намо тасса бхагавато арахато самма̄самбуддхасса

моггалла̄на пан̃чика̄ т̣ӣка̄

са̄раттхавила̄синӣна̄ма

пан̃чика̄т̣ӣка̄

пан̣а̄ма̄дикатха̄

виджджа̄дханасса самануссаран̣ампи йасса,

пан̃н̃а̄висуддхаратана̄найанекахету;

там̣ дхаммара̄джамамалуджджалакиттима̄лам̣,

са̄модама̄дарамайе хадайе нидха̄йа.

ладдхаммаходайа маха̄дайа (сампаса̄да̄) [джапасо (поттхаке)],

сакка̄(ди) саккатагун̣ам̣ ратана (двайан̃ча) [ттайата̄ (поттхаке)];

(йа̄пан̃чика̄) гурувараппа(бхава̄тйага̄ха̄) [хапа̄ тйа га̄йа̄ (поттхаке)],

там̣ са̄дху сиссаджана маджджавага̄ха йа̄ма.

джайатӣха маха̄пан̃н̃о, со моггалла̄йано муни;

йасса са̄дхугун̣уббхӯта,китти саббаттха паттхат̣а̄.

иччева манавасеса маттано бхайа̄дйӯпаддавопагха̄бхакараса̄маттхийа йогена сакаладжджхаттикаба̄хийантара̄йа нива̄ран̣а мадхиппетасиддхи висеса мабхикан̇кхийа ратанаттайа висайабхӯтам̣ там̣са̄дхане кантанида̄на бхӯтасса а̄локийайа̄тисайагун̣ависесайуттасса махато пйатимаханӣйасса ратанаттайасса саппаса̄да̄нурӯпам̣ пӯджа̄висайам̣ таданусса(ран̣ам̣ катва̄) гурусаннийогаманут̣т̣ха̄тум̣–

кинтехи па̄дасуссӯса̄, йесам̣ наттхи гурӯниха;

йе таппа̄дараджокин̣н̣а̄, тева са̄дхӯ вивекиноти.

вачанато аттано гурупӯджа̄ пурассарам̣ пан̃чика̄виваран̣ам̣ патхи’йа̄ пан̃чика̄’тиа̄дина̄ катапат̣ин̃н̃атта̄ сампати маха̄дайотиа̄дино гантхасса са̄дхуджанаван̣н̣анам̣ ван̣н̣анама̄рабхисса̄ма.

нану ча вуттигантхасса ван̣н̣ана̄йам̣ ката̄бхинивесо-йама̄чарийоти катхамиха̄надхикате маха̄дайотиа̄дике пат̣ипанноти ратанаттаппан̣а̄магантхакаттугантханиссайагантха̄рамбхапхалаабхидхеййасан̇кха̄та- пайоджанасотуджанасамусса̄хана̄нам̣ сандассанаттхам̣. таттха ратанаттайаппан̣а̄ма каран̣ам̣ антара̄йакара̄пун̃н̃авигха̄такарапун̃н̃ависесуппа̄данена катту миччхитасса гантхасса анантара̄йенам̣ парисама̄панаттхам̣. вачӣпан̣а̄мо панеттха сотӯнампи йатха̄вуттаттханиппха̄данако а̄чарийена̄пйайа маттхо дасситойева’таттха ратанаттайаппан̣а̄масандассана’нтиа̄дина̄, ва̄часикасаттха̄дхика̄ратопи вачӣпан̣а̄моти ка̄йаппан̣а̄мо манопан̣а̄мо ча. на като, гантхакаттусандассанам̣ гантхасса пама̄н̣а бха̄вавибха̄ванаттхам̣, гантханиссайасандассанам̣ аттанийабха̄васандхассанена таббисуддхидассанаттхам̣, гантха̄рамбхапхаладассанам̣ таппат̣иккхепакаджананиседха̄йа, абхидхеййасан̇кха̄тайайоджанасандассанам̣ вӣмам̣са̄пуббака̄рӣнам̣ пайоджано па̄ламбхапуббика̄ саттхе паваттатӣти сотуджанасамусса̄ханам̣ (катва̄) а̄дарена гантхе паваттанаттхам̣, йада̄ху –

саббассева хи саттхасса, каммасса̄пи ча кассачи;

кенетам̣ гайхате та̄ва, йа̄ва-вуттампайоджанам̣ти.

нану саттхаппайоджана̄нам̣ самбандхопи ваттаббо идамасса пайоджананти йато–

сиддхаппайоджанам̣ сиддха,самбандхам̣ сотумиччхати;

сота̄до тена ваттаббо, самбандхо саппайоджаноти.

татредамуттарам̣–

саттам̣ пайоджанан̃чева, убхо самбандханиссайа̄;

там̣ вуттантогадхатта̄ на, бхинно вутто пайоджана̄ти.

пайоджанаппайоджанампана са̄маттхийаладдхаббам̣ сайама̄чарийена ‘‘ко пана саддалаккхан̣асса аджа̄нане досо’’тиа̄дина̄ вуттанайена вин̃н̃а̄таббам̣.

таттха‘маха̄дайо’тйа̄дина̄ га̄тха̄двайена ратанаттайапан̣а̄мо дассито, ‘йо иддхимантесӯ’тиа̄дина̄ гантхакатта̄, ‘саддасаттха’нтиа̄дина̄ гантханиссайо, ‘сан̇кхепанайена̄’тича ‘са̄рабхӯтам̣ випулаттхага̄ хим̣ ана̄кула’нти ча имехи гантха̄рамбхапхалам̣ сотуджанасамусса̄ханан̃ча, абхидхеййасан̇кха̄таппайоджанампана‘сам̣ван̣н̣ана’нти имина̄ дасситам̣ анваттха бйападесена сам̣ван̣н̣ӣйати виваритва̄ виттха̄ретва̄ катхӣйати аттхо ета̄йа̄ти сам̣ван̣н̣ана̄бхи катва̄, тампана виваритва̄ катханам̣ садда̄нуса̄санасаттхасанниссайатта̄ абхидхеййо на̄ма самудитена саттхена вачанӣйаттхо там̣ [вачанӣйаттхоти (поттхаке)] вуттасадда̄нусит̣т̣хисан̇кха̄тапайоджанамева̄ти айаметтха самуда̄йаттхо.

айампанеттха авайаваттхо-йоти анийамавачанам̣ дхаммара̄джасадда̄ пеккха̄йа четтха пуллин̇гата̄, тенеттха вуччама̄нагун̣ависеса̄ дха̄рапуггалависесанидассанам̣, дайати дуккхам̣ апанетва̄ паресам̣ сукхам̣ дада̄ти, дайӣйати ва̄ саппурисехи гамийа(ти са) санта̄не паваттӣйати, дайати ва̄ парадуккхам̣ хим̣сати, дайати ва̄ парадуккхам̣ ган̣ха̄ти там̣васена аттано хадайакхедам̣ каротӣти дайа̄, ‘‘дайа=да̄нагати хим̣са̄да̄несу’’ иччасма̄ ‘‘иттхийаман̣аттикайакйа̄че’’ти (5-49) аппаччайо, висайамахантата̄йа махатӣ пасаттха̄ ва̄ дайа̄ асса̄ти маха̄дайо, висесана сама̄се ‘‘саддха̄дитва’’ (4-84) ваккхама̄напа̄рамита̄самбхаран̣адуккха̄нубхава на̄намидам̣ хетувачанам̣, каммакилесехи джанита̄ти джана̄ сатталоко, имина̄ кхӣн̣а̄сава̄пи сан̇гайханти тесампи дит̣т̣хадхаммикасукхавиха̄расан̇кха̄та хитасса да̄нато, джана̄нам̣ самӯхо джаната̄ тасса̄ хита̄йа абхивад̣д̣хийа̄ сакалават̣т̣а дуккханиссат̣анибба̄насукхабха̄гийакаран̣а̄йа̄ти вуттам̣ хоти, ассача’сампӯрайа’нти имина̄’дуккхаманубхавӣ’ти имина̄ ча самбандхо, самбодхӣти еттха сам̣саддо са̄манти имаматтхам̣ дӣпети, тасма̄ сам̣сайамева анан̃н̃абодхито хутва̄ чатта̄ри сачча̄ни буджджхати пат̣ивиджджхати ета̄йа̄ти самбодхи, сам̣пубба̄ будхадха̄туто ‘‘и’’ити н̣ва̄ди (ко) иппаччайо, сава̄санасакаласам̣килесаппаха̄йакам̣ бхагавато арахаттамагган̃н̃а̄н̣ам̣ саббан̃н̃утан̃н̃а̄н̣антипи ваданти, сампа̄пайатӣти сампа̄пакам̣, самбодхийа̄ сампа̄паканти чхат̣т̣хӣсама̄со, кинти дхаммаджа̄там̣ дхаммасадденеттха па̄рамидхамма̄ пан̃чамаха̄паричча̄га̄дайо ча адхиппета̄, тепи хи атта̄нам̣ дха̄рентам̣ дха̄ренти самбодхи сампа̄панаса̄маттхийайогена парепи дха̄ренти на̄ма̄ти дхамма̄ти вуччанти, ‘дхара=дха̄ран̣е’иччасма̄ кхӣсу, вийа̄дисуттена н̣ва̄ди(ко) маппаччайо, дхамма̄нам̣джа̄там̣, дхамма̄евава̄ джа̄там̣, самбодхисампа̄пакан̃ча там̣ дхаммаджа̄там̣ чети висесанасама̄со, ‘сампӯрайа’нти массетам̣ каммам̣, сампӯрайанти пайогасампаттийога̄ дӣпан̇кара (па̄да)мӯле хаттхопагатампи нибба̄нампаха̄йа йатха̄вуттакарун̣а̄гун̣айогасӣталӣбхӯтахадайата̄йа ‘‘катханна̄мете аччанта дуссахават̣т̣адуккхопагате сатте там̣маха̄дуккха̄ мочесса̄мӣ’’ти ват̣т̣адуккханиссаран̣екахетута̄йа самма̄ пӯренто вад̣д̣хенто вуд̣д̣хим̣ вирӯл̣хам̣ вепуллам̣ гаментоти вуттам̣ хоти, хетуйеведамапи дуккха̄нубхаванасса, маха̄дайата̄ панасса парампарахету, дут̣т̣ху кханати ка̄йикам̣ асса̄данти’дупубба̄ кханисма̄’ ‘‘квӣ’’ти (5-4) кви, дуккхам̣ ка̄йикадуккха ведана̄, кӣдисанти а̄ха-’анантарӯпа’нти, сабха̄вавачано йам̣ рӯпасаддо ‘‘пийарӯпа’’нтиа̄дӣсувийа, те ча дуккхасабха̄ва̄ (ананта̄) анантака̄ран̣а̄нам̣ васена, тасма̄ анантам̣ рӯпам̣ сабха̄во асса̄ти анантарӯпам̣, там̣ дуккхам̣ анубхавӣ виндӣ, кимива̄ти а̄ха-‘сукхам̣ ва̄’ти, сут̣т̣ху кханати ка̄йикам̣ а̄ба̄дханти сукхам̣, ивасаддо садхамматтасан̇кха̄топама̄джотако, садхамматтан̃хи упама̄, вуттан̃хи ‘‘упама̄нопамеййа̄нам̣, садхамматтам̣ сийо пама̄’’ти, ким̣ вуттам̣ хоти ‘‘анит̣т̣ха̄нубхаванасабха̄ва̄йа̄пи дуккхаведана̄йа анубхаванасабха̄васа̄ман̃н̃ена аджджха̄сайасампаттивисесайога̄ маха̄ка̄рун̣икасса сукхена садисата̄паттихотӣти дуккхампи сама̄нам̣ там̣ сукхамива виндӣ’’ти. катхаман̃н̃атха̄ ват̣т̣адуккхато сакалалокасса самуддхаран̣ам̣ сийа̄ти, атхава̄ сукхамива сукхам̣ винданто вийа анан̃н̃авиндийамапи та̄дисам̣ дуккхам̣ сакалалокахита̄ва хитаманата̄йа виндӣти аттхо, тена̄ха ‘акхиннарӯпо’ти, акхиннам̣ париссамамаппаттам̣ рӯпам̣ сабха̄во асса̄ти виггахо.

там̣ дхаммара̄джанти йоти анийаманиддит̣т̣хасса вуттагун̣ависеса̄дха̄ра пуггалассанийаманавачанам̣, дхаммена ра̄джати но адхаммена̄ти ва̄, аттана̄ пат̣ивиддхасса са̄мибха̄вена дхаммасса ра̄джа̄ са̄мӣти ва̄, аттана̄ пат̣ивиджджхийама̄не дхамме пат̣ивиджджхантова таттха ра̄джати диппатӣти ва̄, парӯпака̄равасена тадаттха̄йева пат̣ипаннатта̄ паресам̣ дхаммам̣ ра̄джети пака̄сетӣти ва̄ дхаммара̄джа̄, там̣ дхаммара̄джам̣ намитва̄ти самбандхо, намасситва̄ти аттхо, кӣдисанти а̄ха-‘джитама̄равӣрам̣ судханта сован̣н̣анибха’нти. таттха ма̄ро ча со вӣроча̄ти ма̄равӣро джито видтедхастабало ма̄равӣро на̄ти джитама̄равӣро, там̣, кин̃ча̄пи девапуттакилеса̄бхисан̇кха̄рамаччуккхандха ма̄ра̄-нена джита̄ ева, татха̄пи вӣрасаддасаннидха̄нена девапуттама̄ре гахите там̣виджайа̄ ан̃н̃епи джита̄ ева на̄ма хонтӣти вин̃н̃еййам̣, сут̣т̣ху дхантам̣ дхамитам̣ уддхаритам̣ судхантам̣, суван̣н̣амева сован̣н̣ам̣, судханта ча там̣ сован̣н̣ан̃ча, тассева нибха̄ собха̄ ассети сама̄со, атхава̄ судхантан̃ча там̣ суван̣н̣ам̣ чети сама̄се тассиданти ‘‘н̣о’’ти (4-34) н̣аппаччайе ‘‘маджджхе’’ти (4-126) маджджхавуддхийам̣ судхантасован̣н̣ам̣ пат̣има̄рӯпам̣, тена нибхо садисо, там̣.

етта̄вата̄ ча –

хету пхалам̣ параттхо ча, саббопи тхутисан̇гахо;

хету самбодхито, пуббева, йаман̃н̃ам̣ татопарӣти.

вуттахетупхаласаттопака̄равасена буддхаратанасса тхутипуббакампан̣а̄мам̣ дассетва̄ ида̄ни дхаммара̄джена тена̄пи пӯджанӣйасса дхаммаратанасса нипаччака̄рам̣ дассетум̣‘дхамман̃ча мохандхатамаппадхам̣си’нти а̄ха, таттха ча саддо ‘дхамман̃ча намитва̄’ти [намасситва̄ (поттхаке)] намассанакрийа̄йа дхаммам̣ сампин̣д̣ети, кимбхӯтанти а̄ха, ‘мохандхатамаппадхам̣си’нти, муйхатӣти мохо=ан̃н̃а̄н̣ам̣, андхайати саматтхачаккхувин̃н̃а̄н̣апариха̄нена̄ти андхам̣, андхан̃ча там̣ таман̃чети андхатамам̣=ба̄л̣хатимирам̣, мохойева там̣садисата̄йа андхатаманти мо хандхатамам̣, там̣ падхам̣сети пака̄рена на̄сети сӣлена̄ти мохандхатамаппадхам̣сӣ, пасаддассапака̄санаттхам̣ хитва̄ пака̄раттхассева гахан̣ато парийаттийа̄ саха–

сота̄патта̄дайо магга̄,чатта̄ро таппхала̄нича;

чатта̄ри атха нибба̄нам̣, дхамма̄ локуттара̄ нава̄ти.

