арийасаччам̣ пан̃н̃апесса̄мӣ’ти нетам̣ т̣ха̄нам̣ виджджатӣ’’тиа̄ди (сам̣. ни. 5.1086).

апича паваттима̄чиккханто бхагава̄ сахетукам̣ а̄чиккхи, ниваттин̃ча саупа̄йам̣. ити паваттиниваттитадубхайахетӯнам̣ етапарамато чатта̄рева вутта̄ни. татха̄ парин̃н̃еййапаха̄таббасаччхика̄таббабха̄ветабба̄нам̣, тан̣ха̄ваттхутан̣ха̄тан̣ха̄ниродхатан̣ха̄ниродхупа̄йа̄нам̣, а̄лайаа̄лайа̄ра̄мата̄а̄лайасамуггха̄таа̄лайасамуггха̄тупа̄йа̄нан̃ча васена̄пи чатта̄рева вутта̄нӣти еваметтха анӯна̄дхикато виниччхайо ведитаббо.

536. каматоти айампи десана̄ккамова. еттха ча ол̣а̄рикатта̄, саббасаттаса̄дха̄ран̣атта̄ ча сувин̃н̃еййанти дуккхасаччам̣ пат̣хамам̣ вуттам̣. тассева хетудассанаттхам̣ таданантарам̣ самудайасаччам̣. хетуниродха̄ пхаланиродхоти н̃а̄панаттхам̣ тато ниродхасаччам̣. тададхигамупа̄йадассанаттхам̣ анте маггасаччам̣. бхавасукхасса̄дагадхита̄нам̣ ва̄ сатта̄нам̣ сам̣вегаджананаттхам̣ пат̣хамам̣ дуккхама̄ха. там̣ нева акатам̣ а̄гаччхати, на иссаранимма̄на̄дито хоти, ито пана хотӣти н̃а̄панаттхам̣ таданантарам̣ самудайам̣. тато сахетукена дуккхена абхибхӯтатта̄ сам̣виггама̄наса̄нам̣ дуккханиссаран̣агавесӣнам̣ ниссаран̣адассанена асса̄саджананаттхам̣ ниродхам̣. тато ниродха̄дхигаматтхам̣ ниродхасампа̄пакам̣ магганти еваметтха камато виниччхайо ведитаббо.

537. джа̄тиа̄дӣнам̣ ниччхайа̄ти йе те арийасачча̄ни ниддисантена бхагавата̄ ‘‘джа̄типи дуккха̄, джара̄пи дуккха̄, маран̣ампи дуккхам̣, сокапаридевадуккхадоманассупа̄йа̄са̄пи дуккха̄, аппийехи сампайого дуккхо, пийехи виппайого дуккхо, йампиччхам̣ на лабхати тампи дуккхам̣, сам̣кхиттена пан̃чупа̄да̄наккхандха̄ дуккха̄’’ти (вибха. 190) дуккханиддесе два̄даса дхамма̄, ‘‘йа̄йам̣ тан̣ха̄ поноббхавика̄ нандӣра̄гасахагата̄ татрататра̄бхинандинӣ. сеййатхидам̣, ка̄матан̣ха̄, бхаватан̣ха̄, вибхаватан̣ха̄’’ти (вибха. 203) самудайаниддесе тивидха̄ тан̣ха̄, ‘‘йо тасса̄йева тан̣ха̄йа асесавира̄ганиродхо ча̄го пат̣иниссагго мутти ана̄лайо’’ти (вибха. 204) евам̣ ниродханиддесе аттхато екамева нибба̄нам̣, ‘‘катамам̣ дуккханиродхага̄минӣпат̣ипада̄ арийасаччам̣, айамева арийо ат̣т̣хан̇гико магго. сеййатхидам̣ – самма̄дит̣т̣хи…пе… самма̄сама̄дхӣ’’ти (вибха. 205) евам̣ магганиддесе ат̣т̣ха дхамма̄ти ити чатуннам̣ сачча̄нам̣ ниддесе джа̄тиа̄дайо дхамма̄ вутта̄, тесам̣ джа̄тиа̄дӣнам̣ ниччхайа̄пи еттха виниччхайо ведитаббо.

