17. пан̃н̃а̄бхӯминиддесо
пат̣иччасамуппа̄дакатха̄
570. ида̄ни ‘‘кхандха̄йатанадха̄туиндрийасаччапат̣иччасамуппа̄да̄дибхеда̄ дхамма̄ бхӯмӣ’’ти евам̣ вуттесу имисса̄ пан̃н̃а̄йа бхӯмибхӯтесу дхаммесу йасма̄ пат̣иччасамуппа̄дочева, а̄дисаддена сан̇гахита̄ пат̣иччасамуппанна̄ дхамма̄ ча авасеса̄ хонти, тасма̄ тесам̣ ван̣н̣ана̄ккамо ануппатто.
таттха авиджджа̄дайо та̄ва дхамма̄ пат̣иччасамуппа̄доти ведитабба̄. вуттан̃хетам̣ бхагавата̄ –
‘‘катамо ча, бхиккхаве, пат̣иччасамуппа̄до? авиджджа̄паччайа̄, бхиккхаве, сан̇кха̄ра̄, сан̇кха̄рапаччайа̄ вин̃н̃а̄н̣ам̣, вин̃н̃а̄н̣апаччайа̄ на̄марӯпам̣, на̄марӯпапаччайа̄ сал̣а̄йатанам̣, сал̣а̄йатанапаччайа̄ пхассо, пхассапаччайа̄ ведана̄, ведана̄паччайа̄ тан̣ха̄, тан̣ха̄паччайа̄ упа̄да̄нам̣, упа̄да̄напаччайа̄ бхаво, бхавапаччайа̄ джа̄ти, джа̄типаччайа̄ джара̄маран̣ам̣ сокапаридевадуккхадоманассупа̄йа̄са̄ самбхаванти. еваметасса кеваласса дуккхаккхандхасса самудайо хоти. айам̣ вуччати, бхиккхаве, пат̣иччасамуппа̄до’’ти (сам̣. ни. 2.1).
джара̄маран̣а̄дайо пана пат̣иччасамуппанна̄ дхамма̄ти ведитабба̄. вуттан̃хетам̣ бхагавата̄ –
‘‘катаме ча, бхиккхаве, пат̣иччасамуппанна̄ дхамма̄? джара̄маран̣ам̣, бхиккхаве, аниччам̣ сан̇кхатам̣ пат̣иччасамуппаннам̣ кхайадхаммам̣ вайадхаммам̣ вира̄гадхаммам̣ ниродхадхаммам̣. джа̄ти, бхиккхаве…пе… бхаво… упа̄да̄нам̣… тан̣ха̄… ведана̄… пхассо… сал̣а̄йатанам̣… на̄марӯпам̣… вин̃н̃а̄н̣ам̣… сан̇кха̄ра̄… авиджджа̄, бхиккхаве, аничча̄ сан̇кхата̄ пат̣иччасамуппанна̄ кхайадхамма̄ вайадхамма̄ вира̄гадхамма̄ ниродхадхамма̄. име вуччанти, бхиккхаве, пат̣иччасамуппанна̄ дхамма̄’’ти (сам̣. ни. 2.20).
571. айам̣ панеттха сан̇кхепо. пат̣иччасамуппа̄доти паччайадхамма̄ ведитабба̄. пат̣иччасамуппанна̄ дхамма̄ти техи техи паччайехи ниббаттадхамма̄. катхамидам̣ джа̄нитаббанти че? бхагавато вачанена. бхагавата̄ хи пат̣иччасамуппа̄дапат̣иччасамуппаннадхаммадесана̄сутте –
‘‘катамо ча, бхиккхаве, пат̣иччасамуппа̄до? джа̄типаччайа̄, бхиккхаве, джара̄маран̣ам̣, уппа̄да̄ ва̄ татха̄гата̄нам̣ ануппа̄да̄ ва̄ татха̄гата̄нам̣ т̣хита̄ва са̄ дха̄ту дхаммат̣т̣хитата̄ дхамманийа̄мата̄ идаппаччайата̄. там̣ татха̄гато абхисамбуджджхати абхисамети, абхисамбуджджхитва̄ абхисаметва̄ а̄чиккхати десети пан̃н̃апети пат̣т̣хапети виварати вибхаджати утта̄нӣкароти, пассатха̄ти ча̄ха. джа̄типаччайа̄, бхиккхаве, джара̄маран̣ам̣. бхавапаччайа̄, бхиккхаве, джа̄ти…пе… авиджджа̄паччайа̄, бхиккхаве, сан̇кха̄ра̄ уппа̄да̄ ва̄ татха̄гата̄нам̣…пе… утта̄нӣкароти пассатха̄ти ча̄ха. авиджджа̄паччайа̄, бхиккхаве, сан̇кха̄ра̄. ити кхо, бхиккхаве, йа̄ татра татхата̄ авитатхата̄ анан̃н̃атхата̄ идаппаччайата̄. айам̣ вуччати, бхиккхаве, пат̣иччасамуппа̄до’’ти (сам̣. ни. 2.20).
572. евам̣ пат̣иччасамуппа̄дам̣ десентена татхата̄дӣхи вевачанехи паччайадхамма̄ва пат̣иччасамуппа̄доти вутта̄. тасма̄ джара̄маран̣а̄дӣнам̣ дхамма̄нам̣ паччайалаккхан̣о пат̣иччасамуппа̄до, дуккха̄нубандханарасо, куммаггапаччупат̣т̣ха̄ноти ведитаббо.
со пана̄йам̣ техи техи паччайехи анӯна̄дхикехева тасса тасса дхаммасса самбхавато татхата̄ти, са̄маггим̣ упагатесу паччайесу мухуттампи тато ниббаттадхамма̄нам̣ асамбхава̄бха̄вато авитатхата̄ти, ан̃н̃адхаммапаччайехи ан̃н̃адхамма̄нуппаттито анан̃н̃атхата̄ти, йатха̄вутта̄нам̣ етесам̣ джара̄маран̣а̄дӣнам̣ паччайато ва̄ паччайасамӯхато ва̄ идаппаччайата̄ти вутто.
573. татра̄йам̣ вачанаттхо, имесам̣ паччайа̄ идаппаччайа̄. идаппаччайа̄ ева идаппаччайата̄. идаппаччайа̄нам̣ ва̄ самӯхо идаппаччайата̄. лаккхан̣ам̣ панеттха саддасаттхато парийеситаббам̣.
574. кечи пана пат̣ичча самма̄ ча титтхийапарикаппитапакатипуриса̄дика̄ран̣анирапеккхо уппа̄до пат̣иччасамуппа̄доти евам̣ уппа̄даматтам̣ пат̣иччасамуппа̄доти ваданти, там̣ на йуджджати. касма̄? сутта̄бха̄вато, суттавиродхато, гамбхӣранайа̄самбхавато, саддабхедато ча. ‘‘уппа̄даматтам̣ пат̣иччасамуппа̄до’’ти хи суттам̣ наттхи. там̣ ‘‘пат̣иччасамуппа̄до’’ти ча вадантасса падесавиха̄расуттавиродхо а̄паджджати. катхам̣? бхагавато хи ‘‘атха кхо бхагава̄ раттийа̄ пат̣хамам̣ йа̄мам̣ пат̣иччасамуппа̄дам̣ ануломапат̣иломам̣ манаса̄ка̄сӣ’’ти (маха̄ва. 1) а̄дивачанато пат̣иччасамуппа̄даманасика̄ро пат̣хама̄бхисамбуддхавиха̄ро, падесавиха̄ро ча тассекадесавиха̄ро. йатха̄ха ‘‘йена сва̄хам̣, бхиккхаве, виха̄рена пат̣хама̄бхисамбуддхо вихара̄ми, тасса падесена виха̄си’’нти (сам̣. ни. 5.11). татра ча паччайа̄ка̄радассанена виха̄си, на уппа̄даматтадассанена̄ти. йатха̄ха ‘‘со евам̣ паджа̄на̄ми миччха̄дит̣т̣хипаччайа̄пи ведайитам̣ самма̄дит̣т̣хипаччайа̄пи ведайитам̣ миччха̄сан̇каппапаччайа̄пи ведайита’’нти (сам̣. ни. 5.11) саббам̣ виттха̄ретаббам̣. евам̣ уппа̄даматтам̣ ‘‘пат̣иччасамуппа̄до’’ти вадантасса падесавиха̄расуттавиродхо а̄паджджати. татха̄ качча̄насуттавиродхо.
качча̄насуттепи хи ‘‘локасамудайам̣ кхо, качча̄на, йатха̄бхӯтам̣ саммаппан̃н̃а̄йа пассато йа̄ локе наттхита̄, са̄ на хотӣ’’ти (сам̣. ни. 2.15) ануломапат̣иччасамуппа̄до локапаччайато ‘‘локасамудайо’’ти уччхедадит̣т̣хисамуггха̄таттхам̣ пака̄сито, на уппа̄даматтам̣. на хи уппа̄даматтадассанена уччхедадит̣т̣хийа̄ самуггха̄то хоти. паччайа̄нупарамадассанена пана хоти. паччайа̄нупараме пхала̄нупараматоти. евам̣ уппа̄даматтам̣ ‘‘пат̣иччасамуппа̄до’’ти вадантасса качча̄насуттавиродхопи а̄паджджати.
гамбхӣранайа̄самбхаватоти вуттам̣ кхо панетам̣ бхагавата̄ ‘‘гамбхӣро ча̄йам̣, а̄нанда, пат̣иччасамуппа̄до гамбхӣра̄вабха̄со ча̄’’ти (дӣ. ни. 2.95; сам̣. ни. 2.60). гамбхӣраттан̃ча на̄ма чатуббидхам̣, там̣ парато ван̣н̣айисса̄ма. там̣ уппа̄даматте наттхи. чатуббидханайапат̣иман̣д̣итан̃четам̣ пат̣иччасамуппа̄дам̣ ван̣н̣айанти, тампи найачатуккам̣ уппа̄даматте наттхӣти гамбхӣранайа̄самбхаватопи на уппа̄даматтам̣ пат̣иччасамуппа̄до.
575. саддабхедатоти пат̣иччасаддо ча пана̄йам̣ сама̄не каттари пуббака̄ле пайуджджама̄но аттхасиддхикаро хоти. сеййатхидам̣, ‘‘чаккхун̃ча пат̣ичча рӯпе ча уппаджджати чаккхувин̃н̃а̄н̣а’’нти (сам̣. ни. 2.43). идха пана бха̄васа̄дханена уппа̄дасаддена саддхим̣ пайуджджама̄но сама̄насса катту абха̄вато саддабхедам̣ гаччхати, на ча кин̃чи аттхам̣ са̄дхетӣти саддабхедатопи на уппа̄даматтам̣ пат̣иччасамуппа̄доти.
таттха сийа̄ – ‘‘хоти-саддена саддхим̣ йоджайисса̄ма ‘пат̣иччасамуппа̄до хотӣ’ти’’, там̣ на йуттам̣. касма̄? йога̄бха̄вато чева, уппа̄дасса ча уппа̄дапаттидосато. ‘‘пат̣иччасамуппа̄дам̣ во, бхиккхаве, десесса̄ми. катамо ча, бхиккхаве, пат̣иччасамуппа̄до…пе… айам̣ вуччати, бхиккхаве, пат̣иччасамуппа̄до’’ти (сам̣. ни. 2.1). имесу хи падесу екенапи саддхим̣ хоти-саддо йогам̣ на гаччхати, на ча уппа̄до хоти. саче бхавеййа, уппа̄дасса̄пи уппа̄до па̄пун̣еййа̄ти.
576. йепи ман̃н̃анти ‘‘идаппаччайа̄нам̣ бха̄во идаппаччайата̄, бха̄во ча на̄ма йо а̄ка̄ро авиджджа̄дӣнам̣ сан̇кха̄ра̄дипа̄тубха̄ве хету, со. тасмин̃ча сан̇кха̄равика̄ре пат̣иччасамуппа̄дасан̃н̃а̄’’ти, тесам̣ там̣ на йуджджати. касма̄? авиджджа̄дӣнам̣ хетувачанато. бхагавата̄ хи ‘‘тасма̄тиха, а̄нанда, есева хету, етам̣ нида̄нам̣, еса самудайо, еса паччайо джара̄маран̣асса йадидам̣ джа̄ти…пе… сан̇кха̄ра̄нам̣, йадидам̣ авиджджа̄’’ти (дӣ. ни. 2.98 а̄дайо) евам̣ авиджджа̄дайова хетӯти вутта̄, на тесам̣ вика̄ро. тасма̄ ‘‘пат̣иччасамуппа̄доти паччайадхамма̄ ведитабба̄’’ти ити йам̣ там̣ вуттам̣, там̣ самма̄ вуттанти ведитаббам̣.
577. йа̄ панеттха ‘‘пат̣иччасамуппа̄до’’ти има̄йа бйан̃джаначчха̄йа̄йа уппа̄дойева̄йам̣ вуттоти сан̃н̃а̄ уппаджджати, са̄ имасса падасса еваматтхам̣ гахетва̄ вӯпасаметабба̄. бхагавата̄ хи,
дведха̄ тато паватте, дхаммасамӯхе йато идам̣ вачанам̣;
таппаччайо татойам̣, пхалопача̄рена ити вутто.
