чхат̣т̣хакан̣д̣а
1. ватта
тадаттхассева̄ти тасса крийаттхасса. йо кирийа̄сан̇кха̄то атто тассева. етена а̄дха̄раметам̣ крийаттхасса̄ти н̃а̄пети. нахичча̄дина̄ тадаттхассева висесане ка̄ран̣ама̄ха. суттам̣вина̄типаресам̣вийа суттам̣ вина̄. та̄пи ваттама̄нейева бхависсантӣти имина̄ ваттумит̣т̣хатта̄ти еттха сесавачанамавабодхети. евака̄рена̄ (ти ваттама̄нассева̄ти еттха евасаддена.) таббиваччха̄ти ваттама̄навачаниччха̄.
там̣самӣпасса̄ти еттха тасаддена маха̄кассапасса субхаддавачана̄нуссаран̣асан̇кха̄то маран̣аппаттихету дуккха̄нубхавасан̇кха̄то ча кирийа̄висесо париггахито, те ва̄ ваттама̄накирийа̄висеса̄ти тесамубхиннама̄санна̄ни камена адхаммадӣпанамаран̣а̄ни, тена̄ха-дӣпана маран̣а̄нама̄саннатта̄’ти. евам̣ ман̃н̃ате ‘‘такка̄лаваттама̄накирийа̄висесасса дӣпанамаран̣асан̇кха̄там̣ там̣самӣпата̄випи кирийантарам̣ ваттама̄наггахан̣ена там̣са̄мӣпйам̣ гайхати, йатха̄ (ган̇га̄самӣпо) десо ган̇га̄ти вуччати тато ‘ган̇га̄йам̣ га̄во’ти сийа̄’’ти. пуре ичча̄дина̄ паккхантарам̣ вирачитам̣ вуттика̄рена, тадупадассетум̣ мукхайати ‘сабха̄вато’ ичча̄ди.
кирийа̄ка̄лоти ваттама̄накирийа̄ка̄ло. авасиссатӣти пурепура̄саддехи дӣпитаана̄гатака̄лато авасиссати. кирийа̄ ка̄лети дӣпанамаран̣акирийа̄ка̄ле. тасса̄ти дӣпанамаран̣асса. ваттама̄натта̄ти еттха ваттама̄нейева бхависсантӣти сесо. анена̄ти пуречча̄дивуттивачанена. пурепура̄саддехи ана̄гатака̄ла̄вагаме сати диппати маратӣти еттха дӣпанамаран̣акирийа̄ка̄ло мукхйе тада̄ ваттатӣтиа̄ха- ‘мукхйам̣ ваттама̄наттама̄хе’ти. пуна паккхантарамупанӣтам̣ ка̄лечча̄дина̄ вуттика̄рена, тамупадассетум̣ мукхама̄ваттайати ‘ана̄гате’чча̄ди.
вуттийам̣ ка̄лабйаттайоти ка̄ла̄тиваттанам̣, ваттама̄нака̄ла̄тиккамена ана̄гатака̄лепи ба̄хулака̄тйа̄дайо хонтӣти адхиппа̄йо. тадева саматтхети ‘бхавантева’ичча̄дина̄. тйа̄дайотӣмина̄ саббесам̣ а̄кхйа̄тика̄нам̣ гахан̣ам̣. ласса дӣгхоти самбандхо. гаччхатӣти саккасса сахабха̄вам̣ гамиссатӣти аттхо.
3. на̄ме
пат̣иджа̄ниссантӣти ваттама̄не ана̄гатавачанам̣, пат̣иджа̄нантӣти аттхо. итарампана бхӯте бхависсатӣти а̄си, кариссатӣти акари, чете ссасӣти четита̄ аси, бхун̃джиссасӣти бхун̃джита̄ аси. анокаппана̄ ассаддха̄. амарисанам̣ аккхама̄. имина̄ва̄ти аттхивачане упападе кодха̄ саддха̄су гаммама̄несва-сатӣпи вачанантаре имина̄ва са̄ман̃н̃авачанена сиддханти аттхо. гараха̄вама̄ти тасса хетувачанам̣. татха̄хичча̄дина̄ гараха̄вагамамева саматтхети. аттхина̄ма ӣдисанти [аттхина̄ма̄ти (поттхаке)] а̄бхидосикасса кумма̄сасса парибхун̃джанам̣ виджджате на̄ма̄ти аттхо. виджджама̄нампи там̣ асаддаханто амарисанто евам̣ вадати. наттхӣти ман̃н̃ети адхиппа̄йо, тена̄ха- ‘паччаккхамапӣ’ти [ӣдисампӣти] а̄ди. йопӣти саддасса сопӣти тасаддена самбандхо ведитаббо. аттхӣти виджджама̄наттхети вуттавиджджама̄наттхо ваккхама̄напаккхаттайепи дат̣т̣хаббо.
