чатуттхакан̣д̣а
1. н̣о ва̄пачче
нану ча ‘н̣о ва̄пачче’ти вачанато катхам̣ пакативисайа̄вагамо сийа̄. йатха̄катхан̃чи пакативисайа̄вагамепи са̄ман̃н̃авачанато пана дхаммена̄паччантйа̄до йато куточи дхамменичча̄дитопи сийа̄ н̣а̄ дипаччайотйа̄сан̇кийа̄ха ‘апаччавата̄’чча̄ди. апаччасса̄ти апаччаттхасса, апаччавата̄ти ‘‘н̣о ва̄пачче’’ти васит̣т̣ха̄дйаттхассева париггахан̣а̄йа са̄ман̃н̃авачанато йо апаччава̄ тато, аттхато пана асамбхава̄ дабба̄чакасадда̄ва са̄маттхийена чхат̣т̣хийанта̄ саббалин̇гавачана̄ джа̄йатети вин̃н̃а̄таббам̣. дхаммасма̄паччам̣тйа̄дӣсу н̣а̄диппаччайо (на джа̄йате) ти самбандхо.
дхаммена̄ти дхаммена каран̣абхӯтена. дхамма̄йа̄ти дхамматтхам̣, дхаммасма̄ти дхаммахетуна̄, тато асамбхаве ка̄ран̣ама̄ха ‘са̄пеккхатта̄’ти. са̄пеккхаттамева саматтхети ‘апаччава̄хи’чча̄дина̄, дхаммена̄паччам̣ касса̄ти пуччхитва̄ девадаттасса̄ти апеккхийама̄нам̣ вадати. девадаттасса̄ти апаччава̄ девадатта̄ди апеккхӣйатети самбандхо, хисаддо хетумхи. на хеттха н̣а̄дивутти ан̃н̃аттха [нахетака̄мантаттха (поттхаке)] са̄пеккхатта̄ камбало васит̣т̣хасса̄паччам̣ девадаттасса̄ти еттха пана васит̣т̣хо-паччава̄ти тато чхат̣т̣хийанта̄ хотичча̄сан̇кийа̄ха- ‘на че’чча̄ди. на ча хотӣти самбандхо.
ка̄ран̣ама̄ха- ‘асамбандха̄’ти. на хеттха самбандхо васит̣т̣хасса камбала̄пеккхаттена апаччасса ча девадатта̄пеккхаттена̄ттхантара̄пеккха̄йа васит̣т̣хасса̄паччена самбандха̄бха̄ва̄йева васит̣т̣хасса апаччам̣ ва̄сит̣т̣хоти н̣а̄дивуттийа̄ бха̄ве са̄маттхийам̣ наттхи, саматтхан̃хи васит̣т̣хам̣ ра̄джапуриса̄ди сама̄савуттийамекаттхаттамива ва̄сит̣т̣ха̄дин̣а̄дивуттийам̣ н̣а̄диппаччайамупаджанайати, на̄саматтхам̣, тато саббамеветамманаси нидха̄йа вуттам̣- ‘асамбандха̄’ти.
йади панеттха н̣а̄диппаччайо саббатха̄ самбандхамапеккхате, тада̄ висесато йасса̄паччена самбандхо татова джанакато со сийа̄ти дассетума̄ха- ‘йаджджева’мичча̄ди.
йо джанакоти йойо йасса йасса апаччасса джанако. татойева̄ти тасма̄тасма̄ джанакатойева. сийа̄ти тасмим̣ тасмим̣ апаччаттхе н̣а̄диппаччайо сийа̄. таттха хетума̄ха- ‘тассева̄паччена йога̄’ти. йога̄ти апаччасамбандхато, на мӯлаппакатитоти парамаппакатито на хотӣти вуттам̣ хоти. хетума̄ха- ‘айога̄,ти, вачана̄бха̄вампеттха дассетум̣ че’тйа̄ди вуттам̣.
вачананти суттам̣, самбандха̄бха̄ва̄ (та̄дисавачана̄бха̄ва̄) ча мӯлаппакатито н̣а̄диппаччайасса̄бха̄вам̣ дассетва̄ ида̄ни мӯлаппакатитова̄сса̄бхиматабха̄вам̣ дассетум̣ ‘мӯлаппакатито’чча̄ди вуттам̣.
катхампанидам̣ вин̃н̃а̄йатичча̄дина̄ джанакассева̄бйа̄хитасса̄паччена мукхйа самбандхама̄нӣйа идамайуттантйа̄дина̄ бйавахитаджанитасса̄пйапаччайасса парамаппакатийа̄бхисамбандхасаббха̄вам̣ ватва̄ там̣ са̄дхайитума̄рабхате ‘катха’мичча̄ди, евам̣ хичча̄ди катхам̣панидамичча̄дина̄ йатха̄вуттасса саматтха нава̄кйам̣, хийасма̄ там̣ дисва̄ татха̄ пуччхито девадаттассава̄тиа̄дина̄ уппа̄дета̄рамева ниддисати, на̄тта̄нам̣ пита̄махо, тасма̄ уппа̄дета̄йева̄паччена самбаджджхати на пита̄махоти йоджетва̄ адхиппа̄йо ведитаббо. идам̣ йатха̄вуттамуппа̄детуниддисанам̣, тена апаччена саддхим̣ уппа̄детуйева джанакассева його самбандхо пат̣ипа̄детум̣ на сакка̄ти самбандхо.
тантитам̣ [таттха-ити (пан̃чика̄йам̣)] пуччха̄нимиттам̣, тена̄ти апаччена. апатананти нараке апатанам̣ бхавати, соти йосо йасса̄тйанийаманиддит̣т̣хо со н̃а̄тум̣ на иччхитоти самбандхо. имина̄ идам̣ дӣпети- ‘‘напататйанена наракетйапаччанти вуччати апаччена̄нена йассакассачи ависесена̄патанамбхавати нараке сосо та̄йа пуччха̄йа н̃а̄тум̣ на иччхито’’ти. со ва̄ти касса̄йам̣ путтоти пуччха̄йа̄нуродхане со уппа̄дета̄йева н̃а̄тумиччхитоти самбандхо. тусаддо четтха̄паччена нарака̄па̄тасабба джанаджа̄наниччха̄висесаджотако, йади сийа̄ти самбандхо, атта̄нампи ниддисеййа на кеваламуппа̄дета̄рам̣, аттхичча̄ди пита̄махасса аттанопи ниддесе ка̄ран̣авачанам̣, там̣ апаччам̣ нимиттам̣ ка̄ран̣ам̣, йасса там̣ там̣нимиттам̣ тасма̄ [катва̄ (поттхаке)] евам̣ дит̣т̣хико хичча̄дина̄ йатха̄вуттам̣ саматтхети.
бйавахитаджанитена̄пӣти бйавахитена каттуна̄ джанитена̄пи, каран̣е ча̄йам̣ татийа̄, хетумхи ва̄. касма̄ евам̣ дит̣т̣хикоти а̄ха ‘йам̣ нимиттам̣ хи’чча̄ди. хисаддо йасма̄даттхе. йасса̄ти пуббаджасса, тена апаччена апатанам̣ тадапатанам̣ тато, идам̣ вуттам̣ хоти ‘‘тена бйавахитаджанитена̄пи пумуна̄ пуббаджопи наракам̣ на патати со пуббаджасса̄пйа паччам̣ бхавати йатха̄вуттена ниббачанена̄’’ти. тасма̄ччасса пуббе вуттайасма̄тйанена̄бхисамбандхо ведитаббо. упапатйантарама̄ха-‘упача̄ратове’чча̄ди. пубба пуббабха̄ве сатӣти пуббасса пуббасса виджджама̄натте сати. бйавахитена джаните апаччепи нимиттам̣ апа̄йа̄патака̄ран̣абха̄во аттхийе ва̄ти самбандхо. кесанти а̄ха-‘пуббесанти пуббаджа̄нанти аттхо, ке на̄ти а̄ха- ‘па̄рампарийена̄’ти. абхедопача̄рена̄ти пуббапуббабха̄ве сатичча̄дина̄ вуттанайена джанакасса вийа па̄рампарийенапуббесампинимиттата̄ вато джанакасадисатта̄ джанака̄ва на̄ма те сийунти евамабхедена упачаран̣ато чинтанатоти аттхо. убхайатха̄ти н̃а̄йена упача̄ренача̄ти убхайена пака̄рена, евамубхайатха̄пи мӯлаппакатийа̄ паччена̄бхисамбандха̄ катхаманантара [манантара̄ди (поттхаке) (таттха) поттхаке] джанитена̄паччена̄дипурисасамбандхойена тато н̣а̄диппаччайо сийа̄ти на̄сан̇кнӣйам̣.
тато ча̄ти мӯлаппакатито ча, апаччаса̄ман̃н̃авачаниччха̄йанти иттхи пуннапум̣сакаттависесопагга̄хи апаччаса̄ман̃н̃асса вачаниччха̄йам̣.
еваммӯлакатито- паччаса̄ман̃н̃ена н̣а̄диппаччайам̣ ваваттхапетва̄ ида̄ни апачча̄дитопи хотева н̣а̄ди са̄ман̃н̃авидха̄на̄. со ча бахула̄дхика̄рато гуруджана̄йаттатта̄ таннийога̄чаран̣ена пасаттхе йева̄пачче бйавахитаджанитепи иттхиваджджите сийа̄ти дассетума̄ха ‘натта̄дӣхи’чча̄ди. сатийева гуруджане саппадха̄набха̄вена куччхите-паччету натта̄дӣвуттӣхи васит̣т̣ха̄дӣхи н̣а̄диппаччайо хоти ва̄сит̣т̣хотиа̄ди, иттхийан̃ча на хоти ва̄сит̣т̣хӣтиа̄ди.
аттхатоти са̄маттхийато. апачче видхӣйама̄но паччайо апаччавата̄ джа̄йама̄но тасса̄паччанти аттхе джа̄йати. соча̄йа маттхависесо чха(т̣т̣хийанта) та̄бха̄ве катхам̣ сийа̄ти идаметтха са̄маттхийам̣. анантаре ва̄пачче путте-бхидхеййа натта̄до ва̄пачче-бхидхеййа̄ти сасамбандхо. куточи апаччавата̄ натта̄до ева. идан̃ча саббамбахулавачанева сампаджджатӣти а̄ха- ‘бахула̄дхика̄ра̄’ти. апаччети екавачанена ниддесе пумуна̄ напум̣сакена карийати, тене касмим̣ йева̄пачче сийа̄, на бахӯсу васит̣т̣хасса̄пачча̄ни ва̄сит̣т̣ха̄ни, на читтхи ва̄сит̣т̣ха̄ни, на читтхийам̣ ва̄сит̣т̣хӣтйа̄сан̇кийа̄ха-‘идан̃че’чча̄ди. идан̃ча апаччавачанан̃ча. имина̄ четтха татха̄ ниссайакаран̣ам̣ дассети. тасса вачаниччха̄бха̄ватоти тасса лин̇гавачанасса сутте ваттумиччха̄йа̄бха̄ватоти аттхо.