йо хи айам̣ паччайата̄йа паватто дхаммасамӯхо, таттха пат̣иччасамуппа̄доти идам̣ вачанам̣ двидха̄ иччханти. со хи йасма̄ патӣйама̄но хита̄йа сукха̄йа ча сам̣ваттати, тасма̄ паччетумараханти нам̣ пан̣д̣ита̄ти пат̣иччо. уппаджджама̄но ча саха самма̄ ча уппаджджати, на екекато, на̄пи ахетутоти самуппа̄до. евам̣ пат̣иччо ча со самуппа̄до ча̄ти пат̣иччасамуппа̄до. апича саха уппаджджатӣти самуппа̄до, паччайаса̄маггим̣ пана пат̣ичча апаччаккха̄йа̄ти евампи пат̣иччасамуппа̄до. тасса ча̄йам̣ хетусамӯхо паччайоти таппаччайатта̄ айампи, йатха̄ локе семхасса паччайо гул̣о семхо гул̣оти вуччати, йатха̄ ча са̄сане сукхаппаччайо буддха̄нам̣ уппа̄до ‘‘сукхо буддха̄нам̣ уппа̄до’’ти вуччати, татха̄ пат̣иччасамуппа̄до иччева пхалавоха̄рена вуттоти ведитаббо.
578. атха ва̄,
пат̣имукхамитоти вутто, хетусамӯхо айам̣ пат̣иччоти;
сахите уппа̄дети ча, ити вутто со самуппа̄до.
йо хи еса сан̇кха̄ра̄дӣнам̣ па̄тубха̄ва̄йа авиджджа̄диекекахетусӣсена ниддит̣т̣хо хетусамӯхо, со са̄дха̄ран̣апхаланиппха̄дакат̣т̣хена авекаллат̣т̣хена ча са̄маггиан̇га̄нам̣ ан̃н̃аман̃н̃ена пат̣имукхам̣ ито гатоти катва̄ пат̣иччоти вуччати. сва̄йам̣ сахитейева ан̃н̃аман̃н̃ам̣ авиниббхогавуттидхамме уппа̄детӣти самуппа̄дотипи вутто. евампи пат̣иччо ча со самуппа̄до ча̄ти пат̣иччасамуппа̄до.
579. апаро найо –
паччайата̄ ан̃н̃он̃н̃ам̣, пат̣ичча йасма̄ самам̣ саха ча дхамме;
айамуппа̄дети татопи, евамидха бха̄сита̄ мунина̄.
авиджджа̄дисӣсена ниддит̣т̣хапаччайесу хи йе паччайа̄ йам̣ сан̇кха̄ра̄дикам̣ дхаммам̣ уппа̄денти, на те ан̃н̃аман̃н̃ам̣ апат̣ичча ан̃н̃аман̃н̃авекалле сати уппа̄детум̣ саматтха̄ти. тасма̄ пат̣ичча самам̣ саха ча на екекадесам̣, на̄пи пубба̄парабха̄вена айам̣ паччайата̄ дхамме уппа̄детӣти аттха̄нуса̄равоха̄ракусалена мунина̄ евамидха бха̄сита̄, пат̣иччасамуппа̄дотвева бха̄сита̄ти аттхо.
580. евам̣ бха̄сама̄нена ча,
пуримена сассата̄дӣна, мабха̄во паччхимена ча падена;
уччхеда̄дивигха̄то, двайена паридӣпито н̃а̄йо.
пуримена̄ти паччайаса̄маггипаридӣпакена пат̣иччападена паваттидхамма̄нам̣ паччайаса̄маггийам̣ а̄йаттавуттитта̄ сассата̄хетувисамахетувасаваттива̄даппабхеда̄нам̣ сассата̄дӣнам̣ абха̄во паридӣпито хоти? ким̣ хи сассата̄нам̣, ахетуа̄дивасена ва̄ паватта̄нам̣ паччайаса̄маггийа̄ти? паччхимена ча падена̄ти дхамма̄нам̣ уппа̄дапаридӣпакена самуппа̄дападена паччайаса̄маггийам̣ дхамма̄нам̣ уппаттито вихата̄ уччхеданаттхикаакирийава̄да̄ти уччхеда̄дивигха̄то паридӣпито хоти. пуримапуримапаччайавасена хи пунаппунам̣ уппаджджама̄несу дхаммесу куто уччхедо, наттхика̄кирийава̄да̄ ча̄ти. двайена̄ти сакалена пат̣иччасамуппа̄давачанена тасса̄ тасса̄ паччайаса̄маггийа̄ сантатим̣ авиччхиндитва̄ тесам̣ тесам̣ дхамма̄нам̣ самбхавато маджджхима̄ пат̣ипада̄, ‘‘со кароти со пат̣исам̣ведети, ан̃н̃о кароти ан̃н̃о пат̣исам̣ведетӣ’’ти ва̄даппаха̄нам̣, джанападанируттийа̄ анабхинивесо, саман̃н̃а̄йа анатидха̄вананти айам̣ н̃а̄йо паридӣпито хотӣти айам̣ та̄ва пат̣иччасамуппа̄доти вачанаматтасса аттхо.
581. йа̄ пана̄йам̣ бхагавата̄ пат̣иччасамуппа̄дам̣ десентена ‘‘авиджджа̄паччайа̄ сан̇кха̄ра̄’’тиа̄дина̄ найена никкхитта̄ танти, тасса̄ аттхасам̣ван̣н̣анам̣ каронтена вибхаджджава̄диман̣д̣алам̣ отаритва̄ а̄чарийе анаббха̄чиккхантена сакасамайам̣ авоккамантена парасамайам̣ ана̄йӯхантена суттам̣ аппат̣иба̄хантена винайам̣ ануломентена маха̄падесе олокентена дхаммам̣ дӣпентена аттхам̣ сан̇га̄хентена тамеваттхам̣ пунара̄ваттетва̄ апарехипи парийа̄йантарехи ниддисантена ча йасма̄ аттхасам̣ван̣н̣ана̄ ка̄табба̄ хоти, пакатийа̄пи ча дуккара̄ва пат̣иччасамуппа̄дасса аттхасам̣ван̣н̣ана̄. йатха̄ху пора̄н̣а̄ –
‘‘саччам̣ сатто пат̣исандхи, паччайа̄ка̄рамева ча;
дуддаса̄ чатуро дхамма̄, десетум̣ ча судуккара̄’’ти.
тасма̄ ан̃н̃атра а̄гама̄дхигамаппаттехи на сукара̄ пат̣иччасамуппа̄дассаттхаван̣н̣ана̄ти паритулайитва̄,
ваттука̄мо ахам̣ аджджа, паччайа̄ка̄раван̣н̣анам̣;
патит̣т̣хам̣ на̄дхигаччха̄ми, аджджхога̄л̣хова са̄гарам̣.
са̄санам̣ панидам̣ на̄на̄, десана̄найаман̣д̣итам̣;
пубба̄чарийамагго ча, аббоччхинно паваттати.
йасма̄ тасма̄ тадубхайам̣, саннисса̄йаттхаван̣н̣анам̣;
а̄рабхисса̄ми етасса, там̣ сун̣а̄тха сама̄хита̄.
вуттан̃хетам̣ пубба̄чарийехи –
‘‘йо кочи мам̣ ат̣т̣хикатва̄ сун̣еййа,
лабхетха пубба̄парийам̣ висесам̣;
ладдха̄на пубба̄парийам̣ висесам̣,
адассанам̣ маччура̄джасса гаччхе’’ти.
582. ити авиджджа̄паччайа̄ сан̇кха̄ра̄тиа̄дӣсу хи а̄дитойева та̄ва,
десана̄бхедато аттха, лаккхан̣екавидха̄дито. ан̇га̄нан̃ча ваваттха̄на̄, вин̃н̃а̄таббо виниччхайо.
таттха десана̄бхедатоти бхагавато хи валлиха̄рака̄нам̣ чатуннам̣ пуриса̄нам̣ валлигахан̣ам̣ вийа а̄дито ва̄ маджджхато ва̄ пат̣т̣ха̄йа йа̄ва парийоса̄нам̣, татха̄ парийоса̄нато ва̄ маджджхато ва̄ пат̣т̣ха̄йа йа̄ва а̄дӣти чатуббидха̄ пат̣иччасамуппа̄дадесана̄.
йатха̄ хи валлиха̄ракесу чатӯсу пурисесу еко валлийа̄ мӯламева пат̣хамам̣ пассати, со там̣ мӯле чхетва̄ саббам̣ а̄кад̣д̣хитва̄ а̄да̄йа камме упанети, евам̣ бхагава̄ ‘‘ити кхо, бхиккхаве, авиджджа̄паччайа̄ сан̇кха̄ра̄…пе… джа̄типаччайа̄ джара̄маран̣а’’нти (ма. ни. 1.402; сам̣. ни. 2.2) а̄дито пат̣т̣ха̄йа йа̄ва парийоса̄на̄пи пат̣иччасамуппа̄дам̣ десети.
йатха̄ пана тесу пурисесу еко валлийа̄ маджджхам̣ пат̣хамам̣ пассати, со маджджхе чхиндитва̄ упарибха̄ган̃н̃ева а̄кад̣д̣хитва̄ а̄да̄йа камме упанети, евам̣ бхагава̄ ‘‘тасса там̣ веданам̣ абхинандато абхивадато аджджхоса̄йа тит̣т̣хато уппаджджати нандӣ. йа̄ ведана̄су нандӣ, тадупа̄да̄нам̣. тассупа̄да̄напаччайа̄ бхаво, бхавапаччайа̄ джа̄тӣ’’ти (ма. ни. 1.409; сам̣. ни. 3.5) маджджхато пат̣т̣ха̄йа йа̄ва парийоса̄на̄пи десети.
йатха̄ ча тесу пурисесу еко валлийа̄ аггам̣ пат̣хамам̣ пассати, со агге гахетва̄ агга̄нуса̄рена йа̄ва мӯла̄ саббам̣ а̄да̄йа камме упанети, евам̣ бхагава̄ ‘‘джа̄типаччайа̄ джара̄маран̣анти ити кхо панетам̣ вуттам̣, джа̄типаччайа̄ ну кхо, бхиккхаве, джара̄маран̣ам̣ но ва̄ катхам̣ во еттха хотӣти? джа̄типаччайа̄, бханте, джара̄маран̣ам̣. евам̣ но еттха хоти джа̄типаччайа̄ джара̄маран̣анти. бхавапаччайа̄ джа̄ти…пе… авиджджа̄паччайа̄ сан̇кха̄ра̄ти ити кхо панетам̣ вуттам̣, авиджджа̄паччайа̄ ну кхо, бхиккхаве, сан̇кха̄ра̄ но ва̄ катхам̣ во еттха хотӣ’’ти (ма. ни. 1.403) парийоса̄нато пат̣т̣ха̄йа йа̄ва а̄дитопи пат̣иччасамуппа̄дам̣ десети.
йатха̄ панетесу пурисесу еко валлийа̄ маджджхамева пат̣хамам̣ пассати, со маджджхе чхиндитва̄ хет̣т̣ха̄ отаранто йа̄ва мӯла̄ а̄да̄йа камме упанети, евам̣ бхагава̄ ‘‘име ча, бхиккхаве, чатта̄ро а̄ха̄ра̄ киннида̄на̄, ким̣самудайа̄, ким̣джа̄тика̄, ким̣пабхава̄? име чатта̄ро а̄ха̄ра̄ тан̣ха̄нида̄на̄, тан̣ха̄самудайа̄, тан̣ха̄джа̄тика̄, тан̣ха̄пабхава̄. тан̣ха̄ киннида̄на̄… ведана̄… пхассо… сал̣а̄йатанам̣… на̄марӯпам̣… вин̃н̃а̄н̣ам̣… сан̇кха̄ра̄ киннида̄на̄…пе… сан̇кха̄ра̄ авиджджа̄нида̄на̄…пе… авиджджа̄пабхава̄’’ти (сам̣. ни. 2.11) маджджхато пат̣т̣ха̄йа йа̄ва а̄дито десети.
583. касма̄ паневам̣ десетӣти? пат̣иччасамуппа̄дасса самантабхаддакатта̄ сайан̃ча десана̄вила̄саппаттатта̄. самантабхаддако хи пат̣иччасамуппа̄до, тато тато н̃а̄йапат̣иведха̄йа сам̣ваттатийева. десана̄вила̄саппатто ча бхагава̄ чатувеса̄раджджапат̣исамбхида̄йогена чатуббидхагамбхӣрабха̄ваппаттийа̄ ча. со десана̄вила̄саппаттатта̄ на̄на̄найехева дхаммам̣ десети.