нану аттхина̄ма та̄та̄ти еттаке вутте пат̣хамо аттхинукхочча̄дико нисӣдитва̄ти саддапарийанто ча, дутийо аттхинукхочча̄дико нисӣдитва̄ти саддапарийанто ча татийо аттхиман̃н̃ечча̄дико джигуччханеййанти саддапарийанто ча вачанаппабандхо катхам̣ лаббхатӣти манаси нидха̄йа̄ха- ‘сопана̄’тиа̄ди. имина̄ти ‘аттхийевиха̄пи нинда̄вагамо’ти вачанена. т̣ха̄набходжане гарахатӣти самбандхо. вуттам̣ сакката̄нуса̄рена. нисса̄йанисса̄йа̄ти йаттха бхагава̄ нисинно там̣ т̣ха̄нам̣ нисса̄йа нисса̄йа.
4. бхӯте
кирийа̄рӯпети кирийа̄сабха̄ве, еваман̃н̃атра̄пӣти агами агамиттха̄тӣмехи ан̃н̃атра агамум̣ ичча̄дике агамочча̄дике ча. анудара̄ аломика̄ти сантамапйудара̄дикам̣ махатта̄бха̄вапат̣ипа̄дана̄йа бахутта̄ бха̄вапат̣ипа̄дана̄йа ча на ваттумиччхӣйате.
5. ана
ан̃н̃ападаттхавуттийа̄ти вуттаман̃н̃ападаттхам̣ дассети ‘ваккхама̄налаккхан̣о’чча̄дина̄. ваккхама̄налаккхан̣отивуттика̄рена ‘‘а̄н̃а̄ййа̄’’чча̄дина̄ ваккхама̄налаккхан̣о. антокатва̄ти имина̄ а̄саддасса̄бхивидхимхи паваттима̄ха. ахарубхайатад̣д̣хараттам̣ ва̄ти еттха ва̄саддо паккхантаре. ад̣д̣хараттасаддена раттийа̄ чатуттхо бха̄го-тра ваттумит̣т̣хо, ахо ча тасса ад̣д̣хараттан̃ча̄ти аттхо. имасса̄дхиппа̄йаттхама̄ха- ‘атӣтечча̄ди. убхайаттха адхиппа̄йам̣ виварати‘айа’мичча̄дина̄. пан̃чайа̄моти атӣта̄йа раттийа̄ паччхимапан̃чачатта̄лӣсавина̄д̣ика̄дхикагхат̣ика̄ттайам̣ ана̄гата̄йа пуримапан̃чачатта̄лӣсавина̄д̣ика̄дхикагхат̣икаттхайан̃чети ад̣д̣ха̄дхикасаттагхат̣ика̄парима̄н̣о еко йа̄мо ахасса чатта̄роти пан̃ча йа̄ма̄ паха̄ра̄ асса̄ти пан̃чайа̄мо.
гата̄йапаччхимо йа̄мо, паччхимаддхамимасса ва̄;
паха̄ро-на̄гата̄йа̄дӣ, тададдхамапи ва̄ татха̄.
вуттака̄ла̄вадхи маджджхо, ка̄ло со-джджатано мато;
танниседхена йотван̃н̃о, со-наджджатано мато.
агаматтха̄тиа̄дӣсу аӣссаа̄дӣнам̣ самбандхибйан̃джанасса̄бха̄ва̄ на ин̃а. бйа̄миссепӣти аджджатанамиссепи бхӯте. нан̃сама̄саниссайе бйа̄миссе йатха̄ паппотӣти дассенто а̄ха- ‘парийуда̄сета̄ве’чча̄ди.
аджджатананиссайоти бйа̄миссе аджджатанабха̄гӣниссайо. аттхути пан̃хе ту тадан̃н̃аниссайоти бйа̄миссейева тато аджджатанато итара̄наджджатана ниссайо ан̃н̃атра̄ти бйа̄миссато ан̃н̃атра бхӯтака̄ле. пасан̇готи а̄ н̃уа̄дӣнам̣ пасан̇го. аджджахиййова̄ти бйа̄миссата̄дассанаттхам̣ вуттам̣.
6. паро
сама̄соти чхат̣т̣хӣсама̄со ка̄ракасама̄со ва̄. нипа̄таната̄ ча̄сса висесатоти. етан̃ча̄ти пароккхети етан̃ча. крийаттхасса упа̄дхи висесанам̣ крийаттхопа̄дхи, тасса крийаттхопа̄дхино бхӯта̄ наджджатанасса са̄дханадва̄рена висесанам̣, на тӯджукам̣тйаттхо. касма̄ ноджукам̣ висесанам̣ тйа̄ха ‘бйаваччхеджджа̄бха̄ва̄’ти. тамева пхут̣айитума̄ха- ‘татха̄хи’чча̄ди.