ким̣ пана ка̄ран̣ам̣ сутте лин̇гавачана̄вачаниччха̄йам̣ тасса̄ппадха̄натта̄ йенакеначи лин̇га̄дина̄ ниддесо-вассам̣ каттабботи на̄нантарийакатта̄ тассехопа̄да̄нам̣, йатха̄дхан̃н̃аттхинопала̄ла̄динопйаппадха̄нассопа̄да̄нанти. татойева̄ха-‘упалаккхӣйассеттха падха̄натта̄’чча̄ди. иттхипуматтайуттаджан̃н̃ависесо упалаккхӣйо, апаччетӣдамупалаккхан̣ам̣, сайанти йатха̄вуттамупалаккхан̣ам̣ сайам̣. ка̄рийаппат̣ипаттийа̄ти пуме напум̣сакепачче-бхидхеййе видхи хотиччевам̣ ка̄рийаппат̣ипаттийа̄ ваттум̣ на ит̣т̣хам̣.
вачанантарепи ан̃н̃асмим̣ вачане. а̄н̣ӣти н̣иппаччайасуттам̣ вадати. аготта̄дитоти йоготтасса̄дибхӯто на хоти, тато, тенева ‘‘а̄н̣ӣ’’ти сутте (4-5) ваккхати-‘ака̄рантаматтатова̄йам̣н̣ина готта̄дибхӯтато’ти. ва̄кйасама̄са̄пӣти йатха̄сан̇кхйена̄ха. тасмим̣ аттхети тасмим̣ ва̄кйопадассите аттхе, танти ва̄кйам̣. сама̄савуттин̃ча ниваттеййунти самбандхо.
сатипана̄ти ва̄ка̄ре сати ту аниччатта̄ н̣аппаччайасса. сопӣти сама̄сопи, сама̄сотиа̄дина̄ паккхантарама̄ха. тена ва̄кйасиджджханена. паккхе ва̄кйасама̄са̄пи сийунти паккхе сама̄савуттийа̄ ева ба̄дхитатта̄ паккхантаре н̣а̄дивутти на ба̄дхӣйатӣти ва̄кйавуттийопи сийунти аттхо.
2. ваччха̄
ваччхакачча̄дина̄ качча̄диган̣ам̣ дассетва̄ тасса вибха̄гена ниппхаттим̣ дассетум̣ ‘ваччха̄дӣхӣ’тиа̄дима̄ха. ‘‘кан̣хо бра̄хман̣е’’ти ган̣асуттам̣. таттха кан̣хасаддо бра̄хман̣е ваттама̄но н̣а̄нан̣а̄йа наппаччайе уппа̄дайатӣти аттхо. евама̄дӣхичча̄дина̄ а̄катиган̣аттамасса дассети. ‘‘ката̄н̣ийове’’ти ган̣асуттам̣, дичча̄дӣсӯти йатон̣йо диссати ‘‘н̣йа дичча̄дӣхӣ’’ти (4-4), те дичча̄дайо, тесу па̄т̣ха̄ти там̣суттаппадесе ‘‘ката̄ н̣ийове’’ти па̄т̣ха̄бха̄вепи дичча̄ дӣнама̄катиган̣атта̄ пат̣хитамева на̄ма танти вуттам̣.
н̣йети н̣йаппаччайе кате. готта̄дисадда̄ти готте вам̣се а̄дибхӯта̄ садда̄. вам̣соти анвайо. сойева га̄вам̣ саджа̄ти са̄дха̄ран̣ам̣ виджа̄тивиниваттанам̣ сакат̣а̄дивачанам̣ та̄йатӣти готтанти вуттам̣, тена̄ха-‘готтам̣ вам̣со’ти. тасса̄ти готтасса, тасса̄дайо готта̄дайоти сесо. кете готта̄дайочча̄ха- ‘сан̃н̃а̄ка̄рино’чча̄ди. ваччха̄дайо натта̄дино апаччасса апаччам̣ тадапачча̄ди ча̄ти дассетума̄ха-‘натта̄дино’чча̄ди.
3. катти
гхапасан̃н̃анта̄веттха бхӣййо каттика̄дайоти гайханти. йади панеттха ан̃н̃епи гайханти, аттхи пан̣хиа̄дайо кечийева каттика̄дӣсу антогадха̄ хонтӣти ваттума̄ха- ‘еттха̄’тиа̄ди. вината̄ супан̣н̣ама̄та̄, техӣти видхава̄дӣхи. видхава̄диган̣ам̣ дассети ‘бандхака’чча̄ди. вигато дхаво пати асса̄ти видхава̄, бандхакӣ абхиса̄рин̣ӣ.
4. н̣йади
йасса ча чавагготи самбандхо, кевалам̣ гаггйоти еттакамева̄ дассетва̄ парасаттха̄гатагагга̄диган̣екадесабхӯтакун̣д̣анӣсаддатопи кон̣д̣ан̃н̃оти муда̄харанто со гагга̄диган̣опйатра̄бхйупагатоти вин̃н̃а̄пети. тасма̄ тасмим̣ гагга̄дикепи парасаттхапат̣хите йойо пайого а̄гаме диссати ваччхо аггивессочча̄ди. сопӣха ведитабботи дассетума̄ха-‘гагга̄ди’чча̄ди. гагга̄дӣти гагга̄ди айам̣. готтасса гаггавам̣сасса а̄дибхӯтена гаггена упалаккхито ган̣о готта̄диган̣о, тена гагго на̄ма кочи, тассатвапаччам̣ гаггӣти бхавати. папутта̄дова̄ти авадха̄ран̣ам̣ гаггасса̄паччам̣ гаггиччева йатха̄сийа̄ти.
5. а̄н̣и
пакатасса̄ти ‘‘ма̄гадхам̣ саддалаккхан̣а’’нти ва̄ ‘‘на̄масма̄’’ти ва̄ пакатасса. а̄ти на̄мависесанесати ‘‘видхиббисесанантасса̄’’ти таданта видхина̄ ака̄ранто гайхатӣти а̄ха-‘висесанена ча̄’тиа̄ди. анантарамапаччанти самбандхо.
6. ра̄джа
паччайантена̄ти ра̄джан̃н̃оти паччайантена. ра̄джан̃н̃отӣмассаттхо кхаттийаджа̄тӣти, ра̄джан̃н̃аджа̄тӣти аттхо. ран̃н̃о апаччам̣ ра̄джа̄паччам̣.
8. ману
самуда̄йена̄ти паччайантасамуда̄йена, джа̄тийанти мануссаджа̄тийам̣. джа̄тисадда̄етети идам̣ мануссо ма̄нусоти еттха апаччаттха̄бха̄ве хетувачанам̣. апаччаттхо еттха наттхева̄ти ча идам̣ висум̣ мануссама̄нуса сан̇кха̄тасса паччаттхасса̄бха̄вадассанаттхам̣ вуттам̣. н̣ова̄ти мануно апаччанти аттхе‘‘н̣о ва̄пачче’’ти (4-1) н̣аппаччайова. на джа̄тӣти бйатирекама̄ха.
9. джана
ра̄джасамбандхети ран̃н̃ети вуттара̄джасамбандхе. пан̃ча̄ла̄нам̣ кхаттийа̄нам̣ апаччам̣, пан̃ча̄ла̄нам̣ джанапада̄нам̣ ра̄джа̄ти ва̄ еваметтха ви(бха̄го) ведитаббо окка̄ка̄нам̣ апаччам̣ ра̄джа̄ ва̄ окка̄ко.
11. н̣ара̄
са̄ман̃н̃ена раттасаддасса̄ттхама̄ха- ‘кун̇кума̄дина̄’ти. ан̃н̃атха̄ ‘ра̄го кусумбха̄дӣ’ти вуттатта̄ кусумбха̄дина̄ти (вуттам̣) сийа̄, ран̃джи айа маттхи абхисан̇ге‘бходжане ратто’ти. аттхи ван̣н̣ависесе ‘раттого’ти, лохитотйаттхо, аттхи суккасаджа ван̣н̣антара̄па̄дане‘ратто пат̣о’ти. иха ту татийе-ттхе ваттама̄но гайхатӣти вуттам̣- ‘ван̣н̣антарама̄па̄дита’нти. ра̄га̄ти.
аттхаггахан̣анти аттхаппадха̄натта̄ ниддесасса вуттам̣. тан̃ча̄чарийа̄на мупадесато авиччхинна̄ (чарийа) па̄рампарийа̄вагамйате, ра̄га̄ти каса̄ва сан̇кха̄тааттханиддесо. тена̄ти пат̣асса раттабха̄ве ра̄гасса каран̣аниддесо, раттанти паччайаттханиддесо, паччайо ча̄йам̣ каса̄ ваттхато бхаватйасамбхава̄, тена сутте ра̄га̄ти вуттепи табба̄чака̄ каса̄васадда̄ти вин̃н̃а̄йати, ра̄га̄ти пана тена̄ти ра̄гассева ниддит̣т̣хепи таббха̄вена̄ [табба̄вакабха̄вена̄-ти бхавитаббам̣] ттхо ниддит̣т̣хо, табба̄чака̄ ча хонто‘тена ратта’нти аттхе хотӣти каса̄вена раттанти вин̃н̃а̄йатӣти ра̄гава̄чино татийантаттам̣ сампаджджати, тена ‘н̣а ра̄га̄ тена ратта’нти вуттепи лаббхама̄наттхавасена вуттам̣- ‘ра̄гава̄читатийантато’ти. сутте пана ра̄гена раттантетасмим̣ аттхе ра̄га̄ ра̄гава̄чӣсадда̄ татийанта̄ н̣аппаччайо хотӣти аттхо. абхидха̄натоти упача̄равасена катханато. вина̄пи тена̄ти там̣паччайам̣ вина̄пи.