висесато панасса йа̄ а̄дито пат̣т̣ха̄йа ануломадесана̄, са̄ паваттика̄ран̣авибха̄гасам̣мӯл̣хам̣ венеййаджанам̣ саманупассато йатха̄сакехи ка̄ран̣ехи паваттисандассанаттхам̣ уппаттиккамасандассанаттхан̃ча паватта̄ти вин̃н̃а̄табба̄. йа̄ парийоса̄нато пат̣т̣ха̄йа пат̣иломадесана̄, са̄ ‘‘киччхам̣ вата̄йам̣ локо а̄панно джа̄йати ча джӣйати ча мӣйати ча чавати ча упападжджати ча̄’’тиа̄дина̄ (дӣ. ни. 2.57; сам̣. ни. 2.4) найена киччха̄паннам̣ локам̣ анувилокайато пуббабха̄гапат̣иведха̄нуса̄рена тасса тасса джара̄маран̣а̄дикасса дуккхасса аттана̄ адхигатака̄ран̣асандассанаттхам̣. йа̄ маджджхато пат̣т̣ха̄йа йа̄ва а̄ди паватта̄, са̄ а̄ха̄ранида̄нававаттха̄пана̄нуса̄рена йа̄ва атӣтам̣ аддха̄нам̣ атихаритва̄ пуна атӣтаддхато пабхути хетупхалапат̣ипа̄т̣исандассанаттхам̣. йа̄ пана маджджхато пат̣т̣ха̄йа йа̄ва парийоса̄нам̣ паватта̄, са̄ паччуппанне аддха̄не ана̄гатаддхахетусамут̣т̣ха̄нато пабхути ана̄гатаддхасандассанаттхам̣. та̄су йа̄ паваттика̄ран̣асаммӯл̣хасса венеййаджанасса йатха̄сакехи ка̄ран̣ехи паваттисандассанаттхам̣ уппаттиккамасандассанаттхан̃ча а̄дито пат̣т̣ха̄йа ануломадесана̄ вутта̄, са̄ идха никкхитта̄ти ведитабба̄.
584. касма̄ панеттха авиджджа̄ а̄дито вутта̄, ким̣ пакатива̄дӣнам̣ пакати вийа авиджджа̄пи ака̄ран̣ам̣ мӯлака̄ран̣ам̣ локасса̄ти? на ака̄ран̣ам̣. ‘‘а̄савасамудайа̄ авиджджа̄самудайо’’ти (ма. ни. 1.103) хи авиджджа̄йа ка̄ран̣ам̣ вуттам̣. аттхи пана парийа̄йо йена мӯлака̄ран̣ам̣ сийа̄, ко пана соти? ват̣т̣акатха̄йа сӣсабха̄во.
бхагава̄ хи ват̣т̣акатхам̣ катхенто две дхамме сӣсам̣ катва̄ катхети, авиджджам̣ ва̄. йатха̄ха – ‘‘пурима̄, бхиккхаве, кот̣и на пан̃н̃а̄йати авиджджа̄йа ‘ито пуббе авиджджа̄ на̄хоси, атха паччха̄ самабхавӣ’ти, еван̃четам̣, бхиккхаве, вуччати, атха ча пана пан̃н̃а̄йати идаппаччайа̄ авиджджа̄’’ти (а. ни. 10.61). бхаватан̣хам̣ ва̄. йатха̄ха – ‘‘пурима̄, бхиккхаве, кот̣и на пан̃н̃а̄йати бхаватан̣ха̄йа ‘ито пуббе бхаватан̣ха̄ на̄хоси, атха паччха̄ самабхавӣ’ти, еван̃четам̣, бхиккхаве, вуччати, атха ча пана пан̃н̃а̄йати идаппаччайа̄ бхаватан̣ха̄’’ти (а. ни. 10.62).
585. касма̄ пана бхагава̄ ват̣т̣акатхам̣ катхенто име две дхамме сӣсам̣ катва̄ катхетӣти? сугатидуггатига̄мино каммасса висесахетубхӯтатта̄. дуггатига̄мино хи каммасса висесахету авиджджа̄. касма̄? йасма̄ авиджджа̄бхибхӯто путхуджджано аггисанта̄палагул̣а̄бхигха̄тапариссама̄бхибхӯта̄ ваджджхага̄вӣ та̄йа париссама̄турата̄йа нирасса̄дампи аттано анаттха̄вахампи ча ун̣ходакапа̄нам̣ вийа килесасанта̄пато нирасса̄дампи дуггатинипа̄танато ча аттано анаттха̄вахампи па̄н̣а̄типа̄та̄дим̣ анекаппака̄рам̣ дуггатига̄микаммам̣ а̄рабхати. сугатига̄мино пана каммасса висесахету бхаватан̣ха̄. касма̄? йасма̄ бхаватан̣ха̄бхибхӯто путхуджджано са̄ вуттаппака̄ра̄ га̄вӣ сӣтӯдакатан̣ха̄йа саасса̄дам̣ аттано париссамавиноданан̃ча сӣтӯдакапа̄нам̣ вийа килесасанта̄павирахато саасса̄дам̣ сугатисампа̄панена аттано дуггатидуккхапариссамавиноданан̃ча па̄н̣а̄типа̄та̄ вераман̣иа̄дим̣ анекаппака̄рам̣ сугатига̄микаммам̣ а̄рабхати.
586. етесу пана ват̣т̣акатха̄йа сӣсабхӯтесу дхаммесу каттхачи бхагава̄ екадхаммамӯликам̣ десанам̣ десети. сеййатхидам̣, ‘‘ити кхо, бхиккхаве, авиджджӯпаниса̄ сан̇кха̄ра̄, сан̇кха̄рӯпанисам̣ вин̃н̃а̄н̣а’’нтиа̄ди (сам̣. ни. 2.23). татха̄ ‘‘упа̄да̄нийесу, бхиккхаве, дхаммесу асса̄да̄нупассино вихарато тан̣ха̄ павад̣д̣хати, тан̣ха̄паччайа̄ упа̄да̄на’’нтиа̄ди (сам̣. ни. 2.52). каттхачи убхайамӯликампи. сеййатхидам̣, ‘‘авиджджа̄нӣваран̣асса, бхиккхаве, ба̄ласса тан̣ха̄йа сампайуттасса евамайам̣ ка̄йо самуда̄гато. ити айан̃чева ка̄йо бахиддха̄ ча на̄марӯпам̣ иттхетам̣ двайам̣. двайам̣ пат̣ичча пхассо сал̣ева̄йатана̄ни, йехи пхут̣т̣хо ба̄ло сукхадуккхам̣ пат̣исам̣ведетӣ’’тиа̄ди (сам̣. ни. 2.19). та̄су десана̄су ‘‘авиджджа̄паччайа̄ сан̇кха̄ра̄’’ти айамидха авиджджа̄васена екадхаммамӯлика̄ десана̄ти ведитабба̄. евам̣ та̄веттха десана̄бхедато вин̃н̃а̄таббо виниччхайо.
587. аттхатоти авиджджа̄дӣнам̣ пада̄нам̣ аттхато. сеййатхидам̣, пӯретум̣ айуттат̣т̣хена ка̄йадуччарита̄ди авиндийам̣ на̄ма, аладдхаббанти аттхо. там̣ авиндийам̣ виндатӣти авиджджа̄. таббипарӣтато ка̄йасучарита̄ди виндийам̣ на̄ма, там̣ виндийам̣ на виндатӣти авиджджа̄. кхандха̄нам̣ ра̄сат̣т̣хам̣, а̄йатана̄нам̣ а̄йатанат̣т̣хам̣, дха̄тӯнам̣ сун̃н̃ат̣т̣хам̣, индрийа̄нам̣ адхипатийат̣т̣хам̣, сачча̄нам̣ татхат̣т̣хам̣ авидитам̣ каротӣтипи авиджджа̄. дуккха̄дӣнам̣ пӣл̣ана̄дивасена вуттам̣ чатуббидхам̣ аттхам̣ авидитам̣ каротӣтипи авиджджа̄. антавирахите сам̣са̄ре саббайонигатибхававин̃н̃а̄н̣ат̣т̣хитисатта̄ва̄сесу сатте джава̄петӣти авиджджа̄. параматтхато авиджджама̄несу иттхипуриса̄дӣсу джавати, виджджама̄несупи кхандха̄дӣсу на джаватӣти авиджджа̄. апича чаккхувин̃н̃а̄н̣а̄дӣнам̣ ваттха̄рамман̣а̄нам̣ пат̣иччасамуппа̄дапат̣иччасамуппанна̄нан̃ча дхамма̄нам̣ чха̄данатопи авиджджа̄.
йам̣ пат̣ичча пхаламети, со паччайо. пат̣ичча̄ти на вина̄ апаччаккхатва̄ти аттхо. етӣти уппаджджати чева паваттати ча̄ти аттхо. апича упака̄ракат̣т̣хо паччайат̣т̣хо. авиджджа̄ ча са̄ паччайо ча̄ти авиджджа̄паччайо. тасма̄ авиджджа̄паччайа̄.
сан̇кхатамабхисан̇кхаронтӣти сан̇кха̄ра̄. апича авиджджа̄паччайа̄ сан̇кха̄ра̄, сан̇кха̄расаддена а̄гатасан̇кха̄ра̄ти дувидха̄ сан̇кха̄ра̄. таттха пун̃н̃а̄пун̃н̃а̄нен̃джа̄бхисан̇кха̄ра̄ тайо, ка̄йавачӣчиттасан̇кха̄ра̄ тайоти име чха авиджджа̄паччайа̄ сан̇кха̄ра̄. те саббепи локийакусала̄кусалачетана̄маттамева хонти.
сан̇кхатасан̇кха̄ро, абхисан̇кхатасан̇кха̄ро, абхисан̇кхаран̣акасан̇кха̄ро, пайога̄бхисан̇кха̄роти име пана чатта̄ро сан̇кха̄ра-саддена а̄гатасан̇кха̄ра̄. таттха ‘‘аничча̄ вата сан̇кха̄ра̄’’тиа̄дӣсу (дӣ. ни. 2.221, 272; сам̣. ни. 1.186) вутта̄ саббепи саппаччайа̄ дхамма̄ сан̇кхатасан̇кха̄ра̄ на̄ма. камманиббатта̄ тебхӯмака̄ рӯпа̄рӯпадхамма̄ абхисан̇кхатасан̇кха̄ра̄ти ат̣т̣хакатха̄су вутта̄, тепи ‘‘аничча̄ вата сан̇кха̄ра̄’’ти (дӣ. ни. 2.221; 272; сам̣. ни. 1.186) еттхева сан̇гахам̣ гаччханти. висум̣ пана несам̣ а̄гатат̣т̣ха̄нам̣ на пан̃н̃а̄йати. тебхӯмикакусала̄кусалачетана̄ пана абхисан̇кхаран̣акасан̇кха̄роти вуччати, тасса ‘‘авиджджа̄гатойам̣, бхиккхаве, пурисапуггало пун̃н̃ан̃чева сан̇кха̄рам̣ абхисан̇кхаротӣ’’тиа̄дӣсу (сам̣. ни. 2.51) а̄гатат̣т̣ха̄нам̣ пан̃н̃а̄йати. ка̄йикачетасикам̣ пана вӣрийам̣ пайога̄бхисан̇кха̄роти вуччати, со ‘‘йа̄ватика̄ абхисан̇кха̄расса гати, та̄ватика̄ гантва̄ аккха̄хатам̣ ман̃н̃е ат̣т̣ха̄сӣ’’тиа̄дӣсу (а. ни. 3.15) а̄гато.
на кевалан̃ча етейева, ан̃н̃епи ‘‘сан̃н̃а̄ведайитаниродхам̣ сама̄паджджантасса кхо, а̄вусо виса̄кха, бхиккхуно пат̣хамам̣ нируджджхати вачӣсан̇кха̄ро, тато ка̄йасан̇кха̄ро, тато читтасан̇кха̄ро’’тиа̄дина̄ (ма. ни. 1.464) найена сан̇кха̄ра-саддена а̄гата̄ анеке сан̇кха̄ра̄. тесу наттхи со сан̇кха̄ро, йо сан̇кхатасан̇кха̄рехи сан̇гахам̣ на гаччхеййа, ито парам̣ сан̇кха̄рапаччайа̄ вин̃н̃а̄н̣антиа̄дӣсу вуттам̣ вуттанайенева ведитаббам̣.
авутте пана виджа̄на̄тӣти вин̃н̃а̄н̣ам̣. наматӣти на̄мам̣. руппатӣти рӯпам̣. а̄йе таноти а̄йатан̃ча найатӣти а̄йатанам̣. пхусатӣти пхассо. ведайатӣти ведана̄. паритассатӣти тан̣ха̄. упа̄дийатӣти упа̄да̄нам̣. бхавати бха̄вайати ча̄ти бхаво. джананам̣ джа̄ти. джиран̣ам̣ джара̄. маранти етена̄ти маран̣ам̣. сочанам̣ соко. паридеванам̣ паридево. дуккхайатӣти дуккхам̣. уппа̄дат̣т̣хитивасена ва̄ двидха̄ кхан̣атӣтипи дуккхам̣. думманабха̄во доманассам̣. бхусо а̄йа̄со упа̄йа̄со.