дуккханиддесакатха̄

джа̄тиниддесо

сеййатхидам̣, айан̃хи джа̄ти-саддо анекаттхо. татха̄ хеса ‘‘екампи джа̄тим̣ двепи джа̄тийо’’ти (дӣ. ни. 1.244; па̄ра̄. 12) еттха бхаве а̄гато. ‘‘аттхи, виса̄кхе, ниган̣т̣ха̄ на̄ма саман̣аджа̄тӣ’’ти (а. ни. 3.71) еттха ника̄йе. ‘‘джа̄ти двӣхи кхандхехи сан̇гахита̄’’ти (дха̄ту. 71) еттха сан̇кхаталаккхан̣е. ‘‘йам̣ ма̄тукуччхисмим̣ пат̣хамам̣ читтам̣ уппаннам̣, пат̣хамам̣ вин̃н̃а̄н̣ам̣ па̄тубхӯтам̣, тадупа̄да̄йа са̄васса джа̄тӣ’’ти (маха̄ва. 124) еттха пат̣исандхийам̣. ‘‘сампатиджа̄то, а̄нанда, бодхисатто’’ти (ма. ни. 3.207) еттха пасӯтийам̣. ‘‘аккхитто анупакут̣т̣хо джа̄тива̄дена̄’’ти (дӣ. ни. 1.331) еттха куле. ‘‘йатохам̣, бхагини, арийа̄йа джа̄тийа̄ джа̄то’’ти (ма. ни. 2.351) еттха арийасӣле.

538. сва̄йамидха габбхасеййака̄нам̣ пат̣исандхито пат̣т̣ха̄йа йа̄ва ма̄тукуччхимха̄ никкхаманам̣, та̄ва паваттесу кхандхесу. итаресам̣ пат̣исандхикхандхесвева̄ти дат̣т̣хаббо. айампи ча парийа̄йакатха̄ва. ниппарийа̄йато пана таттха таттха ниббаттама̄на̄нам̣ сатта̄нам̣ йе йе кхандха̄ па̄тубхаванти, тесам̣ тесам̣ пат̣хамапа̄тубха̄во джа̄ти на̄ма.

са̄ панеса̄ таттха таттха бхаве пат̣хама̄бхиниббаттилаккхан̣а̄, ниййа̄танараса̄, атӣтабхавато идха уммуджджанапаччупат̣т̣ха̄на̄, дуккхавичиттата̄паччупат̣т̣ха̄на̄ ва̄.

539. касма̄ панеса̄ дуккха̄ти че? анекесам̣ дуккха̄нам̣ ваттхубха̄вато. анека̄ни хи дуккха̄ни. сеййатхидам̣ – дуккхадуккхам̣, випарин̣а̄мадуккхам̣, сан̇кха̄радуккхам̣, пат̣иччханнадуккхам̣, аппат̣иччханнадуккхам̣, парийа̄йадуккхам̣, ниппарийа̄йадуккханти.

таттха ка̄йикачетасика̄ дуккха̄ ведана̄сабха̄вато ча на̄мато ча дуккхатта̄ дуккхадуккханти вуччати.

сукха̄ ведана̄ випарин̣а̄мена дуккхуппаттихетуто випарин̣а̄мадуккхам̣.

упеккха̄ ведана̄ чева авасеса̄ ча тебхӯмака̄ сан̇кха̄ра̄ удайаббайаппат̣ипӣл̣итатта̄ сан̇кха̄радуккхам̣. кан̣н̣асӯладантасӯлара̄гаджапарил̣а̄хадосаджапарил̣а̄ха̄ди ка̄йикачетасико а̄ба̄дхо пуччхитва̄ джа̄нитаббато упаккамасса ча апа̄кат̣абха̄вато пат̣иччханнадуккхам̣ на̄ма. апа̄кат̣адуккхантипи вуччати.