12. наккха
татийантато виджджхаттхам̣ тена̄ти ануваттатети самбандхо. сутте айаматтхо ‘‘индуйуттена наккхаттена лаккхито че ка̄ло, тада̄ тена лаккхите ка̄летйасмим̣ аттхе татийантато наккхатта̄ н̣о хотӣ’’ти. суттавиваран̣е ту тан̃четйа̄дикамадхиппа̄йавасена вуттам̣. тена̄тйанувуттийа̄ татийантатоти лаббхати наккхаттена̄ти сутатта̄ти, ка̄лети пана аттханиддесато н̣аппаччайа̄дхеййасса ка̄ло а̄дха̄роти вин̃н̃а̄йатӣти ‘лаккхите ка̄ле’ти вуттам̣, висессагатавибхаттийа̄ вича̄рита̄йа висесана гата̄ ча (вича̄рита̄) на̄ма̄ти а̄ха- ‘наккхаттене’тичча̄ди, иха кечи кхандхапан̃чакасан̇кха̄там̣ кирийа̄сабха̄вамиччханти аниччам̣, апаре ту даббасабха̄вам̣ ниччам̣. тассо бхайассапи ка̄ласса чандайуттена пхусса̄дина̄ лаккхийабха̄ва̄ лаккхан̣е татийа̄ йуттанти ваттума̄ха- ‘кирийа̄ рӯпо ка̄ло’чча̄ди.
висеса̄васа̄йоти ка̄ласса висеса̄вадха̄ран̣аттхамева хи ‘пхуссӣ ратти’чча̄ди. локе пайуджджате. гуруна̄ти еттха гуру джӣво, на наккхаттам̣, чандайуттата̄ панеттха аттхи… чандайуттена гуруна̄ раттийа̄ лаккхитатта̄. каттика̄йа лаккхито мухуттоти еттха чандам̣ вина̄ каттика̄йа ту кевала̄йа мухутто ка̄ло лаккхито ‘каттика̄ мухутто’ти. пхуссена лаккхита̄ аттхасиддхӣти еттха пхуссениндуйуттена аттхасиддхи лаккхита̄ на ка̄ло пхуссоти. наккхаттайуттасса ка̄ласса ратйа̄дивисеса̄пара̄ма̄сена наккхаттава̄чито уппаннасса паччайасса суттантарена лопам̣ видха̄йа пуна ан̃н̃ена суттена йутта̄ти десавидха̄нена сакалин̇гасан̇кхйа̄йуттехи-т̣т̣хамабхидха̄нам̣ парехи, тада̄ха- ‘ахо ратто’чча̄ди.
ратйа̄дивисеса̄пара̄ма̄сена̄ти пхуссӣ ратти пхуссо ахоти евам̣ ратйа̄дивисесасса апара̄ма̄сена асаммассена аггахан̣ена. сакалин̇гасан̇кхйа̄йуттена̄ти пхуссакаттика̄дӣнам̣ йам̣йам̣ лин̇гам̣ йа̄йа̄ сан̇кхйа̄, аттанийехи техи техи лин̇гехи та̄хита̄хи ча сан̇кхйа̄хи йуттена наккхаттасаддена. на тадупалаккхито ка̄лоти каттика̄ саддобахувачананто бахута̄ракатта̄ каттика̄йа, та̄йакаттика̄йа лаккхитока̄лопарехивийа на катхӣйатӣти аттхо. атха тадупалаккхитассака̄лассевакаттика̄саддена̄бхидха̄не ко досо йе невамуччатечча̄ха- ‘аджджети’чча̄ди. имина̄ ча парамате досо уббха̄вито, тадаттхатте сатӣти тадупалаккхитака̄латтхатте сати.
саттамӣ сийа̄ти наккхаттасадда̄ таддхиталопанта̄ пхуссена па̄йасам̣ бхун̃джеййа, пхуссе па̄йасам̣ бхун̃джеййа̄’тйа̄до а̄дхеййантара̄пеккха̄ сийа̄ саттамӣ, йа̄ суттантарена видхӣйати па̄н̣инӣйехи, тато ‘аджджакаттика̄’теттха̄пйа̄дхеййантара̄пеккха̄ саттамӣ сийа̄ лопантатта̄ ‘аджджакаттика̄сӯ’ти, на пат̣хама̄. пат̣хама̄йева пана̄йам̣ пайого ‘аджджакаттика̄,ти. аджджетйадхикаран̣аппадха̄но ахораттака̄лава̄чӣ саддо, каттика̄саддопи таддхиталопена такка̄ла̄бхидха̄йако, тато йеваубхиннамписа̄ма̄на̄дхикаран̣йа̄ каттика̄йопйадхикаран̣ам̣ сампаджджанте, тан̃ча на вина̄дхеййена хотӣтйа̄дхеййантара̄пеккха̄йам̣ тесу саттамӣйева сийа̄, на пат̣хама̄ (упа) паджджеййа̄тйадхиппа̄йо. аттанода̄ни дассане саттамийа̄ аппасан̇гам̣ пат̣хама̄йевопапаттим̣ дассетума̄ха- ‘чанде панӯпача̄рене’чча̄ди, на̄дхеййантара̄пеккха̄ччанена саттамийа̄ аппасан̇гама̄ха. еван̃чарахи вачанамантарена паресам̣ вийа саттамӣвидха̄йакам̣ катхам̣ каттика̄йа джа̄точча̄сан̇кийа тампат̣ипа̄детума̄ха- ‘каттика̄йа джа̄то’чча̄ди. бахувачанантаттепи каттика̄йа джа̄тийамека вачанантам̣. пака̄рантарама̄ха- ‘лопоти’чча̄ди. лопена̄ти каттика̄хи индуйутта̄хи лаккхито ка̄лоти виггайха катан̣аппаччайасса лопена.
13. са̄сса
сети пат̣хаманта̄ти са̄ти ниддит̣т̣хапат̣хаманта̄, йам̣ пат̣хамантанти са̄чети дасситам̣ пат̣хамантама̄ха. пат̣хамантасса девата̄пун̣н̣ама̄ситтабха̄вато тадаттхамабхедена̄ха- ‘са̄’ти. ка̄ са̄ девата̄чча̄ха- ‘локаппасиддха̄йева девата̄’ти. йа̄гасампада̄нампи локе девата̄ти пасиддханти йа̄гасса йаджитаббасса пурод̣а̄са̄дино сампада̄нампи пат̣игга̄хако пинда̄ди локе деййасса пурод̣а̄са̄дино девата̄ са̄мӣти пасиддхантйаттхо, индо девата̄ асса индам̣, а̄диччо девата̄ асса а̄диччам̣, хави пурод̣а̄са̄ди йа̄гадаббам̣.
мантатхоманӣйампи девата̄ти пасиддханти йена мантхена йо тхӯйате со тасса мантасса девата̄ са̄мӣти локе пасиддхантйаттхо махиндо йамо варун̣о девата̄ асса̄ти виггахо. вуттанайа мева̄ти ‘‘наккхаттениндуйуттена ка̄ле’’ти сутте вуттанайамева. джа̄тйекавачанам̣ магха̄йа̄ти, та̄ракарӯпа̄нампана бахутта̄ магха̄саддо бахувачананто. па̄н̣инӣйа̄ ‘‘са̄смим̣ пун̣н̣ама̄сӣти сан̃н̃а̄йа’’нти (4-2-21) суттайитва̄ пхуссӣ пун̣н̣ама̄сӣ асмим̣ пхуссо ма̄со пхуссо аддхама̄со пхуссо сам̣ваччхароти сан̃н̃а̄йам̣ пат̣ипа̄денти, тена тесам̣ пхуссӣ пун̣н̣ама̄сӣ асмим̣ пан̃чадасараттети еттха ча бхатакама̄се ча таддхито на бхавати. идха пана ‘сан̃н̃а̄йа’нти вачана̄бха̄ве бхатакама̄сепи чхат̣т̣хйаттхе бхаватӣтйа̄сан̇ка вирачайати ‘бхатакама̄сепи’чча̄ди. пун̣н̣о ма̄ иччатра ма̄саддо чандапарийа̄йоти а̄ха- ‘ма̄саддене’чча̄ди. пун̣н̣о ма̄ ассанти ниббачана̄ти еттха пун̣н̣ама̄сӣсаддасса пун̣н̣о ма̄ ассанти нӣхаритва̄ вачана̄ти аттхо. вуттийа̄ аттхасса пхут̣ӣкаран̣а̄йа вуттам̣- ‘со пун̣н̣о тиа̄ди. тассанти пун̣н̣ама̄сийам̣. са̄пун̣н̣ама̄сӣ, бхатакасса бхатийа̄ каммака̄ракасса йо тим̣сати ратто ма̄со париббайанийамито, тасса самбандхинӣ нети самбандхо.
йассан̃чатитхӣйанти анийамена пат̣ипада̄дима̄ха. атоева ча нипа̄тана̄ти имасма̄ва нипа̄тана̄, тенева̄ха- ‘сутте вачанамева нипа̄тана’нти. ма̄сасутийа̄чча̄до са̄дхиппа̄йаматтхам̣ виварати ‘йадипи’чча̄дина̄. асса̄ти са̄ман̃н̃авачанепи ‘са̄сса девата̄ пун̣н̣ама̄сӣ’ти сутте асса̄ти ависесавачанепи сойева пун̣н̣ама̄сӣсадде сӯйама̄но ма̄сойева чхат̣т̣хйаттхо вин̃н̃а̄йатӣти самбандхо.
пан̃чадасаратта̄доти паресам̣ сан̃н̃а̄гахан̣ена ниваттитапан̃чадасаратта̄до. атха аддхама̄сасам̣ваччхара̄нампи уда̄харан̣атте нопан̃н̃а̄со касма̄ на каточча̄ха- ‘аддхама̄сасам̣ваччхара̄на’мичча̄ди. евамман̃н̃ате ‘‘аддхама̄сасам̣ваччхара̄нам̣ на паччайеноджукамабхидха̄намапи ту сам̣ваччхарепи пхусса̄дима̄сасамбхава̄смим̣ сам̣ваччхаре пхуссена ма̄сена самбандха̄ пхуссотйупача̄рӣйате, йатха̄ ча пхусса̄дима̄сасса самбандхӣ аддхама̄со пхуссо аддхама̄сотйупача̄рӣйате, на паноджуканти тесамуда̄харан̣атте на̄нупа̄да̄на’’нти.
