1. бхӯмиваггаван̣н̣ана̄
180. идха бхӯкан̣д̣е са̄н̇гопа̄н̇гехи бхӯмйа̄дӣхи дасахи, па̄та̄лена ча̄ти ека̄дасахи кот̣т̣ха̄сехи камато вагга̄ бхӯмивагга̄дина̄мака̄ вагга̄ вуччанте. саппадха̄нопака̄рака̄ни ан̇га̄ни кха̄ра̄дӣни, ан̇га̄нам̣ упака̄рака̄ни ча упан̇га̄ни аддха̄дӣни.
181. са̄ддхападжджена бхӯмийа̄ на̄ма̄ни. васӯни ратана̄ни дха̄райатӣти васундхара̄. кхаму сахане, кхасса чхо, чхама̄, атха ва̄ чхи чхедане, сатта̄намадхопатанам̣ чхиндатӣти чхама̄, мо, иттхийама̄ ча. бхавантйассам̣ бхӯта̄нӣти бхӯми. бхӯ сатта̄йам̣, ми. путхаити па̄т̣ипадике т̣хите нада̄ди, ӣ, путхасса путхуа̄десе, вуддхимхи ча кате путхавӣ. уссува̄десе путхувӣ. патха̄десе ту патхавӣ, имасмим̣ паккхе ава̄гамо, атха ва̄ тхава гатийам̣, патхавати еттха̄ти патхавӣ, нада̄ди, саббаттха паттхаратӣти ва̄ патхавӣ, тхара сантхаран̣е папуббо, расса во, нада̄ди, путхавӣ, ассу.
‘‘мадхуно кет̣абхасса̄пи, медамам̣сапариплута̄;
тена̄йам̣ мединӣ девӣ, вуччате брахмава̄дибхӣ’’ти [чинта̄ман̣ит̣ӣка̄ 11.3]. –
вачанато медайога̄ мединӣ, ӣ, инӣ ча. мида снехане ва̄, йу, нада̄ди, иссеттан̃ча. маха пӯджа̄йам̣, нада̄ди. виттхин̣н̣атта̄ уббӣ, нада̄ди, авати бхӯта̄нӣти ва̄ уббӣ, ассу. васӯни сантйассам̣ васуматӣ. гаччханти йассам̣ лока̄, са̄ го, пумиттхийам̣. ка̄ садде, ка̄йати еттха, ка̄йати ма̄равиджайака̄лети ва̄ ку, у. васӯни дха̄райатӣти васудха̄. саббам̣ локам̣ дхарайатӣти дхаран̣ӣ, йу, нада̄ди. дхаратӣти дхара̄, иттхийам̣ а̄. гаму гамане, гаччхантйассам̣ джагатӣ, антапаччайо, гасса двиттам̣, джаттан̃ча, налопо, нада̄ди. бхӯ сатта̄йам̣, ри, нада̄ди, квимхи бхӯ. бхӯте сатте дхаратӣти бхӯтаро. ава раккхан̣е, йу, нада̄ди, аванӣ.
182. кха̄ра̄ лаван̣араса̄ маттика̄ ӯсотйуччате. кха̄датӣти кха̄ра̄, дасса ро. падесакатта̄ маттена пама̄н̣ена йутта̄ маттика̄. ӯса руджа̄йам̣, ӯсо. ӯсайога̄ ӯсава̄, ванту. рапаччайе ӯсаро. двепи тӣсу ваттанте.
тхала т̣ха̄не, адхикаран̣е а. киттимам̣ тхалам̣, акиттима̄ тхалӣ, нада̄ди. тхаддхалӯкхамхи бхӯбха̄ге бхӯмиппадесе джан̇галасаддо ваттати. таттха ниджджалатта̄ каккхал̣атта̄ тхаддхо. тиккхасаккхара̄дивида̄рагава̄дикхураган̣д̣уппа̄давачча̄дисахитатта̄ лӯкхо ведитаббо. гала чавана̄дхопатана̄данесу. джалам̣ галати еттха, джалена ва̄ галанти еттха̄ти джан̇гало, ниджджало десо, ‘‘джан̇гало ниджджале десе, тилин̇го писите тхийа’’нти [тикан̣д̣асеса 3.3.393] хи тикан̣д̣асесо, ласса лопо, ниггахӣта̄гамо ча.