дваттим̣сакаммака̄ран̣а̄дисамут̣т̣ха̄но а̄ба̄дхо апуччхитва̄ва джа̄нитаббато упаккамасса ча па̄кат̣абха̄вато аппат̣иччханнадуккхам̣ на̄ма. па̄кат̣адуккхантипи вуччати.

т̣хапетва̄ дуккхадуккхам̣ сесам̣ дуккхасаччавибхан̇ге а̄гатам̣ джа̄тиа̄ди саббампи тасса тасса дуккхасса ваттхубха̄вато парийа̄йадуккхам̣. дуккхадуккхам̣ пана ниппарийа̄йадуккханти вуччати.

татра̄йам̣ джа̄ти йам̣ там̣ ба̄лапан̣д̣итасутта̄дӣсу (ма. ни. 3.246 а̄дайо) бхагавата̄пи упама̄васена пака̄ситам̣ а̄па̄йикам̣ дуккхам̣, йан̃ча сугатийампи мануссалоке габбхоккантимӯлака̄дибхедам̣ дуккхам̣ уппаджджати, тасса ваттхубха̄вато дуккха̄.

540. татридам̣ габбхоккантимӯлака̄дибхедам̣ дуккхам̣ – айам̣ хи сатто ма̄тукуччхимхи ниббаттама̄но на уппалападумапун̣д̣арӣка̄дӣсу ниббаттати, атха кхо хет̣т̣ха̄ а̄ма̄сайасса упари пакка̄сайасса ударапат̣алапит̣т̣хикан̣т̣ака̄нам̣ вемаджджхе парамасамба̄дхе тиббандхака̄рена̄на̄кун̣апагандхапарибха̄витапарамадуггандхапаванавичарите адхиматтаджегуччхе куччхипадесе пӯтимаччхапӯтикумма̄сачанданика̄дӣсу кими вийа ниббаттати. со таттха ниббатто даса ма̄се ма̄тукуччхисамбхавена усмана̄ пут̣апа̄кам̣ вийа паччама̄но пит̣т̣хапин̣д̣и вийа седийама̄но самин̃джанапаса̄ран̣а̄дирахито адхиматтам̣ дуккхаманубхотӣти, идам̣ та̄ва габбхоккантимӯлакам̣ дуккхам̣.

йам̣ пана со ма̄ту сахаса̄ упаккхаланагамананисӣданавут̣т̣ха̄напариваттана̄дӣсу сура̄дхуттахаттхагато ел̣ако вийа ахитун̣д̣икахаттхагато саппапотако вийа ча а̄кад̣д̣ханапарикад̣д̣ханаодхӯнананиддхӯнана̄дина̄ упаккамена адхиматтам̣ дуккхаманубхавати, йан̃ча ма̄ту сӣтӯдакапа̄нака̄ле сӣтанаракупапанно вийа, ун̣хайа̄губхатта̄диаджджхохаран̣ака̄ле ан̇га̄равут̣т̣хисампарикин̣н̣о вийа, лон̣амбила̄диаджджхохаран̣ака̄ле кха̄ра̄пат̣иччхака̄дикаммака̄ран̣апатто вийа тиббам̣ дуккхаманубхоти, идам̣ габбхапарихаран̣амӯлакам̣ дуккхам̣.

йам̣ панасса мӯл̣хагаббха̄йа ма̄туйа̄ митта̄маччасухаджджа̄дӣхипи адассана̄рахе дуккхуппаттит̣т̣ха̄не чхеданапха̄лана̄дӣхи дуккхам̣ уппаджджати, идам̣ габбхавипаттимӯлакам̣ дуккхам̣.

йам̣ виджа̄йама̄на̄йа ма̄туйа̄ каммаджехи ва̄техи париваттетва̄ наракапапа̄там̣ вийа атибхайа̄накам̣ йонимаггам̣ пат̣ипа̄тийама̄насса парамасамба̄дхена йонимукхена та̄л̣аччхиггал̣ена вийа никкад̣д̣хийама̄насса маха̄на̄гасса наракасаттасса вийа ча сан̇гха̄тапаббатехи вичун̣н̣ийама̄насса дуккхам̣ уппаджджати, идам̣ виджа̄йанамӯлакам̣ дуккхам̣.