14. тама
на̄кад̣д̣ханаттхоти н̣асса̄кад̣д̣ханаттхо на хоти. йадйа̄кад̣д̣ханаттхо асса, тада̄ ча̄нукад̣д̣хитам̣ ноттаратра̄нукад̣д̣хеййа̄ти ман̃н̃ате, кочийева хотӣти хонтӣти ито бхиндитва̄ а̄нетаббам̣. тада̄ десасса̄ти имина̄ ‘‘тада̄деса̄ таггахан̣ена гайхантӣ’’ти парибха̄самупалаккхети. катайа̄десасса̄пӣти като йа̄десо йасса тасса катайа̄десасса̄пӣти. ика̄расса̄ти йа̄десато пуббе ика̄расса, имина̄ ча̄деса̄десӣнамабхедо дассито. тасадде некена̄пи паччека̄бхисамбандхе сиддхети еваман̃н̃ате- ‘‘йатха̄’тена катам̣кӣта’ (4-29) нтйа̄дисутте екова тасаддо бахӯхи паччайаттехи самбаджджхате, татхиха̄пи екамева тасаддаггахан̣ам̣ ‘тамадхӣте там̣джа̄на̄тӣ’ти паччекамабхисамбаджджхате, тасма̄ киметадаттхена двитаггахан̣ене’’ти. двитаггахан̣е пайоджанаттайам̣ вуттам̣, таттха пат̣хамам̣ дассенто джа̄наничча̄дина̄дхиппа̄йама̄вӣкатва̄ двитаггахан̣амичча̄дина̄ падаттхама̄ха.
таттха-‘йо йамадхӣте джа̄на̄ти ча̄’ти имина̄ двитаггахан̣а̄бха̄ве паччайаттха̄вайавасса самуччайаппасан̇гама̄ха. самуччайе сати(йо) йамадхӣте джа̄на̄ти ча, таттхева сийа̄, йо пана̄дхӣте кевалам̣, на (джа̄на̄ти) таттха на сийа̄ти бодхайитум̣ бйабхича̄рама̄ха‘на паччека̄ти самбандхене’ти. йатха̄ ‘‘тена катхам̣ кӣта’’мичча̄до ‘‘тена джитам̣ джайати’’чча̄ди паччекасамбандхена бхавати евамма̄вин̃н̃а̄йӣти йатхечча̄ди касса̄ттхо. ‘тена катам̣ кӣта’’мичча̄дӣхи аватва̄ ‘‘тена джитам̣ джайати’’чча̄дисуттекадесавачанаматтхабйатти татха̄ вутте хотӣти вуттам̣, тена джитамичча̄до джайана̄дика̄ кирийа̄не кадаббасамава̄йиттена пасиддха̄ти йутто таттха паччека̄бхисамбандхо, невамаджджхена ведана̄ пйекадаббасамава̄йитта̄бхиййотйадхиппа̄йо.
ида̄ни дутийам̣ дассети ‘джа̄нана’мичча̄ди, нимитта мит̣т̣ха̄нит̣т̣хабодхака̄ран̣ам̣ мухутто каттика̄ди, уппа̄то ит̣т̣ха̄нит̣т̣хасӯчакам̣ патхависамудда̄дӣнам̣ сабха̄вапаричча̄гена̄н̃н̃ататтагаманам̣. джа̄нанаса̄ман̃н̃ети нимитта̄дӣнам̣ джа̄нана са̄ман̃н̃е. ‘йатха̄вуттаджа̄нанасса аджджхена висайатте хетума̄ха- ‘там̣ джа̄на̄тӣти тасаддена адхӣйама̄напара̄масато’ти. татийам̣ дассети ‘йато че’чча̄дина̄. йато ча уппаннена видхина̄ аджджхена н̃а̄ту абхидха̄нампасиддханти самбандхо, поттхакесу пана аджджхетун̃а̄тӯсути па̄т̣хо диссати, еттха̄йамадхиппа̄йо ‘‘каттхачи пасиддхивисайо хоти тасаддо, татха̄ ча вуттам̣ субодха̄лан̇ка̄рат̣ӣка̄йам̣ паккантависайо татха̄ пасиддхависайо анубхӯтависайо ча там̣саддо йам̣ саддам̣ на̄ пеккхате’ти, тасма̄ пасиддхивисайена тасаддена путхагева пасиддхийа̄ упасан̇гахаттхам̣ двитаггахан̣ам̣ каттабба’’нти. аттхаттайе ваттама̄насса ту тасаддасса сависайо висесо татова̄ттхикехи ведитаббо.
15. тасса
висайасаддо га̄масамуда̄йепи ваттате, га̄масамуда̄йо ча на̄ма десойева, тена̄ха висайопи га̄масамуда̄йатта̄ десойева̄’ти, имина̄ висайадесасадда̄нам̣ сама̄на̄дхикаран̣аттама̄ха. васа̄ти десава̄сино васа̄тайо, анува̄ко гантхависесо.
16. нива̄
танна̄мечча̄дина̄ на кевалам̣ нива̄сейева, атхакхо ваккхама̄несу пӣти дассети. паччайантам̣ себба̄ди. десана̄мамбхавати чатӯсу аттхесӯти вин̃н̃а̄йати, тена̄ха-‘нива̄са̄до видхӣ’ти. нива̄са̄доти нива̄са адӯрабхаваниббаттааттхиаттхесу. сам̣хитана̄мам̣ на̄ма локийасаддаво ха̄ра̄ппасан̇гаман̃н̃асаддавоха̄ренупа̄ттана̄мам̣.
17. адӯ
нагарампи десойева̄ти а̄ха- ‘адӯрабхава’нти.
18. тена
йатха̄йогаттхоти вуттийам̣ вуттайатха̄йогасаддасса аттхо.
19. тами
паччайантана̄мети паччайантана̄мам̣ йасса саттамйаттхабхӯтасса десасса хасминти аттхо, на̄н̃н̃ассети бхӯма̄дивисит̣т̣хаттхайуттато ан̃н̃асса паччайантана̄мам̣ на хотӣти аттхо. бадара̄ баббаджа̄ асмим̣ десе сантӣти виггахо.
21. аджджа̄
хӣййаттаноти ‘‘сарамха̄ две’’ти (134) двиттам̣.
23. ама̄
ама̄саха бхаво амаччо.
24. маджджха̄
маджджхе бхаво маджджхимо, анте бхаво антимо ичча̄ди.
25. кан̣а
магадхесу аран̃н̃е ган̇га̄йам̣ паббате ване куле ба̄ра̄н̣асийам̣ чампа̄йам̣ митхила̄йам̣ самбхавоти виггахо. ‘‘диссантан̃н̃епи паччайа̄’’ти (4-120) еййакоти сесо. паччайантарадассане сати имина̄ва суттена ито ан̃н̃атра̄пи паччайантара̄ни хонтӣти сесо, га̄ме бхаво ударе бхаво пан̃ча̄лесу бхаво бодхипаккхе бхавоти виггахо.
26. н̣ико
сараде бхаво, бхава̄ ва̄ти виггахо.
27. тамасса
сиппасаддаттхама̄ха-‘лосалла’нти. тамева бйан̃джайати ‘кирийе’чча̄дина̄, каран̣ам̣ кирийа̄ ва̄дана̄дикасса абхйа̄со, со пуббо йасса̄ти сама̄со, вӣн̣а̄дисаддехи кимуччатечча̄ха- ‘вӣн̣а̄ди’чча̄ди, даббам̣ там̣там̣самуда̄йарӯпам̣. сиппан̃ча̄ти ватва̄ тадаттхам̣ вибха̄вети ‘кирийа̄ висесо’ти. ва̄дана̄дикирийа̄йа висит̣т̣хо джа̄нанакирийа̄висесоти аттхо, имина̄ вӣн̣а̄дисадда̄ даббаттхавуттино ва̄дана̄дикирийам̣ кирийа̄ висесан̃ча сиппамупача̄рена вадантӣти дӣпети. итисаддо хетумхи. са̄йевети абхйа̄ситабба̄ джа̄нанакирийа̄висесасса пуббабхӯта̄ ва̄данакирийа̄, висесетум̣ йутта̄ вӣн̣а̄дисаддена̄ти адхиппа̄йо.
йуттата̄ четтха… вӣн̣а̄дива̄данавасена сиппасса гахетаббабха̄вато, катхам̣ вӣн̣а̄дисаддехи даббавуттӣти ва̄дана̄ вуччатӣти а̄ха- ‘вӣн̣а̄ди висайатта̄’ти, ва̄данавуттивӣн̣а̄дисадда̄нам̣ сиппавуттиттам̣ йатха̄вуттассо пама̄васена ваттума̄ха- ‘йатхе’чча̄ди. вӣн̣а̄дива̄дананти йатхети самбандхо. вуттамева пхут̣айанто вуттигантхасса мукхам̣ виварӣйати ‘кирийе’чча̄дина̄. кирийа̄тйа̄сапуббакам̣ н̃а̄н̣аккхамам̣ косаллам̣ ва̄данакирийа̄ висайатта̄ вӣн̣а̄ва̄данамиччанена кирийа̄саддена вуччатӣтйаттхо. мудан̇гам̣ мудан̇гава̄данам̣ сиппамасса, вам̣со сиппамасса̄ти виггахо. сӣламаддаббам̣ катхам̣ пам̣сукӯла̄ди(но) сӣлаттхасама̄на̄дхикаран̣аттена̄бхидха̄нантйа̄ха- ‘пам̣сукӯла̄дидха̄ран̣а’мичча̄ди. тан̃ча сӣланти самбандхо.
аппиччхата̄йа̄ти паччайаппиччхата̄йа. сантут̣т̣хита̄йа̄ти чатӯсу паччайесу два̄дасавидхасантут̣т̣хийа̄. анувидхӣйама̄нам̣ карӣйама̄нам̣. пхаланирапеккханти имина̄ идха локе чӣвара̄дихету пан̣идха̄йа пам̣сукӯла дха̄ран̣а̄дим̣ пат̣иккхипати, сӣлам̣ таппарабха̄вена севана̄. идам̣ вуттам̣ хоти ‘‘пам̣сукӯла̄дидха̄ран̣ам̣ пам̣сукӯла̄дивисайанти пам̣сукӯла̄дисадденопача̄рена̄бхидхӣйате, сӣлам̣ пам̣сукӯладха̄ран̣ависайанти пам̣сукӯла̄ди садденопача̄реноччатӣ’’ти. тичӣварам̣ сӣламасса̄ти виггахо тесам̣ гул̣о пан̣йамасса̄ти виггахо томарам̣, муггаро пахаран̣амасса̄ти виггахо, упадхӣйатйупариа̄дхӣйатӣти ратхан̇гам̣ вуччати. ка̄маккхандхакилеса̄бхисан̇кха̄ра̄ ва̄ упадхи упададха̄ти сукхам̣ дуккхам̣ва̄ти катва̄.