са̄дхийама̄на̄ти имина̄ дха̄тваттхасса̄париниппханнатам̣ бодхети. те санти индрийа̄нам̣. санто виджджама̄но висайо йесам̣ индрийа̄нам̣ те самбха̄во таттам̣, тасма̄. нети пат̣иседхе, са̄дханадва̄рена висесанатте бйаваччхеджджасаббха̄ва̄ йатха̄вуттадосо на бхаватӣти аттхо. доса̄ бха̄вамева дассетума̄ха- ‘йасси’чча̄ди. йасса̄ти дха̄тваттхасса. таттха̄ти тасмим̣ аппаччаккхе дха̄тваттхе. ка̄рака̄нам̣ саттисабха̄ватта̄ са̄пи апаччаккха̄ ва̄ти чодети нанучечча̄дина̄. асаттоти асаматтхо.
атта̄на̄ма аттано паччаккхоти таббисайе амхака̄ракасса видха̄намайуттанти манаси нидха̄йа йам̣ вуттам̣ вуттика̄рена, тамупадассетума̄ха- ‘нануче’чча̄ди. аттабодханӣйа̄пи хи кирийа̄ йада̄ читтавиккхепато нопалаккхӣйате, тада̄йам̣ пароккха̄ бхавати, тенуттамависайепи пароккхабха̄во тасса̄ бхаватвева. джа̄гаратопи йада̄ мада̄ манобйа̄тан̇гато анупаладдхи, тада̄пи бхаватйевети дассетум̣ вуттам̣ бйа̄саттавачанам̣. абхиниббаттика̄лети кирийа̄ ниббаттика̄ле, ‘сутто-хам̣ ким̣ вилала̄па, матто-хам̣ ким̣вилала̄пе’ти идаматрода̄харан̣ам̣. читта чиккхепависайаппадассана̄йеттха суттавачанам̣.
7. еййа̄
еййа̄дотӣмина̄ еййа̄дйаттхо гахитоти бодхетум̣ йенечча̄дикам̣ вуттам̣. нимиттасадда̄пеккха̄йа танти ваттаббе висайасадда̄пеккха̄йасоти вуттам̣. тесанти еййа̄дӣнам̣. висайам̣ дассети ‘хетупхалесвичча̄дико’ти. а̄дисаддена пан̃хапаттхана̄дайо гахита̄. атха̄тра крийаггахан̣а̄бха̄ве крийа̄типаттийанти катхам̣ лаббхатичча̄ха- ‘крийа̄ти паттийа’нти а̄ди. крийа̄типаттийанти виваран̣ам̣ катанти самбандхо.
абхидхеййадва̄рена̄ти кирийа̄сан̇кха̄тааттхамукхена, пакатакрийаттха висесанатта̄ти крийаттха̄дхика̄рато адхикатасса дха̄тусса висесанатта̄. идам̣ вуттам̣ хоти ‘‘атипаттийанти адхикатакрийаттхависесанам̣, висесанан̃ча хонтам̣ ноджукам̣ бхавитумарахати кин̃чарахи абхидхеййадва̄рена, татха̄хи атипатанам̣ на̄ма крийа̄йа хоти, на крийаттхасса айуджджанато, тасма̄ атипаттийантивуттекрийа̄типатти йанти идам̣ крийаттхависесанам̣ хонтам̣ абхидхеййадва̄рена хотӣти крийа̄типаттийанти виваран̣ам̣ ката’’нти. видхураппаччайопанипа̄татоти вируддхаппаччайасамава̄йа̄ти аттхо.
ка̄ран̣авекаллатова̄ти хетумато пхаласса йо хету тасса викалаттена. татретӣмасса аттхо ваттама̄нависайети. крийа̄типаттийанти бхӯта̄ди крийа̄типаттийам̣. лин̇гатоти нимиттена. гамакена лин̇гена гамма̄йа̄типаттийа̄ буджджханака̄лам̣ ваттама̄но ка̄ло на тит̣т̣хати атиккаматӣти а̄ха- ‘ваттама̄ната̄йа бйатиккама̄’ти. тадева пхут̣айати ‘самака̄ла’нтиа̄дина̄. самака̄ланти екаккхан̣е. ваттама̄насса крийа̄типатйасамбхава̄ тадавасит̣т̣ха̄тӣта̄на̄гатесвеййа̄дӣнамбха̄во (ан̃н̃атха̄) нупапаттийа̄ти вуттам̣ вуттийам̣ ‘са̄маттхийа̄тиа̄ди.