самбхавантӣти абхиниббаттанти. на кевалан̃ча сока̄дӣхева, атха кхо саббападехи самбхаванти-саддасса йоджана̄ ка̄табба̄. итаратха̄ хи ‘‘авиджджа̄паччайа̄ сан̇кха̄ра̄’’ти вутте ким̣ каронтӣти на пан̃н̃а̄йеййа, самбхавантӣти пана йоджана̄йа сати авиджджа̄ ча са̄ паччайо ча̄ти авиджджа̄паччайо. тасма̄ авиджджа̄паччайа̄ сан̇кха̄ра̄ самбхавантӣти паччайапаччайуппаннававаттха̄нам̣ катам̣ хоти. еса найо саббаттха.
еванти ниддит̣т̣ханайанидассанам̣. тена авиджджа̄дӣхева ка̄ран̣ехи, на иссаранимма̄на̄дӣхӣти дассети. етасса̄ти йатха̄вуттасса. кеваласса̄ти асаммиссасса, сакаласса ва̄. дуккхаккхандхасса̄ти дуккхасамӯхасса, на саттасса, на сукхасубха̄дӣнам̣. самудайоти ниббатти. хотӣти самбхавати. еваметтха аттхато вин̃н̃а̄таббо виниччхайо.
588. лаккхан̣а̄дитоти авиджджа̄дӣнам̣ лаккхан̣а̄дито. сеййатхидам̣ – ан̃н̃а̄н̣алаккхан̣а̄ авиджджа̄, саммоханараса̄, чха̄данапаччупат̣т̣ха̄на̄, а̄савападат̣т̣ха̄на̄. абхисан̇кхаран̣алаккхан̣а̄ сан̇кха̄ра̄, а̄йӯханараса̄, четана̄паччупат̣т̣ха̄на̄, авиджджа̄падат̣т̣ха̄на̄. виджа̄наналаккхан̣ам̣ вин̃н̃а̄н̣ам̣, пуббан̇гамарасам̣, пат̣исандхипаччупат̣т̣ха̄нам̣, сан̇кха̄рападат̣т̣ха̄нам̣, ваттха̄рамман̣ападат̣т̣ха̄нам̣ ва̄. наманалаккхан̣ам̣ на̄мам̣, сампайогарасам̣, авиниббхогапаччупат̣т̣ха̄нам̣, вин̃н̃а̄н̣ападат̣т̣ха̄нам̣. руппаналаккхан̣ам̣ рӯпам̣, викиран̣арасам̣, абйа̄катапаччупат̣т̣ха̄нам̣, вин̃н̃а̄н̣ападат̣т̣ха̄нам̣. а̄йатаналаккхан̣ам̣ сал̣а̄йатанам̣, дассана̄дирасам̣, ваттхудва̄рабха̄вапаччупат̣т̣ха̄нам̣, на̄марӯпападат̣т̣ха̄нам̣. пхусаналаккхан̣о пхассо, сан̇гхат̣т̣анарасо, сан̇гатипаччупат̣т̣ха̄но, сал̣а̄йатанападат̣т̣ха̄но. анубхаваналаккхан̣а̄ ведана̄, висайарасасамбхогараса̄, сукхадуккхапаччупат̣т̣ха̄на̄, пхассападат̣т̣ха̄на̄. хетулаккхан̣а̄ тан̣ха̄, абхинанданараса̄, атиттабха̄вапаччупат̣т̣ха̄на̄, ведана̄падат̣т̣ха̄на̄. гахан̣алаккхан̣ам̣ упа̄да̄нам̣, амун̃чанарасам̣, тан̣ха̄дал̣хаттадит̣т̣хипаччупат̣т̣ха̄нам̣, тан̣ха̄падат̣т̣ха̄нам̣. каммакаммапхалалаккхан̣о бхаво, бха̄ванабхаванарасо, кусала̄кусала̄бйа̄катапаччупат̣т̣ха̄но, упа̄да̄нападат̣т̣ха̄но. джа̄тиа̄дӣнам̣ лаккхан̣а̄дӣни саччаниддесе вуттанайенева ведитабба̄ни. еваметтха лаккхан̣а̄дитопи вин̃н̃а̄таббо виниччхайо.
589. екавидха̄дитоти еттха авиджджа̄ ан̃н̃а̄н̣а̄дассанамоха̄дибха̄вато екавидха̄. аппат̣ипаттимиччха̄пат̣ипаттито дувидха̄. татха̄ сасан̇кха̄ра̄сан̇кха̄рато. веданаттайасампайогато тивидха̄. чатусаччапат̣иведхато чатуббидха̄. гатипан̃чака̄дӣнаваччха̄данато пан̃чавидха̄. два̄ра̄рамман̣ато пана саббесупи арӯпадхаммесу чхаббидхата̄ ведитабба̄.
сан̇кха̄ра̄ са̄сававипа̄кадхаммадхамма̄дибха̄вато екавидха̄. кусала̄кусалато дувидха̄. татха̄ париттамахаггатахӣнамаджджхимамиччхаттанийата̄нийатато. тивидха̄ пун̃н̃а̄бхисан̇кха̄ра̄дибха̄вато. чатуббидха̄ чатуйонисам̣ваттанато. пан̃чавидха̄ пан̃чагатига̄мито.
вин̃н̃а̄н̣ам̣ локийавипа̄ка̄дибха̄вато екавидхам̣. сахетука̄хетука̄дито дувидхам̣. бхаваттайапарийа̄паннато, веданаттайасампайогато, ахетукадвихетукатихетукато ча тивидхам̣. йонигативасена чатуббидхам̣, пан̃чавидхан̃ча.
на̄марӯпам̣ вин̃н̃а̄н̣асанниссайато каммапаччайато ча екавидхам̣. са̄рамман̣ана̄рамман̣ато дувидхам̣. атӣта̄дито тивидхам̣. йонигативасена чатуббидхам̣, пан̃чавидхан̃ча.
сал̣а̄йатанам̣ сан̃джа̄тисамосаран̣ат̣т̣ха̄нато екавидхам̣. бхӯтаппаса̄давин̃н̃а̄н̣а̄дито дувидхам̣. сампатта̄сампаттанобхайагочарато тивидхам̣. йонигатипарийа̄паннато чатуббидхам̣ пан̃чавидхан̃ча̄ти имина̄ найена пхасса̄дӣнампи екавидха̄дибха̄во ведитабботи еваметтха екавидха̄дитопи вин̃н̃а̄таббо виниччхайо.
590. ан̇га̄нан̃ча ваваттха̄на̄ти сока̄дайо четтха бхавачаккасса авиччхедадассанаттхам̣ вутта̄. джара̄маран̣аббха̄хатасса хи ба̄ласса те самбхаванти. йатха̄ха – ‘‘ассутава̄, бхиккхаве, путхуджджано са̄рӣрика̄йа дуккха̄йа ведана̄йа пхут̣т̣хо сама̄но сочати киламати паридевати уратта̄л̣им̣ кандати саммохама̄паджджатӣ’’ти (сам̣. ни. 4.252). йа̄ва ча тесам̣ паватти, та̄ва авиджджа̄йа̄ти пунапи авиджджа̄паччайа̄ сан̇кха̄ра̄ти самбандхамева хоти бхавачаккам̣. тасма̄ тесам̣ джара̄маран̣енева екасан̇кхепам̣ катва̄ два̄дасева пат̣иччасамуппа̄дан̇га̄нӣти ведитабба̄ни. еваметтха ан̇га̄нам̣ ваваттха̄натопи вин̃н̃а̄таббо виниччхайо.
айам̣ та̄веттха сан̇кхепакатха̄.
авиджджа̄паччайа̄сан̇кха̄рападакатха̄
561. айам̣ пана виттха̄ранайо – авиджджа̄ти суттантапарийа̄йена дуккха̄дӣсу чатӯсу т̣ха̄несу ан̃н̃а̄н̣ам̣, абхидхаммапарийа̄йена пуббанта̄дӣхи саддхим̣ ат̣т̣хасу. вуттан̃хетам̣ ‘‘таттха катама̄ авиджджа̄, дуккхе ан̃н̃а̄н̣ам̣…пе… дуккханиродхага̄минийа̄ пат̣ипада̄йа ан̃н̃а̄н̣ам̣, пуббанте ан̃н̃а̄н̣ам̣, апаранте, пуббанта̄паранте, идаппаччайата̄пат̣иччасамуппаннесу дхаммесу ан̃н̃а̄н̣а’’нти (дха. са. 1106). таттха кин̃ча̄пи т̣хапетва̄ локуттарам̣ саччадвайам̣ сесат̣т̣ха̄несу а̄рамман̣авасена авиджджа̄ уппаджджати, евам̣ сантепи пат̣иччха̄данавасенева идха адхиппета̄. са̄ хи уппанна̄ дуккхасаччам̣ пат̣иччха̄детва̄ тит̣т̣хати, йа̄тха̄васарасалаккхан̣ам̣ пат̣ивиджджхитум̣ на дети, татха̄ самудайам̣, ниродхам̣, маггам̣, пуббантасан̇кха̄там̣ атӣтам̣ кхандхапан̃чакам̣, апарантасан̇кха̄там̣ ана̄гатам̣ кхандхапан̃чакам̣, пуббанта̄парантасан̇кха̄там̣ тадубхайам̣, идаппаччайата̄пат̣иччасамуппаннадхаммасан̇кха̄там̣ идаппаччайатан̃чева пат̣иччасамуппаннадхамме ча пат̣иччха̄детва̄ тит̣т̣хати. ‘‘айам̣ авиджджа̄, име сан̇кха̄ра̄’’ти евам̣ йа̄тха̄васарасалаккхан̣аметтха пат̣ивиджджхитум̣ на дети. тасма̄ дуккхе ан̃н̃а̄н̣ам̣…пе… идаппаччайата̄пат̣иччасамуппаннесу дхаммесу ан̃н̃а̄н̣анти вуччати.
592. сан̇кха̄ра̄ти пун̃н̃а̄дайо тайо ка̄йасан̇кха̄ра̄дайо тайоти евам̣ пуббе сан̇кхепато вутта̄ чха, виттха̄рато панеттха пун̃н̃а̄бхисан̇кха̄ро да̄насӣла̄дивасена паватта̄ ат̣т̣ха ка̄ма̄вачаракусалачетана̄ чева бха̄вана̄васена паватта̄ пан̃ча рӯпа̄вачаракусалачетана̄ ча̄ти тераса четана̄ хонти. апун̃н̃а̄бхисан̇кха̄ро па̄н̣а̄типа̄та̄дивасена паватта̄ два̄даса акусалачетана̄. а̄нен̃джа̄бхисан̇кха̄ро бха̄вана̄васенева паватта̄ чатассо арӯпа̄вачаракусалачетана̄ ча̄ти тайопи сан̇кха̄ра̄ екӯнатим̣са четана̄ хонти.
итаресу пана тӣсу ка̄йасан̃четана̄ ка̄йасан̇кха̄ро, вачӣсан̃четана̄ вачӣсан̇кха̄ро, маносан̃четана̄ читтасан̇кха̄ро. айам̣ тико камма̄йӯханаккхан̣е пун̃н̃а̄бхисан̇кха̄ра̄дӣнам̣ два̄рато паваттидассанаттхам̣ вутто. ка̄йавин̃н̃аттим̣ самут̣т̣ха̄петва̄ хи ка̄йадва̄рато паватта̄ ат̣т̣ха ка̄ма̄вачаракусалачетана̄, два̄даса акусалачетана̄ти самавӣсати четана̄ ка̄йасан̇кха̄ро на̄ма. та̄ ева вачӣвин̃н̃аттим̣ самут̣т̣ха̄петва̄ вачӣдва̄рато паватта̄ вачӣсан̇кха̄ро на̄ма. абхин̃н̃а̄четана̄ панеттха парато вин̃н̃а̄н̣асса паччайо на хотӣти на гахита̄. йатха̄ ча абхин̃н̃а̄четана̄, евам̣ уддхаччачетана̄пи на хоти. тасма̄ са̄пи вин̃н̃а̄н̣асса паччайабха̄ве апанетабба̄, авиджджа̄паччайа̄ пана сабба̄пета̄ хонти. убхопи вин̃н̃аттийо асамут̣т̣ха̄петва̄ манодва̄ре уппанна̄ пана сабба̄пи екӯнатим̣сати четана̄ читтасан̇кха̄роти. ити айам̣ тико пуриматтикамева пависатӣти аттхато пун̃н̃а̄бхисан̇кха̄ра̄дӣнам̣йева васена авиджджа̄йа паччайабха̄во ведитаббо.