183. ведена пан̃н̃а̄йа ӣханти еттха̄ти ведехо. со ева видехо, имам̣ дӣпамупа̄да̄йа синеруно пуббадиса̄бха̄гатта̄ пуббо ча со видехо чети пуббавидехо. евамапаруттаресу. гавена йантйеттха̄ти гойа̄но. апаро ча со гойа̄но чети апарагойа̄но. джамбуйа̄ лаккхито, каппат̣т̣ха̄йита̄диппабха̄вена ва̄ таппадха̄нодӣпоти джамбудӣпо. дхаммата̄сиддхасса пан̃часӣласса а̄нубха̄вена кам̣ сукхам̣ уру махантаметтха̄ти куру, кум̣ па̄пам̣ рундханти еттха̄ти ва̄ куру, кви. дӣпа диттиппака̄санесу, джаламаджджхе диппантӣти дӣпа̄, диппанти еттха саддхамма̄ти ва̄ дӣпа̄, пама̄н̣ато маханта̄ дӣпа̄ маха̄дӣпа̄.
184. куруа̄дайо екавӣсати джанападантара̄ джанападависеса̄, а̄дина̄ сурамахапаччуггата̄ талакут̣а̄ асма̄ка̄дайо ча пумбахутте пуллин̇ге бахутте ча сийум̣. куру на̄ма джа̄нападино ра̄джакума̄ра̄, тесам̣ нива̄со екопи джанападо рӯл̣хӣсаддена ‘‘курӯ’’ти бахувачанена вуччати, евам̣ саббатра. кум̣ па̄пам̣ рундхатӣти куру, кхаттийакума̄ра̄, тесам̣ нива̄со курӯ, паччайалопато на вуддхи, саббатревам̣ [па̄н̣ини 1.2.52 4.2.81 суттесу пасситаббам̣]. аривиджайалокамарийа̄да̄тиккама̄дӣсу сакконтӣти сакка̄. косам̣ ланти ган̣ханти, кусалам̣ пуччхантӣти ва̄ косала̄. магена саддхим̣ дха̄вантӣти магадха̄, кви, мам̣сесу гиджджхантӣти ва̄ магадха̄. гидха абхикан̇кха̄йам̣. севанти йена̄ти сиви, си сева̄йам̣, ви. сивам̣ каронтӣти ва̄ сивӣ, ан̃н̃аттхе и. кала садде, ин̇гапаччайо, калин̇га̄, тесам̣ нива̄со калин̇га̄, уттара̄патхо [‘‘джаганна̄тха̄ пуббабха̄ге кан̣ха̄тӣрантарам̣ сиве калин̇гадесо сам̣вутто’’ итйуттадесе (тхоманидхи)], калим̣ ган̣хантӣти ва̄ калин̇га̄, кви, калам̣ мадхурасаддам̣ га̄йантӣтива̄ калин̇га̄, асситтам̣, кена сукхена лин̇гантӣти ва̄ калин̇га̄, лин̇га гаманаттхо дан̣д̣ако дха̄ту. аттана̄ кха̄дитам̣ лан̃джам̣ пара̄джитехи йа̄читепи пуна на вамантӣти авантӣ. пан̃ча̄ласса путта̄ пан̃ча̄ла̄. ваджджетабба̄ти ваджджӣ, ‘‘ваджджетабба̄ име’’тйа̄дина̄ паваттавачанамупа̄да̄йа ваджджӣти ладдхана̄ма̄ ра̄джа̄но. ваджджӣрат̣т̣хасса ва̄ ра̄джа̄но ваджджӣ. рат̣т̣хасса ва̄ пана там̣саман̃н̃а̄ там̣нива̄сира̄джакума̄равасена ведитабба̄. гам̣ патхавим̣ дха̄рентӣти гандха̄ра̄, киттигандхена арантӣти ва̄ гандха̄ра̄. чита усса̄хане, четанти уссаханти йуддхакамма̄дӣсӯти четайо.
185. ван̇га гаманаттхо дан̣д̣ако дха̄ту. висит̣т̣ха̄ни деха̄ни йесам̣ видеха̄, пуббавидехадӣпато а̄гататта̄ ва̄ видеха̄. оджа диттийам̣, камбуна̄ самбукена оджанти тассам̣ воха̄ракаран̣атоти камбоджа̄, камбукаджо оджо баламетесанти ва̄ камбоджа̄. мада маддане, маддантӣти ва̄ мадда̄, мам̣ сивам̣ дадантӣти ва̄ мадда̄, пан̃чака̄магун̣а̄дӣхи модантӣти ва̄ мадда̄, мада ха̄се. бхан̃джа авамаддане, бхагга̄. ан̇га гаманаттхо дан̣д̣ако дха̄ту. сӣхам̣ лантӣти сӣхал̣а̄. ка̄са диттийам̣, сампаттийа̄ ка̄сантӣти касмӣра̄, мӣро. ка̄са диттийам̣, и, ка̄сӣ. пад̣и гатийам̣, пан̣д̣у, у. атха ва̄ кум̣ па̄пам̣ рундхати еттха̄ти куру, ити екопи джанападо ниссита̄нам̣ бахутта̄ бахувачанена вуччати. евам̣ саббаттха.