вуттанавалокуттараммо гахита̄ти вин̃н̃а̄таббам̣, ан̃н̃атха̄ арахаттамаггова гайхеййа, касма̄ панеттха мохассева паха̄нам̣ вуттам̣, нетаресанти таммӯлакатта̄ саббакилеса̄нам̣, таппаха̄насмин̃хи вуччама̄не таммукхенетаресампи паха̄нам̣ вуттамева хотӣти.

евам̣ дхаммаратанасса намакка̄рам̣ дассетва̄ ида̄ни тада̄дха̄рабхӯтасан̇гхаратанам̣ намасситум̣ ‘сан̇гхам̣ татха̄ сан̇гхат̣итам̣ гун̣ехӣ’ти вуттам̣, таттха татха̄саддо самуччайе ва̄, вачойуттийам̣ ва̄, вачойуттипаккхе ча саддо а̄нетва̄ самбандхитаббо, килеса̄дайо сам̣ханати хим̣сатӣти сан̇гхо, сам̣пуббато ханатисма̄ квимхи ‘‘квимхи гхопарипаччасамо хӣ’’ти (5.100) ханасса гхо, килесахим̣санан̃четтха тадан̇га̄дивасена гахитам̣, гун̣ехӣти са̄ман̃н̃аниддесато саммутисан̇гхена саддхим̣

чатта̄ро ча пат̣ипанна̄, чатта̄ро ча пхалет̣хита̄;

еса сан̇гхо уджубхӯто, пан̃н̃а̄сӣласама̄хитоти.

вуттаат̣т̣хаарийапуггала̄ гайханти, гун̣ехӣти локийалокуттарехи сӣла̄дигун̣ехи, сан̇гхат̣итанти сам̣хатам̣.

еваманантара̄йена гантхапарисама̄панаттхамананта гун̣ависит̣т̣халокаттайаггасӣкха̄ман̣ибхӯтасса ратанаттайасса пан̣а̄мам̣ дассетва̄ ида̄ни гантха катта̄дийатха̄вуттаттхопадассана пуббан̇гамаматтана̄ сама̄рабхитаббам̣ гантха каран̣ам̣ пат̣ин̃н̃а̄тука̄мо’йо иддхимантесӯ’тиа̄дима̄ха, таттха ‘йо’ти имасса ‘танна̄мадхеййена̄’ти имина̄ самбандхо, ета̄йа сатта̄ иджджханти иддха̄ вуддха̄ уккам̣сагата̄ хонтӣти иддхи=иддхивидха̄дайо локийа̄ локуттара̄ ча са̄ етесаматтхӣти иддхиманто, тесу иддхимантесу, иддхиманта̄нам̣ маха̄са̄вака̄нам̣ маджджхети аттхо, махаттаппаттоти махаттам̣ махантабха̄вам̣ гато, танна̄мадхеййена̄ти тассева на̄мадхеййамасса̄ти танна̄мадхеййо, тена, таподханена̄ти мунина̄, ким̣ вуттам̣ хоти- ‘‘етадаггам̣ бхиккхаве мама са̄вака̄нам̣ бхиккхӯнам̣ иддхиманта̄нам̣ йадидам̣ моггалла̄но’’ти бхагавата̄ иддхимантесу етадагге т̣хапито маха̄моггалла̄наттхеро на̄ма йо дутийо аггаса̄вако… (тена сама̄нана̄мадхеййена̄ти) тамападисанто-йама̄чарийо ануддхатабха̄вена уджуна̄ккамена на̄ма̄дикамаватва̄ ван̇кавуттийа̄ аттано моггалла̄ноти на̄мам̣ маха̄са̄мит̣т̣ха̄нантараппаттим̣ ка̄лочитапан̃н̃а̄ веййаттийам̣ буддхаса̄санопака̄рита̄дин̃ча вибха̄вети. ‘йам̣ рачита’нти самбандхо, рачитанти катам̣, кинти а̄ха саддасаттха’нти, саддасаттхам̣ на̄ма сутта, саддалаккхан̣абйа̄каран̣а̄дйапарана̄мадхеййам̣, суттам̣(хи) ‘садда̄ (лаккхӣйанти) са̄сӣйанти ануса̄сӣйанти пакатиппаччайа̄дивибха̄гакаппана̄йа етена̄’ти саддалаккхан̣анти ча ‘бйа̄карӣйанти садданиппха̄данавасена катхӣйанти етена̄’ти бйа̄каран̣анти ча вуччати, апарампана вутйа̄ди тадупакаран̣абха̄вена саддасаттхам̣ саддалаккхан̣ам̣ бйа̄каран̣анти ча вуччатӣти дат̣т̣хаббам̣, анунанти таббисесанам̣, асесалаккхийопасан̇га̄хакабха̄вена ваттаббасса̄парасса̄бха̄ва̄ сампун̣н̣анти аттхо, атха̄ти анантараттхе нипа̄то, саддасаттхарачана̄нантаранти аттхо, тассети саддасаттхасса, вутти ча сама̄са̄ ката̄ти самбандхо, суттам̣ виварӣйати ета̄йа̄ти вутти, самассате сан̇кхипӣйатӣти сама̄са̄.

тасса̄пӣти вуттийа̄пи, сан̇гахетва̄ саддавасена сан̇кучитам̣ вийа катва̄ кхипанам̣ сан̇кхепо, тасса найо камо сан̇кхепанайо, тена, бхова̄ти йо саддасаттхасса вуттийа̄ ча катта̄ со ева, ида̄ни суттавуттирачана̄нантарамавасараппатте имасмим̣ ка̄ле, сама̄рабхеййа самма̄ а̄рамбхам̣ кареййа бахуннам̣ крийа̄ккхан̣а̄нама̄дибхӯтам̣ крийа̄ккхан̣аманутит̣т̣хеййа, кинти сам̣ван̣н̣анам̣, сам̣ван̣н̣ӣйати аттхо ета̄йа̄ти сам̣ван̣н̣ана̄, пан̃чӣйати випан̃чӣйати бйаттӣ карӣйати вутти аттхо ета̄йа̄ти ва̄, там̣ пан̃чайатӣти ва̄ ладдхана̄мапан̃чика̄, там̣.

еваматтана̄ каран̣ӣйасаттхампат̣иджа̄нитва̄ таданантарам̣ ‘‘две ме бхиккхаве паччайа̄ самма̄дит̣т̣хийа̄ уппа̄да̄йа (катаме две) парато ча гхосо (аджджхаттан̃ча) йонисо манасика̄ро’’ти вачанато самма̄саванапат̣ибаддха̄ сабба̄пи са̄сана (ппат̣и) сампаттӣти са̄санаппат̣ипаттийа̄ бйа̄каран̣асса мӯлака̄ран̣атта̄ там̣ саване са̄дхуджане нийодженто ‘там̣ са̄рабхӯта’нтиа̄дима̄ха, таттха танти йасаддавирахепи адхикататта̄ сам̣ван̣н̣анам̣ пара̄масати, там̣ сун̣антӯ’ти самбандхо, са̄дхӯти саванакрийа̄висесанам̣, аттха̄нурӯпам̣ бйан̃джанам̣, бйан̃джана̄нурӯпан̃ча аттхам̣саллаккхетва̄ анан̃н̃амана̄ хутва̄ саккаччам̣ сун̣антӯти аттхо суван̣н̣абха̄джане никкхиттасӣхаваса̄вийа авинассама̄нам̣ катва̄ хадайе т̣хапанавасена, саккаччасаванамева хи сотӯнаматтха̄вахам̣ хотӣти, сантоти саванакрийа̄йа катта̄ро дассети, татха̄ са̄тисайабйа̄каран̣ам̣… татха̄видха̄ ева саппуриса̄ са̄дхукам̣ сотука̄ма̄ хонтӣти, кимбхӯтанти а̄ха ‘са̄рабхӯта’нтиа̄ди, бхӯтасаддо еттха ‘‘бхӯтасмим̣ па̄читтийа’нтиа̄дӣсу вийа виджджама̄наттхо, пхеггутта̄бха̄вена апариччаджанӣйата̄йа са̄ро тхирам̣ со аттхо бйан̃джанан̃ча асса̄ аттхӣти са̄ра̄ ча са̄ бхӯта̄ча, атха ва̄ локийалокуттарагун̣а̄тисайаса̄дханекаса̄дханабха̄вато сет̣т̣хат̣т̣хена са̄ран̃ча са̄ бхӯта̄ча̄ти са̄рабхӯта̄, там̣ гантхо йеветтха сан̇кхепито, аттхо пана найагга̄хитата̄йапи саббатха̄ дасситойева̄ти випулам̣ аттхам̣ ган̣ха̄тӣти випулаттхага̄хӣ, там̣, видхӣйама̄наван̣н̣ана̄ккамависесена бйа̄куласса ван̣н̣ана̄ккамасса нирасанато наттхи а̄кулам̣ кин̃чи асса̄ти ана̄кулам̣, там̣, имина̄ ча качча̄йанавуттиван̣н̣ана̄су на татха̄бха̄вам̣ дассети.

тадевамадхикататта̄йева̄йама̄чарийо гантха̄рамбхе’маха̄дайо йо’тиа̄дике пат̣ипаджджитва̄ да̄ни аттана̄ ван̣н̣анӣйасса гантхасса̄ди бхӯтам̣ ва̄кйаманадхикатапариха̄рамукхеневопанйасйа бйа̄кхйа̄тума̄ха- ‘идха̄’тиа̄ди, таттха идха̄ти имасмим̣ ма̄гадхикасаддалаккхан̣авирачана̄дхика̄ре, ма̄гадха̄нам̣ садда̄нам̣ иданти ма̄гадхикам̣, ма̄гадхикам̣ саддалаккхан̣анти висесана сама̄со, вирачайитука̄моти каттука̄мо, ратим̣джанетӣти ратанам̣, рамайатӣ [ра тайатӣ (поттхаке)] ти (ва̄) ратанам̣ анаппаччайена, атхава̄ йам̣ локе читтӣката̄дикам̣ ратананти вуччати, идампи там̣ садисата̄йа ратананти вуччати, татха̄ча̄ху–

читтӣкатам̣ махаггхан̃ча, атулам̣ дуллабхадассанам̣;

аномасаттапарибхогам̣, ратанам̣ тена вуччатӣти.

буддха̄дӣнаметамадхивачанам̣, тайо авайава̄ асса̄ти тайам̣, самуда̄йо, ратана̄нам̣ тайам̣ ратанаттайам̣, авайававиниммуттасса пана самуда̄йасса абха̄вато тӣн̣и ева ратана̄ни вуччанти, пан̣аманам̣ пан̣а̄мо, ратанаттайагун̣анинната̄, пан̣аманти ета̄йа̄ти ва̄ пан̣а̄мо, пан̣а̄макрийа̄ниппха̄дика̄ кусалачетана̄, ратанаттайасса пан̣а̄моти чхат̣т̣хӣсама̄со, абхидхӣйати пат̣ипа̄дӣйатӣтйабхидхеййо самудитена саттхена вачанӣйаттхо, йена ча йо пат̣ипа̄дӣйати со тасса аттхо хотӣти, со ча пакатиппаччайа̄дивибха̄гакаппана̄йа садда̄нам̣ сан̇кхаран̣ам̣, саддасаттхена хи саддасан̇кхаран̣амева пат̣ипа̄дӣйати, (ратанаттайаппан̣а̄мо ча абхидхеййо ча) ратанаттайаппан̣а̄ма̄бхидхеййанти чаттхасама̄со, тасса сандассанам̣ аттхо йасса̄ти ан̃н̃ападаттхо, кинтам̣ ва̄кйам̣, та̄ ва̄ти ва̄кйа̄лан̇ка̄ре, нанучевамадхикататтепи абхидхеййаматтамевадассетаббам̣ сийа̄ ким̣ ва̄ча̄пан̣а̄мена, ка̄йаманомайена̄пи пун̃н̃а̄ти сайаппаттийа̄ абхисамӣхитаттхасиддхи хотева̄ти чоданам̣ манаси нидха̄йа вачӣпан̣а̄масса параттхасанниссайатан̃ча тассева вибха̄гена пайоджанан̃ча дассетума̄ха- ‘таттха’ичча̄ди, гун̣асаддо еттха ‘‘сатагун̣а̄ даккхин̣а̄ па̄т̣икан̇кха̄’’тиа̄дӣсу вийа а̄нисам̣сат̣т̣хо, гун̣а̄нама̄нисам̣са̄нам̣ анукӯлам̣ анугун̣ам̣, хетумантависесанаметам̣, падха̄набха̄вам̣ нӣтам̣ пан̣ӣтам̣ атиуттаманти аттхо, атӣсайена пан̣ӣтам̣ пан̣ӣтатарам̣, читтассасанта̄нам̣ пабандхо читтасанта̄нам̣, пан̣ӣтатаран̃ча там̣ читтасанта̄нан̃ча, анугун̣ан̃ча там̣ пан̣ӣтатарачиттасанта̄нан̃ча̄ти висесанасама̄со, таппан̣а̄макаран̣ена анугун̣а…пе… санта̄нам̣ йесанти ан̃н̃ападаттхо, тесам̣, йатха̄ те сота̄ро ратанаттайасса пан̣а̄макаран̣ена пун̃н̃а̄тисайаппат̣ила̄бха̄ анека̄нисам̣са̄тисайаппат̣ила̄бха̄нукӯла читтасанта̄ната̄йа падха̄натарачиттасанта̄на̄ хонти, татха̄ паватта̄нанти адхиппа̄йо, идампи адхигата̄…пе… нтара̄дха̄нантӣмесам̣ хетубха̄вена тит̣т̣хати, адхигата̄ патта̄ анеке бахӯ а̄нисам̣сависеса̄ а̄йу ван̣н̣асукхабалапат̣ибха̄на̄дайо йесанти виггахо, висосита̄ суккха̄пита̄ антара̄йа̄ бхайа̄дайо аджджхаттика̄ ба̄хийа̄ ва̄ йесам̣ татха̄видха̄нам̣ сотӯнам̣, етепи абхи,пе,ддхаттханти иччасса хетӯ, абхисамӣхитасса анут̣т̣хитасса катанит̣т̣хитасса гантхасса авабодхойева пхалам̣, тасса сиджджханаттхам̣, кинтам̣ ратанаттайаппан̣а̄масандассанам̣.

саччам̣ пунапи саччанти, бхуджамуккхиппа вуччате;

сакаттхо наттхӣ наттхева,парассаттхамакуббатоти.