лин̇гена̄ти еттха пуббе даккхин̣ена гамане сати сакат̣исса̄парийа̄ бхаванадассанам̣ даккхин̣ена гаманасса сакат̣а̄парийа̄бхаванахетутте лин̇гам̣, даккхин̣ена гаманасса̄типаттийа̄ ан̃н̃ато гамана̄ди лин̇гам̣. сакат̣а̄ кирийа̄бхавана̄типаттийа̄ сакат̣е гарубха̄ра̄ропана̄ди лин̇гам̣. пат̣хамавайе арахаттабхаванам̣ там̣хетубхӯтан̃ча паббаджджам̣ паресам̣ пат̣хамавайе паббаджджа̄нимитта̄рахаттаппаттилин̇гена вин̃н̃а̄йа паббаджджа̄йа̄типатти гхаракаммабйа̄ват̣ата̄дилин̇гена, арахаттасса̄типатти ча паббаджджа̄нимитта̄бха̄вена [бха̄вавирахена (поттхаке)] лин̇гена̄васӣйатети лин̇гена бхӯта крийа̄типатти пана ведитабба̄, йади паневамабхин̃н̃а̄ла̄бхӣ пайун̃джати тада̄ паччаккхан̃а̄н̣енева саббам̣ вин̃н̃а̄йа пайун̃джатӣти ведитаббам̣. лин̇гатовасӣйама̄на̄йанти пана ба̄хуллена вуттам̣.
8. хету
ниччабхаванам̣ хету (тйа̄дина̄) хетупхалабха̄войеветтха, на̄ти паттӣти дӣпети. саббаппаччайода̄харан̣авасена̄ти саббесам̣ еййа̄дӣнампаччайа̄нам̣ уда̄харан̣авасена. хетупхала̄нам̣ саббха̄ватоти вуттатта̄ хетупхала̄ни дассети хананамичча̄дина̄. евам̣ хетупхаласаббха̄вато саббака̄ле ча видха̄нато еттха ваттама̄непи паппотӣти бха̄во. со ча хетухетумантабха̄во ча.
9. пан̃хе
паччхимам̣ паччхимам̣ падантиа̄дӣсу пан̃хоти пуримам̣ падам̣, сампуччхана̄ти паччхимам̣ падантиа̄дина̄ дат̣т̣хаббам̣. самечча ан̃н̃аман̃н̃ам̣ пуччхана̄ сампуччхана̄, йа̄чанам̣ дехӣ тйа̄дина̄ йа̄чанаматтхам̣, ит̣т̣хасса̄сампаттасса̄ттханамит̣т̣ха̄сим̣санам̣. паттака̄лавасена ча висайабхедена бхинна̄йа пӣти йоджетва̄ аттхо дат̣т̣хаббо. паттака̄лам̣ дассети нимиттабхӯтасса̄тиа̄дина̄. нимиттабхӯтасса̄ти там̣там̣киччасампаджджане ка̄ран̣абхӯтасса. видхи на̄ма дит̣т̣хадхаммикасампара̄йика нимантан̣а̄мантан̣а̄джджхесанапесана̄ни. еттха ча анун̃н̃а̄паттака̄лесу ча пан̃чамӣ вихита̄ парехи, дит̣т̣хадхаммика̄дӣсу пан̃часу саттамӣ. идха пана те двепи видхивисеса̄йева̄ти видхимхи антокаритва̄ еййа̄дим̣ видха̄тум̣ йам̣ вуттам̣ вуттика̄рена, тадида̄ни ваттука̄мо а̄ха- ‘анун̃н̃а̄паттака̄лесупи’чча̄ди. видхиппатӣтимева пака̄сети ‘евам̣ кареййа̄сӣ’’тичча̄дина̄. ануджа̄нантопи дӣпентопи кирийа̄су бйа̄па̄ретийева̄ти бйа̄па̄ран̣ампатӣтитоти йоджетва̄ аттхо ведитаббо.
песанепи кесан̃чи бйа̄каран̣ан̃н̃ӯнам̣ саттамӣвидхиччхитотивуттика̄рена йам̣ вуттам̣, там̣ да̄ни ваттума̄ха- ‘песане пи’чча̄ди. самӯлатанти кесан̃чи саддика̄нам̣ саттамӣвидхивидха̄намӯлена самӯлатам̣. ‘‘ануматипарикаппаттхесу саттамӣ’’ти (3-1-11) качча̄насуттам̣. каттумиччхато парасса ануджа̄нанам̣ анумати, парикаппанам̣ саллаккхан̣ам̣ нирӯпанам̣ парикаппо хетупхалакирийа̄ самбхаво ча, тасмим̣ ануматйаттхе ча парикаппаттхе ча саттамӣвибхатти хотӣти аттхо. аттхаггахан̣ена видхинимантан̣а̄мантан̣а̄джджхесана паттхана̄паттака̄лесу ча.
10. ту анту
уда̄хат̣а̄ти гаччхату гаччхантуа̄дина̄ уда̄хат̣а̄. дада̄тӯти йа̄чане.
11. сатйа
арахаттхе ча̄йамева пайого, тена бхавам̣ кхалу раджджам̣ кареййа бхавам̣ арахоти йоджетва̄ дат̣т̣хаббо.