593. таттха сийа̄ – катхам̣ панетам̣ джа̄нитаббам̣ ‘‘име сан̇кха̄ра̄ авиджджа̄ паччайа̄ хонтӣ’’ти? авиджджа̄бха̄ве бха̄вато. йасса хи дуккха̄дӣсу авиджджа̄сан̇кха̄там̣ ан̃н̃а̄н̣ам̣ аппахӣнам̣ хоти, со дуккхе та̄ва пуббанта̄дӣсу ча ан̃н̃а̄н̣ена сам̣са̄радуккхам̣ сукхасан̃н̃а̄йа гахетва̄ тассева хетубхӯте тивидхепи сан̇кха̄ре а̄рабхати. самудайе ан̃н̃а̄н̣ена дуккхахетубхӯтепи тан̣ха̄париккха̄ре сан̇кха̄ре сукхахетуто ман̃н̃ама̄но а̄рабхати. ниродхе пана магге ча ан̃н̃а̄н̣ена дуккхасса аниродхабхӯтепи гативисесе дуккханиродхасан̃н̃ӣ хутва̄ ниродхасса ча амаггабхӯтесупи йан̃н̃а̄маратапа̄дӣсу ниродхамаггасан̃н̃ӣ хутва̄ дуккханиродхам̣ паттхайама̄но йан̃н̃а̄маратапа̄димукхена тивидхепи сан̇кха̄ре а̄рабхати.
апича со та̄йа чатӯсу саччесу аппахӣна̄виджджата̄йа висесато джа̄тиджара̄рогамаран̣а̄дианека̄дӣнававокин̣н̣ампи пун̃н̃апхаласан̇кха̄там̣ дуккхам̣ дуккхато аджа̄нанто тасса адхигама̄йа ка̄йавачӣчиттасан̇кха̄рабхедам̣ пун̃н̃а̄бхисан̇кха̄рам̣ а̄рабхати деваччхарака̄мако вийа маруппапа̄там̣. сукхасамматасса̄пи ча тасса пун̃н̃апхаласса анте маха̄парил̣а̄хаджаникам̣ випарин̣а̄мадуккхатам̣ аппасса̄датан̃ча апассантопи таппаччайам̣ вуттаппака̄рамева пун̃н̃а̄бхисан̇кха̄рам̣ а̄рабхати салабхо вийа дӣпасикха̄бхинипа̄там̣, мадхубиндугиддхо вийа ча мадхулиттасаттхадха̄ра̄леханам̣. ка̄мупасевана̄дӣсу ча савипа̄кесу а̄дӣнавам̣ апассанто сукхасан̃н̃а̄йа чева килеса̄бхибхӯтата̄йа ча два̄раттайаппаваттампи апун̃н̃а̄бхисан̇кха̄рам̣ а̄рабхати, ба̄ло вийа гӯтхакӣл̣анам̣, маритука̄мо вийа ча висакха̄данам̣. а̄руппавипа̄кесу ча̄пи сан̇кха̄равипарин̣а̄мадуккхатам̣ анавабуджджхама̄но сассата̄дивипалла̄сена читтасан̇кха̄рабхӯтам̣ а̄нен̃джа̄бхисан̇кха̄рам̣ а̄рабхати, диса̄мӯл̣хо вийа писа̄чанагара̄бхимукхамаггагаманам̣.
евам̣ йасма̄ авиджджа̄бха̄ватова сан̇кха̄рабха̄во, на абха̄вато. тасма̄ джа̄нитаббаметам̣ ‘‘име сан̇кха̄ра̄ авиджджа̄паччайа̄ хонтӣ’’ти. вуттампи четам̣ ‘‘авидва̄, бхиккхаве, авиджджа̄гато пун̃н̃а̄бхисан̇кха̄рампи абхисан̇кхароти, апун̃н̃а̄бхисан̇кха̄рампи абхисан̇кхароти, а̄нен̃джа̄бхисан̇кха̄рампи абхисан̇кхароти. йато ча кхо, бхиккхаве, бхиккхуно авиджджа̄ пахӣна̄, виджджа̄ уппанна̄; со авиджджа̄вира̄га̄ виджджуппа̄да̄ нева пун̃н̃а̄бхисан̇кха̄рам̣ абхисан̇кхаротӣ’’ти.
пат̣т̣ха̄напаччайакатха̄
594. еттха̄ха – ган̣ха̄ма та̄ва етам̣ авиджджа̄ сан̇кха̄ра̄нам̣ паччайоти, идам̣ пана ваттаббам̣ катамесам̣ сан̇кха̄ра̄нам̣ катхам̣ паччайо хотӣти? татридам̣ вуччати, бхагавата̄ хи ‘‘хетупаччайо, а̄рамман̣апаччайо, адхипатипаччайо, анантарапаччайо, саманантарапаччайо, сахаджа̄тапаччайо, ан̃н̃аман̃н̃апаччайо, ниссайапаччайо, упаниссайапаччайо, пуреджа̄тапаччайо, паччха̄джа̄тапаччайо, а̄севанапаччайо, каммапаччайо, випа̄капаччайо, а̄ха̄рапаччайо, индрийапаччайо, джха̄напаччайо, маггапаччайо, сампайуттапаччайо, виппайуттапаччайо, аттхипаччайо, наттхипаччайо, вигатапаччайо, авигатапаччайо’’ти (пат̣т̣ха̄. 1.1.паччайуддеса) чатувӣсати паччайа̄ вутта̄.
таттха хету ча со паччайо ча̄ти хетупаччайо, хету хутва̄ паччайо, хетубха̄вена паччайоти вуттам̣ хоти. а̄рамман̣апаччайа̄дӣсупи есева найо.
595. таттха хетӯти вачана̄вайавака̄ран̣амӯла̄наметам̣ адхивачанам̣. ‘‘пат̣ин̃н̃а̄, хетӯ’’тиа̄дӣсу хи локе вачана̄вайаво хетӯти вуччати. са̄сане пана ‘‘йе дхамма̄ хетуппабхава̄’’тиа̄дӣсу (маха̄ва. 60) ка̄ран̣ам̣. ‘‘тайо кусалахетӯ, тайо акусалахетӯ’’тиа̄дӣсу (дха. са. 1059) мӯлам̣ хетӯти вуччати, там̣ идха адхиппетам̣. паччайоти еттха пана айам̣ вачанаттхо, пат̣ичча етасма̄ етӣти паччайо. апаччаккха̄йа нам̣ ваттатӣти аттхо. йо хи дхаммо йам̣ дхаммам̣ апаччаккха̄йа тит̣т̣хати ва̄ уппаджджати ва̄, со тасса паччайоти вуттам̣ хоти. лаккхан̣ато пана упака̄ракалаккхан̣о паччайо. йо хи дхаммо йасса дхаммасса т̣хитийа̄ ва̄ уппаттийа̄ ва̄ упака̄рако хоти, со тасса паччайоти вуччати. паччайо, хету, ка̄ран̣ам̣, нида̄нам̣, самбхаво, пабхавотиа̄ди аттхато екам̣, бйан̃джанато на̄нам̣. ити мӯлат̣т̣хена хету, упака̄ракат̣т̣хена паччайоти сан̇кхепато мӯлат̣т̣хена упака̄рако дхаммо хетупаччайо.
со са̄лиа̄дӣнам̣ са̄либӣджа̄дӣни вийа, ман̣ипабха̄дӣнам̣ вийа ча ман̣иван̣н̣а̄дайо кусала̄дӣнам̣ кусала̄дибха̄васа̄дхакоти а̄чарийа̄нам̣ адхиппа̄йо. евам̣ санте пана там̣самут̣т̣ха̄нарӯпесу хетупаччайата̄ на сампаджджати. на хи со тесам̣ кусала̄дибха̄вам̣ са̄дхети, на ча паччайо на хоти. вуттан̃хетам̣ ‘‘хетӯ хетусампайуттака̄нам̣ дхамма̄нам̣ там̣самут̣т̣ха̄на̄нан̃ча рӯпа̄нам̣ хетупаччайена паччайо’’ти (пат̣т̣ха̄. 1.1.1). ахетукачитта̄нан̃ча вина̄ етена абйа̄катабха̄во сиддхо, сахетука̄нампи ча йонисоманасика̄ра̄дипат̣ибаддхо кусала̄дибха̄во, на сампайуттахетупат̣ибаддхо. йади ча сампайуттахетӯсу сабха̄ватова кусала̄дибха̄во сийа̄, сампайуттесу хетупат̣ибаддхо алобхо кусало ва̄ сийа̄ абйа̄като ва̄. йасма̄ пана убхайатха̄пи хоти, тасма̄ йатха̄ сампайуттесу, евам̣ хетӯсупи кусала̄дита̄ парийеситабба̄.
кусала̄дибха̄васа̄дханавасена пана хетӯнам̣ мӯлат̣т̣хам̣ агахетва̄ суппатит̣т̣хитабха̄васа̄дханавасена гайхама̄не на кин̃чи вируджджхати. ладдхахетупаччайа̄ хи дхамма̄ вирӯл̣хамӯла̄ вийа па̄дапа̄ тхира̄ хонти суппатит̣т̣хита̄, ахетука̄ тилабӣджака̄дисева̄ла̄ вийа на суппатит̣т̣хита̄. ити мӯлат̣т̣хена упака̄ракоти суппатит̣т̣хитабха̄васа̄дханена упака̄рако дхаммо хетупаччайоти ведитаббо.
596. тато паресу а̄рамман̣абха̄вена упака̄рако дхаммо а̄рамман̣апаччайо. со ‘‘рӯпа̄йатанам̣ чаккхувин̃н̃а̄н̣адха̄туйа̄’’ти (пат̣т̣ха̄. 1.1.2) а̄рабхитва̄пи ‘‘йам̣ йам̣ дхаммам̣ а̄раббха йе йе дхамма̄ уппаджджанти читтачетасика̄ дхамма̄, те те дхамма̄ тесам̣ тесам̣ дхамма̄нам̣ а̄рамман̣апаччайена паччайо’’ти (пат̣т̣ха̄. 1.1.2) оса̄питатта̄ на кочи дхаммо на хоти. йатха̄ хи дуббало пурисо дан̣д̣ам̣ ва̄ раджджум̣ ва̄ а̄ламбитва̄ва ут̣т̣хахати чева тит̣т̣хати ча, евам̣ читтачетасика̄ дхамма̄ рӯпа̄диа̄рамман̣ам̣ а̄раббхева уппаджджанти чева тит̣т̣ханти ча. тасма̄ саббепи читтачетасика̄нам̣ а̄рамман̣абхӯта̄ дхамма̄ а̄рамман̣апаччайоти ведитабба̄.
597. джет̣т̣хакат̣т̣хена упака̄рако дхаммо адхипатипаччайо, со сахаджа̄та̄рамман̣авасена дувидхо. таттха ‘‘чханда̄дхипати чхандасампайуттака̄нам̣ дхамма̄нам̣ там̣самут̣т̣ха̄на̄нан̃ча рӯпа̄нам̣ адхипатипаччайена паччайо’’тиа̄дивачанато (пат̣т̣ха̄. 1.3.3) чхандавӣрийачиттавӣмам̣са̄сан̇кха̄та̄ чатта̄ро дхамма̄ адхипатипаччайоти ведитабба̄, но ча кхо екато. йада̄ хи чхандам̣ дхурам̣ чхандам̣ джет̣т̣хакам̣ катва̄ читтам̣ паваттати, тада̄ чхандова адхипати, на итаре. еса найо сесесупи.
йам̣ пана дхаммам̣ гарум̣ катва̄ арӯпадхамма̄ паваттанти, со несам̣ а̄рамман̣а̄дхипати. тена вуттам̣ ‘‘йам̣ йам̣ дхаммам̣ гарум̣ катва̄ йе йе дхамма̄ уппаджджанти читтачетасика̄ дхамма̄, те те дхамма̄ тесам̣ тесам̣ дхамма̄нам̣ адхипатипаччайена паччайо’’ти (пат̣т̣ха̄. 1.1.3).
598. анантарабха̄вена упака̄рако дхаммо анантарапаччайо. саманантарабха̄вена упака̄рако дхаммо саманантарапаччайо. идан̃ча паччайадвайам̣ бахудха̄ папан̃чайанти. айам̣ панеттха са̄ро, йо хи еса чаккхувин̃н̃а̄н̣а̄нантара̄ манодха̄ту, манодха̄туанантара̄ мановин̃н̃а̄н̣адха̄тӯтиа̄ди читтанийамо, со йасма̄ пуримапуримачиттавасенева иджджхати, на ан̃н̃атха̄, тасма̄ аттано аттано анантарам̣ анурӯпасса читтуппа̄дасса уппа̄данасаматтхо дхаммо анантарапаччайо. тенева̄ха – ‘‘анантарапаччайоти чаккхувин̃н̃а̄н̣адха̄ту там̣сампайуттака̄ ча дхамма̄ манодха̄туйа̄ там̣сампайуттака̄нан̃ча дхамма̄нам̣ анантарапаччайена паччайо’’тиа̄ди (пат̣т̣ха̄. 1.1.4). йо анантарапаччайо, свева саманантарапаччайо. бйан̃джанаматтамева хеттха на̄нам̣, упачайасантатӣсу вийа адхивачананируттидука̄дӣсу вийа ча. аттхато пана на̄нам̣ наттхи.