йам̣ пана джа̄тасса тарун̣аван̣асадисасукхума̄ласарӣрасса хаттхагахан̣анаха̄панадхованачол̣апаримаджджана̄дика̄ле сӯчимукхакхурадха̄ра̄хи виджджханапха̄ланасадисам̣ дуккхам̣ уппаджджати, идам̣ ма̄тукуччхито бахиниккхаманамӯлакам̣ дуккхам̣.

йам̣ тато парам̣ паваттийам̣ аттана̄ва атта̄нам̣ вадхентасса ачелакавата̄дивасена а̄та̄панапарита̄пана̄нуйогамануйуттасса, кодхавасена абхун̃джантасса, уббандхантасса ча дуккхам̣ уппаджджати, идам̣ аттӯпаккамамӯлакам̣ дуккхам̣. йам̣ пана парато вадхабандхана̄дӣни анубхавантасса уппаджджати, идам̣ парӯпаккамамӯлакам̣ дуккханти.

ити имасса саббасса̄пи дуккхасса айам̣ джа̄ти ваттхумева хоти.

541. тенетам̣ вуччати –

джа̄йетха но че наракесу сатто,

таттаггида̄ха̄дикамаппасайхам̣;

лабхетха дуккхам̣ ну кухим̣ патит̣т̣хам̣,

ичча̄ха дуккха̄ти мунӣдха джа̄тим̣.

дуккхам̣ тираччхесу каса̄патода-

дан̣д̣а̄бхигха̄та̄дибхавам̣ анекам̣;

йам̣ там̣ катхам̣ таттха бхавеййа джа̄тим̣,

вина̄ тахим̣ джа̄ти татопи дуккха̄.

петесу дуккхам̣ пана кхуппипа̄са̄-

ва̄та̄тапа̄диппабхавам̣ вичиттам̣;

йасма̄ аджа̄тасса на таттха аттхи,

тасма̄пи дуккхам̣ муни джа̄тима̄ха.

тиббандхака̄ре ча асайхасӣте,

локантаре йам̣ асуресу дуккхам̣;

на там̣ бхаве таттха на часса джа̄ти,

йато айам̣ джа̄ти татопи дуккха̄.

йан̃ча̄пи гӯтханараке вийа ма̄тугаббхе,

сатто васам̣ чирамато бахи никкхаман̃ча;

паппоти дуккхаматигхорамидампи наттхи,

джа̄тим̣ вина̄ итипи джа̄ти айан̃хи дуккха̄.

ким̣ бха̄ситена бахуна̄ нану йам̣ кухин̃чи,

аттхӣдха кин̃чидапи дуккхамидам̣ када̄чи;

неваттхи джа̄тивирахена йато махеси,

дуккха̄ти саббапат̣хамам̣ имама̄ха джа̄тинти.

айам̣ та̄ва джа̄тийам̣ виниччхайо.

джара̄ниддесо

542. джара̄пи дуккха̄ти еттха дувидха̄ джара̄ сан̇кхаталаккхан̣ан̃ча, кхан̣д̣ичча̄дисаммато сантатийам̣ екабхавапарийа̄паннакхандхапура̄н̣абха̄во ча, са̄ идха адхиппета̄. са̄ панеса̄ джара̄ кхандхапарипа̄калаккхан̣а̄, маран̣ӯпанайанараса̄, йоббанавина̄сапаччупат̣т̣ха̄на̄. дуккха̄ сан̇кха̄радуккхабха̄вато чева дуккхаваттхуто ча. йам̣ хи ан̇гапаччан̇гаситхилӣбха̄ваиндрийавика̄равирӯпата̄йоббанавина̄сабалӯпагха̄тасатимативиппава̄сапарапарибхава̄дианекапаччайам̣ ка̄йикачетасикадуккхам̣ уппаджджати, джара̄ тасса ваттху. тенетам̣ вуччати –

‘‘ан̇га̄нам̣ ситхилӣбха̄ва̄, индрийа̄нам̣ вика̄рато;

йоббанасса вина̄сена, баласса упагха̄тато.