12. самбха̄
йоггата̄джджхаваса̄нантӣмасса̄ттхападам̣, саттисаддахананти са̄маттхийасса саддахананти аттхо. пайога̄нуса̄ритам̣ дӣпетӣ самбандхо. гаммама̄нети самбха̄вемичча̄дина̄ бхва̄дидха̄тӯхи авуччама̄непи гамйама̄не. уда̄хат̣ам̣ ‘апипаббатам̣ сираса̄ бхиндеййа̄’ти. маха̄балата̄йа хаттхиханане аламаттхависайе самбха̄ване сатйапи алам̣ саддо-тра̄ламаттхо йуттоти на бхавантетйа̄дайо ханиссати. дха̄туна̄ти еттха дха̄туггахан̣ена бхва̄дайо гайханте таттха дха̄тусаддасса рул̣хатта̄ пубба̄чарийасан̃н̃а̄йа ва̄. уда̄хат̣анти бхун̃джеййа бхавам̣ тйа̄дина̄.
13. ма̄йо
сӯти ма̄сӯти еттха сусаддо. еттха имасмим̣ уда̄харан̣е. ниваттети ма̄саддоти сесо. а̄раддханти имина̄ ваттама̄нам̣ ванагаманам̣ дассети. антобхӯтан̣йаттха̄ти н̣иппаччайа̄бха̄вепи аттани антобхӯтан̣йаттха дха̄туто. ӣа̄дӣнам̣ а̄а̄дӣнан̃ча сакака̄лона̄ма бхӯто ка̄ло. дха̄тусамбандхо висесанависессабха̄во, тена̄ха- ‘дха̄тваттха самбандхе висесана висессабха̄валаккхан̣е’ти. саббаттха̄кхйа̄та ва̄ччоттхо висессо сйа̄дйантава̄ччо висесанам̣.
ит̣т̣хоти паресамит̣т̣хо. джа̄нанаттхавасена гаманаттхатта̄ти ‘‘гаманаттха̄ каммака̄’’ти (5-59) сутте гаманаттхасаддена ‘йе гатйаттха̄ те буддхйаттха̄’ти джа̄нанаттхопи гахитоти евам̣ гахитаджа̄нанаттхавасена гаманаттхатта̄ти аттхо. абхимата̄ни па̄н̣инийа̄нам̣. татха̄ саддассаттхама̄ха- ‘анантарена гататтха’(нти ана)нтаре вуттена каран̣абхӯтена̄ти аттхо. абхиматоти па̄н̣инийа̄намева идха̄дхиппетасамуччайам̣ ваттума̄ха- ‘самуччайо’ичча̄ди. атха̄тра катхаманека̄сам̣ кирийа̄нам̣ чӣйа ма̄ната̄ йа̄вата̄ ека̄ва̄т̣анакирийа̄джджхайанакирийа̄ четйа̄сан̇кийа̄ха- ‘са̄дханабхедане’чча̄ди. мат̣ха̄диса̄дхана̄намбхедена̄т̣ана кирийа̄йапи бхедоти аттхо. таккирийа̄ппадха̄насса̄ти са̄ лаванакирийа̄ падха̄намасса каттуно. йо- йаман̃н̃епи нийодженто вийа кирийам̣ кароти со на̄-н̃н̃акирийа̄падха̄не йутто, таккирийа̄ппадха̄нейевети.
14. пубба
маха̄ва̄кйарӯпатта̄ пакаран̣асса тадапеккха̄йа ва̄кйекадесаттам̣ ‘‘ваттама̄не тианти, бхависсати’’чча̄дӣнам̣ ва̄кйа̄нанти а̄ха ‘ва̄кйекадесехӣ’ти. атойевама̄ха-ва̄кйа̄вайавопаро-дхуна̄ карӣйате’ти. видхива̄кйаттамасса дассетва̄ нийамава̄кйаттам̣ да̄ни дассетум̣ ‘атхава̄ нийаматтхамидантйа̄дӣна’нтйа̄ха. нийамасуттаттамева пхут̣айати ‘техи’чча̄дина̄. техи техи суттехӣти ‘‘ваттама̄не ти анти’’чча̄дӣхи техи техи суттехи. имина̄ти ‘‘пуббапара̄’’дина̄ имина̄ суттена. нану тумха̄мхасесесӯти еттаке вуччама̄не ‘тумха̄мхасаддавачанӣйесу тадан̃н̃асаддавачанӣйесу ча ка̄ракесӯ’ти айам̣ висесо куто гамйате йеневам̣ виват̣ам̣тйа̄ха- ‘каттукамме’чча̄ди. катта̄дӣсу видха̄нан̃ча ваккхати.