вачанато параттхова саппурисехи каттаббо, параттхе сампа̄дите пана сакаттхо сампаннова на̄ма сийа̄ти манаси катва̄ а̄ха- ‘етадева̄’тиа̄ди. ка̄йаманосама̄чаран̣ена сампаджджама̄нан̃ча вачӣсама̄чаран̣ена сампаджджатева̄ти аненева ва̄кйена вин̃н̃а̄йатӣти авагантаббам̣, буддхи пубба̄ йасмим̣ каран̣е там̣ буддхи пуббам̣, там̣ сӣлена каронта̄ буддхипуббака̄рино, абхидхеййасса адхигамо джа̄нанам̣ пуббо йасса со абхидхеййа̄дхигамапуббако, авата̄ро паватти, екадесадассане ‘‘самуддо дит̣т̣хо’’ти вийа екадесепи самуда̄йавоха̄радассанато паччхима па̄дена̄ти вуттам̣, паччхимапа̄дассекадесабхӯтена ‘саддалаккхан̣а’миччанена̄ти аттхо, са̄дхийам̣ садда̄нам̣ сан̇кхаран̣ам̣, са̄дханам̣ бйа̄каран̣ам̣, там̣ лаккхан̣ам̣ сабха̄во асса̄ти са̄дхийаса̄дханалаккхан̣о, са̄дхийасседам̣ са̄дханам̣, са̄дханасса чедам̣ са̄дхийанти евамасседамбха̄вахетусабха̄во самбандхоти вуттам̣ хоти, пайоджанам̣ абхидхеййасаддопадасситам̣ саддасан̇кхаран̣ам̣, таттха самбандхассантогадхаттам̣… са̄дхийопадассанамукхена са̄дханасса̄пи дасситатта̄ ниссайопадассанато, уссуккам̣ самма̄ва̄йа̄мам̣, буддхаттам̣ саббан̃н̃утан̃н̃а̄н̣ам̣, пӯретва̄ти–

мануссаттам̣ лин̇гасампатти, хету саттха̄радассанам̣;

паббаджджа̄ гун̣асампатти, адхика̄ро ча чхандата̄;

ат̣т̣хадхаммасамодха̄на̄, абхинӣха̄ро самиджджхатӣти.

вуттаат̣т̣хадхаммасаманна̄гатена абхинӣха̄рена саманна̄гата̄ хутва̄ йатха̄вутте па̄рамита̄дайо дхамме пӯретва̄ти аттхо, а̄гата̄ти саттаттим̣сабодхипаккхийадхамма̄нубрӯханена а̄гата̄, идха̄ти имасмим̣ локе, а̄гата̄ти патта̄ уппанна̄, татха̄гатоти йатха̄ сампати джа̄та̄ те бхагаванто саттападавӣтиха̄рена гата̄, татха̄ айампи уттара̄бхимукхам̣ гатоти аттхо, мухуттаджа̄това̄ти сампатиджа̄то ева, джа̄тасаманантарамева̄ти вуттам̣ хоти, виккамӣти агама̄си, сатта пада̄ни гантва̄на диса̄ вилокесӣти идам̣ ‘‘дхаммата̄ еса̄ бхиккхаве сампати джа̄то бодхисатта̄ самехи па̄дехи патит̣т̣хахитва̄’’ти ева ма̄дика̄йа па̄л̣ийа̄ саттападавӣтиха̄рӯпарит̣хитасса саббадиса̄нувилоканасса вуттатта̄ вуттам̣, диса̄ вилокеси самантатоти идампана ‘самехи па̄дехи пхусӣ васундхара’нти етасса анантарам̣ дат̣т̣хаббам̣… па̄дехи васундхара̄пхусана̄нантарамева дасадиса̄валокитатта̄, ат̣т̣хан̇га̄ни на̄ма–

висат̣т̣хам̣ ман̃джу вин̃н̃еййам̣, саванӣйа̄-виса̄рино;

бинду гамбхӣранинна̄ди,ччевамат̣т̣хан̇гико сароти.

вутта̄ни ат̣т̣хан̇га̄ни, татха̄гатоти имассева висум̣ аттхапарийа̄йам̣ дассетум̣ ‘атхава̄’тиа̄дима̄ха, арийена сетуна̄ти саматхавипассана̄сан̇кха̄тена уттамена маггена, евама̄дина̄тиа̄дисаддена тесам̣ тесам̣ дхамма̄нам̣ сабха̄васарасалаккхан̣ам̣ татхам̣ а̄гато йатха̄вато адхигато’йегатйаттха̄ те буддхйаттха̄, йе буддхйа̄ те гатйаттха̄’титатха̄гатоти евама̄дим̣ сан̇ган̣ха̄ти, таттхататтха̄ти тесу тесу дӣгха̄гама̄дӣсу, татха̄гатабха̄воти татха̄гатоти бхаванам̣ ниппхатти намассанакирийа̄бхисамбандха̄ти’намасситва̄’ти еттха намассанакирийа̄йа абхисамбандха̄ имина̄ татха̄гата̄дӣнам̣ камматтам̣ вибха̄вети, намассанакирийа̄висесанатта̄ти ‘намасситва̄’ти намассанам̣ катва̄ти вуттам̣ на̄ма сийа̄ти намассананти вуттанамассанакирийа̄йа висесанатта̄, бодхийа̄ти бодхивуччати чатӯсу маггесу н̃а̄н̣ам̣, там̣ бхагава̄ еттха паттоти (бодхи, тасса̄) бодхируккхасса̄ти аттхо, мӯлети мӯласамӣпе ‘‘йа̄ва маджджханхике ка̄ле чха̄йа̄ пхарати нива̄те пан̣н̣а̄ни патанти ета̄вата̄ руккхамӯлам̣’’тиа̄дӣсу вийа, нану ан̃н̃епи кхӣн̣а̄сава̄ ‘аггамаггене’чча̄дина̄ ваккхама̄на найена ниппханна̄ ева̄ти ануйогам̣ манасикатва̄ вуттам̣ ‘сахева ва̄сана̄йа̄’ти, на хи бхагавантам̣ т̣хапетва̄ ан̃н̃е саха ва̄сана̄йа килесе паха̄тум̣ сакконти, етена ан̃н̃ехи аса̄дха̄ран̣ам̣ бхагавато арахаттанти дассети, тенева иддхасаддасса аттхам̣ дассенто’тепи хи’чча̄дикам̣ ваккхати, ка̄пана̄йам̣ ва̄сана̄ на̄ма пахӣнакилесасса̄пи аппахӣнакилесасса пайогасадисапайогахетубхӯто килесанихито са̄маттхийависесо’а̄йасмато пилиндаваччхасса васаласамуда̄ча̄ранимиттам̣ вийа’, аггамаггена̄ти арахаттамаггена, саббакилесе ра̄га̄дике, арахаттам̣ аггапхалам̣, саммути упапаттидевабха̄вато ан̃н̃ена висуддхи девабха̄вена̄тиниппханнатта̄ а̄ха-‘висуддхидевабха̄вена̄’ти, сакалакилесака̄луссийа̄пагамена висуддхиппаттийа̄ саббан̃н̃угун̣а̄ лан̇ка̄рена висуддхидевабха̄вена̄ти аттхо.

‘идха=сам̣сиддхийам̣’ иддхаванто иддха̄ттаппаччайена, ‘гун̣а=а̄мантан̣е’ бхӯва̄дисесо, гун̣ӣйанти паричӣйанти сеййаттикехӣти гун̣а̄ каппаччайена, тепӣти са̄вакапаччекабуддха̄пи, хи саддо хетумхи, йасма̄ аггам̣…пе… анӯнагун̣а̄, тасма̄ти аттхо, саббан̃н̃ута̄дӣнантиа̄дикам̣ тесам̣ саббан̃н̃убуддхехи ӯнагун̣ата̄йа хетувачанам̣, кечи ‘сиддхо миддхагун̣о асса̄ти сиддхамиддхагун̣анти дут̣т̣хаматтхам̣ парикаппетва̄ ва̄кйамидам̣ дӯсенти, те пана ‘миддхо на̄ма кочи гун̣о наттхӣ’ти ча, ‘татха̄гато на̄ма миддха гун̣о на хотӣ’ти ча, ‘та̄дисо че сийа̄ на н̃а̄н̣анисситапӯджа̄ пакатопайогинӣ бхаватӣ’ти ча аджа̄нитва̄ вадатха тумхехи ватва̄ уййоджетабба̄, ман̇галаттхан̃четтха̄до сиддхасаддопа̄да̄нам̣, ман̇гала̄дӣни хи саттха̄нйабйа̄хатаппасара̄ни хонтйа̄йасмантабйа̄кхйа̄тусотука̄ни ча, дхаммасан̇гха̄нампӣти имина̄ авайавена виггахепи самуда̄йасса сама̄саттхатта̄ ан̃н̃ападаттхасама̄сойам̣ таггун̣асам̣вин̃н̃а̄н̣оти дӣпети, тена̄ха- ‘ан̃н̃ападаттхе’чча̄ди, гун̣ӣбхӯта̄нампӣти аппадха̄набхӯта̄нампи висесанабхӯта̄нампи ан̃н̃ападаттхасса падха̄натта̄, кирийа̄тисамбандхо вагамйате дхаммасан̇гха̄нам̣ гун̣ӣбхӯта̄нампи тадавина̄бха̄виттена намассана̄тисамбандха̄, тадева саматтхети ‘татха̄ха’чча̄дина̄, путтена саха ваттама̄ноти таггун̣асам̣вин̃н̃а̄н̣аан̃н̃ападаттхасама̄сатта̄ тулйамубхиннампи а̄гамананти путтопи а̄гатоти патӣйате, таттха̄ти ниддха̄ран̣е саттадхӣ, атта̄нанти дхаммам̣ дассети, дха̄рентети аттани т̣хапенте паваттенте уппа̄денте, чатта̄ропи апа̄йа̄ са̄ман̃н̃авасена’апа̄йе’ти вутта̄, килесават̣т̣а каммават̣т̣а випа̄кават̣т̣авасена тайо ват̣т̣а̄, тесу дуккхам̣, тасмим̣, дха̄ретӣти вуттадха̄ран̣ам̣ на̄ма аттхато апа̄йа̄диниббаттакакилесавиддхам̣санам̣, тан̃ча йатха̄рӯпам̣ килесасамуччхинданатаппат̣иппассаддхи а̄ламбанабха̄вена хотӣти а̄ха- ‘со…пе… васена̄’ти, наваннампи, те самадхигамахетута̄йа дхаммойева на̄ма̄ти ‘даса̄’тиа̄ди вуттам̣, таттха ка̄ран̣ама̄ха- ‘таммӯлакатта̄’тиа̄ди, таммӯлакатта̄ти там̣ ка̄ран̣атта̄, сӣладит̣т̣хиса̄ман̃н̃ена̄ти арийена сӣлена арийа̄йа ча дит̣т̣хийа̄ сама̄набха̄вена, арийа̄нан̃хи сӣладит̣т̣хийо маггена̄гататта̄ саббатха̄ сама̄на̄ва, тена те йаттхакаттхачи т̣хита̄пи сахагата̄ва̄ти сам̣хатоти имасмим̣ аттхе сан̇гхоти падасиддхи дат̣т̣хабба̄, адхиппетавасена панетам̣ вуттам̣, локийасӣладит̣т̣хийа̄ са̄ман̃н̃ена сам̣хататта̄ саммутисан̇гхопи пан̣а̄ма̄рахойева̄ти дат̣т̣хаббам̣.

атха кете садда̄, йесамидам̣ лаккхан̣ам̣ бха̄сиссанти пат̣ин̃н̃а̄танти а̄ха-‘садда̄ гхат̣апат̣а̄дайо’ти, а̄дисаддена руккха̄дайо, нану санти мегхасаддасамуддасадда̄дайопӣти на нираттхака̄намидха̄нупайогитта̄, йе локасан̇кета̄нуродхена̄ттхаппака̄сака̄ тесам̣ са̄ттхака̄наме видам̣ лаккхан̣анти, апича ‘садда̄ гхат̣апат̣а̄дайо’ти ваданто ведика̄нам̣ вийа унти [н̃аттхи (поттхаке)] а̄дӣнам̣ анупуббӣнийама̄ваттха̄намасамбхава̄ тадануккамена ниппха̄дийама̄нанампи садда̄нам̣ локийатта̄набхиваттанан̃ча бодхетӣти дат̣т̣хаббам̣, ну таттха пака̄сакаттхам̣ саддасса самуда̄йавасена ва̄ сийа̄ паччекаван̣н̣авасена ва̄, таттха йади паччекаван̣н̣а̄ пака̄сайеййум̣, гхат̣асадде гхака̄ройева гхат̣аттхам̣, пака̄сайеййа, татха̄ ча̄н̃н̃есамака̄ра̄дӣнаманаттха ката̄ сийа̄, атха самудита̄ пака̄сайеййум̣, тада̄ ван̣н̣а̄намучча̄ран̣а̄нантаравина̄ситта̄ самуда̄йойева на сийа̄, татха̄ сати катха маттхам̣ саддо пака̄сайатӣти че камена сотачитта̄дигахитаккхара па̄л̣ийа̄ ча йо саддоти вин̃н̃еййо са̄ттхако читтагочаро, читтагочарасса̄пи саддасса пана ба̄ладжанаппабодха̄йа каппана̄маттена пакатйа̄дивибха̄гато, на сабха̄вена̄нва̄кхйа̄нам̣, тена̄ха-‘пакатйа̄’ди а̄ди, нану гоичча̄диса̄дхусадданийаме сати гота̄дайо аса̄дху садда̄ти вин̃н̃а̄йанти гантаббамагганийаме агантаббамагго вийа, гота̄ди аса̄дхусадданийаме ва̄ гоичча̄дайо садда̄ са̄дхавоти агантаббамагганийаме гантаббамагго вийа, ким̣ садда̄наманва̄кхйа̄нена̄ тидама̄сан̇кийа пайоджанама̄ха- ‘лаккхан̣а̄бхидха̄нам̣че’чча̄ди, садда̄нампат̣ипаттийам̣ пат̣ипадапа̄т̣хасса̄нӯпа̄йаттам̣ дассетума̄ха- ‘ан̃н̃атхе’чча̄ди, ан̃н̃атха̄ти асати лаккхан̣а̄бхидха̄не, сакката̄дӣтиа̄дисаддена па̄ката̄дим̣ сан̇ган̣ха̄ти, бахувидхаттам̣ саккатапа̄катапеса̄чикаапаббхам̣савасена, магадхесу видита̄ти имасмим̣ аттхе ‘‘ан̃н̃асми’’нти (4-121) ма̄гадха̄нам̣ иданти аттхе ‘‘н̣о’’ти (4-34) н̣аппаччайе ма̄гадха̄ ма̄гадханти ча паданиппхатти ведитабба̄ти дассетума̄ха- ‘магадхесми’чча̄ди, магадхесу видита̄тиа̄дино адхиппа̄йам̣ виваритума̄ха- ‘идам̣ вуттам̣ хотӣ’тиа̄ди, таттха иданти ида̄ни ваккхама̄нам̣ ма̄гадхам̣…пе… хотӣти етам̣ вуттам̣ хотӣти магадхесу…пе… лаккхан̣ам̣ ма̄гадханти вадата̄ пака̄ситам̣ хотӣти аттхо, хисаддо’магадхесви’чча̄дина̄ вуттам̣ саматтхайати, лаккхан̣ам̣ висесайата̄ти саддалаккхан̣а саддасса уттарападаттхаппадха̄натта̄ ма̄гадханти имина̄ лаккхан̣ам̣ висесайата̄ бйаваччхедайата̄ вуттика̄рена, аттхатоти са̄маттхийато, садде ча висесито хотӣти саддалаккхан̣асаддо ма̄гадхе ева [саддеева (поттхаке)] бйаваччхедито хоти, айаметтха̄дхиппа̄йо ‘магадхесу видита̄ ма̄гадха̄ти садде гахетва̄ тесамидам̣ ма̄гадханти ма̄гадхасаддена йасма̄ саддалаккхан̣асадде лаккхан̣ам̣ висеситам̣, тасма̄ саддалаккхан̣асадде саддо йади ама̄гадхо катхам̣ лаккхан̣ам̣ ма̄гадхам̣ сийа̄ти са̄маттхийа̄ саддопи висесито хотӣ’ти, нану ма̄гадханти лаккхан̣асса ма̄гадха саддасамбандхиттаджха̄панато саддалаккхан̣анти еттха саддасаддасса нираттхака та̄патти хотӣти, на хоти гаммама̄наттхасса саддасса пайогампати ка̄мача̄ратта̄ саддалаккхан̣асаддасса ва̄ сама̄саттхе нирул̣хатта̄ ‘‘татридам̣ сугатасса сугатачӣвараппама̄н̣а’’нтиа̄дӣсу вийа, копана̄тиа̄дисаддалаккхан̣анти имина̄ абхидхеййасан̇кха̄тапайоджанасса дасситатта̄ таппайоджанапуччханапара̄ чодана̄, вуччатечча̄ди париха̄ро, йатха̄ саббатха̄ттапарахитака̄мена.