28. там̣ханти
бахумхи бхӯта̄нагатесупи паччайабха̄ве ка̄ран̣ама̄ха-‘сан̇кхйа̄ка̄ла̄намавиваччхитатта̄’ти, сутте вутта̄йа екасан̇кхйа̄йа вуттама̄нака̄ лассева ча ваттуманиччхитатта̄ти аттхо.
тадупа̄да̄нантӯти тесамекавачана̄дӣнамупа̄да̄нанту. там̣ на̄нантарӣйа катта̄ти упалаккхан̣авасена тесам̣ вачанака̄лантара̄намавина̄бха̄витта̄ти адхиппа̄йо. хантичча̄дитйа̄дйантасса кирийа̄ппадха̄натте катхам̣ н̣а̄дӣнам̣ тадаттхе джа̄йама̄на̄нам̣ са̄дханаппадха̄натта миччатра хетума̄ха ‘сабха̄вато’ти. мӣне хантӣти менико. адживха̄ анимиса̄ ча маччха̄, дит̣т̣хова сандит̣т̣ханти имина̄ сам̣саддасса висум̣ аттхабха̄вам̣ дассети. локуттарадхаммоти нававидхо локуттарадхаммо, пхаладхаммопи хет̣т̣химо сакада̄га̄мивипассана̄дӣнам̣ паччайабха̄вена упаримагга̄дхигамасса упаниссайабха̄вато парийа̄йато диссама̄нова ват̣т̣абхайам̣ ниваттети, бха̄вана̄бхисамайавасена маггадхаммо саччхикирийа̄бхисамайавасена нибба̄надхаммо.
ват̣т̣абхайанти каммакилесавипа̄касан̇кха̄там̣ тивидхават̣т̣абхайам̣. видха̄на вачананти аппатте-ттхе нийогасан̇кха̄тавидхино пака̄сатам̣ ехипасса вачанам̣. парисуддхатта̄ти килесамалавирахена саббатха̄ висуддхатта̄. аманун̃н̃ампи када̄чи саппайоджанам̣ йатха̄сабха̄ваппака̄санена дассетаббам̣ бхавеййа̄ти тадабха̄вам̣ дассети. тена̄ха ‘виджджама̄нампи че’чча̄ди. нану ча ехипасса̄ти тйа̄дйанта̄, тасма̄ нетети паччайо паппоти, татха̄хи па̄т̣ипадикато паччайавидха̄нампат̣ипа̄дитам̣, на тйа̄дйантато на̄пи ва̄кйато, тасма̄ катхамехипассикоти хотӣти а̄ха-‘ехипассасаддоча̄йа’мичча̄ди. падасамуда̄йасса̄нукаран̣оти падасамӯхасса анукаран̣абхӯто еко ехипассасаддо. атхава̄ ехи а̄гаччха имам̣ дхаммам̣ пасса̄ти йо аппатте-ттхе нийогасан̇кха̄то видхи, табба̄чако йаннипа̄то ехипасса̄ти, ехипассавидхим̣ арахатӣти ехипассико, атхава̄ ехиччева нипа̄то, дассанам̣ н̃а̄панам̣ пассо, ехӣти пассо н̃а̄панам̣ ехипассо, ехипассам̣ арахатӣти ехипассико.
29. тена
екӣбха̄воти муггехи сам̣сат̣т̣ха̄нам̣ ма̄са̄намива миссӣбха̄во. есоти сам̣сагго, уккам̣сена̄ти уккам̣са̄дха̄нена [уткам̣саса̄дханена (поттхаке)] ча бхавитаббанти самбандхо. сам̣саггауккам̣са̄нам̣ сахабха̄васса анеканти катте ка̄ран̣ама̄ха- ‘асучидаббе’чча̄дина̄. бйатирекама̄ха- ‘нуккам̣со’ти йаттха сам̣саггарахитам̣ кеваламабхисан̇кхаттаматтхи, таттха паччайамуда̄харан̣ена дассетва̄ виджджа̄йа саха сам̣саггасса̄виджджама̄натте ка̄ран̣ам̣ вадати ‘рӯпӣ дхамматта̄’тиа̄ди. рӯпам̣ бхӯтопа̄да̄йабхедамасса аттхӣти рӯпӣ, гхата̄ди сам̣сат̣т̣хам̣ бхатта̄ди. тасса дхаммо сабха̄во сам̣сагго, тасса бха̄во таттам̣, тасма̄, тасса̄ти сам̣саггасса, виджджа̄тварӯпӣ… йатха̄вутта рӯпасабха̄ва̄бха̄ва̄, тена̄ха- ‘виджджа̄йа ча арӯпитта̄’ти чараиччандха̄туйева чарати.
ва̄часикам̣ ма̄насиканти ‘‘мана̄дӣнам̣ сака, йам̣кин̃чӣти сата̄дикам̣ йам̣кин̃чи. ба̄хулакеневеттха̄вадха̄ран̣ам̣ лаббхатӣти вуттам̣- ‘тато ва̄’ти, девадаттена кӣтоти со аттхо тадаттхо, тасса аппатӣти абхидха̄насаттивекаллена вуттийаманавагамо, девадаттикоти хи вутте девадаттена кӣтотйайаматтхо наппатӣйате… та̄диса саддасаттивекаллена тадаттхасса̄намидхӣйама̄натта̄, авагамо ча на̄ма сати са̄маттхийе сийа̄ти имаматтхам̣ сан̇кхепато дассетума̄ха- ‘тадаттха̄ппатӣтийа̄’тиа̄ди.
абхидха̄налаккхан̣аттанти абхидха̄нам̣ сати са̄маттхийе ва̄кйе вачанӣйасса̄ттхасса вуттийа̄ катханам̣ лаккхан̣ам̣ сабха̄во йесанте абхидха̄налаккхан̣а̄, тесам̣ бха̄во таттам̣, табба̄дисама̄пйевамева дат̣т̣хабба̄. маричена абхисан̇кхатам̣ сам̣сат̣т̣хам̣ ва̄ти, сала̄ка̄йа джитанти виггахо.
30. тасса
йо ‘‘диссантан̃н̃епи паччайа̄’’ти (4-120)
34. н̣о
павуттепӣти качча̄йанена павуттанти аттхе ‘‘ан̃н̃асмим̣’’тисмим̣н̣о хотева̄ти адхиппа̄йо.
35. гава̄
дуно руккхасса.
38. ма̄та̄
ма̄та̄питуннам̣ ма̄та̄питароти ма̄туйа̄ ма̄та̄питаро питусса ма̄та̄питаро, на екамекато двӣсӯти екато екато вуттанайена двӣсудвӣсу аттхесу на бхаватӣти аттхо.
39. хите
ма̄ту хито, питу хитоти виггахо.
40. нинда
сена рӯпена н̃а̄тепи висесарӯпена ан̃н̃а̄то ан̃н̃а̄тависесо. кат̣т̣ха̄димайа̄ йа̄ пат̣има̄ тампат̣иччхандакам̣. самбандхо сасса̄мӣлаккхан̣о асса аттхӣти самбандхи касса̄ти ким̣ садданиддит̣т̣хо, сова висесо, самбандхивисесо висайо асса ан̃н̃а̄н̣асса̄ти сама̄со. пайога̄самбхава̄ти айамассоти вутта ассаппакатийа̄пи пайога̄ самбхава̄. татха̄хи йади йасса̄ччантамаджа̄нанам̣ сийа̄ татха̄ сати саббатха̄ ваттхуджа̄нана̄бха̄ве пакатийева на сийа̄, на хи саббатха̄ авин̃н̃а̄таттхо саддо пайогамахарати, тасма̄ сарӯпена н̃а̄тасса йасса висесо авин̃н̃а̄то, сойевидха ан̃н̃а̄то-тиматоти вин̃н̃а̄йате, ан̃н̃а̄то-ссокасса [ан̃н̃а̄то сесан̃н̃асса (поттхаке)] ва̄ кутотива̄ ким̣ сабха̄во вети хи ассакоти. каппаччайанто хаттхикаиччайанна̄мадхеййам̣ на̄мам̣ йасса хаттхивийа̄ти дасситапат̣ибха̄гасса со каппаччайантана̄мадхеййо. абхинивесена ва̄ сиджджханти йатха̄ аджджуна̄дивесадха̄рини аджджуна̄дисаддена̄ти адхиппа̄йо.
пат̣има̄йа̄ти еттха пӯджанаттха̄ ева пат̣има̄ гахита̄, морасама̄на на̄матта̄ моровийа̄ти йоджана̄, чан̃ча̄ тин̣апурисо, идха пана там̣ садисо пурисо мануссо чан̃ча̄. акасма̄ ева а̄касмикам̣ ‘‘сакаттхе’’ти (4-122) н̣ико. йам̣кин̃чи абуддхипуббакам̣, тама̄касмикам̣, тасмим̣ а̄касмикебхидхеййо сати ивасаддаттхе ваттама̄нато ӣйо хотӣти аттхо. ка̄ко ча та̄лан̃ча пхалам̣ ка̄ката̄ла̄ни, тесамива миланам̣. аджа̄кхагга̄намива миланам̣ йада̄касмикам̣, кин̃чи тама джа̄кхаггӣйам̣, н̣о иваттхе. саккаранти ‘‘сам̣йоге квачӣ’’ти (4-125) вуддхйабха̄во. мунӣва, ба̄лова, кулисамива, екаса̄ла̄ива̄ти виггахо, лохитова лохитико пхат̣икаман̣и.
41. тамасса
дон̣а̄дӣтйа̄дисаддена кха̄расата̄дайопи парима̄н̣ависеса̄ гайханти. сан̇кхйа̄ асӣтипан̃ча̄дайо, ан̃н̃ам̣ ва̄ йам̣кин̃чӣти упад̣д̣хака̄йа̄ди, сол̣аса дон̣а̄ ека̄ кха̄рӣ. нану пан̃чакам̣ гантхаджа̄танти ватва̄ ан̃н̃ам̣ ва̄ сан̇гха̄диканти вуттам̣ там̣ катхам̣ па̄н̣инийехи вийа ‘‘сан̇кхйа̄йа сан̃н̃а̄сан̇гхасутта̄джджхайанесӯ’’ти (5-1-58) суттитатта̄бха̄ва̄ти манаси нидха̄йа ‘сан̇кхйа̄ва̄чӣхи’чча̄ди вуттам̣. ‘‘а̄дасахи сан̇кхйейе ваттантӣ’’ти пан̃часаддасса сан̇кхйейе вуттатта̄ а̄ха- ‘пан̃ча̄вайава̄’ти. парима̄н̣асаддасаннидха̄не сан̇кхйа̄непи пан̃часаддоти ман̃н̃ама̄но а̄ха- ‘пан̃часан̇кхйа̄нан̃че’ти. пан̃ча̄ вуттайоти пан̃чава̄ра̄, рӯпа̄нӣти ча парийа̄йантарена а̄вуттисаддассе ва̄ттхам̣ бйаттам̣ кароти.