каттукамма̄намева̄ти имина̄ бха̄вам̣ бйаваччхиндати. татха̄ ча ваккхати- ‘тумха̄мхасаддавачанӣйатта̄бха̄ва̄’ти. асатвабхӯта̄йечча̄дикамекавачана самбхаве ка̄ран̣ам̣, тумха̄мхечча̄диканту пат̣хамапурисасамбхаве. тумха̄мхасесесу хонта̄ маджджхимуттамапат̣хама̄ катхам̣ бха̄ва̄дӣсу вин̃н̃а̄йанти катхан̃ча тумха̄мха̄дисаддавачанӣйасса ка̄ракаттхасса̄кхйа̄тена таттха вихитена сан̃н̃а̄вибхатта̄ тумха̄мха̄дисаддаппайога̄бха̄вочча̄сан̇кийа йам̣ вуттам̣ вуттийам̣ там̣да̄ни виварантена ‘йади бха̄ва̄дӣсу ма̄на̄дайо на видхӣйанте тада̄ма̄на̄дӣсу паресу бха̄ва̄дӣсу кйала̄дӣнам̣ видха̄намева нопападжджатӣ’ти имина̄ са̄маттхийена тумха̄дӣсу ка̄ракесу маджджхима̄дӣнам̣ бха̄во вин̃н̃а̄йати тенева тумха̄дика̄ракаттхасса таттха вихитена̄кхйа̄тена сан̃н̃а̄питатта̄ тумха̄дисаддаппайого на̄ма на хотӣти дассетум̣ ‘тумха̄дисви’чча̄дикама̄раддхам̣. йаджджевам̣ тумха̄дисаддаппайогойева на сийа̄ чча̄ха- ‘йаджджева мичча̄ди. париха̄рама̄ха- ‘сасаддена̄’ти. тумха̄дисаддена. бра̄хман̣а̄иччанена̄бхихитамева бахуттам̣ бахавоти вачанена̄нуджджате. вачана̄бха̄ве катхам̣ тулйа̄дхикаран̣аттам̣тйа̄ха- ‘ануджджама̄насси’чча̄ди. ануджджама̄насса̄тианувадитаббасса гаччхатичча̄дина̄ ниддит̣т̣хасса каттуно.
анува̄дена̄ти (тумха̄ди) анува̄дена. ‘‘на̄мамхи пайуджджама̄непи тулйа̄дхикаран̣е пат̣хамо’’ти (3-1-5) качча̄навачанам̣, тена̄ха- ‘теневи’чча̄ди. асама̄на̄дхикаран̣атта̄ хи ‘тайа̄паччате’чча̄до на бхавати. татха̄хи тайеччетам̣ каттува̄чӣ паччатеччетам̣ каммава̄чӣ камме а̄кхйа̄таппаччайа видха̄нато.
‘ехи ман̃н̃е ратхена гамиссасӣ’ти па̄н̣инийа̄тиматаниппха̄данаккамо (нирасса) те ‘париха̄се’чча̄дина̄. ман̃н̃атисса пайогети упападавасена манадха̄тусса пайоге. дха̄тумха̄ти гамиа̄дито. уттама пурисекавачане паттети гамисса̄мӣти патте. маджджхимобхиматоти гамиссасӣтйабхимато. маджджхиме паттети ман̃н̃асети патте, уттамекавачана мит̣т̣ханти ман̃н̃етит̣т̣хам̣. идам̣ вуттам̣ хоти ‘‘ман̃н̃асе твам̣ ратхена гамисса̄мӣти ваттаббе ман̃н̃е твам̣ ратхена гамиссасӣти бхаватӣти (вутта’’нти). ехи ман̃н̃ечча̄ди на кин̃чи вуттам̣ вуттийам̣. йатха̄сависайевамаджджхимуттама̄ сампаджджанти, татха̄самбандхамупадассайама̄ха- ‘еваметтха̄бхисамбандхо’чча̄ди. пара̄бхиматам̣ самбандхам̣ курума̄но а̄ха- ‘натвева’мичча̄ди. атхоччатечча̄дина̄ пара̄дхиппа̄йама̄ха- ‘йаде’чча̄ди.
йадевамабхисамбандхоти ‘ман̃н̃асе твам̣ ратхена гаччха̄мӣ’ти йада̄ евамабхисамбандхо карӣйатӣтйаттхо. со чеваманугатоти ‘ман̃н̃е ахам̣ твам̣ ратхена гаччхаси’ччевам̣ со ча пайого анугатотйаттхо. пака̄рантаракаппана̄йа̄ти ‘ман̃н̃асе твам̣ ратхена гаччха̄мӣ’ти антаракаппана̄йа.
15. а̄ӣ
тенача̄ти сама̄ситаттена ча,ссатйа̄дӣнамаггахан̣анти йади тесам̣ гахан̣ам̣ сийа̄ а̄ӣсса̄дӣсӯти на сама̄сена вадеййа.
17. бхӯсса
ката̄катаппасан̇гӣйо видхи со ниччо-ничча̄ балава̄ти пат̣хамам̣ вука бхаватӣти дассетума̄ха- ‘ката̄катаппасан̇гитта̄’чча̄ди.
18. пубба
аа̄дйапеккхети аа̄дӣсӯти ануваттааа̄дйапеккхе.