‘‘виппава̄са̄ сата̄дӣнам̣, путтада̄рехи аттано;

апаса̄данӣйато чева, бхиййо ба̄латтапаттийа̄.

‘‘паппоти дуккхам̣ йам̣ маччо, ка̄йикам̣ ма̄насам̣ татха̄;

саббаметам̣ джара̄хету, йасма̄ тасма̄ джара̄ дукха̄’’ти.

айам̣ джара̄йам̣ виниччхайо.

маран̣аниддесо

543. маран̣ампи дуккханти еттха̄пи дувидхам̣ маран̣ам̣ сан̇кхаталаккхан̣ан̃ча, йам̣ сандха̄йа вуттам̣ ‘‘джара̄маран̣ам̣ двӣхи кхандхехи сан̇гахита’’нти (дха̄ту. 71). екабхавапарийа̄паннаджӣвитиндрийаппабандхавиччхедо ча, йам̣ сандха̄йа вуттам̣ ‘‘ниччам̣ маран̣ато бхайа’’нти (су. ни. 581). там̣ идха адхиппетам̣. джа̄типаччайа̄ маран̣ам̣ упаккамамаран̣ам̣ сарасамаран̣ам̣ а̄йуккхайамаран̣ам̣ пун̃н̃аккхайамаран̣антипи тассева на̄мам̣. тайидам̣ чутилаккхан̣ам̣, вийогарасам̣, гативиппава̄сапаччупат̣т̣ха̄нам̣. дуккхасса пана ваттхубха̄вато дуккханти ведитаббам̣. тенетам̣ вуччати –

‘‘па̄пасса па̄пакамма̄ди-нимиттаманупассато;

бхаддасса̄пасахантасса, вийогам̣ пийаваттхукам̣;

мӣйама̄насса йам̣ дуккхам̣, ма̄насам̣ ависесато.

саббесан̃ча̄пи йам̣ сандхи-бандханаччхедана̄дикам̣;

витуджджама̄намамма̄нам̣, хоти дуккхам̣ сарӣраджам̣.

асайхамаппатика̄рам̣, дуккхассетассидам̣ йато;

маран̣ам̣ ваттху тенетам̣, дуккхамиччева бха̄сита’’нти.

айам̣ маран̣е виниччхайо.

сока̄диниддеса̄

544. сока̄дӣсу соко на̄ма н̃а̄тибйасана̄дӣхи пхут̣т̣хасса читтасанта̄по. со кин̃ча̄пи аттхато доманассамева хоти. евам̣ сантепи антониджджха̄налаккхан̣о, четасо париджджха̄панарасо, анусочанапаччупат̣т̣ха̄но. дуккхо пана дуккхадуккхато дуккхаваттхуто ча. тенетам̣ вуччати –

‘‘сатта̄нам̣ хадайам̣ соко, висасаллам̣ва туджджати;

аггитаттова на̄ра̄чо, бхусам̣ва дахате пуна.

‘‘сама̄вахати ча бйа̄дхи-джара̄маран̣абхеданам̣;

дуккхампи вивидхам̣ йасма̄, тасма̄ дуккхоти вуччатӣ’’ти.

айам̣ соке виниччхайо.

паридево

545. паридево на̄ма н̃а̄тибйасана̄дӣхи пхут̣т̣хасса вачӣпала̄по. со ла̄лаппаналаккхан̣о, гун̣адосакиттанарасо, самбхамапаччупат̣т̣ха̄но. дуккхо пана сан̇кха̄радуккхабха̄вато дуккхаваттхуто ча. тенетам̣ вуччати –

‘‘йам̣ сокасаллавихато паридевама̄но,

кан̣т̣хот̣т̣хата̄луталасосаджамаппасайхам̣;

бхиййодхиматтамадхигаччхатийева дуккхам̣,

дуккхоти тена бхагава̄ паридевама̄ха̄’’ти.