йампи ‘‘аттха̄нантарата̄йа анантарапаччайо, ка̄ла̄нантарата̄йа саманантарапаччайо’’ти а̄чарийа̄нам̣ матам̣, там̣ ‘‘ниродха̄ вут̣т̣хахантасса невасан̃н̃а̄на̄сан̃н̃а̄йатанакусалам̣ пхаласама̄паттийа̄ саманантарапаччайена паччайо’’тиа̄дӣхи (пат̣т̣ха̄. 1.1.418) вируджджхати. йампи таттха ваданти ‘‘дхамма̄нам̣ самут̣т̣ха̄панасаматтхата̄ на париха̄йати, бха̄вана̄балена пана ва̄ритатта̄ дхамма̄ саманантара̄ нуппаджджантӣ’’ти, тампи ка̄ла̄нантарата̄йа абха̄вамева са̄дхети. бха̄вана̄балена хи таттха ка̄ла̄нантарата̄ наттхӣти, майампи етадева вада̄ма. йасма̄ ча ка̄ла̄нантарата̄ наттхи, тасма̄ саманантарапаччайата̄ на йуджджати. ка̄ла̄нантарата̄йа хи тесам̣ саманантарапаччайо хотӣти ладдхи. тасма̄ абхинивесам̣ акатва̄ бйан̃джанаматтатоветтха на̄на̄каран̣ам̣ паччетаббам̣, на аттхато. катхам̣? наттхи етесам̣ антаранти хи анантара̄. сан̣т̣ха̄на̄бха̄вато сут̣т̣ху анантара̄ти саманантара̄.
599. уппаджджама̄нова саха уппа̄данабха̄вена упака̄рако дхаммо сахаджа̄тапаччайо пака̄сасса падӣпо вийа. со арӯпаккхандха̄дивасена чхаббидхо хоти. йатха̄ха – ‘‘чатта̄ро кхандха̄ арӯпино ан̃н̃аман̃н̃ам̣ сахаджа̄тапаччайена паччайо. чатта̄ро маха̄бхӯта̄ ан̃н̃аман̃н̃ам̣, оккантиккхан̣е на̄марӯпам̣ ан̃н̃аман̃н̃ам̣, читтачетасика̄ дхамма̄ читтасамут̣т̣ха̄на̄нам̣ рӯпа̄нам̣, маха̄бхӯта̄ упа̄да̄рӯпа̄нам̣, рӯпино дхамма̄ арӯпӣнам̣ дхамма̄нам̣ кин̃чика̄ле сахаджа̄тапаччайена паччайо, кин̃чика̄ле на сахаджа̄тапаччайена паччайо’’ти (пат̣т̣ха̄. 1.1.6). идам̣ хадайаваттхумева сандха̄йа вуттам̣.
600. ан̃н̃аман̃н̃ам̣ уппа̄данупаттхамбханабха̄вена упака̄рако дхаммо ан̃н̃аман̃н̃апаччайо ан̃н̃аман̃н̃ӯпаттхамбхакам̣ тидан̣д̣акам̣ вийа. со арӯпаккхандха̄дивасена тивидхо хоти. йатха̄ха – ‘‘чатта̄ро кхандха̄ арӯпино ан̃н̃аман̃н̃апаччайена паччайо. чатта̄ро маха̄бхӯта̄ оккантиккхан̣е на̄марӯпам̣ ан̃н̃аман̃н̃апаччайена паччайо’’ти (пат̣т̣ха̄. 1.1.7).
601. адхит̣т̣ха̄на̄ка̄рена ниссайа̄ка̄рена ча упака̄рако дхаммо ниссайапаччайо таручиттакамма̄дӣнам̣ патхавӣпат̣а̄дайо вийа. со ‘‘чатта̄ро кхандха̄ арӯпино ан̃н̃аман̃н̃ам̣ ниссайапаччайена паччайо’’ти евам̣ сахаджа̄те вуттанайенева ведитаббо. чхат̣т̣хо панеттха кот̣т̣ха̄со ‘‘чаккха̄йатанам̣ чаккхувин̃н̃а̄н̣адха̄туйа̄…пе… сота… гха̄на… дживха̄… ка̄йа̄йатанам̣ ка̄йавин̃н̃а̄н̣адха̄туйа̄ там̣сампайуттака̄нан̃ча дхамма̄нам̣ ниссайапаччайена паччайо. йам̣ рӯпам̣ нисса̄йа манодха̄ту ча мановин̃н̃а̄н̣адха̄ту ча ваттанти, там̣ рӯпам̣ манодха̄туйа̄ ча мановин̃н̃а̄н̣адха̄туйа̄ ча там̣сампайуттака̄нан̃ча дхамма̄нам̣ ниссайапаччайена паччайо’’ти (пат̣т̣ха̄. 1.1.8) евам̣ вибхатто.
602. упаниссайапаччайоти еттха пана айам̣ та̄ва вачанаттхо, тададхӣнавуттита̄йа аттано пхалена ниссито на пат̣иккхиттоти ниссайо. йатха̄ пана бхусо а̄йа̄со упа̄йа̄со, евам̣ бхусо ниссайо упаниссайо, балавака̄ран̣ассетам̣ адхивачанам̣. тасма̄ балавака̄ран̣абха̄вена упака̄рако дхаммо упаниссайапаччайоти ведитаббо.
со а̄рамман̣ӯпаниссайо анантарӯпаниссайо пакатӯпаниссайоти тивидхо хоти. таттха ‘‘да̄нам̣ датва̄ сӣлам̣ сама̄дийитва̄ упосатхакаммам̣ катва̄ там̣ гарум̣катва̄ паччавеккхати, пуббе сучин̣н̣а̄ни гарум̣катва̄ паччавеккхати, джха̄на̄ вут̣т̣хахитва̄ джха̄нам̣ гарум̣катва̄ паччавеккхати, секкха̄ готрабхум̣ гарум̣катва̄ паччавеккханти, вода̄нам̣ гарум̣катва̄ паччавеккханти. секкха̄ магга̄ вут̣т̣хахитва̄ маггам̣ гарум̣катва̄ паччавеккхантӣ’’ти (пат̣т̣ха̄. 1.1.423) евама̄дина̄ найена а̄рамман̣ӯпаниссайо та̄ва а̄рамман̣а̄дхипатина̄ саддхим̣ на̄наттам̣ акатва̄ва вибхатто. таттха йам̣ а̄рамман̣ам̣ гарум̣катва̄ читтачетасика̄ уппаджджанти, там̣ нийамато тесу а̄рамман̣есу балава̄рамман̣ам̣ хоти. ити гарукаттаббаматтат̣т̣хена а̄рамман̣а̄дхипати, балавака̄ран̣ат̣т̣хена а̄рамман̣ӯпаниссайоти еваметесам̣ на̄наттам̣ ведитаббам̣.
анантарӯпаниссайопи ‘‘пурима̄ пурима̄ кусала̄ кхандха̄ паччхима̄нам̣ паччхима̄нам̣ кусала̄нам̣ кхандха̄нам̣ упаниссайапаччайена паччайо’’тиа̄дина̄ (пат̣т̣ха̄. 1.1.9) найена анантарапаччайена саддхим̣ на̄наттам̣ акатва̄ва вибхатто. ма̄тика̄никкхепе пана несам̣ ‘‘чаккхувин̃н̃а̄н̣адха̄ту там̣сампайуттака̄ ча дхамма̄ манодха̄туйа̄ там̣сампайуттака̄нан̃ча дхамма̄нам̣ анантарапаччайена паччайо’’тиа̄дина̄ (пат̣т̣ха̄. 1.1.4) найена анантарасса, ‘‘пурима̄ пурима̄ кусала̄ дхамма̄ паччхима̄нам̣ паччхима̄нам̣ кусала̄нам̣ дхамма̄нам̣ упаниссайапаччайена паччайо’’тиа̄дина̄ (пат̣т̣ха̄. 1.1.9) найена упаниссайасса а̄гататта̄ никкхепе висесо аттхи. сопи аттхато екӣбха̄вамева гаччхати. евам̣ сантепи аттано аттано анантара̄ анурӯпасса читтуппа̄дасса паваттанасаматтхата̄йа анантарата̄, пуримачиттасса паччхимачиттуппа̄дане балавата̄йа анантарӯпаниссайата̄ ведитабба̄. йатха̄ хи хетупаччайа̄дӣсу кин̃чи дхаммам̣ вина̄пи читтам̣ уппаджджати, на евам̣ анантарачиттам̣ вина̄ читтасса уппатти на̄ма аттхи. тасма̄ балавапаччайо хоти. ити аттано аттано анантара̄ анурӯпачиттуппа̄данавасена анантарапаччайо, балавака̄ран̣авасена анантарӯпаниссайоти еваметесам̣ на̄наттам̣ ведитаббам̣.
пакатӯпаниссайо пана пакато упаниссайо пакатӯпаниссайо. пакато на̄ма аттано санта̄не ниппха̄дито ва̄ саддха̄сӣла̄ди упасевито ва̄ утубходжана̄ди. пакатийа̄ ева ва̄ упаниссайо пакатӯпаниссайо, а̄рамман̣а̄нантарехи асаммиссоти аттхо. тасса пакатӯпаниссайо ‘‘саддхам̣ упанисса̄йа да̄нам̣ дети, сӣлам̣ сама̄дийати, упосатхакаммам̣ кароти, джха̄нам̣ уппа̄дети, випассанам̣ уппа̄дети, маггам̣ уппа̄дети, абхин̃н̃ам̣ уппа̄дети, сама̄паттим̣ уппа̄дети. сӣлам̣, сутам̣, ча̄гам̣, пан̃н̃ам̣ упанисса̄йа да̄нам̣ дети…пе… сама̄паттим̣ уппа̄дети. саддха̄, сӣлам̣, сутам̣, ча̄го, пан̃н̃а̄ саддха̄йа, сӣласса, сутасса, ча̄гасса, пан̃н̃а̄йа, упаниссайапаччайена паччайо’’тиа̄дина̄ (пат̣т̣ха̄. 1.1.423) найена анекаппака̄рато пабхедо ведитаббо. ити име саддха̄дайо паката̄ чева балавака̄ран̣ат̣т̣хена упаниссайа̄ ча̄ти пакатӯпаниссайоти.
603. пат̣хаматарам̣ уппаджджитва̄ ваттама̄набха̄вена упака̄рако дхаммо пуреджа̄тапаччайо. со пан̃чадва̄ре ваттха̄рамман̣ахадайаваттхувасена ека̄дасавидхо хоти. йатха̄ха – ‘‘чаккха̄йатанам̣ чаккхувин̃н̃а̄н̣адха̄туйа̄ там̣сампайуттака̄нан̃ча дхамма̄нам̣ пуреджа̄тапаччайена паччайо. сота…пе… гха̄на, дживха̄, ка̄йа̄йатанам̣, рӯпа, садда, гандха, раса, пхот̣т̣хабба̄йатанам̣ ка̄йавин̃н̃а̄н̣адха̄туйа̄ там̣сампайуттака̄нан̃ча дхамма̄нам̣ пуреджа̄тапаччайена паччайо. рӯпа, садда, гандха, раса, пхот̣т̣хабба̄йатанам̣ манодха̄туйа̄. йам̣ рӯпам̣ нисса̄йа манодха̄ту ча мановин̃н̃а̄н̣адха̄ту ча ваттанти, там̣ рӯпам̣ манодха̄туйа̄ там̣сампайуттака̄нан̃ча дхамма̄нам̣ пуреджа̄тапаччайена паччайо. мановин̃н̃а̄н̣адха̄туйа̄ там̣сампайуттака̄нан̃ча дхамма̄нам̣ кин̃чика̄ле пуреджа̄тапаччайена паччайо. кин̃чика̄ле на пуреджа̄тапаччайена паччайо’’ти (пат̣т̣ха̄. 1.1.10).
604. пуреджа̄та̄нам̣ рӯпадхамма̄нам̣ упаттхамбхакаттена упака̄рако арӯпадхаммо паччха̄джа̄тапаччайо гиджджхапотакасарӣра̄нам̣ а̄ха̄ра̄са̄четана̄ вийа. тена вуттам̣ ‘‘паччха̄джа̄та̄ читтачетасика̄ дхамма̄ пуреджа̄тасса имасса ка̄йасса паччха̄джа̄тапаччайена паччайо’’ти (пат̣т̣ха̄. 1.1.11).
605. а̄севанат̣т̣хена анантара̄нам̣ пагун̣абалавабха̄ва̄йа упака̄рако дхаммо а̄севанапаччайо гантха̄дӣсу пуримапурима̄бхийого вийа. со кусала̄кусалакирийаджаванавасена тивидхо хоти. йатха̄ха – ‘‘пурима̄ пурима̄ кусала̄ дхамма̄ паччхима̄нам̣ паччхима̄нам̣ кусала̄нам̣ дхамма̄нам̣ а̄севанапаччайена паччайо. пурима̄ пурима̄ акусала̄…пе… кирийа̄бйа̄ката̄ дхамма̄ паччхима̄нам̣ паччхима̄нам̣ кирийа̄бйа̄ката̄нам̣ дхамма̄нам̣ а̄севанапаччайена паччайо’’ти (пат̣т̣ха̄. 1.1.12).