44. кимха̄
нану сутте сан̇кхйа̄йанти на вуттам̣ катйа̄дайо ча пайога̄ сан̇кхйа̄ парима̄н̣ейева диссанти катхам̣ на̄меттха̄йам̣ видхӣти а̄ха- ‘бахуле’чча̄ди. сан̇кхйа̄парима̄н̣ейева̄йам̣ видхӣти ким̣ садде сан̇кхйа̄парима̄н̣а висайейева ваттама̄не айам̣ ратйа̄дико видхӣти аттхо, нану четтха ким̣ саддо пан̃хе ваттама̄но катхам̣ сан̇кхйа̄парима̄н̣е ваттатети вуччате, йаджджапи сан̇кхйа̄парима̄н̣е на ваттате, татха̄пи сан̇кхйа̄парима̄н̣асса пуччхийама̄натта̄ сан̇кхйа̄парима̄н̣ависайе ваттате ва̄ти. бахула̄дхика̄ра пайогаса̄маттхийахетунидассане пхалама̄ха- ‘йатратви’чча̄ди, париччхедакаттена парима̄н̣акаттена. айаметтха̄дхиппа̄йо ‘‘йада̄кимидам̣ сан̇кхйа̄ парима̄н̣амесам̣ дасаннам̣ на кин̃чи аппакамеветанти сан̇кхйа̄парима̄н̣амева ким̣ саддена ниндӣйате, тада̄пи сан̇кхйа̄ парима̄н̣асса ниндӣйама̄натта̄ сан̇кхйа̄парима̄н̣ависайаттамевети кхепе ваттама̄на̄пи ким̣ садда̄ ратичча̄ди сийа̄, бахула̄дхика̄ра̄дитова панеттха на сийа̄’’ти. рака̄ра̄нубандха̄ исаддалопаттха̄ти йоджана̄.
45. сан̃джа̄там̣
бубхуккха̄пипа̄саппакатӣхи кхасанта̄хи акаммавачаниччха̄йам̣ ‘‘гаманаттха̄ каммака̄дха̄ре ча̄’’ти (5-59) каттари кте н̃имхи ча бубхуккхито пипа̄ситоти сиддхепи ваттама̄не пайогаттхам̣ бубхуккха̄пипа̄са̄ти па̄т̣хо.
46. ма̄не
саббампариччхедарӯпанти умма̄напарима̄н̣а̄дикам̣ саббам̣ париччхедарӯпам̣. татра ча уччаттена ма̄намумма̄нам̣, саббато ма̄нам̣ парима̄н̣ам̣.
47. таггхо
‘‘пама̄н̣апарима̄н̣ехи сан̇кхйа̄йача̄пи сам̣сайе маттоваттаббо’’ти (5-2-37) па̄н̣инийаваттаббака̄равачанам̣, таттха пама̄н̣а ма̄йа̄мо. сан̇кхйа̄йа̄ти пан̃чамӣ. етехи сам̣сайе матто ваттабботи аттхо. видаттхиматтам̣ ратанаматтам̣ ва̄тиа̄дӣни камена таттхода̄харан̣а̄ни.
на ваттаббанти йатха̄вуттаваттаббавачанам̣ пат̣иккхипати. пат̣иккхитте тасмим̣ видаттхиматтам̣ ратанаматтам̣ ва̄тиа̄ди(на̄) йам̣кин̃чи дан̣д̣апуббан̣н̣а̄дикам̣ [пан̣н̣а̄дикам̣ (поттхаке)] сам̣сайитам̣, тена ма̄насан̇кха̄тасса париччхедасса̄бха̄ва̄ катхамете пайога̄ сийунти а̄сан̇кийа таттха ка̄ран̣ама̄ха- ‘татха̄бхйӯханато сиддхатта̄’ти. татха̄бхйӯханатоти видаттхима̄нампама̄н̣амасса ратанамма̄на масса̄тйа̄дина̄ тенаппака̄рена абхйӯханато абхйупагаматоти аттхо. сам̣сайо ча на̄ма убхайапаккхапара̄масане сати сийа̄ти йатха̄вуттамаббхӯханам̣ са̄дхетума̄ха-на̄нтарене’чча̄ди. паккхадвайехӣти видаттхи ма̄намасса ратанамма̄намасса̄ти евама̄дикехи паккхадвайехи. абхйӯханам̣ сам̣сайасса̄ти гамйате. джан̣н̣у ма̄намасса джан̣н̣утаггхам̣.
48. н̣оча
пурисо пама̄н̣амасса̄ти виггахо.
49. айӯ
упа̄дхйантаропа̄да̄на̄ти ‘ам̣се’ти нимиттантаропа̄да̄на̄ ниваттатӣти йоджана̄.
50. сан̇кхйа̄
саччутӣса̄садасанта̄йа сан̇кхйа̄йа пат̣хаманта̄йа асмим̣ сатасахассе адхика̄ сан̇кхйа̄ти аттхе д̣о бхаватӣти суттаттхо. саччутӣса̄ садасанта̄ти пат̣хама̄вачанам̣ пат̣хамантато видхин̃а̄панаттхам̣. нану ча сутте ‘сатасахасса сатасахассе д̣о’ти на вуттам̣, татха̄ сати вуттийам̣ катхам̣ ‘сатам̣ сахассам̣ сатасахассам̣ ва̄’ти вуттантйа̄сан̇кийа̄ха-убхайатха̄вагама̄’тиа̄ди. убхайатха̄вагама̄ти сатам̣ сахассанти ча сатасахассанти ча убхайаппака̄рена̄вагама̄, убхайатха̄вагамо пайога дассанан̃четтха евам̣ виваран̣е ка̄ран̣анти адхиппа̄йо. паччайаттхена сама̄наджа̄тийе пакатйаттхе сатӣти йенакеначи суван̣н̣акаха̄пан̣а̄дина̄ паччайаттхена сама̄наджа̄тийе. суван̣н̣ама̄сакадӣна [суван̣н̣акаха̄пан̣а̄дӣнам̣ (поттхаке)] масама̄на джа̄тийа̄нам̣. акевалам̣ чода̄харан̣ам̣ дассетум̣ ‘екавӣса’нти вуттам̣. аниппханнатта̄ садда̄намидха паччайаггахан̣апарибха̄са̄вата̄ро наттхи.
51. тасса
нану ча сан̇кхйа̄саддо сан̇кхйа̄не сан̇кхйеййе ча ваттате, катхаметтха сан̇кхйа̄невасита̄ вутти йеневам̣ виваран̣ам̣ катамичча̄ха- ‘йадипи’чча̄ди, пачча̄саннам̣ сан̇кхйа̄саддасса̄ти адхиппа̄йо. имина̄ ча каран̣аса̄дхано-йам̣ пӯран̣асаддоти вин̃н̃а̄пети. йатоти вуттайам̣ саддасамбандхина̄ там̣саддена сети уллин̇гитасса сан̇кхйа̄тиаттхамупадассийа са̄йева пӯрӣйатетӣмасса каммабха̄вена тит̣т̣хатӣти дассетум̣ тена пӯран̣ена пӯрӣйате’ти а̄ха.
сампаджджатети пӯрӣйатетйассаттхама̄чиккхати. аненетам̣ дассети ‘‘(на) гхат̣ика̄дӣнамива дабба̄нам̣ даббантаре на̄тириттӣкаран̣ам̣ сан̇кхйа̄йа пӯран̣ам̣ кин̃чарахи тасса самаппаттийева̄’’ти. атха ка̄йам̣ вачойутти ‘са̄сан̇кхйа̄ пӯрӣйате йене’ти, йа̄вата̄ са̄ти йасма̄ паччайо вихито тасса сан̇кхйа̄саддасса пара̄ма̄со тасса ча пӯран̣ена абхедочча̄сан̇кийа̄ха- ‘абхеденоччате сан̇кхйа̄ пӯрӣйате йенетӣ’ти абхидха̄на̄бхидхеййа̄намабхедопача̄рена вуччатӣтйаттхо, сан̇кхйеййапӯран̣е д̣о на хотӣти ватва̄ тадаттхам̣ вибха̄ветума̄ха- ‘два̄дасанна’мичча̄ди. со гхат̣о та̄сам̣ гхат̣ика̄нам̣ пӯран̣о дабба̄нам̣ даббантаре на̄ти риттӣкаран̣авасена. вӣсатийа̄ пӯран̣отиа̄дина̄ виггахо.
54. чха̄
качча̄йанена ‘‘двитӣхи тийо’’ти (2-8-42) суттена двитисаддехи тийаппаччайам̣ видха̄йа ‘‘тийе дута̄пи ча̄’’ти (2-8-43) двитӣнам̣ дута̄десена дутийам̣ татийанти ча ‘‘чатучхехи тхат̣ха̄’’ти (2-8-41) суттена чатуто тхаппаччайам̣ видха̄йа двиттена чатуттханти ча ниппха̄дитам̣. идха татха̄ бха̄вена катхам̣ те сиджджхантӣти а̄сан̇кийа вуттийам̣ ‘катха’мичча̄ди вуттанти дассетума̄ха ‘сан̇кхйе’чча̄ди. вуттийам̣ ‘дутийасса̄’тиа̄дина̄ суттекадеса̄ дассита̄ти та̄ни сампун̣н̣ам̣ катва̄ дассетум̣ ‘дутийасса̄’тиа̄дина̄ ‘чатуттхататийа̄на’мичча̄дина̄ ча вутта̄ни.
55. ека̄
сан̇кхйа̄вачанасса гахан̣е ко досочча̄ха-‘сан̇кхйа̄ва̄чи’чча̄ди. бахуттависайе пайого на сийа̄ти сан̇кхйа̄вачанасса екаттхе нийататта̄ вуттам̣. ека̄кӣхиччасса аттхама̄чиккхати падха̄набхӯтехева’чча̄дина̄. упападжджаке бахуттависайе пайоготйапеккхате.