23. кара
нану ча ‘сосса̄’ти касма̄ вуттам̣ ‘‘квачи викаран̣а̄на ‘‘миччева (5-161) лопо сийа̄ти ‘карасса ку’нти ваттаббанти чоданаманаси нидха̄йа̄ха- ‘квачи викаран̣а̄нам̣ тйа̄ди. ан̃н̃атрапайога̄нусаран̣а̄ пайога̄нусаран̣ам̣ вина̄ олопо вин̃н̃а̄тум̣ на сакка̄ти самбандхо.
25. ха̄сса
ка̄рийам̣ а̄хан̇сан̇кха̄тамасса аттхӣти ка̄рийӣ, тена апаро ка̄рийӣ хан̃н̃ати хим̣сӣйатӣти аттхо.
сахоссехӣти карасса ока̄рена ссена ча саха ха̄сса ссена саха̄ти аттхо. атха катхам̣ оссехи сахева вутта̄ десотивин̃н̃а̄йатӣчча̄сан̇кийа̄ха- ‘сахавачанаса̄маттхийа̄’ти. саха саддасса сахаттха(сса ча) сосса ссена̄ти катханаса̄маттхийа̄ти аттхо. адхиппа̄йам̣ виварати ‘евам̣ ман̃н̃ате’чча̄дина̄. евам̣ ман̃н̃ате- осса̄на мана̄деситте ичча̄дина̄ па̄т̣хена бхавитаббамива лаккхӣйате… тенева па̄т̣хенасахавачанаса̄маттхийасса патӣтисаббха̄вато. на ту ‘евам̣ман̃н̃атеосса̄наманта̄десатте ха̄ссача̄ти вачанаманаттхакам̣ сийа̄ ха̄ то четвева вадетйа осса̄намана̄деситте’чча̄дина̄ па̄т̣хена… осса̄наманта̄десаппасан̇гассева̄бха̄вато. нахеттха̄деса̄деси самбандхачхат̣т̣хӣ аттхи… сосса̄ти висесаначхат̣т̣хийа̄ппадха̄на̄йа ссена̄ти сахаттхе татийа̄йа ча ниддит̣т̣хатта̄. убхайаттха̄ти ссатйа̄дӣсусса̄дӣсу ча.
28. а̄ӣ
пуббасаралопоти викаран̣алопо а̄ка̄ра̄десе ча двӣсу ва̄ресу пуббасаралопо.
29. гами
ага̄ти ӣмхи лалопо, а̄ка̄ра̄десе ча пуббасаралопо.
30. д̣ам̣са
аган̃чха̄ агаччхӣти ниггахӣта̄гамена.
32. н̣а̄на̄
уджджхита̄нубандха̄нанти париччатта̄нубандха̄нам̣.
33. а̄ӣ ӯ
сутте а̄ти имина̄ убхайаттха пат̣хамапурисекавачанам̣ гахитанти а̄ха- ‘а̄’тиа̄ди.
34. куса
абхирӯхӣти ‘‘бйан̃джане дӣгхарасса̄’’ти (1-33) дӣгхо.
35. а̄ ӣ сса
пароккха̄парана̄мадхеййа̄нанти пароккха̄тиан̃н̃ана̄ма̄нам̣.
38. еййа̄
техева̄ти хет̣т̣ха̄ вуттасуттадвайехева, сахачаритан̃а̄йена̄ти ‘‘бхӯте ӣ ум̣’’ичча̄до (6-4) параччхакке пат̣хама пурисекавачанаа̄ка̄рена ‘‘анаджджатане а̄н̃у’’ичча̄до (6-5) пуббаччхакке пат̣хамапурисекавачана а̄ка̄рена ча сахачарита̄ка̄ра̄намева пачча̄саттийа̄ сахачарита̄ паттивасена паваттан̃а̄йена гахан̣анти аттхо. гахитатта̄ тва̄ди самбандхӣ гайхатети самбандхо. ниссайакаран̣ам̣ на̄ма бйаттивасенева, на са̄ман̃н̃авасена̄ти а̄ха ‘етена̄’тиа̄ди.
40. ео
антасара̄дилопо ‘‘ра̄нубандхентасара̄дисса̄’’ти (4-132).
42. осса
а̄деса̄нанти аа̄дӣнама̄деса̄нам̣.
46. им̣сса
пуббасминти ака̄синти еттха.
52. тасса
крийаттхавихита̄нампи дха̄тувихита̄нампи ан̃н̃есам̣ табба̄дӣнам̣ паччайа̄нам̣ на гахан̣анти самбандхо.
54. мима̄
амхӣтиа̄дӣни ваттама̄не тва̄дӣсу ва̄ мима̄намуда̄харан̣а̄ни.
57. хими
муйха̄ми муха=вечитте ‘‘дива̄дӣхи йака’’ (5-21).
61. н̃а̄сса
джа̄на̄ти ‘‘н̃а̄сса не джа̄’’ (5-120)
67. хана̄
чха ча кха̄ ча чха кха̄.