пийо ча гару бха̄ванӣйо, ватта̄ ча вачанаккхамо;

гамбхӣран̃ча катхам̣ катта̄,ноча̄ т̣ха̄не нийоджакоти.

вуттехи тато парехи ча пасаттхатарехи гун̣ависесехи самупетам̣ гурум̣.

тасма̄ аккхаракосаллам̣, сампа̄деййа хитаттхико;

упат̣т̣хахам̣ гурум̣ самма̄, ут̣т̣ха̄на̄дӣхи пан̃чахӣти.

вачанато ут̣т̣ха̄на-упат̣т̣ха̄на-паричарийа̄-суссӯса̄ саккаччасиппапат̣иггахан̣ехи самма̄ упат̣т̣хахантена савана,уггахана-дха̄ран̣а-парипуччха̄-бха̄вана̄ хи кан̇кха̄виччхедам̣ катва̄ вин̃н̃а̄таббам̣ саддалаккхан̣ам̣, татха̄ авин̃н̃а̄там̣ саддалаккхан̣аманена̄ти авин̃н̃а̄тасаддалаккхан̣о пуггало, хисаддо авадха̄ран̣е, со ‘дхаммавинайесу кусало на хотӣ’ти еттха дат̣т̣хаббо, кусало даккхо на хоти, таттха дхаммавинайесу суттанта̄та̄бхидхаммасан̇кха̄тесу дхаммесу чева винайе ча, касма̄–

йо нируттим̣ на сиккхеййа, сиккханто пит̣акаттайам̣;

падепаде викан̇кхеййа, ване андхагаджо йатха̄ти.

вачанато, айаметтха̄дхиппа̄йо ‘‘йатха̄ вуттанайена самбхӯтапада бйа̄мохавасена падаттхепи бйа̄мохасамбхавато суттантопадассита̄йа дит̣т̣хивинивет̣т̣хана̄йа ча абхидхамма̄гате на̄марӯпапариччхеде ча винайа ниддит̣т̣хе сам̣вара̄сам̣варе ча акосаллам̣ сийа̄’’ти, йатха̄дхамманти дхаммавинайа саддасса йо-ттхо винайасутта̄бхидхаммасан̇кха̄то, тасса со-ттхо, таданатиккамена, пат̣ипаджджитумасакконтоти таттхататтхева вутта̄су адхисӣла адхичитта адхипан̃н̃а̄сиккха̄су паваттитум̣ асаматтхо, кусало пана саматтхо пан̃н̃а̄висеса̄локапат̣ила̄бхато, вуттам̣ хи–

йа̄ва тит̣т̣ханти суттанта̄, винайо йа̄ва диппати;

та̄ва даккханти а̄локам̣, сӯрийе аббхуггате йатха̄ти.

пат̣ипаттинти пат̣ипаджджӣйатӣти пат̣ипаттӣти йатха̄вуттам̣ тивидхампи пат̣ипаттим̣, вира̄дхетва̄ти на̄сетва̄, нассати хи пат̣ипатти тесуйева̄ ко саллатамагататта̄, татха̄ ча̄ху–

суттантесу асантесу, памут̣т̣хе винайамхи ча;

тамо бхависсати локе, сӯрийе аттхан̇гате йатха̄ти.

сам̣са̄радуккхассева бха̄гӣ хоти… йатха̄вутта̄-нуккамапаричча̄гена анурӯпапат̣ипаттийа̄ пат̣илабхитаббатта̄ адхигамависайасса [висатхатта̄ (поттхаке)] йо гаккхемасса, вуттан̃хи тасса̄нуломапат̣ипаттимӯлакаттам̣–

суттанте раккхите санте, пат̣ипатти хоти раккхита̄;

пат̣ипаттийам̣ т̣хито дхӣро, йогаккхема̄ на дхам̣сатӣти.

ета̄вата̄ авин̃н̃а̄тасаддалаккхан̣асса сакаттхапариха̄ним̣ дассетва̄ ида̄ни сакаттхасампаттимӯлика̄ параттхасампаттӣти тадабха̄ва̄ та̄дисо пуггало паресампи паччайо бхавитум̣ на саккотӣти дассетум̣ ‘нача̄’тиа̄ди вуттам̣, патит̣т̣ха̄ти дха̄ран̣ам̣, тан̃четтха тесам̣ тесам̣ кула путта̄нам̣ дхаммавинайасиккха̄панам̣ там̣там̣ каммато ниттхаран̣а̄ди ча, тадубхайа мева̄-нхасан̇гикам̣ патит̣т̣хам̣, мукхйабхӯтампана таммӯлаке супарисуддхасӣле патит̣т̣ха̄панамева, тадупакаран̣аттхо сиккха̄пана̄ди, идха пана там̣ са̄дханабхӯто пуггало упача̄рато патит̣т̣ха̄ти гахетаббо, хисаддо йатха̄вутта саматтханаттхе нипа̄то, саддалаккхан̣ан̃н̃ӯйева̄ти авадха̄ран̣ампана тесу таббидӯйева саматтхоти дассанаттхам̣ пакаран̣авасена вуттам̣, аттано пана сугуттасӣлаккхандхавирахена када̄чи кочи йатха̄вутта̄нам̣ патит̣т̣ха̄бхавитум̣ на саккоти… таммӯлакатта̄ саддхаммат̣т̣хитийа̄ сапарапатит̣т̣ха̄ бха̄васса ча, тенева винайадхаре а̄нисам̣сам̣ дассентена бхагавата̄ таппадха̄нам̣ таппамукхам̣ва катва̄ ‘‘пан̃чиме бхиккхаве а̄нисам̣са̄ винайадхара пуггале, катаме пан̃ча аттано сӣлаккхандхо сугутто хоти су раккхито, куккуччапаката̄нам̣ пат̣исаран̣ам̣ хоти, виса̄радо сан̇гха маджджхе вихарати, паччатттхике сахадхаммена суниггахитам̣ нигган̣ха̄ти, саддхаммат̣т̣хитийа̄ пат̣ипанно ча хотӣ’’ти вуттам̣, аттха̄нурӯпанти аттано вачанӣйассаттхасса ва̄чакаттена йогйам̣, бйан̃джана̄нурӯпанти аттано ва̄чакасса вачанӣйаттена йогйам̣, парива̄са̄дӣсӯтиа̄дисаддена аббха̄на̄дим̣ сан̇ган̣ха̄ти, там̣там̣камманти парива̄са̄дикам̣ там̣там̣каммам̣, ан̃н̃оти асаддалаккхан̣ан̃н̃ӯ, на кеваламанена сакаттхапараттха̄ва на̄сита̄, атха кхоти видхо саддхаммопи на̄ситойева̄ти ваттхума̄ха ‘аджа̄нанто пана̄’тиа̄ди, айатха̄пат̣ипаджджама̄ноти саддалаккхан̣ан̃н̃уна̄ йатха̄ йена пака̄рена аттха̄нурӯпам̣ бйан̃джане бйан̃джана̄нурӯпан̃ча аттхе пат̣ипаджджитаббам̣, татха̄ аппат̣ипаджджама̄но, татха̄ ча ваккхати– татха̄ хи со саддалаккхан̣а маджа̄нанто’тиа̄ди. тивидхампи саддхамманти парийаттипат̣ипаттиадхигамавасенати видхамева саддхаммам̣, таттха типит̣акабуддхавачанам̣ парийаттисаддхаммо на̄ма, тераса дхутагун̣а̄ чуддаса кхандхакаватта̄ни две асӣти маха̄ватта̄нӣти айам̣ пат̣ипаттисаддхаммо на̄ма, чатта̄ро магга̄ чатта̄ри ча пхала̄ни айам̣ адхигамасаддхаммо на̄ма, татха̄хичча̄дина̄ вуттаматтхам̣ саматтхети, тампи па̄л̣ийа̄ тхирӣка̄тум̣ ‘вуттам̣ хета’нтиа̄дима̄ха, таттха дхамма̄ти хетӯ, саддхаммасса̄ти йатха̄вуттасса тивидхасса саддхаммасса, падабйан̃джананти падан̃ча бйан̃джанан̃ча там̣, таттха падам̣ на̄ма сйа̄дйантам̣ тйа̄дйантан̃ча, бйан̃джӣйати аттхо етена̄ти бйан̃джанам̣-ва̄кйам̣ атхава̄ паджджате гамйате аттхо етена̄ти падам̣-сйа̄дйанта̄ди, ва̄кйам̣ва бйан̃джанам̣, ситхиладханита̄дипадамевава̄ вуттанайена бйан̃джананти падабйан̃джанам̣, там̣, дунниккхиттам̣ дут̣т̣ху никкхиттам̣ т̣хапитам̣ вира̄дхетва̄ катхитам̣, аттхо ча дуннӣтоти дунниккхиттатта̄йева падабйан̃джанасса таббачанӣйопи дут̣т̣хувин̃н̃а̄то хоти, вуттапат̣ипаккхатоти ‘авин̃н̃а̄тасаддалаккхан̣охи’чча̄дина̄ вуттасса вин̃н̃а̄тасаддалаккхан̣атта̄дина̄ пат̣ипаккхабха̄вато, бха̄ваппадха̄но хи айам̣ ниддесо,ттаппаччайалопо ва̄, на хи атта̄ва аттана̄ ведитабботи йуттанти.

тадевантиа̄дина̄ йатха̄вуттам̣ нигаметва̄ сан̃н̃а̄видха̄не пайоджанам̣ дассети, танти хетваттхе нипа̄то, йасма̄ саддалаккхан̣асса джа̄нанам̣са̄ни сам̣сам̣ тасма̄ти аттхо, еванти нидассанаттхе нипа̄то, евам̣ саппайоджананти самбандхо, тадеванти ва̄ нипа̄тасамуда̄йо йам̣, вуттена пака̄ренетйасмим̣ аттхе ваттате. нануча сан̃н̃ӣнам̣ сан̃н̃а̄нам̣ ваттаббатте ‘‘аа̄дайо тита̄лӣсаван̣н̣а̄’’тиа̄дӣнам̣ ва̄кйа̄нам̣ висум̣висум̣ махантатта̄ куто ла̄гхавам̣ саттхасса̄ти ман̃н̃ама̄но ‘татха̄хи’чча̄дина̄ сан̃н̃а̄видха̄не ла̄гхавасаббха̄вам̣ саматтхети, хотева̄ти авадха̄ран̣ена каттхачи парасаттхе вийа но на хотӣти дассети, пат̣ипаттила̄гхавампи четтха хотева, татха̄хи ‘‘ван̣н̣апарена саван̣н̣опи’’чча̄до (1-24) ван̣н̣а̄дисан̃н̃а̄самуддхарита̄ на̄тта̄наматта̄вагаметумаланти паре пуччхитва̄ джа̄нитабба̄ асса, тато сан̃н̃а̄-васейа̄, татосса сан̃н̃а̄ти сан̃н̃а̄сан̃н̃ӣвивечанам̣ таданут̣т̣ха̄нанти парампара̄пеккха̄йа бхавитаббам̣ пат̣ипатти га̄рава̄бха̄ва̄. ида̄ни сан̇кхепато саттхаккамам̣ дассетума̄ха-евам̣ та̄ви’чча̄ди, та̄ва̄ти пат̣хамам̣, упайуджджама̄натта̄ти бйа̄па̄рийама̄натта̄, висайо гочаро йаттхете сйа̄дайо видхӣ йанте, саха висайена̄ти сависайа̄, пат̣хамам̣ карӣйатӣти пакати йато сйа̄дайо видхӣйанте, саха пакатийа̄ти саппакатика̄, лин̇га̄диканти а̄дисаддена‘салабхаччха̄йа’мичча̄до екатта̄ди, лин̇гебхава̄ лин̇гика̄-иттхивидхайо, екаттхӣбха̄во сама̄со, тена, са̄ман̃н̃ато сама̄натта̄, сама̄наттантун̣а̄дивуттийа̄ ‘‘ра̄джа̄дивисит̣т̣хе пуриса̄ довийа’васит̣т̣ха̄дивисит̣т̣хе апачча̄димхи аттхе паваттанато.

ити моггалла̄напан̃чика̄т̣ӣка̄йам̣ са̄раттхавила̄синийам̣

ратанаттайапан̣а̄ма̄дикатха̄ саматта̄.

1. пат̣хамакан̣д̣аван̣н̣ана̄

сан̃н̃а̄дхика̄ра

1. а а̄дайо

саббавачана̄нам̣ са̄ттхаканираттхакаттабйабхича̄ритта̄ ‘ида’нтиа̄дина̄ садит̣т̣хантена сам̣сайамупадассийа са̄ттхакаттамасса дассетун̃ча ‘на та̄ва…пе… са̄ттхакатта̄’ти вуттам̣, умматтака̄дива̄кйамити ‘даса да̄л̣има̄, чха апӯпа̄, кун̣д̣амаджа̄джинам̣, пала̄лапин̣д̣о’ичча̄дикам̣, авайаваттха̄на ман̃н̃аман̃н̃ана̄ти самбандха̄ самуда̄йаттха̄бха̄вато анаттхакаттам̣, а̄дива̄кйанти ‘‘маносет̣т̣ха̄ маномайа̄’’тиа̄дива̄кйам̣, са̄ттхакаттам̣ панасса падаттха̄на ман̃н̃аман̃н̃а̄бхисамбандхасса патӣтито.

атха аа̄дйа̄дисадда̄нам̣ са̄дхутта̄нва̄кхйа̄на̄йа идам̣ вачанамичча̄дивикаппантарасамбхаве катхам̣ нийамо вуттийам̣ вуттенаттхена са̄ттхакаттамичча̄сан̇кийа тесамиха̄нупайогиттам̣ камена пат̣ипа̄дайитума̄ха ‘ваккхама̄наттхамевида’мичча̄ди,’ а̄ка̄ра̄дайо ниггахӣтанта̄’ичча̄дина̄ вуттийам̣ ваккхама̄но аттхо йасса там̣ татха̄ вуттам̣, са̄дхӯнам̣ са̄дхусадда̄нам̣ ануса̄санам̣ а̄кхйа̄нам̣ аттхо пайоджанам̣ йасса танти виггахо.