56. ваччха̄
таро хотӣти вуттепи техи таро хотӣти вин̃н̃а̄йати, ваччха̄дӣхӣти сутатта̄ пана ваччха̄дӣнанти ча вин̃н̃а̄йатӣти ваччха̄дӣнантиа̄дина̄ вуттигантхопадассанам̣. нану танутте ваваччха̄дӣхи паччайо видхӣйате, йе ча сарӣрена киса̄ваччха̄дайо, татра̄пйависесена пайого пасаджджати [пайопасаджджане (поттхаке)] висеса̄нупа̄да̄нато, тасма̄ катхаматра сабха̄вассева тануттам̣ вин̃н̃а̄йате йеневам̣ виват̣амичча̄ха- ‘ваччха̄дисадда̄на’ мичча-ди, ваччха̄дӣхи пакатӣти паччайе видхӣйама̄не та̄сам̣ паваттинимиттам̣ вайовисеса̄ди, йасмим̣ сати ваччха̄дайо садда̄ даббе-бхинивисанте, там̣ паччайа̄-саннам̣, на ча кисаттасса бха̄ва̄ даббе ваччха̄дисадда̄ паваттанте. ато тассева саддаппаваттинимиттасса танутте йуттам̣ паччайена бхавитум̣, (на) тануттаматтети ман̃н̃ате. паваттинимиттам̣ самбандхи а̄саннанти сама̄на̄дхикаран̣а̄ни.
ваччхо пат̣хамавайо, тасса тануттам̣ дутийавайаппатти. дутийан̃хи вайам̣ паппонтасса ваччхасса пат̣хамо вайо ваччхасаддасса паваттинимиттам̣ кин̃чиматта̄васесам̣ бхавати амумева̄ха-‘сусуттассе’чча̄дина̄. уккхотарун̣одутийавайаппатто вуччате, тасса тануттам̣ татийавайаппатти. татийан̃хи вайаппаттака̄ле дутийасса вайасса уккхасаддаппаватти нимиттасса кин̃чиматта̄ васесато [васиссате (поттхаке)] джа̄тисан̇каратта̄ гаддабхаджа̄тийа̄ вал̣ава̄джа̄тийа̄ ча миссатта̄. бха̄рава̄хакаттампати йо саматтхо, со усабхотйуччате, йада̄ту тасса бха̄рава̄хакатте са̄маттхийам̣ мандам̣ бхавати париккхӣн̣ам̣, тада̄ тануттамбхаватӣтйа̄ха- ‘са̄маттхийасса тануттам̣ аппабалата̄’ти.
57. кимха̄
самуда̄йо на̄ма двйавайаво ва̄ сийа̄ бахука̄вайаво ва̄, таттха двйавайавасамуда̄йа̄ ниддха̄ран̣е са̄маттхийа̄ екассева ниддха̄ран̣ам̣ вин̃н̃а̄йати тамева̄нусарати. бахука̄вайавасамуда̄йа̄пйе ‘касса ниддха̄ран̣е’ти сутте екасса̄ти вачана̄бха̄вепи екассева ниддха̄ран̣ам̣ вин̃н̃а̄таббам̣ тенева катаро бхаватам̣ девадатто’тйа̄дикамуда̄харан̣амада̄си. катаро бхаватам̣ девадатто катаро бхаватам̣ кат̣хотйа̄дйуда̄харан̣абахуттена ниддха̄ран̣ава̄чӣнамабахуттхепи ниддха̄рийама̄нава̄чӣхӣ’ти бахуттена вуттам̣. апаччапарам̣пара̄йа паваттам̣ готтам̣ вам̣со, тадабхи дха̄йино апаччаппаччайанта̄пи абхедопача̄рена готтам̣, тева̄пачча̄ паччавантасамбандхадва̄рена̄пачче паватта̄ти самбандхисадда̄ бхаванти, чаран̣асадда̄ ча кат̣ха̄ йо кирийа̄садда̄ бхаванти кат̣ха̄дӣхи вуттаджджхайанаттхам̣ йатха̄ сакам̣ватачаран̣акирийа̄нимиттаттена̄джджхетӯсу паватта̄ти тесам̣ самбандхисадда̄нам̣ кесан̃чи аттхасса кирийа̄садда̄нам̣ ча̄ттхасса асатйапи джа̄титте джа̄тинибандханам̣ локе ка̄рийамит̣т̣хам̣ тадуттам̣ ‘‘готтан̃ча чара- н̣ехи саха̄’’ти. таттха̄пи джа̄титтампарибха̄ситам̣, тена̄ха- ‘кат̣хасса чаран̣атта̄ джа̄титтам̣ готатта̄ джа̄титта’нти ча.
58. тена
локийа̄ти парасаддасаттхака̄ре сандха̄йа̄ха. иха ту ависесена вуттанти самбандхо. нируттийам̣ са̄ман̃н̃ена вуттатта̄ти йоджана̄. са̄ман̃н̃ена вутта̄ка̄рам̣ дассетум̣ ‘катха’нтиа̄ди вуттам̣. девехи датто брахмуна̄ даттотиа̄дӣни каттари каран̣е ва̄ виггахава̄кйа̄ни. девадатто девадаттико девийо девалотиа̄дӣни вуттипада̄ни.
таттха нируттипит̣ака̄гата̄нам̣ ‘девадатта̄ девадаттико’тиа̄дӣнам̣ вуттипада̄наман̃н̃атха̄ ниппхаттимупадассийа девало девийотиа̄дӣнампана вачанантаренева ниппхаттим̣ дассетум̣ ‘девехи датто’тиа̄ди вуттам̣. парасаддасаттхака̄ра̄нампи девало девийоти вачанантаренева са̄дханам̣ са̄дхана̄ка̄ран̃ча тесам̣ дассетум̣ ‘кечӣхӣ’тиа̄ди вуттам̣. екадесатойева паччайамиччханти тена тесам̣ девало девийо датти лочча̄ди бхавати. каппана̄га̄равоти даттасаддалопана̄мекадесавасена каппана̄га̄раво.
59. тасса
на ча саббетиа̄дина̄ бахула̄дхика̄ре пхалам̣ вуттам̣. бха̄васаддо каттхачи кирийа̄йам̣ ваттате ‘бха̄ве айам̣ видхӣ’ти. каттхачи адхиппа̄йе ‘айаметесам̣ бха̄во [бха̄водхиппа̄йо]’ти. каттхачи падаттхе ‘име бха̄ва̄’ти. каттхачи сатта̄матте‘тин̣а̄нам̣ бха̄во’ти. тена̄ха-‘бха̄васаддассе’чча̄ди. рӯпаса̄дхана два̄рена̄ти бха̄васаддасса рӯпаса̄дханадва̄рена, саппанти пака̄сенти аттха манена̄ти саддо. сова абхидха̄нам̣ абхидхӣйате-ненаттхоти катва̄. буджджхати аттхасарӯпанти буддхи, са̄ва патӣйате-нена̄ттхо паччети аттха мити ва̄ паччайоти вуччати.
нану ча ‘бхаванти етасма̄ буддхисадда̄’ти вуттам̣ тасма̄ паваттинимиттамубхиннампи бхавати, татха̄сати ‘саддаппаваттинимитта’нти саддассева паваттинимиттата̄ касма̄ вутта̄ти вуччате. па̄кат̣абха̄вена абхидха̄на̄бхидхеййасамбандхасса саддассева паваттинимиттатам̣ ватва̄ висум̣ буддхийа̄ нимиттасса рӯпа̄нугататтам̣ висесетва̄ паваттинимиттатамасса̄ дӣпетум̣ ‘нимиттаваса̄хи’чча̄дима̄ха. даббегун̣оти даббе вуттийам̣ гун̣о нимиттанти самбандхо. гун̣асаддассева джа̄тисаддаттенода̄харан̣адвайам̣ даттам̣… гун̣асса джа̄тийа̄ висум̣ джа̄тинимиттасса̄бха̄вато [нидхиттасса бха̄вато]. кирийа̄дӣтиа̄дисаддена дабба̄дӣнам̣ гахан̣ам̣, кечи пана кирийа̄садда̄нам̣ кирийа̄ паваттинимиттантйа̄ху. тесам̣ девадатта̄дӣнам̣ аваттха̄висесена аваттха̄бхедена са̄ман̃н̃ам̣ тадаваттха̄ висесаса̄ман̃н̃ам̣. тена̄ха- ‘девадаттасса̄’тиа̄ди. виджджама̄но падаттхо висайо йесам̣ девадатта̄дӣнам̣ сан̃н̃а̄садда̄нам̣ тесам̣ паваттинимиттам̣ джа̄тилаккхан̣ама̄чиккхитампат̣ипа̄дитанти аттхо.
анена ча девадатта̄дайо сан̃н̃а̄садда̄пи сама̄на̄ джа̄тисадда̄ти вуттам̣ хоти. йади чарахи сан̃н̃а̄садда̄пи джа̄тивачана̄ сийум̣, пан̃чавидхаттамесам̣ париха̄йатӣти. недамевам̣ вин̃н̃еййам̣… пасиддхатараджа̄тйа̄бхидха̄на кат̣хаговӣхийава̄дисадда̄ джа̄тисаддаттена висум̣ париггайханти.
самбандхибхедатоти гхат̣а̄дисамбандхӣнам̣ бхедато. абха̄вассабхедатоти гхат̣апат̣а̄дӣнам̣ самбандхӣнам̣ бхедена абха̄васса бхедато абхедепи бхеда̄ упачарита̄ сантӣти йоджана̄. йасса са̄ман̃н̃асса васа̄, тесу упачаритабхедесва̄ка̄са̄дӣсу. ниравайава̄виджджама̄нависайа̄нантийе а̄ка̄со вийа ниравайава̄ абха̄во вийа асанта̄ ча, те висайо йесам̣ садда̄нам̣ тесанти аттхо. са̄ман̃н̃ам̣ бха̄воти путхуджджана̄диса̄ман̃н̃ам̣ бха̄воти аттхо. аласасса бха̄во кирийа̄самбандхиттам̣, брахман̃н̃ам̣ джа̄ти ча̄палйам̣ непун̃н̃ам̣ гун̣о ва̄. вуттийам̣ сакаттхеканта̄ти ‘‘сакаттхе’’ти (4-122) имина̄ сакаттхе катакаппаччайанта̄ти аттхо. на дат̣т̣хаббанти самбандхо. паттака̄лова паттакаллам̣. карун̣а̄ ева ка̄рун̃н̃ам̣.
62. ан̣ва̄
‘‘екайоганиддит̣т̣ха̄нам̣ сахава̄паватти сахава̄ ниваттӣ’’ти ‘бха̄ва каммесӯ’ти ануваттате. татха̄пи бха̄ветӣмина̄веттха саппайоджанаттам̣ дассетума̄ха- ‘бха̄вакаммесу’чча̄ди.