186. двайам̣ бхуване. луджа адассане, луджджатӣти локо, гасса ко, джасса во. бхаванти еттха̄ти бхуванам̣, йу. джагати, вит̣т̣хапа̄дӣнипи бхуванапарийа̄йа̄ни. двайам̣ десаса̄ман̃н̃е. диса атисаджджане, атисаджджанам̣ пабодханам̣, ‘‘айам̣ иттханна̄мо’’ти дисати ападисатӣти десо. си сева̄йам̣, сан̃н̃а̄йам̣ а, висайо.
сит̣т̣ха̄ча̄рарахито милаккхадесо ка̄марӯпа̄ди паччанто на̄ма. милаккха абйаттийам̣ ва̄ча̄йам̣, милаккханти абйаттава̄чам̣ бха̄сантӣти милаккха̄. сит̣т̣ха̄ча̄рамаггадассанаттха̄йа пан̃н̃а̄чаккхуно абха̄ва̄ ра̄га̄дималам̣ аккхимхи йесанти ва̄ милаккха̄, асситтам̣, тесам̣ нива̄сат̣т̣ха̄нам̣ милаккхадесо. паччанте маджджхимадесасса бахиддха̄бха̄ге джа̄то паччанто.
бйаваттха̄ чатуван̣н̣а̄нам̣, йасмим̣ десе на виджджате;
милаккхадесо со вутто, маджджхабхӯми тато парам̣ [чинта̄ман̣ит̣ӣка̄ 11.7].
арийа̄ча̄рабхӯмитта̄ маджджхо ча со десо чети маджджхадесо, навайоджанасатапариккхепо маджджхимадесо.
187. салилаппа̄йо бахӯдако десо анӯпо на̄ма, анугата̄ а̄па̄ атра̄ти анӯпо, а̄пасса а̄дино уттам̣, паралопо ва̄. кача бандхане, чхо, каччхам̣. анӯпадесо ча. абхинавоггаманена тин̣ена лаккхите харите десе саддало, дала диттийам̣, бха̄ве а. виджджати дало йаттха саддало.
188. надийа̄ а̄бхатена амбуна̄ удакена джӣванти еттха̄ти надйамбуджӣвано десо надӣ ма̄та̄ асса̄ти надӣма̄тикоти вуччати, бахуббӣхимхи ко. вут̣т̣хийа̄ вассена ниппхаджджати сассаметтха̄ти вут̣т̣хиниппхаджджасассако десо дево ма̄та̄ асса̄ти девама̄тикоти вуччати, бахуббӣхимхийева ко, девасаддо четтха вут̣т̣хима̄ха.
189. анӯпа̄дайо девама̄тика̄нта̄ тӣсу лин̇гесу. чандасӯра̄до чандасӯрийасинерупаббата̄димхи сассатисаддо ӣрито катхито. саббада̄ саранти гаччхантӣти сассатийо, сара гатийам̣, сарасаддасса со,ти.
рат̣ха гатийам̣, рат̣ханти еттха нагара̄дайоти рат̣т̣хам̣, то. на̄гарехи виджинитаббанти виджитам̣. а̄л̣ийам̣ паваттама̄но йо сету, со пурисе пуллин̇ге ваттати. си бандхане, ту. ала бхӯсане, и, а̄л̣и, тассам̣ а̄л̣ийам̣.
нагарапаббата̄дино упа̄нтабхӯ самӣпабхӯми парисаро парито сарантйатра̄ти, н̣о.
тикам̣ вадже. га̄во тит̣т̣хантйатра̄ти гот̣т̣хам̣. кула сан̇кхйа̄не, га̄во кулантйеттха̄ти гокулам̣, гуннам̣ кулам̣ гхаранти ва̄ гокулам̣. ваджа гатийам̣, ваджанти йам̣ га̄во нива̄санаттха̄йа̄ти ваджо. гот̣т̣ха̄накам̣, гот̣т̣ха̄нантипи ваджасса на̄ма̄ни.