са̄дхусадда̄нуса̄санасан̇ка̄петтха ‘‘каттхеттха кутра̄траквехидха̄’’ти (4-100) а̄дина̄ каттха̄дисадда̄нам̣ са̄дхутта̄нуса̄санасса дассанато, лаккхан̣антарена са̄дхубха̄васса анва̄кхйа̄татта̄ти а̄пубба̄да̄иччасма̄ ‘‘да̄дха̄твӣ’’ти (5-45) иппаччайе а̄ка̄ралопе ча а̄дӣти аа̄дийесанти ан̃н̃ападаттхасама̄се йомхи ‘‘йосу джхисса пуме’’ти (2-93) ‘т̣е аа̄дайо’ти, тайо ча чатта̄лӣса̄ ча̄ти чаттха сама̄се ‘‘тадамина̄дӣни’’ти чата лопеча рассе ча тита̄лӣса̄ти, ‘ван̣н̣а-ван̣н̣ане’иччасма̄ ‘‘бха̄вака̄ракесва гхан̣а гхака̄’’ти (5-44) аппаччайейомхи т̣а̄десе ван̣н̣а̄ити ча сиджджханато, пайоганийаматтханти тита̄лӣсаван̣н̣асаддесу паресу ева аа̄дисаддо пайуджджӣйатӣти евам̣ пайоганийаматтхам̣, айампи викаппантара самбха̄вана̄ ‘‘абхӯтатаббха̄ве кара̄сабхӯйоге вика̄ра̄ чӣ’’ти (4-119) пайоганийамасса̄ джха̄йама̄насса дит̣т̣хатта̄, т̣ха̄нйа̄десаттханти аа̄дисаддасса т̣ха̄не тита̄лӣсаван̣н̣асадда̄ а̄деса̄ хонти тесам̣ ва̄ со ити, таданурӯпа̄йа̄ти т̣ха̄нйа̄деса̄нурӯпа̄йа чхат̣т̣хӣ вибхаттийа̄, атойева̄ти агама̄гамианурӯпа̄йа чхат̣т̣хийа̄ абха̄вато йева, агама̄гами бха̄ваттханти аа̄дисаддасса тита̄лӣса ван̣н̣асадда̄ а̄гама̄ хонти тесам̣ ва̄ со ити, етесупи сан̇ка̄, ‘‘йава̄саре’’ (1-30) ‘‘сун̃а сасса’’ити (2-53) а̄деса̄гама̄нам̣ дассанена, а̄гама лин̇га̄бха̄ватоти ука̄ра кака̄ра мака̄ра̄нам̣ абха̄вато, висесанависесса бха̄ваттханти тита̄лӣсаван̣н̣асадда̄нам̣ аа̄дисаддо висесанам̣, те ва̄ тассе-ти, еттха̄пи сан̇ка̄ ‘нӣлуппала’мичча̄дӣнаман̃н̃аттха висесанависесса бха̄вадассана̄, саддалаккхан̣а̄ нупайогатоти саддалаккхан̣ена саддасан̇кхаран̣асса пакататта̄ вуттам̣, таттха ка̄ран̣ама̄ха- ‘рӯпависесӯпа лаккхан̣а̄бха̄ва̄’ти, рӯпависесасса упалаккхан̣а нимиттам̣ тассаабха̄ва̄ти аттхо, на хи висесана висессабха̄ве пат̣ипа̄дите аа̄дйа̄дисадда̄нам̣ рӯпависесасса сан̇кхаран̣ам̣ катам̣ сийа̄ти, йади есова саддасан̇кхаран̣анти гайхеййа, татха̄ сати ‘нӣлуппала’мичча̄дӣнампи ваттаббата̄ а̄паджджеййа̄ти на̄сса тадаттха та̄пи самбха̄вӣйате, локе сӣхагун̣асса ма̄наваке дассанато упача̄рена ‘сӣхо-йам̣ ма̄навако’ти таггун̣аджджха̄ропопи диссати, тадаттхампетам̣ на хотӣти дассанаттхам̣ ‘таггун̣аджджха̄ропанаттхампетам̣ на хотӣ’ти вуттам̣, тасса аа̄дисаддасса, тесам̣ тита̄лӣсаван̣н̣асадда̄нам̣ ва̄ гун̣о аа̄дитта̄ди, тасса аджджха̄ропанам̣-тита̄лӣсаван̣н̣асаддесу ва̄ аа̄дисаддейева ва̄ а̄ропанам̣, тадаттхампетам̣ суттам̣ на хотӣти аттхо, таттха ка̄ран̣ама̄ха- ‘атойева̄’тиа̄ди, атойева рӯпависесӯпалаккхан̣а̄ бха̄ватойо, пакатам̣ саддасан̇кхаран̣ам̣, йатха̄вутта викаппантара̄бха̄ве убхайаттхамидам̣ сийа̄, таттха парибха̄саттхам̣ на хоти… таллаккхан̣атта̄бха̄ва̄ упариваккхама̄натта̄ ча̄ти па̄рисесама̄ламбийа̄ха ‘сан̃н̃а̄сан̃н̃и’чча̄ди.

марийа̄да̄йампака̄реча, самӣпе вайаве татха̄;

чатуббидхаппака̄ройам̣, а̄дисаддасса диссатети.

марийа̄даттхо еттха а̄дисаддоти а̄ха-‘а̄димарийа̄да̄ бхӯто’ти, упалаккхан̣атта̄ти упалаккхийама̄на̄нама̄ка̄ра̄дӣнам̣ гахан̣е ка̄ран̣абха̄вена аппадха̄натта̄, тена̄ха-‘упалаккхан̣ассупасаджджанӣйабхӯтасса̄’ти, ка̄рийена̄ти ван̣н̣асан̃н̃а̄бхавана̄дина̄, на гуннампи а̄найанам̣ бхавати..гуннамупасаджджанӣйа бхӯтатта̄ ан̃н̃ападаттхассева падха̄натта̄, сан̃н̃а̄йа̄ бха̄вети ака̄расса ван̣н̣асан̃н̃а̄йа абха̄ве, рӯпантити та̄лӣса̄рӯпам̣, тита̄лӣса̄+ван̣н̣а̄типадаччхедо, тита̄лӣса+ван̣н̣а̄тива̄, сутта̄вайавасса̄пи суттасамбандхитта̄ ‘‘бйан̃джане дӣгхарасса̄’’ти (1-33) пана вуттам̣, рассаттанту ‘‘дӣгхарасса̄’’ти йогавибха̄гена, итаратха̄ бйан̃джанапарассева рассатте дассите тита̄лӣсаити абйан̃джане падам̣ на сампаджджеййа̄ти вин̃н̃а̄йати, итарӣтарайогачаттхе бахувачанена бхавитаббанти а̄ха-‘екавачанампана̄’тиа̄ди, виппат̣ипатти ан̃н̃атха̄бха̄во, расса е ока̄рехи течатта̄лӣсаккхара̄нанти самбандхо, е ока̄ре хӣти сахаттхе татийа̄, сакката̄нуса̄рена̄ти саккате ‘‘сандхи йаккхара̄нам̣ расса̄ на сантӣ’’ти вуттасса ануса̄рена, кочӣти са̄ санаппаса̄дакачол̣ийабуддхаппийа̄чарийам̣ дассети, на хичча̄дим̣ вадато-йамадхиппа̄йо ‘расса̄ива̄ти ивасаддо са̄дхаммопама̄джотако ва̄ сийа̄ ведхаммопама̄джотако ва̄, йади та̄ва ведхаммопама̄джотако, рассадхаммасса е ока̄ресва самбхава̄ тесам̣ дӣгхака̄лаппаваттито те дӣгха̄йева сийум̣, йади пана са̄дхаммопама̄джотако, тесу рассадхаммассасамбхава̄ рассака̄лаппаваттито расса̄ева те сийунти ‘еттха̄тиа̄дӣсу е ока̄ра̄нам̣ учча̄ран̣ака̄лакатам̣ рассаттамева хотӣ’ти, рассака̄лавантойева̄ти евасаддо согате ван̣н̣авиниммуттасса ка̄лассева̄бха̄ва̄ ван̣н̣а̄нан̃ча паччаккха сиддхатта̄ пама̄н̣асиддхам̣ па̄раматтхика ме ока̄ра̄нам̣ рассака̄лавантатам̣ дӣпети, аттха̄ти вадато пана̄йамадхиппа̄йо ‘еттха̄тиа̄дӣсу йади ека̄ра̄дайо дӣгха̄ева сам̣йогапуббатта̄ расса̄ва сийум̣татха̄ сати аттха̄ти еттха̄пи дӣгхова а̄ка̄ро сам̣йогапуббатта̄рассо ива уччатӣти а̄паджджеййа, тасма̄ учча̄ран̣ака̄лакатова рассадӣгхабха̄во гахетаббо’ти, качча̄йанавуттиван̣н̣ана̄ н̃а̄со, тан̃н̃а̄панети бахиддха̄ ан̃н̃есамаккхара̄нам̣ н̃а̄пане, пайоджана̄бха̄ва̄ти тена са̄дхетаббасса кассачи ит̣т̣хасса абха̄вама̄ха, киметтха самуда̄йе ва̄кйапарисаматти, уда̄ху авайавети а̄ха- ‘паччека’нти, ан̃н̃атха̄ ‘руккха̄ вана’нтиа̄дӣсу вийа самуда̄йе ва̄кйапарисаматтийам̣ ‘‘ийуван̣н̣а̄ джхала̄ намассанте’’ (1-9) ичча̄дикам̣ на сиджджхатӣти, паччекам̣ ван̣н̣а̄ на̄махонтӣти ака̄ро ван̣н̣о на̄ма хоти а̄ка̄ро ван̣н̣о на̄ма хотӣтиа̄дина̄, авайавечча̄дина̄ вуттийам̣ авуттепи ‘паччека’нти вачане садит̣т̣хантам̣ ка̄ран̣ама̄ха, дит̣т̣хантопанӣто тйаттхо сукхена пат̣ипаттум̣ сакка̄ти, еттха хи паччеканти авуттепи девадатто бходжӣйатӯтиа̄дина̄ паччекам̣ бхун̃джикирийа̄ парисама̄пӣйате, тена̄ха-‘на чоччате’ ичча̄ди, атхава̄ самуда̄йепи ва̄кйапарисама̄ паттийам̣ сати самуда̄йе паватта̄ садда̄ авайавесупи ваттантӣти ‘самуддекадесадассанепи самуддо дит̣т̣хо, кхандхекадеса бхӯта̄йапи пан̃н̃а̄йа пан̃н̃а̄ккхандхотиа̄дӣсу вийа на досо, тенева вуттийам̣ ‘паччека’нти на вуттам̣, ван̣н̣асаддасса гун̣а̄дйанекаттхаттепи пакаран̣ато ака̄ра̄дайоветтха вуччантӣти а̄ха-‘ван̣н̣ӣйати’чча̄ди, пакаран̣атопи аттхо вибхаджджате, вуттам̣ хи–

аттха̄ пакаран̣а̄ лин̇га̄, очитйа̄ десака̄лато;

саддаттха̄ вибхаджӣйанте, на садда̄йева кевала̄ти.

нану джхала̄дисан̃н̃а̄ вийа лахусан̃н̃ам̣ акатва̄ касма̄ гурусан̃н̃а̄ ката̄ти чоданам̣ манаси нидха̄йа рул̣хи анваттхавасена двиппака̄ра̄су сан̃н̃а̄су джха̄ла̄ти рул̣хи сан̃н̃а̄ттха̄бха̄вена воха̄расукхаматтапайоджана̄, анваттхасан̃н̃а̄ пана таппайоджана̄пи хоти тадан̃н̃аппайоджана̄ пӣти дассетума̄ха- ‘ева’мичча̄ди, ван̣н̣ӣйатӣ аттхо етехӣти вуттаматтхам̣ анугата̄ анугататтха̄ ван̣н̣асан̃н̃а̄ там̣, садда̄дхигаманӣйасса̄ти саддена вин̃н̃а̄таббасса, ван̣н̣ам̣ мӯламасса̄ти ван̣н̣амӯлако-аттхо, тасса бха̄во ван̣н̣амӯлаката̄, аттхасса ван̣н̣амӯлакатам̣ са̄дхети ‘са̄пи’чча̄дина̄, ван̣н̣ам̣ рӯпам̣ сабха̄во етесанти ван̣н̣арӯпа̄ни-пада̄ни, самуда̄йо па̄да̄нам̣ рӯпамасса̄ти самуда̄йарӯпам̣ ва̄кйам̣, вибхатйантаматтхаджотакам̣ падам̣, падасамуда̄йо ва̄кйам̣, саббан̃четамупача̄рена ван̣н̣асаддавачанӣйаттам̣ гаччхати ван̣н̣амайатта̄ти саббопи саммутипараматтхабхедабхинно аттхо ва̄кйа̄дхигаманӣйо ван̣н̣енева вин̃н̃а̄йати на̄ма тасма̄ йатха̄ вуттаматтха висесадассанам̣лахусан̃н̃а̄йа на сакка̄ти тадаттхамака̄ра̄дӣнам̣ гурубхӯта̄ ван̣н̣асан̃н̃а̄ ката̄ти адхиппа̄йо, саммути сан̇кетавасена паватто воха̄ро, параматтхо санибба̄но пан̃чаккхандхо. убхохи панетехи бхинно татийо кот̣т̣ха̄со на̄ма наттхи, татха̄ча вуттам̣–

дуве сачча̄ни аккха̄си, самбуддхо вадатам̣ варо,

саммутим̣ параматтхан̃ча, татийам̣ нупалаббхатӣти.

нану ча–

аппаккхарамасандиддхам̣, саса̄рам̣ гӯл̣ханин̣н̣айам̣;

пасаннаттхан̃ча суттанти, а̄ху таллаккхан̣ан̃н̃уноти.