606. читтапайогасан̇кха̄тена кирийабха̄вена упака̄рако дхаммо каммапаччайо. со на̄наккхан̣ика̄йа чева кусала̄кусалачетана̄йа сахаджа̄та̄йа ча сабба̄йапи четана̄йа васена дувидхо хоти. йатха̄ха – ‘‘кусала̄кусалам̣ каммам̣ випа̄ка̄нам̣ кхандха̄нам̣ кат̣атта̄ ча рӯпа̄нам̣ каммапаччайена паччайо. четана̄ сампайуттака̄нам̣ дхамма̄нам̣ там̣самут̣т̣ха̄на̄нан̃ча рӯпа̄нам̣ каммапаччайена паччайо’’ти (пат̣т̣ха̄. 1.1.13).
607. нирусса̄хасантабха̄вена нирусса̄хасантабха̄ва̄йа упака̄рако випа̄кадхаммо випа̄капаччайо. со паватте там̣самут̣т̣ха̄на̄нам̣, пат̣исандхийам̣ кат̣атта̄ ча рӯпа̄нам̣, саббаттха ча сампайуттадхамма̄нам̣ паччайо хоти. йатха̄ха –‘‘випа̄ка̄бйа̄като еко кхандхо тин̣н̣аннам̣ кхандха̄нам̣ читтасамут̣т̣ха̄на̄нан̃ча рӯпа̄нам̣ випа̄капаччайена паччайо…пе… пат̣исандхиккхан̣е випа̄ка̄бйа̄като еко кхандхо тин̣н̣аннам̣ кхандха̄нам̣ кат̣атта̄ ча рӯпа̄нам̣. тайо кхандха̄ екасса кхандхасса. две кхандха̄ двиннам̣ кхандха̄нам̣ кат̣атта̄ ча рӯпа̄нам̣ випа̄капаччайена паччайо. кхандха̄ ваттхусса випа̄капаччайена паччайо’’ти.
608. рӯпа̄рӯпа̄нам̣ упаттхамбхакат̣т̣хена упака̄рака̄ чатта̄ро а̄ха̄ра̄ а̄ха̄рапаччайо. йатха̄ха –‘‘кабал̣ӣка̄ро а̄ха̄ро имасса ка̄йасса а̄ха̄рапаччайена паччайо. арӯпино а̄ха̄ра̄ сампайуттака̄нам̣ дхамма̄нам̣ там̣самут̣т̣ха̄на̄нан̃ча рӯпа̄нам̣ а̄ха̄рапаччайена паччайо’’ти (пат̣т̣ха̄. 1.1.15). пан̃ха̄ва̄ре пана ‘‘пат̣исандхиккхан̣е випа̄ка̄бйа̄ката̄ а̄ха̄ра̄ сампайуттака̄нам̣ кхандха̄нам̣ кат̣атта̄ ча рӯпа̄нам̣ а̄ха̄рапаччайена паччайо’’типи (пат̣т̣ха̄. 1.1.429) вуттам̣.
609. адхипатийат̣т̣хена упака̄рака̄ иттхиндрийапурисиндрийаваджджа̄ вӣсатиндрийа̄ индрийапаччайо. таттха чаккхундрийа̄дайо арӯпадхамма̄нам̣йева, сеса̄ рӯпа̄рӯпа̄нам̣ паччайа̄ хонти. йатха̄ха – ‘‘чаккхундрийам̣ чаккхувин̃н̃а̄н̣адха̄туйа̄…пе… сота… гха̄на… дживха̄… ка̄йиндрийам̣ ка̄йавин̃н̃а̄н̣адха̄туйа̄ там̣сампайуттака̄нан̃ча дхамма̄нам̣ индрийапаччайена паччайо. рӯпаджӣвитиндрийам̣ кат̣атта̄рӯпа̄нам̣ индрийапаччайена паччайо. арӯпино индрийа̄ сампайуттака̄нам̣ дхамма̄нам̣ там̣самут̣т̣ха̄на̄нан̃ча рӯпа̄нам̣ индрийапаччайена паччайо’’ти (пат̣т̣ха̄. 1.1.16). пан̃ха̄ва̄ре пана ‘‘пат̣исандхиккхан̣е випа̄ка̄бйа̄ката̄ индрийа̄ сампайуттака̄нам̣ кхандха̄нам̣ кат̣атта̄ ча рӯпа̄нам̣ индрийапаччайена паччайо’’типи (пат̣т̣ха̄. 1.1.430) вуттам̣.
610. упаниджджха̄йанат̣т̣хена упака̄рака̄ни т̣хапетва̄ двипан̃чавин̃н̃а̄н̣е сукхадуккхаведана̄двайам̣ сабба̄нипи кусала̄дибхеда̄ни сатта джха̄нан̇га̄ни джха̄напаччайо. йатха̄ха –‘‘джха̄нан̇га̄ни джха̄насампайуттака̄нам̣ дхамма̄нам̣ там̣самут̣т̣ха̄на̄нан̃ча рӯпа̄нам̣ джха̄напаччайена паччайо’’ти (пат̣т̣ха̄. 1.1.17). пан̃ха̄ва̄ре пана ‘‘пат̣исандхиккхан̣е випа̄ка̄бйа̄ката̄ни джха̄нан̇га̄ни сампайуттака̄нам̣ кхандха̄нам̣ кат̣атта̄ ча рӯпа̄нам̣ джха̄напаччайена паччайо’’типи (пат̣т̣ха̄. 1.1.431) вуттам̣.
611. йато тато ва̄ ниййа̄нат̣т̣хена упака̄рака̄ни кусала̄дибхеда̄ни два̄даса магган̇га̄ни маггапаччайо. йатха̄ха – ‘‘магган̇га̄ни маггасампайуттака̄нам̣ дхамма̄нам̣ там̣самут̣т̣ха̄на̄нан̃ча рӯпа̄нам̣ маггапаччайена паччайо’’ти (пат̣т̣ха̄. 1.1.18). пан̃ха̄ва̄ре пана ‘‘пат̣исандхиккхан̣е випа̄ка̄бйа̄ката̄ни магган̇га̄ни сампайуттака̄нам̣ кхандха̄нам̣ кат̣атта̄ ча рӯпа̄нам̣ маггапаччайена паччайо’’типи (пат̣т̣ха̄. 1.1.432) вуттам̣. ете пана двепи джха̄намаггапаччайа̄ двипан̃чавин̃н̃а̄н̣а̄хетукачиттесу на лаббхантӣти ведитабба̄.
612. екаваттхукаека̄рамман̣аекуппа̄деканиродхасан̇кха̄тена сампайуттабха̄вена упака̄рака̄ арӯпадхамма̄ сампайуттапаччайо. йатха̄ха – ‘‘чатта̄ро кхандха̄ арӯпино ан̃н̃аман̃н̃ам̣ сампайуттапаччайена паччайо’’ти (пат̣т̣ха̄. 1.1.19).
613. екаваттхука̄дибха̄ва̄нупагамена упака̄рака̄ рӯпино дхамма̄ арӯпӣнам̣ дхамма̄нам̣, арӯпинопи рӯпӣнам̣ виппайуттапаччайо. со сахаджа̄тапаччха̄джа̄тапуреджа̄тавасена тивидхо хоти. вуттан̃хетам̣ ‘‘сахаджа̄та̄ кусала̄ кхандха̄ читтасамут̣т̣ха̄на̄нам̣ рӯпа̄нам̣ виппайуттапаччайена паччайо. паччха̄джа̄та̄ кусала̄ кхандха̄ пуреджа̄тасса имасса ка̄йасса виппайуттапаччайена паччайо’’ти (пат̣т̣ха̄. 1.1.434). абйа̄катападасса пана сахаджа̄тавибхан̇ге ‘‘пат̣исандхиккхан̣е випа̄ка̄бйа̄ката̄ кхандха̄ кат̣атта̄рӯпа̄нам̣ виппайуттапаччайена паччайо. кхандха̄ ваттхусса. ваттху кхандха̄нам̣ виппайуттапаччайена паччайо’’типи (пат̣т̣ха̄. 1.1.434) вуттам̣. пуреджа̄там̣ пана чаккхундрийа̄диваттхувасенева ведитаббам̣. йатха̄ха – ‘‘пуреджа̄там̣ чаккха̄йатанам̣ чаккхувин̃н̃а̄н̣асса…пе… ка̄йа̄йатанам̣ ка̄йавин̃н̃а̄н̣асса виппайуттапаччайена паччайо. ваттху випа̄ка̄бйа̄ката̄нам̣ кирийа̄бйа̄ката̄нам̣ кхандха̄нам̣…пе… ваттху кусала̄нам̣ кхандха̄нам̣…пе… ваттху акусала̄нам̣ кхандха̄нам̣ виппайуттапаччайена паччайо’’ти (пат̣т̣ха̄. 1.1.434).
614. паччуппанналаккхан̣ена аттхибха̄вена та̄дисассева дхаммасса упаттхамбхакаттена упака̄рако дхаммо аттхипаччайо. тасса арӯпаккхандхамаха̄бхӯтана̄марӯпачиттачетасикамаха̄бхӯтаа̄йатанаваттхувасена саттадха̄ ма̄тика̄ никкхитта̄. йатха̄ха –‘‘чатта̄ро кхандха̄ арӯпино ан̃н̃аман̃н̃ам̣ аттхипаччайена паччайо, чатта̄ро маха̄бхӯта̄, оккантиккхан̣е на̄марӯпам̣ ан̃н̃аман̃н̃ам̣. читтачетасика̄ дхамма̄ читтасамут̣т̣ха̄на̄нам̣ рӯпа̄нам̣. маха̄бхӯта̄ упа̄да̄рӯпа̄нам̣. чаккха̄йатанам̣ чаккхувин̃н̃а̄н̣адха̄туйа̄…пе… ка̄йа̄йатанам̣…пе… рӯпа̄йатанам̣…пе… пхот̣т̣хабба̄йатанам̣ ка̄йавин̃н̃а̄н̣адха̄туйа̄ там̣сампайуттака̄нан̃ча дхамма̄нам̣ аттхипаччайена паччайо. рӯпа̄йатанам̣…пе… пхот̣т̣хабба̄йатанам̣ манодха̄туйа̄ там̣сампайуттака̄нан̃ча дхамма̄нам̣. йам̣ рӯпам̣ нисса̄йа манодха̄ту ча мановин̃н̃а̄н̣адха̄ту ча ваттанти, там̣ рӯпам̣ манодха̄туйа̄ ча мановин̃н̃а̄н̣адха̄туйа̄ ча там̣сампайуттака̄нан̃ча дхамма̄нам̣ аттхипаччайена паччайо’’ти (пат̣т̣ха̄. 1.1.21).
пан̃ха̄ва̄ре пана сахаджа̄там̣ пуреджа̄там̣ паччха̄джа̄там̣ а̄ха̄рам̣ индрийантипи никкхипитва̄ сахаджа̄те та̄ва ‘‘еко кхандхо тин̣н̣аннам̣ кхандха̄нам̣ там̣самут̣т̣ха̄на̄нан̃ча рӯпа̄нам̣ аттхипаччайена паччайо’’тиа̄дина̄ (пат̣т̣ха̄. 1.1.435) найена ниддесо като, пуреджа̄те пуреджа̄та̄нам̣ чаккха̄дӣнам̣ васена ниддесо като. паччха̄джа̄те пуреджа̄тасса имасса ка̄йасса паччха̄джа̄та̄нам̣ читтачетасика̄нам̣ паччайавасена ниддесо като. а̄ха̄риндрийесу ‘‘кабал̣ӣка̄ро а̄ха̄ро имасса ка̄йасса аттхипаччайена паччайо. рӯпаджӣвитиндрийам̣ кат̣атта̄рӯпа̄нам̣ аттхипаччайена паччайо’’ти (пат̣т̣ха̄. 1.1.435) евам̣ ниддесо катоти.
615. аттано анантара̄ уппаджджама̄на̄нам̣ арӯпадхамма̄нам̣ паваттиока̄сада̄нена упака̄рака̄ саманантаранируддха̄ арӯпадхамма̄ наттхипаччайо. йатха̄ха –‘‘саманантаранируддха̄ читтачетасика̄ дхамма̄ пат̣уппанна̄нам̣ читтачетасика̄нам̣ дхамма̄нам̣ наттхипаччайена паччайо’’ти.
те ева вигатабха̄вена упака̄ракатта̄ вигатапаччайо. йатха̄ха – ‘‘саманантаравигата̄ читтачетасика̄ дхамма̄ пат̣уппанна̄нам̣ читтачетасика̄нам̣ дхамма̄нам̣ вигатапаччайена паччайо’’ти.
аттхи паччайадхамма̄ ева ча авигатабха̄вена упака̄ракатта̄ авигатапаччайоти ведитабба̄. десана̄вила̄сена пана татха̄ винетаббавенеййавасена ва̄ айам̣ дуко вутто, ахетукадукам̣ ватва̄пи хетувиппайуттадуко вийа̄ти.