190. силокена маггасса на̄ма̄ни. патхикехи маджджате ниттин̣ам̣ карӣйатети магго, маджджа суддхийам̣, н̣о, джасса гаттам̣, патхикехи маггӣйатети ва̄ магго, магга анвесане, мам̣ сивам̣ гаччхати еттха, етена̄ти ва̄ магго, ‘‘мо сиве париса̄йан̃че’’ти хи на̄наттхасан̇гахе, сивам̣ гаманам̣ каротӣтйаттхо, крийа̄висесанаметам̣. патхи гатийам̣, чура̄ди, на̄гамо. пантхайанти йантйанена̄ти пантхо, а, ка̄риталопо. патхати йа̄тйанена̄ти патхо. ада гамане, адати йаттха са̄ аддха̄, дхо, аддха̄ магго, аддха̄саддойам̣ ка̄лепи, самабха̄гаттхавачане ту аддхам̣, тасма̄ аддхасаддо пуманапум̣сакавасена двилин̇го, ра̄джа̄дитте аддха̄, ара̄джа̄дитте аддхам̣. ан̃джа гатийам̣, асо. ваджа гатийам̣, умо, джасса т̣о. пада гатийам̣, а, дасса джо, двиттам̣, паджджо. айа гатийам̣, йу, пада гатийам̣, аво, нада̄ди. ватта ваттане, ваттанам̣ гамана̄ди, ани, нада̄ди, ваттанӣ. кантанадан̣д̣е пуннапум̣сакам̣. патхикехи па̄дехи хан̃н̃атети паддхати. па̄дасаддасама̄наттхена падасаддена нийатаппайогато вуттина̄ сиддхо, падасаддӯпападо ханадха̄ту,ти, ханасса дхо, алопо. паддхатисахачаран̣ато ваттанӣ, там̣сахачаран̣ато падавӣ ча иттхийам̣.
191-192. таббхеда̄ тасса маггасса висеса̄ джан̇гхамагга̄дайо апатханта̄. джан̇гха̄хи гато магго джан̇гхамагго. сакат̣ехи гато магго сакат̣амагго. те джан̇гхамаггасакат̣амагга̄ маха̄магге ваттанти.
еттха ча ‘‘тетха̄’’ти атхасаддо на ваттаббо, ‘‘те ча̄’’ти пана ваттаббо. ‘‘мата̄ддханӣ’’ти па̄т̣хе пана сати ‘‘тетха̄’’ти ваттаббойева, тада̄ екападике аддхани магге екападӣ мата̄ти йоджана̄ ка̄табба̄. гаччхатам̣ еко асаха̄йо па̄до йассам̣, на нисиннассева йамакоти екападӣ, сама̄санте ниччамӣпаччайо, капаччайе екападико, ӣсса рассаттам̣.
чоракан̣т̣ака̄дидосе дуггаме патхе канта̄ро, пуннапум̣саке, кена па̄нӣйена таранти атиккаманти йанти канта̄ро, тара таран̣е, чораканта̄ра̄дӣсу пана̄йам̣ рӯл̣хивасена вутто, атха ва̄ кати чхедане, саппат̣ибхайатта̄ кантати ниччагамана̄гаманаметтха̄ти канта̄ро, а̄ро, на̄гамо ча. дуккхена гаччхантйеттха̄ти дуггамо.
193. двайам̣ пат̣имагге. пат̣и абхимукхена гантаббо магго, патхо ча пат̣имагго, пат̣ипатхо ча. дӣгхаман̃джасам̣ атидӯро магго аддха̄нанти вуччате. аддха̄нам̣ айанам̣ аддха̄нам̣, ачча̄йато магго, йатха̄ ‘‘падат̣т̣ха̄на’’нти, йалопо.
двайам̣ пасаттхеддхани. собхано патхо, пантхо ча̄ти виггахо. гантаббапатхабха̄вато апетам̣ уппатхам̣, апатхан̃ча, абйайӣбха̄васама̄со, асаддо атра нипа̄то.
194-196. парама̄н̣ӯнам̣ чхаттим̣са еко ан̣у на̄ма, ан̣утопи ан̣утаратта̄ парамо ан̣у, ан̣уто ва̄ парамоти парама̄н̣у, ан̣а саддаттхо дан̣д̣ако дха̄ту, у. те ан̣аво чхаттим̣са таджджа̄рӣ на̄ма, там̣ там̣ аттано ниссайам̣ малӣнакаран̣авасена джара̄петӣти таджджа̄рӣ, джара джӣран̣е, джара вайоха̄нимхи ва̄, а, нада̄ди. та̄пи таджджа̄рийо чхаттим̣са ратхарен̣у на̄ма, ратха̄нам̣ сан̃чаран̣авасена паватто рен̣у ратхарен̣у. те ратхарен̣аво чхаттим̣са ликкха̄ на̄ма. лаккха дассане, пакатичаккхуна̄пи лаккхйатети ликкха̄, асситтам̣.