‘‘а̄дайо тита̄лӣса ван̣н̣а̄’’ ‘‘тита̄лӣса̄дайо ван̣н̣а̄’’ти ва̄ ваттаббанти на татха̄ сати сандиддхам̣ суттам̣ сийа̄ти, нану саттха̄до ман̇галавачанена бхавитаббам̣, ака̄ро пат̣иседхаттхопи хотӣти (на) саттха̄до сиддхасаддассопахитатта̄, атха хотва пубба̄ джха̄ла̄ди сан̃н̃а̄, саддаса̄дханаматтаппайоджанатта̄ пана саббавидха̄насса пубба̄чарийа сан̃н̃а̄ва̄ламеттха̄ти ким̣ пуна̄пи ван̣н̣а̄дисан̃н̃а̄видха̄нена гантхага̄рава каран̣ена̄ти саччаметам̣, пубба̄чарийесу пана га̄равам̣ таданугаманан̃ча дӣпетум̣ ка̄чи сан̃н̃а̄йопйанва̄кхйа̄йанте, йаджджевам̣ сам̣йогасаббана̄малопа̄дайопи сан̃н̃а̄ пубба̄чарийехи вутта̄ ваттабба̄ти нану бхо вуттамева̄мхехи’ка̄чи сан̃н̃а̄йо а̄кхйа̄йанте’ти, кинтада̄кхйа̄надва̄рена бхавата̄ та̄пи вин̃н̃а̄тум̣ на сакка̄ти, кесан̃чи са̄ттхакаттопи пативан̣н̣аматтха̄нупаладдхито ван̣н̣а̄намадит̣т̣ха̄намака̄ра̄дӣнаманукатийо ихопадит̣т̣ха̄итйанука̄рийена̄ттхена̄ттхавантата̄йа хотева̄ка̄ра̄дито вибхатти, лопена ниддит̣т̣хатта̄ панасса̄ ассаванам̣ санникам̣савачаниччха̄бха̄ва̄ сам̣хита̄йа̄ниддесо, ануккамоти а̄дониссайа̄ сара̄вутта̄, тато ниссита̄ бйан̃джана̄, саресупи екат̣т̣ха̄нийа̄ ака̄ра̄дайо бахутта̄ пат̣хамам̣ вутта̄ т̣ха̄на̄нуккамена, тато двиджа̄ т̣ха̄на̄нуккамена, тесупи расса̄ва лахутта̄ пат̣хамам̣ вутта̄, тато дӣгха̄, бйан̃джанесупи вагга̄ бахутта̄ т̣ха̄наппат̣ипа̄т̣ийа̄ пат̣хамам̣ вутта̄, тато йака̄ра̄дайо, ваггесу ча агхоса̄ пат̣хамам̣ вутта̄, тато гхоса̄, тесу ча ситхила̄ пат̣хамам̣ вутта̄, тато дханита̄, таттха̄пи аппакатта̄ двиджа̄ пан̃чама̄ вутта̄, тато йаралава̄ гхосабхӯта̄ т̣ха̄на̄нуккамена, тато дханита̄ сака̄раха ка̄ра̄, тесупихака̄ро кесан̃чи орасопи хотӣти двиджатта̄ паччха̄ вутто, кехичи ‘‘лал̣а̄намависесо’’ти двиннамависесе вуччама̄непи липибхедена т̣ха̄набхедена ча бхиннатта̄ л̣ака̄ро висум̣ аккхарабха̄вена гахито, сопи гхосабха̄вена т̣ха̄на̄нуккаменача хака̄рато парам̣ вутто ниггахӣтам̣ пана саратта̄дисаббавиниммуттатта̄ саббапаччха̄ вуттанти ака̄ра̄дӣнамайамануккамо, имассева̄нуккамасса манаси випасса ваттама̄натта̄ тита̄лӣса̄ти ган̣ана̄париччхедасса дасситатта̄ ча ‘ниггахӣтанта̄’ти вуттийам̣ вуттам̣, пакатам̣ са̄дхусадда̄нва̄кхйа̄нам̣, на ван̣н̣ӣйате, ти саддасан̇кхаран̣а сан̇кха̄та мукхйаппайоджана̄бха̄ва̄, кин̃ча̄пи на ван̣н̣ӣйате, амхехи пана катхамака̄ра̄дӣнамайамануккамо уппанноти сисса̄нам̣ кан̇кха̄ виччхедаппайоджанампати ануккамасаддасса аттхакатханабйа̄джена ван̣н̣ито йева̄ти, карӣйанте учча̄рӣйанте етена̄ти каран̣ам̣, таттха дживха̄маджджхам̣ та̄луджа̄нам̣, дживхопаггам̣ муддхаджа̄нам̣, дживхаггам̣, дантаджа̄нам̣ сеса̄нам̣ сакат̣т̣ха̄нам̣ каран̣ам̣, пайатти пайатанам̣, тампана ван̣н̣учча̄ран̣ато аббхантаро ба̄хийо ча усса̄хо, таттха аббхантарапайатанам̣-сам̣вутаттамака̄расса, виват̣аттам̣ сара̄нам̣ сака̄рахака̄ра̄нан̃ча пхут̣т̣хаттам̣ вагга̄нам̣, ӣсам̣пхут̣т̣хаттам̣ йаралава̄нам̣, ба̄хийапайатананту сам̣вутакан̣т̣хата̄ди, т̣ха̄нато пачча̄саттийа̄ видхӣйама̄нака̄рийасамбхавена пайоджанасамбхава̄ а̄ха-‘т̣ха̄нампана̄’тиа̄ди, тит̣т̣ханти еттха уппаттивасена ван̣н̣а̄ти т̣ха̄нам̣, ‘‘е онама ван̣н̣е’’ти (1-37) сутте ван̣н̣ети катханамева ван̣н̣асан̃н̃а̄каран̣е пайоджанам̣, йатха̄вуттаматтхаман̃н̃атра бйа̄падисати’ ева’мичча̄дина̄, тасма̄ ‘‘даса̄до сара̄’’ичча̄до ‘тена̄’тиа̄дӣсу ‘тена сараиччанена кваттхо касмим̣ сутте пайоджанам̣ там̣ дассети ‘‘саролопо саре’’чча̄дӣ’ти евама̄дина̄ аттхо дат̣т̣хаббо, н̃а̄пети ван̣н̣алопанти н̃а̄пакам̣, касма̄ пана’со чемина̄ва н̃а̄пакена сиддхо’ти вуччати нану ‘тадамина̄дӣни’’ти (1-47) суттам̣ диссатӣти, (саччам̣) татха̄пи пака̄рантаройампи ван̣н̣алопе дасситоти вин̃н̃а̄таббам̣, евасаддо пана ‘йади н̃а̄пакена ван̣н̣алопо сийа̄ со имина̄ва н̃а̄пакена сиддхо, на̄н̃н̃ена̄’ти авадха̄рети.

2. даса̄

нану аа̄дайоти пат̣хамантенуваттанте катхаметтха’таттха̄’ти саттамӣниддит̣т̣хата̄ти а̄ха-‘тан̃ча̄’тиа̄ди, аттхаваса̄вибхаттивипарин̣а̄мена̄ти аа̄дайоти пат̣хамантасса‘а̄до даса̄’тйанена самбандха̄ самбаджджхама̄не ча̄дха̄раттхена бхавитаббанти а̄дха̄раттхавасена саттамӣ вибхаттийа̄ париваттанена̄ти аттхо, аттхаваса̄ саттамийа̄ випарин̣а̄масамбхава̄йевасутте авиджджама̄непи‘таттха̄’ти вуттийам̣ вуттам̣, а̄додасаннаманан̃н̃аттхапаваттисамбхавато тесам̣ аа̄дайо висайабха̄венапи сакка̄ парикаппетунти вуттам̣-‘тесу висайабхӯтесӯ’ти, ниддха̄ран̣аттхопи йуджджатева… ван̣н̣асамуда̄йато тадекадесабхӯта̄на ма̄до ван̣н̣а̄нам̣ дасасан̇кхйа̄гун̣ена ниддха̄рийама̄натта̄, а̄димхи даса ван̣н̣а̄ти вутте авутта̄нампи авассам̣ ваттабба̄нам̣ ӯнапӯран̣аттхамаджджха̄ха̄ро хотӣти вуттам̣- ават̣т̣хита̄ ниддит̣т̣ха̄ ва̄’ти, ека̄дӣна мат̣т̣ха̄расанта̄нам̣ сан̇кхйа̄нам̣ сан̇кхйеййе ваттанато а̄ха-‘дасасан̇кхйа̄йа париччхиннатта̄’ти, гайхупага̄нам̣ рассае ован̣н̣а̄нампи качча̄йане вийа апаричча̄га̄ анӯна̄, агайхупага̄нам̣ тадан̃н̃есам̣ кесан̃чи сара̄нам̣ париччага̄ анадхика̄, дасасаддасса сан̇кхйеййа вуттитта̄ дасаннампи адхикатаван̣н̣а̄нан̃н̃атта̄ вуттам̣-‘дасаннампӣ’тиа̄ди, сайам̣ пубба̄’ра̄джа=читтийам̣’тӣсма̄ квимхи анталопе сама̄се ча тадамина̄дитта̄ нируттинайена ва̄ сарасаддо ниппхаджджатӣти, ‘сара-гатихим̣ са̄чинта̄су’ иччасма̄ аппаччайена ва̄ ниппаджджатӣти дассетума̄ха=‘сайам̣ ра̄джантӣ’тиа̄ди.

3. дведве

тети’а̄до’ти саттамйантатта̄ апаре две пара̄масати, хет̣т̣ха̄ вийа̄ти хет̣т̣ха̄ вуттам̣ аттхаваса̄ вибхаттивипарин̣а̄мам̣ упамети, атова вин̃н̃а̄йама̄наттхавасена тесу’ти вуттам̣, тесути пана ниддха̄ран̣аттавиваччха̄йам̣ тампи самбхаватӣти тесам̣ ван̣н̣а̄нам̣ маджджхе дведвети двисан̇кхйа̄йа ниддха̄ран̣аттхопи ведитаббо, виччха̄йам̣ вутти йасса со виччха̄вутти-двисаддо, виччха̄вуттита̄ ча̄сса саван̣н̣аттагун̣ена двиннам̣ (‘бйа̄питу) мит̣т̣хатта̄, камена̄ват̣т̣хитети имина̄ ака̄ра̄диван̣н̣аппабандхасса ана̄дика̄ласиддхам̣ камасиддхаттама̄ха. нану сама̄на̄ ван̣н̣а̄ саван̣н̣а̄тйанваттхе саван̣н̣асадде сати катам̣ рассадӣгха̄нам̣ саван̣н̣асан̃н̃а̄ сийа̄… асама̄натта̄ етесанти, нетадаттхиван̣н̣аппабандхасса камасиддхатта̄ вачанабаленева̄сама̄на̄нампи хотева̄ти, невампи ваттум̣ йуттам̣‘‘дведве саван̣н̣а̄’’ти суттасса та̄дисаса̄маттхийасаббха̄ве [саббха̄вена (поттхаке)] висесака̄ран̣а̄бха̄ва̄ти а̄ха‘сама̄наттампана̄’тиа̄ди. тит̣т̣ханти еттха ван̣н̣а̄ читтаджаттепи абхибйатти васена̄ти т̣ха̄нам̣ кан̣т̣ха̄ди, тена катанти сама̄со, кан̣т̣хата̄ту ити чатте па̄н̣йан̇гатта̄ напум̣сакаттам̣. пан̃чамехи ваггапан̃чамехи. антат̣т̣ха̄кӣти вагга̄наманте тит̣т̣хантӣти антат̣т̣ха̄, та̄хи, йуттасса̄ти брахмачарийа̄, гуйха’нтиа̄дӣсу йуттасса. кечӣти анийамена вуттам̣, те пана–

‘‘хака̄ро пан̃чамехева, антат̣т̣ха̄хи ча сам̣йуто;

орасо ити вин̃н̃еййо, кан̣т̣хаджо тадасам̣йуто’’ти ваданти.

4. пуббо

ваттатети аттхаваса̄ вибхаттивипарин̣а̄мена ваттате, нану четйа̄дичодана̄, несадосочча̄ди париха̄ро, доса̄бха̄ве ка̄ран̣а ма̄ха-‘йойо…пе… патӣйате’ти, вуттам̣ саматтети-‘нахи’чча̄дина̄, нану ча пуббасаддо йамекатта̄ екам̣ пуббама̄чиккхати на сакаланти катхам̣ ‘‘пуббо’ти вутте йойоти н̃а̄йати ‘йойо пуббо’ти ча вутте ‘тесу двӣсу’ти еттха’двӣсу двӣсу’ти идам̣ катхам̣ сукхенева патӣйате тадидамасиддхена̄сиддхаса̄дхананти а̄сан̇кийа тадабха̄вамуббха̄вӣйа пубба саддасса виччха̄гамакаттамавагамайитума̄ха-‘начеда’мичча̄ди. там̣йога̄ти упача̄равасена̄ха, таббантата̄йава̄ти аттхийаттхе аппаччайавасена, евамупарипи.

5. паро

сесамичча̄дина̄‘тесу двӣсӯти саван̣н̣асан̃н̃акесу двӣсу’ ичча̄ди каматидиссати. лахусан̃н̃а̄ рассасса, сам̣йогапуббасса рассасса дӣгхасса ча гурусан̃н̃а̄ на ваттабба̄… учча̄ран̣авасенева̄нваттхасан̃н̃а̄ти вин̃н̃а̄йати, пубба̄чарийавасена ва̄ иха̄вутта̄васесасан̃н̃а̄вийа.

6. ка̄дайо

кевала бйан̃джана̄наматтхаппака̄сатта̄бха̄ва̄ сара̄наматтхаппака̄сане аччантопака̄ра̄ бйан̃джана̄ти ‘етехӣ’ти каран̣аттена вуттам̣, тена̄ха ‘сара̄на’мичча̄ди. випубба̄ ‘ан̃джа-бйаттийам̣’тӣмасма̄ каран̣е анаппаччайе рӯпам̣, напум̣сакаттамписса̄вагамайитум̣ ‘упака̄рака̄нӣ’ти вуттам̣, бйан̃джанаттам̣ дит̣т̣хантена пхут̣айати ‘йатха̄’ичча̄дина̄, йатха̄ оданассупака̄рака̄ни сӯпа̄дӣни бйан̃джана̄ни, татха̄ сара̄намупака̄рака̄нӣти адхиппа̄йо, бйан̃джанампана аддхаматтикам̣, вуттам̣ хи–

екаматто бхаве рассо, дӣгхо маттадвайа̄йуто;

плуто тиматто вин̃н̃еййо, бйан̃джанам̣ тваддхаматтикам̣ти.

анваттха̄ти анваттхато, ‘анваттха̄ бйан̃джана̄’ти самбандхо.

7. пан̃ча

саджа̄тйапеккха̄йа самуда̄йава̄читтепи ка̄дайотӣ ануваттанато ваггасаддена какхагагхан̃а̄дайова гайханти, пан̃ча парима̄н̣амасса пан̃чаковагго, ‘‘тамасса парима̄н̣ам̣ н̣ико ча̄’’ти (4-41) ко, сутте а̄дибхӯто пан̃часаддо пан̃часан̇кхйа̄париччхедам̣ курума̄но ма̄васа̄на̄нам̣ вагга̄нам̣ бахуттам̣ гаметӣти ‘пан̃чака̄’ти вуттам̣, вагга̄ти бахувачанато паччеканти вин̃н̃а̄йати, вадждженти йака̄ра̄дайобхи вагга̄, пат̣хамаккхаравасена пана кавагга̄дивоха̄ро.

8. бинду

анекаттхатта̄ дха̄тӯна мучча̄ран̣аттхопеттха ган̣ха̄тӣти нипубба̄ тато камманти ттаппаччайе н̃н̃имхи па̄дисама̄се дӣгхеча рӯпам̣ дассенто ‘расса̄’тиа̄дӣма̄ха, пӣл̣анаттхато ниггаханам̣ ниггахо, ‘и-аджджхена гатӣсу’иччасма̄ каттари [каммани-ити ваттаббам̣, итам̣ учча̄ританти аттхо] ттаппаччайе итам̣, ниггахена итанти ама̄диса ма̄се рӯпам̣ дассенто ‘каран̣ам̣ ниггахена ва̄’тиа̄дима̄ха, паччхимапаккхам̣ са̄дхетума̄ха-‘вуттам̣ хӣ’ти.

9. ийу

чаттхасама̄соти итарӣтарайогадвандасама̄со. аттети муни садда̄дивачанӣйе аттхе, наматӣтӣмассетам̣ каммам̣,

йам̣ саббавачанам̣ сабба, лин̇гам̣ саббавибхаттикам̣;

там̣ саббаттхе наманато, видум̣ на̄манти таббидӯ.