айам̣ паридеве виниччхайо.

дуккхам̣

546. дуккхам̣ на̄ма ка̄йикам̣ дуккхам̣, там̣ ка̄йапӣл̣аналаккхан̣ам̣, дуппан̃н̃а̄нам̣ доманассакаран̣арасам̣, ка̄йика̄ба̄дхапаччупат̣т̣ха̄нам̣. дуккхам̣ пана дуккхадуккхато ма̄насадуккха̄ваханато ча. тенетам̣ вуччати –

‘‘пӣл̣ети ка̄йикамидам̣, дуккхан̃ча ма̄насам̣ бхиййо;

джанайати йасма̄ тасма̄, дуккханти висесато вутта’’нти.

айам̣ дуккхе виниччхайо.

доманассам̣

547. доманассам̣ на̄ма ма̄насам̣ дуккхам̣. там̣ читтапӣл̣аналаккхан̣ам̣, мановигха̄тарасам̣, ма̄насабйа̄дхипаччупат̣т̣ха̄нам̣. дуккхам̣ пана дуккхадуккхато ка̄йикадуккха̄ваханато ча. четодуккхасамаппита̄ хи кесе пакирийа канданти, ура̄ни пат̣иписанти, а̄ват̣т̣анти, виват̣т̣анти, уддхам̣па̄дам̣ папатанти, саттхам̣ а̄харанти, висам̣ кха̄данти, раджджуйа̄ уббандханти, аггим̣ пависантӣти там̣ на̄наппака̄ракам̣ дуккхаманубхаванти. тенетам̣ вуччати –

‘‘пӣл̣ети йато читтам̣, ка̄йасса ча пӣл̣анам̣ сама̄вахати;

дуккханти доманассам̣, видоманасса̄ тато а̄хӯ’’ти.

айам̣ доманассе виниччхайо.

упа̄йа̄со

548. упа̄йа̄со на̄ма н̃а̄тибйасана̄дӣхи пхут̣т̣хасса адхиматтачетодуккхаппабха̄вито досойева. сан̇кха̄раккхандхапарийа̄панно еко дхаммоти еке. со читтапаридаханалаккхан̣о, ниттхунанарасо, виса̄дапаччупат̣т̣ха̄но. дуккхо пана сан̇кха̄радуккхабха̄вато читтапаридаханато ка̄йависа̄данато ча. тенетам̣ вуччати –

‘‘читтасса ча паридахана̄, ка̄йасса виса̄дана̄ ча адхиматтам̣;

йам̣ дуккхамупа̄йа̄со, джанети дуккхо тато вутто’’ти.

айам̣ упа̄йа̄се виниччхайо.

еттха ча мандаггина̄ антобха̄джане па̄ко вийа соко. тиккхаггина̄ паччама̄насса бха̄джанато бахиниккхаманам̣ вийа паридево. бахиниккханта̄васесасса никкхамитум̣ аппахонтасса антобха̄джанейева йа̄ва париккхайа̄ па̄ко вийа упа̄йа̄со дат̣т̣хаббо.

аппийасампайого

549. аппийасампайого на̄ма амана̄пехи саттасан̇кха̄рехи самодха̄нам̣. со анит̣т̣хасамодха̄налаккхан̣о, читтавигха̄такаран̣арасо, анаттхабха̄вапаччупат̣т̣ха̄но. дуккхо пана дуккхаваттхуто. тенетам̣ вуччати –

‘‘дисва̄ва аппийе дуккхам̣, пат̣хамам̣ хоти четаси;

тадупаккамасамбхӯта-матхака̄йе йато идха.

‘‘тато дуккхадвайасса̄пи, ваттхуто со махесина̄;

дуккхо вуттоти вин̃н̃еййо, аппийехи сама̄гамо’’ти.

айам̣ аппийасампайоге виниччхайо.

пийавиппайого