та̄ ликкха̄ сатта ӯка̄ на̄ма, ӯка̄ти вуччати сироваттакими, таппама̄н̣атта̄ ӯка̄. та̄ сатта ӯка̄ дхан̃н̃ама̄со на̄ма, дхан̃н̃о вӣхийева парима̄н̣итаббатта̄ ма̄со ча̄ти дхан̃н̃ама̄со, маси парима̄н̣е. те сатта дхан̃н̃ама̄са̄ ан̇гулам̣ на̄ма, ан̇га гаманаттхо, уло, ан̇гулам̣, пама̄н̣ам̣, улипаччайе ан̇гули, караса̄кха̄. амудвиччхети адум̣ два̄дасан̇гулам̣ видаттхи на̄ма, кан̣ит̣т̣хасахитенан̇гут̣т̣хена виттха̄рӣйате, видхӣйатети ва̄ видаттхи, випуббо тану виттха̄ре. дха̄ дха̄ран̣е, убхайатра̄пити, пуббапаккхе тасса тхо, насса то, тасса до. паччхиме дхасса до, тасса тхо, асарӯпадвибха̄во ча. та̄ дуве видаттхӣ ратанам̣ сийум̣, раму кӣл̣а̄йам̣, тано, малопо. та̄ни саттева ратана̄ни йат̣т̣хи на̄ма, йата пайатане,ти, тасса т̣хо, тасса т̣о. та̄ вӣсати йат̣т̣хийо усабхам̣ на̄ма, уса да̄хе, абхо. еттха пана усабханадантарам̣ усабхам̣. усабха̄нам̣ асӣтиппама̄н̣ам̣ га̄вутам̣ на̄ма, гавам̣, гавехи ва̄ йутам̣ га̄вутам̣. йуджа сама̄дхимхи, гонадантарехи гахитаппама̄н̣асама̄дха̄нантйаттхо, там̣ чатуга̄вутам̣ йоджанам̣ на̄ма, йуджа сама̄дхимхи, йу, ‘‘еттакам̣ йоджанам̣ на̄ма хотӯ’’ти чатуга̄вутехи сама̄дха̄нантйаттхо.
197. а̄ропита̄нам̣ а̄чарийадханӯнам̣ пан̃часатам̣ косо на̄ма, ана̄ропита̄нантйапаре. куса авха̄не, н̣о, кусанам̣ авха̄нам̣ косо, идха пана косаппама̄н̣атта̄ косо, двисахассакараппама̄н̣о. ан̃н̃аттха пана –
‘‘чатукка̄дхивӣсатийа̄, ан̇гулехи каро бхаве;
кхйа̄тамат̣т̣хасахассехи, косама̄нам̣ вибха̄вина̄’’тйуттам̣.
чатурамбан̣анти чатурамбан̣авӣхибӣджаджа̄таропанайогйо бхӯмиппадесо карӣсам̣ на̄ма, каронти еттха касанаропана̄диканти карӣсам̣, ӣсо. чатурамбан̣абӣджаджа̄та̄ни ропентйеттха̄ти чатурамбан̣ам̣, амбан̣ам̣ ека̄дасадон̣аматтам̣, ан̃н̃е пана ‘‘чатурамбан̣ам̣ чатуйат̣т̣хикам̣ т̣ха̄нам̣ карӣсам̣ на̄ма̄’’ти ваданти, там̣ карӣсаббхантара̄нам̣ парийа̄йабха̄ваппасан̇га̄ на гахетаббам̣.
пама̄н̣ато хаттха̄намат̣т̣хавӣсаппама̄н̣ам̣ т̣ха̄нам̣ аббхантарам̣ на̄ма, аббхантаре антокот̣т̣ха̄се джа̄там̣, на бахикот̣т̣ха̄сети аббхантарам̣. йаттха йаттха хи йо йо т̣хито, нисинно ва̄, таттха таттха саманта̄ ат̣т̣хавӣсатихаттхаппама̄н̣ам̣ т̣ха̄нам̣ тасса тасса аббхантарам̣ т̣ха̄нам̣ на̄ма. бхӯмйа̄дитта̄ бхӯмивагго, атха ва̄ ан̇га̄пеккха̄йа бхӯмийева падха̄нам̣, падха̄нена ча бйаппадесо бхаватӣти бхӯмиваггабйаппадесо.
бхӯмиваггаван̣н̣ана̄ нит̣т̣хита̄.