идха на̄масан̃н̃а̄йа̄бха̄вепи анваттхабала̄йева на̄масан̃н̃а̄ сиддха̄ти (а̄ха) ‘анваттхабйападесена̄’ти, сйа̄дйантапакатирӯпанти паччайа̄ пат̣хамам̣ карӣйатӣти пакати, са̄ ева рӯпанти пакатирӯпам̣, сйа̄дйантасса пакати рӯпам̣ мунисадда̄ди сйа̄дйантапакатирӯпам̣, аттхавантамадха̄тукамаппаччайампа̄т̣ипадикам̣, падам̣ падам̣ пати пат̣ипаде, пат̣ипадам̣ нийуттам̣ па̄т̣ипадикам̣. висесанена̄ти сутте ‘намассанте’ти вуттена иван̣н̣уван̣н̣а̄нам̣ висесанена. а̄кхйа̄тасса̄ти пачатиа̄дино. а̄димаджджхаваттиноти инда удакасадда̄дӣнам̣ а̄до, пакхума̄дӣнам̣ маджджхеча ваттино. падесесӯти ‘‘джхала̄ сасса но’’ти (2-83) а̄дикесу суттаппадесесу, анит̣т̣хапасан̇га (сан̇кам̣) ниваттетӣти самбандхо, анит̣т̣хаппасан̇гона̄ма [на̄ма̄ти (поттхаке)] пачати-инда (удака пакхума) садда̄дӣна манта а̄димаджджхабхӯтаиван̣н̣а̄дӣнам̣ джхаласан̃н̃а̄ видха̄йа тато пара̄сам̣ са̄ди вибхаттӣнам̣ ‘‘джхала̄ сасса но’’ти (2-81) а̄дӣхи ‘но’ а̄деса̄димхи кате ‘пачатино, индано, удакано, пакхумано’тиа̄ди рӯпаппасан̇го, нануча̄диа̄ди чодана̄. ваттаббанти сутте ваттаббам̣. бйа̄саниддесена̄ти асама̄саниддесена. тадайуттантиа̄ди париха̄ро, танти там̣ чодйам̣, сатихӣтиа̄дина̄ айуттаттам̣ саматтхети, двӣсуттаресу йогесӯти упаримесу ‘‘питтхийам̣’’ ‘‘гха̄’’ти двӣсу суттесу. иттхийанти иданти ‘‘питтхийа’’нти сутте иттхийанти идам̣ падам̣. ван̣н̣ависесанам̣ сийа̄ти ‘‘питтхийа’’нти сутте ‘ийуван̣н̣а̄’ти ануваттанато ‘иттхийам̣ иван̣н̣уван̣н̣а̄’ти евам̣ иван̣н̣у ван̣н̣а̄ ‘‘гхо’’ти сутте ‘иттхийам̣ а̄’тиевам̣ аван̣н̣асса ча висесанам̣ бхавеййа. ван̣н̣ависесане виродхама̄ха ‘еван̃че’чча̄ди, на̄массантети асама̄саниддесе твавиродхама̄ха- ‘бйа̄се’чча̄ди. сакка̄на̄мависесанам̣ ка̄тунти двӣсу суттесу иттхийантиа̄дина̄ ваккхама̄наккамена. на̄масса анто на̄мантоти сама̄сасса уттарападаттхаппадха̄натта̄ сама̄се гун̣ӣбхӯтасса на̄масса иттхийанти идам̣ висесанам̣ ка̄тум̣ на сакка̄ти адхиппа̄йо, вачанамантарена̄ти па̄н̣инийа̄намива ‘‘йатха̄сан̇кхйаманудесо сама̄нам̣’’ти (1-3-10) суттам̣ вина̄, сама̄сан̇кхйа етесанти самасан̇кхйака̄, итисаддо а̄дйаттхо, тена–

‘‘а̄ла̄паха̄салӣла̄хи, мунинда виджайа̄ тава;

кокила̄ кумуда̄нӣ во, пасеванте ванам̣ джалам̣’’ (260).

ичча̄дим̣ сан̇ган̣ха̄ти.

10. питтхи

иттхийам̣ на̄масса̄ти ча, анте иван̣н̣уван̣н̣а̄ти ча вутте тесама̄ дха̄ра̄дхеййасамбандхо а̄дхеййасса̄дха̄ре паваттим̣ вина̄ на самбхаватӣти аджджха̄ха̄равасена ‘ваттама̄на̄’ти вуттийам̣ вуттам̣. иван̣н̣у ван̣н̣а̄ти апеккхийа‘висесӣйантӣ’ти бахувачанаметам̣ самбандхасса пуриса̄дхӣната̄йа на̄мантӣмина̄ самбандхе сати‘висесӣйатӣ’текаттена парин̣амати.

11. гха̄

иттхийам̣ на̄массантети ча ваттате. хет̣т̣ха̄ саббаттха сан̃н̃ино ниддисийа сан̃н̃а̄йа ниддит̣т̣хатта̄ таттха вийа висум̣ сан̃н̃ино пат̣хамаманиддесе асанто вийа̄ти досалесама̄ламбийа чодайати нанхаче’тйа̄дина̄. таттха сетоти виджджама̄насса сан̃н̃ино. ка̄рийена̄ти сан̃н̃а̄ка̄рийена. парихарати ‘на̄йам̣ досо’тиа̄дина̄. паччха̄вуттаматтена̄ти ‘‘гха̄’’ти сутте ка̄рийино а̄ка̄расса паччха̄ вуттаматтена. нача̄ти еттха часаддо ваттаббантарасамуччайе, апарампи кин̃чи ваттаббаманийамарӯпаматтхӣти аттхо. анийамарӯпама̄чарийаппаваттито са̄дхетума̄ха ‘убхайатха̄пи’чча̄ди.

12. госйа̄

а̄саддо а̄бхимукхйе, анабхимукхамабхимукхам̣ катва̄ лапанам̣ катханама̄ла панам̣, тасмим̣ а̄лапане, а̄лапанаттхе вихито сӣти аттхо.

ити моггалла̄напан̃чика̄т̣ӣка̄йам̣ са̄раттхавила̄синийам̣

сан̃н̃а̄дхика̄ро саматто.

парибха̄са̄дхика̄ра

13. видхи

вачана̄рамбхайоджанама̄ха–‘йам̣ висесанабха̄вене’чча̄ди, йанти анийамена ‘‘ато йонам̣ т̣а̄т̣е’’ти (2-43) а̄дӣсу атотиа̄дикам̣ висесанабха̄вена ваттумиччхитам̣ пара̄масати, тена̄ти висе санаттену-па̄дийама̄нена йам̣ садданиддит̣т̣хена атотиа̄дикена каран̣абхӯтена, йатха̄катхан̃читаббатоти а̄до маджджхе-нте ва̄ саббха̄вато йенакеначи а̄ка̄рена абхедопача̄рена ака̄ра̄дивисесанавато на̄ма̄дино, тадантаттханти там̣ атотйа̄ди висесанаманте, на̄до на маджджхе йасса там̣ тадантам̣, там̣ аттхо пайоджанам̣ йасса̄ти ан̃н̃ападаттхо, ватта̄йатта̄ти ваттуно а̄йатта̄… атта̄ва̄ттано вачане падха̄нанти, тасса̄ти ваттуно, са̄ти вачаниччха̄, пайога̄нуса̄ рена̄ти джинавачана̄нуса̄рена, итӣти ка̄ран̣аттхе нипа̄то, имина̄ ка̄ран̣ена̄ти аттхо, на саббаттхаппасан̇готи сам̣хита̄дивидхимхи саббаттха таданта видхиппасан̇го на хоти, татха̄хи ‘‘саро лопо саре’’ти (1-26) еттха сароти висесанабха̄вена вачаниччха̄йа саббха̄ве сароти татра̄’дӣнам̣ висесананти йатха̄катхан̃чисара̄дисарамаджджхасаранта̄нам̣ татра̄дӣнам̣ лопаппасан̇ге ‘‘видхиббисесанантасса̄’’ти (1-13) сарантассапасан̇го сийа̄, на ‘‘чхат̣т̣хийантасса̄’’ти (1-13) антасса… чхат̣т̣хӣниддеса̄бха̄ва̄, татха̄ сати ‘татриме’тиа̄димхи ‘име’тиа̄дина̄ ваттаббата̄ а̄паджджеййа̄ти пайогам̣ на̄нусат̣а̄ на̄масийунти на саббаттха таданта видхиппасан̇го, татха̄ ‘‘гатибодха̄’’ (2-4) дисутта̄димхипи ‘гамайати ма̄н̣авакам̣га̄мам̣ тйа̄диппасан̇готиа̄ди ча йатха̄йогамавагантаббам̣, вуттийам̣ ‘‘ато йонам̣ т̣а̄т̣е’’ти суттода̄харан̣ам̣ дасситам̣, ‘‘нара̄ наре’’ти лаккхийода̄харан̣ам̣.

14. саттадхӣ

вачанапхаламупадассети‘йаттхе’чча̄дина̄, йаттха йасмим̣ ‘‘саро лопо саре’’тйа̄дике сутте, саттамийа̄ти ‘саре’тиа̄дина̄ саттамийа̄, йасса̄ти саротиа̄дина̄ ниддит̣т̣хасса, ка̄рийам̣ лопа̄ди, самбандха̄ висеса̄ти саретйа̄до опасилесикамадхикаран̣ам̣, тан̃чопасилесе бхавамадхикаран̣ам̣ пуббасса ва̄ парам̣ сийа̄ парасса ва̄ пуббанти пуббапаропаси лесасса̄висит̣т̣хатта̄ пуббапара̄нам̣ самбандхасса ависеса̄, парасса̄пӣти на кевалам̣ пуббассева, сатӣтйасмим̣ аттхе джотанӣйе саттамӣ сам̣саттамӣ сантасаддасса сама̄десена, саттан̃четйа̄дивачанамевам̣ сати гхат̣ате, санти ва̄ сантасаддаттхе па̄ди, сутте авуттепи вуттийам̣ ‘ниддесе’ти вачане ка̄ран̣ама̄ха-саттан̃ча̄’тиа̄ди, ниддесамантарена саттам̣ на самбхаватӣти самбандхо, саттамийа̄ ниддесе сатийева там̣ самбандха̄йа сатта̄йа самбхаво, ан̃н̃атха̄ киман̃н̃антасса̄ патит̣т̣ха̄ти адхиппа̄йо, пуббасаддасса самбандхисаддатта̄ киннисса̄йа пуббаттамичча̄ха-‘саттами’чча̄ди, танти ‘‘саро лопо саре’’ти суттам̣, ука̄расса̄ти ‘вел̣у’иччатра ука̄расса, пуббасса…пе… каритва̄ там̣манасикатан̃чоданам̣ дассетума̄ха-‘тамаха’нти чча̄дити еваметтха са̄джджха̄ха̄ро самбандхо ведитаббо. пуббасса̄ти саттамӣ ниддит̣т̣хато пуббасса, анантарасса̄ти абйавахитасса, вуттам̣ кин̃чи наттхӣти самбандхо, айамадхиппа̄йо ‘‘тасминти ниддит̣т̣хе пуббасса̄’’ти (1-1-66) па̄н̣инийавачане ‘‘дисирайамучча̄ран̣акрийо нисаддопйайа миха нерантарийам̣ джотети, таттха‘нирантарам̣ дит̣т̣хо’ти па̄дисама̄се кате пхут̣амева̄нантарамучча̄ритетйаматтхо-вагамйатети ‘‘пуббасаддасса бйавахитепи пайогадассане бйавахитепи ка̄рийам̣ паппотӣ’’ти бхассака̄ра̄дайо ван̣н̣енти, иха та̄дисавачана̄бха̄вена ван̣н̣а̄ди бйавадха̄непи сийа̄’’ти, саречча̄дипариха̄равачане-дхиппа̄йа муббха̄вайати ‘йадипи’чча̄дина̄, матхура̄йа па̄т̣алипуттакасса ча̄нтара̄л̣е га̄ма̄дӣнам̣ саббха̄ва̄ бйавадха̄непи пуббасаддасса паваттийа̄ дит̣т̣хантама̄ха-‘матхура̄’ ичча̄ди, йасма̄ сарети опасилесика̄дха̄ре саттамйантам̣ падам̣, тасма̄ бйавадха̄не саралопо на хотӣти евам̣ сан̇кхепабйа̄кхйа̄нена вуттийа маттхо ведитаббо, на кевалам̣ сарети еттхева̄ти а̄ха- ‘ка̄рийе’чча̄ди, опасилесикейева̄дха̄ре бхаватӣти сесо, ка̄ран̣ама̄ха-‘ваттиччха̄нхавидха̄нато саддасса̄’ти, ваттуно йа̄ иччха̄ вачаниччха̄ тасса̄ анутӯлена видха̄нато аттхасса катханатоти аттхо,йена хи йаматтхам̣ ватта̄тидха̄тумиччхати сатӣпйабхидха̄наса̄ маттхийе на тато-н̃н̃аматтхам̣ саддобхидадха̄тӣтйадхиппа̄йо, ваттиччха̄ васа̄йе ка̄ран̣ама̄ха’ваттиччха̄пи’чча̄ди, ваттуно суттака̄расса иччха̄ ваттиччха̄, катхамупадесато ваттиччха̄-васӣйате’ катхан̃ча са̄маттхийатоти а̄сан̇кийа тамупадассетума̄ха-‘аточетйа̄ди, ато ваккхама̄нака̄ран̣а̄ упадесато васӣйатети самбандхо, кинтам̣ ка̄ран̣а мичча̄ха-‘йасма̄’ичча̄ди, анвайасадденеттха гурупа̄рампарийо-падесо виваччхито, йасма̄ ка̄ран̣а̄ анвайо гурупа̄рампарийо падесо гурукуламупагамма пан̃хакаран̣а̄дина̄ анвиччхӣйате гавесӣйати, ато ка̄ран̣а̄ гурупарампара̄ гатаупадесато васӣйатоти аттхо, са̄маттхийато-васа̄йаппат̣ипа̄дайитума̄ха- ‘са̄маттхийампи’чча̄ди, са̄маттхийампи вуччатетисесо, лагхунопа̄йена садда̄намупалаккхан̣е паваттӣти бйавахитаниваттийа̄ вачанантарака-ран̣аманупаннам̣, упапаннам̣ вачанантаракаран̣ам̣, тасса ча опасилесика̄дха̄ра мантарена ан̃н̃атха̄нупапаттийа̄ а̄дха̄рависесаппат̣иппаттӣти идаметтха са̄маттхийам̣, а̄дха̄рантаречча̄дина̄ йатха̄вуттам̣ са̄маттхийам̣ вибха̄вети, а̄дха̄рантарепӣти саббаттха па̄т̣хо диссати, пасан̇га̄бха̄вато аттханта-рена̄пи а̄дха̄рантарепи опасилесика̄дха̄репи вачанантараппасан̇го сийа̄ти самбандхасамбхава̄ опасилесика̄дха̄раниссайанепи а̄нисам̣со на диссатӣти самуччайаттхена̄пи наттхи пайоджананти ваджджетаббо йампи саддоти, нану кимевам̣ ван̣н̣ӣйате пуббассевети вачана мевопасилесикамадхикаран̣ам̣ вин̃н̃а̄пайати… таттхева пуббапаратта самбхава̄ти йоман̃н̃ате, тассеса̄ каппана̄ на сан̇гата̄ти дассетума̄ха-‘пуббасса̄ти’чча̄ди, айуттатте ка̄ран̣ама̄ха-‘са̄мӣпикепи тасса самбхава̄’ти, ‘ган̇га̄йам̣ гхосо’ти вутте гхосо ган̇га̄йам̣ пуббо ва̄ паро вети гаммама̄натта̄ са̄мӣпикепйадхикаран̣е пуббапараттасса самбхава̄ти аттхо, ета̄вавуччатети пуббассева хоти на парасса̄ти еттакамева вуччате, татха̄ча ваккхати-‘кинта’нтиа̄ди, адхикам̣ бйавахитанивутйа̄ди на вуччатети самбандхо, а̄дисадденеттха чхат̣т̣хӣпакаппана̄ гахита̄, чхат̣т̣хӣпакаппана̄пи са̄маттийа̄ ката̄ти самбандхо, пакаппанам̣ пакаппана̄видха̄нам̣, евам̣ ман̃н̃ате ‘па̄н̣инийа̄ ‘‘чхат̣т̣хӣт̣т̣ха̄нейога̄’’тйато (1-1-49) ‘‘тасминти ниддит̣т̣хе пуббасса’’ (1-1-66) ‘‘тасма̄ тйуттарасса’’ ити (1-1-67) парибха̄са̄суттадвайе чхат̣т̣хӣгахан̣амануваттийа ‘тасминти ниддит̣т̣хе пуббасса чхат̣т̣хӣ’ ‘тасма̄тйуттарасса чхат̣т̣хӣ [ниддит̣т̣хе пуббасса чхат̣т̣хӣти пуббасса ка̄рийиттапат̣ипа̄данайогго чхат̣т̣хӣ таббодхакападе бхаватитйаттхо, ева дхуттарассету ви. уджджотат̣ӣка̄] ти чхат̣т̣хӣпакаппанам̣ пат̣ипа̄денти ‘йасмим̣ сутте чхат̣т̣хӣниддесо наттхи, таттха чхат̣т̣хӣпакаппана̄йатха̄ сийа̄’ти, идха пана вачанантара̄бха̄вепи йаттха чхат̣т̣хӣниддесо наттхи, таттха са̄маттхийенева чхат̣т̣хӣпакаппана̄ сиддха̄’ти, са̄маттхийамупадассети ‘саттамӣниддесе’чча̄дина̄, ан̃н̃авибхаттиниддит̣т̣хопи пат̣ипаджджатети самбандхо, ка̄рийайо ганти ка̄рийасамбандхам̣, йатха̄ ‘‘вагге вагганто’’ти еттха̄нуваттама̄нам̣ ниггахӣта’нтидам̣ чхат̣т̣хӣйантам̣ вин̃н̃а̄йате, катхам̣ ваггетеса̄ саттамйакататтха̄ ‘‘ниггахӣта’’нти (1-38) пуббасутте кататтхата̄йа пат̣хама̄ вибхаттийа̄ чхат̣т̣хӣвибхаттимпакаппети саттамийам̣ пуббассе’ти татхетйавагантаббам̣. ета̄ва вуччатети вутте иданти на вин̃н̃а̄йатети а̄ха ‘кинта’нтиа̄ди, йада̄хичча̄дина̄ парийа̄йапасан̇гаккамам̣ дассети. кимидамуччате парийа̄йаппасан̇ге нийаматтхам̣ вачананти нану пуббапара̄нам̣ йугападуппаттийа ма̄чарийавачанаппама̄н̣ена̄ппат̣ипаттийам̣ виджджханаттхам̣ вачананти касма̄ ночча течча̄ха- ‘йугападупасилит̣т̣ха̄на’нтйа̄ди, йугападупасилит̣т̣ха̄намасамбхавоти самбандхо, куточча̄ха-‘апарассӯпасилесикасса̄бха̄вато’ти, атоти йугападубхиннампаттийа̄ абха̄вато, вачанам̣ ‘‘саро лопа̄саре’’чча̄дикам̣ (1-26) суттам̣.