авиджджа̄паччайа̄сан̇кха̄рападавиттха̄ракатха̄
616. евамимесу чатувӣсатийа̄ паччайесу айам̣ авиджджа̄,
паччайо хоти пун̃н̃а̄нам̣, дувидха̄некадха̄ пана;
паресам̣ паччхима̄нам̣ са̄, екадха̄ паччайо мата̄ти.
таттха пун̃н̃а̄нам̣ дувидха̄ти а̄рамман̣апаччайена ча упаниссайапаччайена ча̄ти дведха̄ паччайо хоти. са̄ хи авиджджам̣ кхайато вайато саммасанака̄ле ка̄ма̄вачара̄нам̣ пун̃н̃а̄бхисан̇кха̄ра̄нам̣ а̄рамман̣апаччайена паччайо хоти. абхин̃н̃а̄читтена самохачиттам̣ джа̄нанака̄ле рӯпа̄вачара̄нам̣. авиджджа̄саматиккаматтха̄йа пана да̄на̄дӣни чева ка̄ма̄вачарапун̃н̃акирийаваттхӯни пӯрентасса, рӯпа̄вачараджджха̄на̄ни ча уппа̄дентасса двиннампи тесам̣ упаниссайапаччайена паччайо хоти. татха̄ авиджджа̄саммӯл̣хатта̄ ка̄мабхаварӯпабхавасампаттийо паттхетва̄ та̄нева пун̃н̃а̄ни каронтасса.
анекадха̄ пана паресанти апун̃н̃а̄бхисан̇кха̄ра̄нам̣ анекадха̄ паччайо хоти. катхам̣? еса̄ хи авиджджам̣ а̄раббха ра̄га̄дӣнам̣ уппаджджанака̄ле а̄рамман̣апаччайена, гарум̣катва̄ асса̄данака̄ле а̄рамман̣а̄дхипатиа̄рамман̣ӯпаниссайехи, авиджджа̄саммӯл̣хасса ана̄дӣнавадасса̄вино па̄н̣а̄типа̄та̄дӣни каронтасса упаниссайапаччайена, дутийаджавана̄дӣнам̣ анантарасаманантараанантарӯпаниссайа̄севананаттхивигатапаччайехи, йам̣кин̃чи акусалам̣ каронтасса хету сахаджа̄та ан̃н̃аман̃н̃а ниссайа сампайутта аттхи авигатапаччайехӣти анекадха̄ паччайо хоти.
паччхима̄нам̣ са̄ екадха̄ паччайо мата̄ти а̄нен̃джа̄бхисан̇кха̄ра̄нам̣ упаниссайапаччайенева екадха̄ паччайо мата̄. со панасса̄ упаниссайабха̄во пун̃н̃а̄бхисан̇кха̄ре вуттанайенева ведитабботи.
617. еттха̄ха – ким̣ пана̄йамека̄ва авиджджа̄ сан̇кха̄ра̄нам̣ паччайо, уда̄ху ан̃н̃епи паччайа̄ сантӣти? ким̣ панеттха, йади та̄ва ека̄ва, екака̄ран̣ава̄до а̄паджджати. атхан̃н̃епи санти, ‘‘авиджджа̄паччайа̄ сан̇кха̄ра̄’’ти екака̄ран̣аниддесо нупападжджатӣти? на нупападжджати. касма̄? йасма̄ –
екам̣ на екато идха, на̄некаманекатопи но екам̣;
пхаламаттхи аттхи пана ека-хетупхаладӣпане аттхо.
екато хи ка̄ран̣ато на идха кин̃чи екам̣ пхаламаттхи, на анекам̣. на̄пи анекехи ка̄ран̣ехи екам̣. анекехи пана ка̄ран̣ехи анекамева хоти. татха̄ хи анекехи утупатхавӣбӣджасалиласан̇кха̄техи ка̄ран̣ехи анекамева рӯпагандхараса̄дикам̣ ан̇курасан̇кха̄там̣ пхалам̣ уппаджджама̄нам̣ диссати. йам̣ панетам̣ ‘‘авиджджа̄паччайа̄ сан̇кха̄ра̄, сан̇кха̄рапаччайа̄ вин̃н̃а̄н̣а’’нти екекахетупхаладӣпанам̣ катам̣, таттха аттхо аттхи, пайоджанам̣ виджджати.
бхагава̄ хи каттхачи падха̄натта̄, каттхачи па̄кат̣атта̄, каттхачи аса̄дха̄ран̣атта̄ десана̄вила̄сасса ча венеййа̄нан̃ча анурӯпато екамева хетум̣ ва̄ пхалам̣ ва̄ дӣпети. ‘‘пхассапаччайа̄ ведана̄’’ти хи падха̄натта̄ екамева хетупхалама̄ха. пхассо хи ведана̄йа падха̄нахету йатха̄пхассам̣ ведана̄ ваваттха̄нато. ведана̄ ча пхассасса падха̄напхалам̣ йатха̄веданам̣ пхассававаттха̄нато. ‘‘семхасамут̣т̣ха̄на̄ а̄ба̄дха̄’’ти (а. ни. 10.60) па̄кат̣атта̄ екам̣ хетума̄ха. па̄кат̣о хи еттха семхо, на камма̄дайо. ‘‘йе кечи, бхиккхаве, акусала̄ дхамма̄, саббе те айонисоманасика̄рамӯлака̄’’ти аса̄дха̄ран̣атта̄ екам̣ хетума̄ха. аса̄дха̄ран̣о хи айонисоманасика̄ро акусала̄нам̣, са̄дха̄ран̣а̄ни ваттха̄рамман̣а̄дӣнӣти. тасма̄ айамидха авиджджа̄ виджджама̄несупи ан̃н̃есу ваттха̄рамман̣асахаджа̄тадхамма̄дӣсу сан̇кха̄рака̄ран̣есу ‘‘асса̄да̄нупассино тан̣ха̄ павад̣д̣хатӣ’’ти (сам̣. ни. 2.52) ча ‘‘авиджджа̄самудайа̄ а̄савасамудайо’’ти (ма. ни. 1.104) ча вачанато ан̃н̃есампи тан̣ха̄дӣнам̣ сан̇кха̄рахетӯнам̣ хетӯти падха̄натта̄, ‘‘авидва̄, бхиккхаве, авиджджа̄гато пун̃н̃а̄бхисан̇кха̄рампи абхисан̇кхаротӣ’’ти па̄кат̣атта̄, аса̄дха̄ран̣атта̄ ча сан̇кха̄ра̄нам̣ хетубха̄вена дӣпита̄ти ведитабба̄. етенева ча екекахетупхаладӣпанапариха̄равачанена саббаттха екекахетупхаладӣпане пайоджанам̣ ведитаббанти.
618. еттха̄ха – евам̣ сантепи еканта̄нит̣т̣хапхала̄йа са̄ваджджа̄йа авиджджа̄йа катхам̣ пун̃н̃а̄нен̃джа̄бхисан̇кха̄рапаччайаттам̣ йуджджати? на хи нимбабӣджато уччху уппаджджатӣти. катхам̣ на йуджджиссати? локасмин̃хи –
вируддхо ча̄вируддхо ча, садиса̄садисо татха̄;
дхамма̄нам̣ паччайо сиддхо, випа̄ка̄ ева те ча на.
дхамма̄нам̣ хи т̣ха̄насабха̄вакичча̄дивируддхо ча̄вируддхо ча паччайо локе сиддхо. пуримачиттам̣ хи апарачиттасса т̣ха̄навируддхо паччайо, пуримасиппа̄дисиккха̄ ча паччха̄ паваттама̄на̄нам̣ сиппа̄дикирийа̄нам̣. каммам̣ рӯпасса сабха̄вавируддхо паччайо, кхӣра̄дӣни ча дадхиа̄дӣнам̣. а̄локо чаккхувин̃н̃а̄н̣асса киччавируддхо, гул̣а̄дайо ча а̄сава̄дӣнам̣. чаккхурӯпа̄дайо пана чаккхувин̃н̃а̄н̣а̄дӣнам̣ т̣ха̄на̄вируддха̄ паччайа̄. пуримаджавана̄дайо паччхимаджавана̄дӣнам̣ сабха̄ва̄вируддха̄ кичча̄вируддха̄ ча.
йатха̄ ча вируддха̄вируддха̄ паччайа̄ сиддха̄, евам̣ садиса̄садиса̄пи. садисамева хи утуа̄ха̄расан̇кха̄там̣ рӯпам̣ рӯпасса паччайо, са̄либӣджа̄дӣни ча са̄липхала̄дӣнам̣. асадисампи рӯпам̣ арӯпасса, арӯпан̃ча рӯпасса паччайо хоти, голома̄вилома-виса̄н̣а-дадхитилапит̣т̣ха̄дӣни ча дубба̄-сарабхӯтин̣ака̄дӣнам̣. йесан̃ча дхамма̄нам̣ те вируддха̄вируддхасадиса̄садисапаччайа̄, на те дхамма̄ тесам̣ дхамма̄нам̣ випа̄ка̄ ева.
ити айам̣ авиджджа̄ випа̄кавасена еканта̄нит̣т̣хапхала̄, сабха̄вавасена ча са̄ваджджа̄пи сама̄на̄ саббесампи етесам̣ пун̃н̃а̄бхисан̇кха̄ра̄дӣнам̣ йатха̄нурӯпам̣ т̣ха̄накиччасабха̄вавируддха̄вируддхапаччайавасена, садиса̄садисапаччайавасена ча паччайо хотӣти ведитабба̄. со часса̄ паччайабха̄во ‘‘йасса хи дуккха̄дӣсу авиджджа̄сан̇кха̄там̣ ан̃н̃а̄н̣ам̣ аппахӣнам̣ хоти, со дуккхе та̄ва пуббанта̄дӣсу ча ан̃н̃а̄н̣ена сам̣са̄радуккхам̣ сукхасан̃н̃а̄йа гахетва̄ тасса хетубхӯте тивидхепи сан̇кха̄ре а̄рабхатӣ’’тиа̄дина̄ найена вутто ева.
619. апича айам̣ ан̃н̃опи парийа̄йо –
чутӯпапа̄те сам̣са̄ре, сан̇кха̄ра̄нан̃ча лаккхан̣е;
йо пат̣иччасамуппанна-дхаммесу ча вимуйхати.
абхисан̇кхароти со ете, сан̇кха̄ре тивидхе йато;
авиджджа̄ паччайо тесам̣, тивидха̄нампайам̣ татоти.
катхам̣ пана йо етесу вимуйхати, со тивидхепете сан̇кха̄ре каротӣти че. чутийа̄ та̄ва вимӯл̣хо ‘‘саббаттха кхандха̄нам̣ бхедо маран̣а’’нти чутим̣ аган̣ханто ‘‘сатто марати, саттасса дехантарасан̇камана’’нтиа̄дӣни викаппети.
упапа̄те вимӯл̣хо ‘‘саббаттха кхандха̄нам̣ па̄тубха̄во джа̄тӣ’’ти упапа̄там̣ аган̣ханто ‘‘сатто упападжджати, саттасса навасарӣрапа̄тубха̄во’’тиа̄дӣни викаппети.
сам̣са̄ре вимӯл̣хо йо еса,
‘‘кхандха̄нан̃ча пат̣ипа̄т̣и, дха̄туа̄йатана̄на ча;
аббоччхиннам̣ ваттама̄на̄, сам̣са̄роти павуччатӣ’’ти. –
евам̣ ван̣н̣ито сам̣са̄ро, там̣ евам̣ аган̣ханто ‘‘айам̣ сатто асма̄ лока̄ парам̣ локам̣ гаччхати, парасма̄ лока̄ имам̣ локам̣ а̄гаччхатӣ’’тиа̄дӣни викаппети.
сан̇кха̄ра̄нам̣ лаккхан̣е вимӯл̣хо сан̇кха̄ра̄нам̣ сабха̄валаккхан̣ам̣ са̄ман̃н̃алаккхан̣ан̃ча аган̣ханто сан̇кха̄ре аттато аттанийато дхувато сукхато субхато викаппети.
пат̣иччасамуппаннадхаммесу вимӯл̣хо авиджджа̄дӣхи сан̇кха̄ра̄дӣнам̣ паваттим̣ аган̣ханто ‘‘атта̄ джа̄на̄ти ва̄ на джа̄на̄ти ва̄, со ева кароти ча ка̄рети ча. со пат̣исандхийам̣ упападжджати, тасса ан̣уиссара̄дайо калала̄дибха̄вена сарӣрам̣ сан̣т̣хапенто индрийа̄ни сампа̄денти. со индрийасампанно пхусати, ведийати, тан̣хӣйати, упа̄дийати, гхат̣ийати. со пуна бхавантаре бхаватӣ’’ти ва̄, ‘‘саббе сатта̄ нийатисан̇гатибха̄вапарин̣ата̄’’ти (дӣ. ни. 1.168) ва̄ викаппети.