64. тара
йаджджапи сӣдха̄тусса кеваласса супане паватти, татха̄пйатипуббасса уккам̣се паваттӣти а̄ха- ‘атисайо уккам̣со’ти. со ча атисайо касса самбхаватичча̄ха- ‘со ча кирийа̄гун̣а̄на’нти. катхам̣ тесаматисайочча̄ха- ‘а̄дха̄рабхӯтадаббаваса̄’ти. куточча̄ха- ‘анапеккхите’чча̄ди. анапеккхито кирийа̄гун̣а̄нам̣ ниссайо даббасан̇кха̄то йесанти виггахо, даббасса ниссайабхӯтасса̄-тисайаттам̣ хонтампи ниссита̄нам̣ кирийа̄ гун̣а̄нам̣ васенева сийа̄ на̄н̃н̃атха̄ти ваттума̄ха-‘паччадхикаран̣а’нтиа̄ди.
нану ча йади кирийа̄гун̣а̄намева̄тисайо, тада̄ на сиджджхати ‘готаро’ти неса досо, но четтха джа̄тийа̄тисайо, касса чарахи гун̣асса го айам̣ йо сакат̣ам̣ вахати, готаро-йам̣ йо сакат̣ам̣ вахати сиран̃ча̄ти, джа̄тийа̄ хи ничча̄йекарӯпа̄йа ноккам̣са̄пакам̣сайого самбхаватӣти даббасса̄пи на̄тисайасамбхаво. татха̄хи тулйаппама̄н̣асса гун̣акатова мӯлато уккам̣со диссати сама̄непи хи а̄йа̄ме виттха̄ре ча пат̣асса ка̄сикасса̄н̃н̃ова̄ггхо бхавати ма̄тхурасса̄н̃н̃о ва̄ти. даббасса̄пи са̄тисайехи йуттата̄маттена са̄тисайаттассупат̣т̣ха̄питатта̄ вуттам̣- ‘тенева̄ха̄’тиа̄ди. йадаггена кирийа̄гун̣а̄нам̣ ниссита̄наматисайавасена ниссайабхӯтампи даббам̣ катхан̃чидапйатисайе ваттати на̄ма, тадагге табба̄чика̄пи пакати аттано вачанӣйаттхавасена таттха ваттатийева на̄ма̄ти ‘атийайе ваттама̄нато’ти пакативисесанавасена вуттам̣, тенева̄ха- ‘имина̄ пакати висесанаттан̃ча̄ха̄’ти. сакаттхика̄нам̣ пакатиаттхо джотанӣйо хотӣти самбандхо.
сакаттхика̄нанти каттари чхат̣т̣хӣ самбандхавачаниччха̄йа, сакаттхикехӣти аттхо. хетума̄ха- ‘пакативисесанантӣ’ти. итисаддо хетумхи, йасма̄ ‘атисайе ваттама̄нато’ти, пакативисесанам̣, тато пакатйаттхабхӯте-тисайе джа̄татта̄ сакаттхикехи йатха̄вуттанайена пакатйаттхабхӯтетисайо джотанӣйо хотӣти аттхо. таттха на̄бхидхеййоти бйатирекама̄ха, татха̄ ча ваккхати- ‘атисайаджотака̄тара̄дайо’ти.
атха пакативисесанатте касма̄ на̄бхидхеййо джотанӣйочча̄ха ‘пакатийа̄йева’чча̄ди. уккам̣со сама̄нагун̣ависайейева локе дит̣т̣хо [павит̣т̣хо (поттхаке)] тена са̄ман̃н̃авачанепи та̄дитхависайейева [сойева] ка̄ран̣а васена хотӣти дассетума̄ха- ‘атисайене’чча̄ди. двиннамекасса̄-тисайечча̄дина̄ ‘двибахӯсуккам̣се таратама̄’’ти (чам̣ 4-3-45) саккатасуттаттхасса̄дхиппа̄йам̣ виварати. тараийа̄ти сакавоха̄рена вуттам̣, тесанту ӣйаппаччайо. евамиха̄видха̄нам̣ сукхаса̄неттанти самбандхо.
айаметтха̄дхиппа̄йо ‘йатха̄вуттасуттаттхавасена двиннамекасса уккам̣са̄бха̄ва̄ ‘ма̄тхура̄ па̄т̣алипуттакехи сукума̄ратара̄’чча̄до тараппаччайо на хотӣти еко ма̄тхуро дутийо па̄т̣алипуттако имесам̣ сукума̄ра̄нам̣ двиннамеко ма̄тхуро-тисайена сукума̄ро сукума̄ратаро, екаман̃н̃есам̣ двиннамуккам̣сетатха̄н̃н̃есам̣ двиннамекасса̄ти евам̣ двиннам̣двиннамекекасса уккам̣се тараппаччайо бхавати, убхайатра твавайава̄пеккхамбахувачанам̣, татха̄хи сукума̄раттенуккам̣сийама̄на̄нам̣ самуда̄йа̄намавайава̄ ма̄тхура̄ бахаво па̄т̣алипуттака̄пи никкам̣сийама̄на̄ татхева̄вайава̄ бахаво хонти, евам̣ ма̄тхура̄ па̄т̣али путтакехи сукума̄ратара̄’ти тараппаччайена сиджджхати. имасмим̣ га̄ме ад̣д̣хатара̄ ва̄н̣иджджа̄чча̄допи катхитена н̃а̄йена двиннам̣двиннамекекасса уккам̣се тараппаччайо бхавати, бахувачананту каттхачи авайава̄пеккханти саббам̣ саккате киччхена са̄дхенти. иха ту татха̄видхасса суттасса̄ видха̄на̄ ‘‘таратамиссикийит̣т̣ха̄тисайе’’ти тара̄дӣнаматисайе са̄ман̃н̃ена видха̄на̄ саббаттха тараппаччайена сукхаса̄дханам̣ хотӣ’’ти.
аваттха̄бхедена̄ти пат̣утара̄ваттха̄вато пат̣уаваттха̄йа бхиннатта̄ вуттам̣, татха̄хи тамева̄ваттхантарайуттам̣ ватта̄ро бхаванти ан̃н̃е ‘бхавам̣сӯаваттхо’ти. пака̄рантаренапи са̄дхане хетума̄ха- ‘атисайаматте ва̄ видха̄нато’ти. анават̣т̣хитаттама̄ха- (‘атисайава̄пи’чча̄ди). пан̃часветесӯти етесам̣ йатха̄вутта̄нам̣ тара̄дӣнам̣ пан̃чаннам̣ маджджхе, рӯпа̄ни гун̣авачанасса вуттийамуда̄харита̄ни. кирийа̄вачанасса ту ‘атисайена па̄чакатаро па̄чакатамо’ти. иссика ийаит̣т̣ха̄ сара̄дӣ тато (ан̃н̃ато) на хонти бахула̄дхика̄ра̄.
66. тасса
тасса̄ти са̄ман̃н̃ена вуттепи вика̄расамбандхӣйева чхат̣т̣хийанто гайхати, чхат̣т̣хийантасамбандхӣйева ча вика̄ро гайхати самбандхаваса̄ти дассетума̄ха ‘йасса̄’чча̄ди. косака̄ракапа̄н̣ависесехи като косо. па̄н̣айо сатта̄, осадхйопхалапа̄канта̄, руккха̄ пуппхапхалӯпага̄ти руккхосадхӣнам̣ лаккхан̣ам̣ ваданти таллаккхан̣енеттха руккхо садхайо на гайханти, кин̃чарахи осадхисаддена лата̄дипи гайхати, руккхасаддена (ванаппа)тайопи, ванаппатайо хи пхалаванта̄ на пуппхаванта̄. катхам̣ га̄васса вика̄ре пурисе майочча̄ха- ‘ан̃н̃асми’нтиа̄ди. га̄васса идам̣ гомайам̣.
67. джату
упапатйантаранти паччайалопато йутйантарам̣.
68. самӯ
тӣсуттаресу ча ваттатети самбандхо. ра̄джан̃н̃аманусса̄нампи джа̄тийамапачче н̃н̃ассаппаччайа̄нам̣ видха̄на̄ вуттам̣ ‘готтаппаччайанта̄’ти а̄ха- ‘ра̄джан̃н̃а̄нам̣ самӯхо’чча̄ди. уккхо усабхо. от̣т̣хо кхарато, ураббхо месо, евамичча̄дина̄ ‘уккха̄нам̣ самӯхо’чча̄ди. ва̄кйамападисати. ка̄ка̄нам̣ самӯхоти виггахо, н̣икаачитта̄ти имина̄ н̣ико ачиттава̄ча кехева диссатӣти н̃а̄пети. апӯпо пит̣т̣хапӯпо, сам̣куланти (гул̣а) миссакакхаджджакависесо.
69. джана̄
‘‘тадассат̣т̣ха̄намӣйо ча̄’’ти (2-8-13) качча̄йанасуттасса̄йа маттхо ‘‘тадассат̣т̣ха̄намиччетасмим̣ аттхе чхат̣т̣хийантато ӣйаппаччайо хотӣ’ти. тена маданасса т̣ха̄нам̣ маданӣйам̣ бандханасса т̣ха̄нам̣ бандханӣйам̣тйа̄дикам̣ са̄дхенти. идха пана татха̄видхасса̄бха̄ва̄ катхам̣ там̣ сиджджхатӣтйа̄сан̇кийа ‘маданӣйа’нтиа̄дикам̣ вуттам̣, там̣ дассетума̄ха- ‘маданӣйа̄диппасиддхийа̄’чча̄ди. са̄дханаккамам̣ дассетума̄ха- ‘еваман̃н̃ате’чча̄ди.
т̣ха̄нанти ка̄ран̣ам̣. ‘‘упаматтха̄йитатта’’нти (2-8-14) качча̄йанасуттасса̄йаматтхо ‘‘упаматтхе а̄йитаттаппаччайо хотӣ’’ти тена дхӯмо вийа диссатӣти дхӯма̄йитаттам̣ тимирамива диссатӣти тимира̄йитаттам̣тйа̄дикам̣ са̄дхентӣти вуттанайамева. тампихачча̄дикам̣ двӣсу са̄дханаккамадассанам̣, дхӯмо вийа диссатӣти дассито йо камматтхо сопи дхӯма̄йӣти каттувасена сакка̄ парикаппетунти каттуса̄дханато дхӯма̄йитасадда̄ сакаттхеттаппаччайепи дхӯмо вийа диссатӣти аттхе а̄йитаттхаппаччайепи на̄ттхабхедо-н̃н̃атравачаниччха̄бхеда̄ти дат̣т̣хаббам̣, бха̄ваттхо пана тесам̣ бха̄ваппадха̄навасена лаббхати, дхӯмассева дассананти виггахе а̄йитаттена ва̄.