15. пан̃ча

авадхибха̄вена̄ти ‘ато’чча̄дина̄ авадхиттена, йасса̄ти йо а̄дино, ка̄рийанти ‘т̣а̄т̣е’а̄дикам̣, пуббапара̄пеккхаттена̄висеса̄ти йатха̄- ‘га̄ма̄ девадатто’ти вутте со тато пуббо парогети вин̃н̃а̄йатӣтйавадхибха̄васса пуббапара̄пеккхаттена̄висесо, татхеха̄пи ‘‘ато йонам̣ т̣а̄т̣е’’ти (2-41) вуччама̄не ато пуббесам̣ йонам̣ атхава̄ паресанти пуббапара̄пеккхаттена̄вадхибха̄васса̄висеса̄ти ман̃н̃ате, пуре вийа̄тйанена саттамийанти еттха вуттам̣ ниддесавачане ка̄ран̣аматидисати, вуттийам̣ ‘нара̄намере’ти еттха апава̄давиппат̣иседхе сатипаратта̄ т̣а̄т̣еа̄деса̄нам̣ паваттим̣ ‘‘а̄дисса̄’’ти еттха ван̣н̣айисса̄ма, атха кимимина̄ вачанена нану йато йаттха пан̃чамӣ ниддесо таттха саббаттха ‘‘ма̄нубандхо сара̄наманта̄ паро’’ (1-21) тйато ‘паро’тйануваттетум̣ сакка̄ти тасса̄нуваттитасса йонамиччанена са̄ма̄на̄дхикаран̣йа̄‘паресам̣ йонам̣’тйайаматтхо вин̃н̃а̄йате, тато пуббесам̣ пасан̇гойева наттхӣти, нетадаттхи, пароти тйануваттама̄нам̣ ‘ато’ти пан̃чамйантена самбаджджхама̄нам̣ на кочи ва̄рета̄ аттхӣти парато-ка̄рато пуббесампи йонам̣ т̣а̄т̣еа̄деса̄ паппонтӣти вачаненемина̄ бхавитаббамева̄ти дассетума̄ха-‘вачане’чча̄ди, еван̃чарахи тадевода̄харитаббам̣, ким̣ ‘нара̄наре’ тйуда̄хат̣анти че, несадосо, ан̃н̃адаттхам̣ ка̄рӣйама̄намиха̄-пйаттхавантам̣ хотӣти, пуббако париха̄роти бйава хитаниваттийа̄ пуббасутте вутто ‘‘саретопасилесика̄дха̄ро’’ти париха̄ро, на самбхаватӣти иха саттамийа̄ абха̄ва̄ на самбхавати, вачана̄нантаранти па̄н̣инийа̄нам̣ ниддит̣т̣хаггахан̣амива бйавахитаниваттийа̄ суттантарам̣, те хи ‘‘тасма̄тйуттарасса̄’’тйеттха (1-1-67) ниддит̣т̣хаггахан̣амануваттийа тена пуббе вийа бйавахитаниваттимпат̣ипа̄денти. анантаретивачана̄ пачча̄саттийа̄ ниссайанам̣ вин̃н̃а̄йате, кататтхата̄йа̄ти вачана̄ джа̄тийа̄тйа̄ха- ‘пачча̄сатйа̄ джа̄тим̣ саннисса̄йа̄’ти джа̄тим̣ саннисса̄йа пачча̄сатйа̄ каран̣абхӯта̄йа ниваттима̄хети самбандхо, имина̄ пачча̄сатти н̃а̄йабйа̄панан̃а̄йаджа̄типадаттхабйаттипадаттхесу пачча̄саттин̃а̄йо джа̄типадаттхочеха ниссӣйатети дассети, на хи кевалам̣ джа̄тим̣ нисса̄йа бйавахитаниватти ваттум̣ сакка̄, татха̄хи йадеттха пачча̄саттин̃а̄йо на ниссито, тада̄ бйа̄панан̃а̄йена бйавахите ча̄бйавахите ча̄саджджатӣти джа̄тийа̄ ниссайане сатйапи бйавахитепи бйа̄пйама̄на̄ джа̄ти кена нива̄рӣйате на̄пи кевалам̣ пачча̄саттиннисса̄йа бйавахитаниватти ваттум̣ сакка̄, татха̄хйасати джа̄тисанниссайена бйаттиниссӣйате, бйаттийан̃ча падаттхе пат̣илаккхийам̣ лаккхан̣ам̣ паваттатӣти пачча̄сатти н̃а̄йаниссайанепйабйавахитампати йам̣ лаккхан̣ам̣ бхиннам̣ тадабйавахите паваттам̣, йампана бйавахитампати бхиннам̣ лаккхан̣ам̣, тан̃ча вачанаппама̄н̣ато ма̄бхаватвасса бйаттхата̄ти бйавахитепи паваттате, тасма̄ убхопи нисса̄йа нӣйа̄ти. висайадассанаппасан̇ге висайидассанаматтхабйаттика̄ран̣анти ва̄кйантогадхапада̄наматтхампат̣хамам̣ дассетва̄ паччха̄ сама̄са̄дикам̣ дассетум̣ ‘като’тйа̄дикама̄раддхам̣, джа̄тилаккхан̣оти абйавахитаттаджа̄тисабха̄во, ‘осадхйо’ти еттха сака̄ре ака̄ра̄ парасса дхака̄рена бйавахитасса йосса вийа̄васеса̄нампи саббха̄вато вуттам̣-‘йоппабхутӣна’нти, джа̄ти са̄ман̃н̃ам̣, йа̄вати висайети гава̄дике йаттаке висайе, ка̄мача̄рато висайа парисаматтийа̄ дит̣т̣хантама̄ха-‘там̣ йатхе’ти, бходжайетӣти еттха бходжайеитӣти падаччхедо, катохи джа̄тйаттхо касин̣оти йасма̄ сакало бра̄хман̣а джа̄тисан̇кха̄то аттхо парисаматто, тасма̄ти аттхо, идам̣ вуттам̣ хоти- ‘йа̄ва дит̣т̣хамбходжайе’ти вутте [вуттена (поттхаке)] санта̄йа са̄ман̃н̃авутти бра̄хман̣асаддаппайогаса̄маттхийа̄ паччекамбходжанакирийа̄ ката̄ на̄ма хоти, йато касин̣опи джа̄тйаттхо парисаматто на̄ма̄ти. ‘‘бйан̃джане дӣгхарасса̄’’ти (1-33) сутте бйан̃джанети саттамӣ пуббасса дӣгха̄дивидхимхи чаритатта̄ ‘‘сарамха̄ две’’ти (1-34) еттха сарамха̄ти пан̃чамйака таттха̄, тато пан̃чамӣниддесасса балӣйаттам̣, тато ‘‘саттамийам̣ пуббасса’’ ‘‘пан̃чамийам̣ парасса̄’’ти двиннам̣ парасса самут̣т̣ха̄пане ‘бйан̃джане’ти саттамӣ парасса ка̄рийа йогита̄йа аттхато вибхаттивипарин̣а̄мена чхат̣т̣хӣбха̄вена парин̣аматӣ… двиннам̣ сутта̄нам̣ виппат̣иседхе парасса балӣ йатта̄ва̄ти ета̄дисаса̄маттхийасаббха̄вато вуттам̣-‘чхат̣т̣хӣпакаппана̄пи пуревийа са̄маттхийа̄’ти.

16. а̄дисса

кин̃чи антасса сампаттанти йам̣ т̣а̄нубандхаманекаван̣н̣ам̣ на хоти, там̣ ‘‘чхат̣т̣хийантассе’’ (1-17) тйантасса паттам̣, кин̃чи саббассети ‘‘т̣а̄нубандха̄некаван̣н̣а̄ саббассети’’ (1-19) т̣а̄нубандхаманекаван̣н̣ан̃ча ка̄рийам̣ саббасса паттам̣. йадантабха̄вика̄рийам̣тйа̄дина̄ вачанапхаламупадассенто ‘чхат̣т̣хӣйантассе’тӣмасса̄пава̄до йам̣ йоготи дассети, тасса̄йама пава̄до хоту т̣а̄нубандха̄дика̄рийам̣ катханти а̄ха-‘т̣а̄нубандхе’чча̄ди, виппат̣иседха̄ти апава̄давиппат̣иседха̄, ‘‘чхат̣т̣хийантассе’ти хи уссагго, тасса̄пава̄да̄ ‘‘а̄дисса’’ ‘‘т̣а̄нубандха̄некаван̣н̣а̄ саббассе’’тйете, ‘‘а̄дисса̄’’тӣмасса̄вака̄со ‘тераса̄’ти, ‘‘т̣а̄нубандха̄некаван̣н̣а̄ саббасса̄’’тӣмасса̄вака̄со ‘есу, анена̄’ти, ихобхайампаппоти ‘‘ато йонам̣ т̣а̄т̣е’’ (2-41) ‘‘нара̄наре’’ ‘‘атена’’ (2-108) ‘‘джанена̄’’ти (таттха) ‘‘т̣а̄нубандха̄некаван̣н̣а̄ саббассе’’тӣдампаваттатӣти тесамапава̄да̄нам̣ виппат̣иседха̄ сабба̄десо бхавати. ‘‘чхат̣т̣хийантасса̄’’ти дасасадде-нтасса паттопи тадапава̄датта̄ ‘‘а̄дисса̄’’тиа̄дибхӯтасса дака̄расса хотӣти а̄ха ‘дака̄рассаро’ти.

17. чхат̣т̣хӣ

коттхонта саддассечча̄ха-‘антоваса̄на’мичча̄ди, ‘‘ван̣н̣ассантасса’’ти (1-1-52) сутте ван̣н̣аггахан̣амантависесана̄йопадит̣т̣хам̣ па̄н̣инина̄-антасса падасса ва̄кйасса ва̄ ма̄бхавӣ’ти, иха тванаттхакам̣ ван̣н̣аггахан̣ам̣ бйаваччхеджджа̄бха̄ва̄ти дассетума̄ха-‘со че’ тйа̄ди, нану брахмасса̄ти висесанаттхена ваттумиччхито маха̄брахмасаддо чхат̣т̣хӣниддит̣т̣хо на̄ма̄ти ‘‘брахмассу ва̄’’ти (2-194) уа̄десо ‘‘чхат̣т̣хийантасса̄’’ти антабрахмасаддасса паппоти, татха̄ сати ‘на хи чхат̣т̣хӣ ниддит̣т̣хасса антам̣ падам̣ ва̄кйам̣ ва̄ самбхаватӣ’ти касма̄ вуттанти, вуччате- на висесанаттхена̄ккхепаматтена маха̄брахмасаддо чхат̣т̣хӣ ниддит̣т̣хо на̄ма бхаватӣти на брахмасаддасса саббасса̄десаппасан̇го, маха̄брахмасадде ва̄ брахмасаддо аттхӣти тасса̄нтасса уттам̣ видхӣйате.

18. ва̄ну

‘‘чхат̣т̣хийантассе’’тйаненева̄висесена ва̄нубандхака̄рийепйантасса сиддхе киматтхойама̄рамбхотйа̄сан̇кийа т̣а̄нубандха̄тйа̄дина̄ вачанапхаламупадассенто ‘ба̄дхакаба̄дханаттхо-йама̄рамбхо’ти-вадати, татха̄хи ‘‘чхат̣т̣хийантассе’’тйасса ба̄дхако ‘‘т̣а̄нубандха̄некаван̣н̣а̄ саббассе’’ти, тасса ча ‘‘ва̄нубандхо’’тйайам̣ його ба̄дхакоти ба̄дхакаба̄дханаттхо сампаджджате, апаиччайамупасагго ваджджане нӣва̄ран̣е, панайане ва̄ ваттатети аподйанте уссаггалаккхан̣а̄ни ваджджӣйанте нӣва̄рӣйанте апанӣйанте ненетйапава̄до, суттекадесена суттамевопалаккхитанти антасса‘чхат̣т̣хийантасса̄’ти суттасса апава̄до анта̄пава̄до, уссаджджате ниваттӣйатйапава̄денетйуссагго, уссагга̄пава̄даккамо панеттха евам̣ ведитаббо ‘‘чхат̣т̣хийантассе’’тйуссагго, тадапава̄да̄ ‘‘т̣а̄нубандха̄некаван̣н̣а̄ саббасса’’ ‘‘ука̄нубандха̄дйанта̄’’ ‘‘ма̄нубандхо сара̄ наманта̄ паро’’ти, ‘‘т̣а̄нубандха̄некаван̣н̣а̄ саббассе’’тйуссагго, тада пава̄да̄ ‘‘ва̄нубандхо’’ ‘‘ма̄нубандхо сара̄наманта̄ паро’’ти.

19. т̣а̄ну