70. кайи
имина̄ ката̄ кайира̄ти аджджха̄харитаббам̣.
71. т̣а̄
еййума̄дӣнам̣ еййасса̄ти вуттатта̄ упа̄диваджджитасса̄ти вин̃н̃а̄йати.
74. гуру
ока̄ро гурути сам̣йогапуббатта̄ вуттам̣.
76. ови
викаран̣асаддасса ан̃н̃атха̄пи бйаваччхедакаттасамбхаве идха̄дхиппетам̣ бйаваччхедакаттампат̣ипа̄детума̄ха- ‘йадипи’чча̄ди.
78. еййа̄
ан̃н̃атра̄пӣти бхавеййа̄мубхавеййа̄маиччатра̄пи.
ити моггалла̄напан̃чика̄т̣ӣка̄йам̣ са̄раттхавила̄синийам̣
чхат̣т̣хакан̣д̣аван̣н̣ана̄ нит̣т̣хита̄.
нит̣т̣хита̄ ча саббатха̄ са̄раттхавила̄синӣ т̣ӣкети.
нигама
1. саббада̄ субхада̄йитта̄, сатта̄нантанисевите;
пасаттхе-нваттхасан̃н̃а̄йа, пан̃н̃а̄те субхасан̃н̃ите.
2. ча̄гавиккамапан̃н̃а̄нуддайа̄дигун̣аса̄лина̄;
субхасена̄дхина̄тхена, ка̄рите васата̄ сата̄.
3. пат̣исалла̄наса̄руппе, виха̄ре са̄дхугочаре;
манонукӯле йогӣнам̣, варе виккамасундаре.
4. тхерена рачита̄ са̄йам̣, са̄сануджджотанаттхина̄;
т̣ӣка̄ гурупадамбходжа, раджоматтхакасевина̄.
5. бахуссута̄нам̣ вин̃н̃ӯнам̣, параматтха̄вага̄хинам̣.
паваттату чирам̣ чето, ран̃джайантӣ нирантарам̣.
6. йесам̣ на сан̃чита̄ пан̃н̃а̄, некасаттантарочита̄;
саммохаббхахата̄вете, на̄вабуджджханти кин̃чипи.
7. кинтехи па̄дасуссӯса̄, йесам̣ наттхи гурӯниха;
йе таппа̄дараджокин̣н̣а̄, тева са̄дхӯвивекино.
8. пун̃н̃ена саттхарачана̄джанитена тена,
самбуддхаса̄санавародайака̄ран̣ена;
лока̄мисесупи килесамала̄ алагго,
самбуддхаса̄санавародайама̄чареййам̣.
9. йе-нантатантаратана̄карамантханена,
мантха̄ча лолласитан̃а̄н̣аварена ладдха̄;
са̄ра̄матха̄ти сукхита̄ сукхайанти чан̃н̃е,
теме джайанти гурава̄ гураво гун̣ехи.
10. т̣ӣка̄йо винаса̄динам̣ вирачайӣ йо кан̣т̣хабхӯса̄паро,
вин̃н̃ӯнам̣ джинаса̄сана̄маламатӣсо-ка̄си ча̄на̄кулам̣;
сантосаккаманоманомакамано саббха̄ванӣйо маха̄,
са̄мӣ ме гурупун̇гаво виджайате са̄рӣсуто-йам̣ бхуви.
11. ра̄джа̄ виккамаба̄ху ба̄хитарипӯ та̄твасса [бха̄та̄сса] локиссаро,
саммитта̄нихано тисӣхал̣апатӣ йойам̣ маха̄виккамо;
ниббхӣто [тисӯро] виджайа̄диба̄ху виджайӣ со а̄си лан̇киссаро,
там̣ нисса̄йа пхалам̣ чира̄йа пхалатан̃четам̣ сатам̣ сантатам̣.
сиддхи раттху
1. аггаммотивам̣сена, абхайа̄ра̄маса̄мина̄;
пан̃чика̄ван̣н̣ана̄бхӯта̄, са̄ са̄раттхавила̄синӣ.
2. мраммаккхарама̄ропетва̄, висодхетва̄ йатха̄балам̣;
сакийабйаваха̄рена, титхӣвасу кариндуна̄.
3. йутте вассе лан̇ка̄дӣпа̄, сарат̣т̣хама̄хата̄ пуна;
бха̄ссаппадӣпака̄танта, ка̄сика̄пан̃чика̄дихи.
4. сам̣сандитва̄ вича̄ретва̄, ва̄четва̄ча пунаппунам̣;
ӯна̄дхика̄ди доса̄ни, апанетва̄ синесине.
5. суддхат̣т̣хаке ча вассеса̄, па̄пита̄ пакатит̣т̣хитим̣;
суддха̄суддхам̣ва дассентӣ, содхету па̄т̣хасуддхийа̄.